నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

మోగ్గల్లాన పఞ్చికా టీకా

సారత్థవిలాసినీనామ

పఞ్చికాటీకా

పణామాదికథా

విజ్జాధనస్స సమనుస్సరణమ్పి యస్స,

పఞ్ఞావిసుద్ధరతనానయనేకహేతు;

తం ధమ్మరాజమమలుజ్జలకిత్తిమాలం,

సామోదమాదరమయే హదయే నిధాయ.

లద్ధమ్మహోదయ మహాదయ (సమ్పసాదా) [జపసో (పోత్థకే)],

సక్కా(ది) సక్కతగుణం రతన (ద్వయఞ్చ) [త్తయతా (పోత్థకే)];

(యాపఞ్చికా) గురువరప్ప(భవాత్యగాహా) [హపా త్య గాయా (పోత్థకే)],

తం సాధు సిస్సజన మజ్జవగాహ యామ.

జయతీహ మహాపఞ్ఞో, సో మోగ్గల్లాయనో ముని;

యస్స సాధుగుణుబ్భూత,కిత్తి సబ్బత్థ పత్థటా.

ఇచ్చేవ మనవసేస మత్తనో భయాద్యూపద్దవోపఘాభకరసామత్థియ యోగేన సకలజ్ఝత్తికబాహియన్తరాయ నివారణ మధిప్పేతసిద్ధి విసేస మభికఙ్ఖియ రతనత్తయ విసయభూతం తంసాధనే కన్తనిదాన భూతస్స ఆలోకియయాతిసయగుణవిసేసయుత్తస్స మహతో ప్యతిమహనీయస్స రతనత్తయస్స సప్పసాదానురూపం పూజావిసయం తదనుస్స(రణం కత్వా) గురుసన్నియోగమనుట్ఠాతుం–

కిన్తేహి పాదసుస్సూసా, యేసం నత్థి గురూనిహ;

యే తప్పాదరజోకిణ్ణా, తేవ సాధూ వివేకినోతి.

వచనతో అత్తనో గురుపూజా పురస్సరం పఞ్చికావివరణం పథి’యా పఞ్చికా’తిఆదినా కతపటిఞ్ఞత్తా సమ్పతి మహాదయోతిఆదినో గన్థస్స సాధుజనవణ్ణనం వణ్ణనమారభిస్సామ.

నను చ వుత్తిగన్థస్స వణ్ణనాయం కతాభినివేసో-యమాచరియోతి కథమిహానధికతే మహాదయోతిఆదికే పటిపన్నోతి రతనత్తప్పణామగన్థకత్తుగన్థనిస్సయగన్థారమ్భఫలఅభిధేయ్యసఙ్ఖాత- పయోజనసోతుజనసముస్సాహనానం సన్దస్సనత్థం. తత్థ రతనత్తయప్పణామ కరణం అన్తరాయకరాపుఞ్ఞవిఘాతకరపుఞ్ఞవిసేసుప్పాదనేన కత్తు మిచ్ఛితస్స గన్థస్స అనన్తరాయేనం పరిసమాపనత్థం. వచీపణామో పనేత్థ సోతూనమ్పి యథావుత్తత్థనిప్ఫాదనకో ఆచరియేనాప్యయ మత్థో దస్సితోయేవ’తత్థ రతనత్తయప్పణామసన్దస్సన’న్తిఆదినా, వాచసికసత్థాధికారతోపి వచీపణామోతి కాయప్పణామో మనోపణామో చ. న కతో, గన్థకత్తుసన్దస్సనం గన్థస్స పమాణ భావవిభావనత్థం, గన్థనిస్సయసన్దస్సనం అత్తనియభావసన్ధస్సనేన తబ్బిసుద్ధిదస్సనత్థం, గన్థారమ్భఫలదస్సనం తప్పటిక్ఖేపకజననిసేధాయ, అభిధేయ్యసఙ్ఖాతయయోజనసన్దస్సనం వీమంసాపుబ్బకారీనం పయోజనో పాలమ్భపుబ్బికా సత్థే పవత్తతీతి సోతుజనసముస్సాహనం (కత్వా) ఆదరేన గన్థే పవత్తనత్థం, యదాహు –

సబ్బస్సేవ హి సత్థస్స, కమ్మస్సాపి చ కస్సచి;

కేనేతం గయ్హతే తావ, యావ-వుత్తమ్పయోజనంతి.

నను సత్థప్పయోజనానం సమ్బన్ధోపి వత్తబ్బో ఇదమస్స పయోజనన్తి యతో–

సిద్ధప్పయోజనం సిద్ధ,సమ్బన్ధం సోతుమిచ్ఛతి;

సోతాదో తేన వత్తబ్బో, సమ్బన్ధో సప్పయోజనోతి.

తత్రేదముత్తరం–

సత్తం పయోజనఞ్చేవ, ఉభో సమ్బన్ధనిస్సయా;

తం వుత్తన్తోగధత్తా న, భిన్నో వుత్తో పయోజనాతి.

పయోజనప్పయోజనమ్పన సామత్థియలద్ధబ్బం సయమాచరియేన ‘‘కో పన సద్దలక్ఖణస్స అజాననే దోసో’’తిఆదినా వుత్తనయేన విఞ్ఞాతబ్బం.

తత్థ‘మహాదయో’త్యాదినా గాథాద్వయేన రతనత్తయపణామో దస్సితో, ‘యో ఇద్ధిమన్తేసూ’తిఆదినా గన్థకత్తా, ‘సద్దసత్థ’న్తిఆదినా గన్థనిస్సయో, ‘సఙ్ఖేపనయేనా’తిచ ‘సారభూతం విపులత్థగా హిం అనాకుల’న్తి చ ఇమేహి గన్థారమ్భఫలం సోతుజనసముస్సాహనఞ్చ, అభిధేయ్యసఙ్ఖాతప్పయోజనమ్పన‘సంవణ్ణన’న్తి ఇమినా దస్సితం అన్వత్థ బ్యపదేసేన సంవణ్ణీయతి వివరిత్వా విత్థారేత్వా కథీయతి అత్థో ఏతాయాతి సంవణ్ణనాభి కత్వా, తమ్పన వివరిత్వా కథనం సద్దానుసాసనసత్థసన్నిస్సయత్తా అభిధేయ్యో నామ సముదితేన సత్థేన వచనీయత్థో తం [వచనీయత్థోతి (పోత్థకే)] వుత్తసద్దానుసిట్ఠిసఙ్ఖాతపయోజనమేవాతి అయమేత్థ సముదాయత్థో.

అయమ్పనేత్థ అవయవత్థో-యోతి అనియమవచనం ధమ్మరాజసద్దా పేక్ఖాయ చేత్థ పుల్లిఙ్గతా, తేనేత్థ వుచ్చమానగుణవిసేసా ధారపుగ్గలవిసేసనిదస్సనం, దయతి దుక్ఖం అపనేత్వా పరేసం సుఖం దదాతి, దయీయతి వా సప్పురిసేహి గమియ(తి స) సన్తానే పవత్తీయతి, దయతి వా పరదుక్ఖం హింసతి, దయతి వా పరదుక్ఖం గణ్హాతి తంవసేన అత్తనో హదయఖేదం కరోతీతి దయా, ‘‘దయ=దానగతి హింసాదానేసు’’ ఇచ్చస్మా ‘‘ఇత్థియమణత్తికయక్యాచే’’తి (౫-౪౯) అప్పచ్చయో, విసయమహన్తతాయ మహతీ పసత్థా వా దయా అస్సాతి మహాదయో, విసేసన సమాసే ‘‘సద్ధాదిత్వ’’ (౪-౮౪) వక్ఖమానపారమితాసమ్భరణదుక్ఖానుభవ నానమిదం హేతువచనం, కమ్మకిలేసేహి జనితాతి జనా సత్తలోకో, ఇమినా ఖీణాసవాపి సఙ్గయ్హన్తి తేసమ్పి దిట్ఠధమ్మికసుఖవిహారసఙ్ఖాత హితస్స దానతో, జనానం సమూహో జనతా తస్సా హితాయ అభివడ్ఢియా సకలవట్ట దుక్ఖనిస్సటనిబ్బానసుఖభాగియకరణాయాతి వుత్తం హోతి, అస్సచ’సమ్పూరయ’న్తి ఇమినా’దుక్ఖమనుభవీ’తి ఇమినా చ సమ్బన్ధో, సమ్బోధీతి ఏత్థ సంసద్దో సామన్తి ఇమమత్థం దీపేతి, తస్మా సంసయమేవ అనఞ్ఞబోధితో హుత్వా చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతి ఏతాయాతి సమ్బోధి, సంపుబ్బా బుధధాతుతో ‘‘ఇ’’ఇతి ణ్వాది (కో) ఇప్పచ్చయో, సవాసనసకలసంకిలేసప్పహాయకం భగవతో అరహత్తమగ్గఞ్ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తిపి వదన్తి, సమ్పాపయతీతి సమ్పాపకం, సమ్బోధియా సమ్పాపకన్తి ఛట్ఠీసమాసో, కిన్తి ధమ్మజాతం ధమ్మసద్దేనేత్థ పారమిధమ్మా పఞ్చమహాపరిచ్చాగాదయో చ అధిప్పేతా, తేపి హి అత్తానం ధారేన్తం ధారేన్తి సమ్బోధి సమ్పాపనసామత్థియయోగేన పరేపి ధారేన్తి నామాతి ధమ్మాతి వుచ్చన్తి, ‘ధర=ధారణే’ఇచ్చస్మా ఖీసు, వియాదిసుత్తేన ణ్వాది(కో) మప్పచ్చయో, ధమ్మానంజాతం, ధమ్మాఏవవా జాతం, సమ్బోధిసమ్పాపకఞ్చ తం ధమ్మజాతం చేతి విసేసనసమాసో, ‘సమ్పూరయ’న్తి మస్సేతం కమ్మం, సమ్పూరయన్తి పయోగసమ్పత్తియోగా దీపఙ్కర (పాద)మూలే హత్థోపగతమ్పి నిబ్బానమ్పహాయ యథావుత్తకరుణాగుణయోగసీతలీభూతహదయతాయ ‘‘కథన్నామేతే అచ్చన్త దుస్సహవట్టదుక్ఖోపగతే సత్తే తంమహాదుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి వట్టదుక్ఖనిస్సరణేకహేతుతాయ సమ్మా పూరేన్తో వడ్ఢేన్తో వుడ్ఢిం విరూళ్హం వేపుల్లం గమేన్తోతి వుత్తం హోతి, హేతుయేవేదమపి దుక్ఖానుభవనస్స, మహాదయతా పనస్స పరమ్పరహేతు, దుట్ఠు ఖనతి కాయికం అస్సాదన్తి’దుపుబ్బా ఖనిస్మా’ ‘‘క్వీ’’తి (౫-౪) క్వి, దుక్ఖం కాయికదుక్ఖ వేదనా, కీదిసన్తి ఆహ-’అనన్తరూప’న్తి, సభావవచనో యం రూపసద్దో ‘‘పియరూప’’న్తిఆదీసువియ, తే చ దుక్ఖసభావా (అనన్తా) అనన్తకారణానం వసేన, తస్మా అనన్తం రూపం సభావో అస్సాతి అనన్తరూపం, తం దుక్ఖం అనుభవీ విన్దీ, కిమివాతి ఆహ-‘సుఖం వా’తి, సుట్ఠు ఖనతి కాయికం ఆబాధన్తి సుఖం, ఇవసద్దో సధమ్మత్తసఙ్ఖాతోపమాజోతకో, సధమ్మత్తఞ్హి ఉపమా, వుత్తఞ్హి ‘‘ఉపమానోపమేయ్యానం, సధమ్మత్తం సియో పమా’’తి, కిం వుత్తం హోతి ‘‘అనిట్ఠానుభవనసభావాయాపి దుక్ఖవేదనాయ అనుభవనసభావసామఞ్ఞేన అజ్ఝాసయసమ్పత్తివిసేసయోగా మహాకారుణికస్స సుఖేన సదిసతాపత్తిహోతీతి దుక్ఖమ్పి సమానం తం సుఖమివ విన్దీ’’తి. కథమఞ్ఞథా వట్టదుక్ఖతో సకలలోకస్స సముద్ధరణం సియాతి, అథవా సుఖమివ సుఖం విన్దన్తో వియ అనఞ్ఞవిన్దియమపి తాదిసం దుక్ఖం సకలలోకహితావ హితమనతాయ విన్దీతి అత్థో, తేనాహ ‘అఖిన్నరూపో’తి, అఖిన్నం పరిస్సమమప్పత్తం రూపం సభావో అస్సాతి విగ్గహో.

తం ధమ్మరాజన్తి యోతి అనియమనిద్దిట్ఠస్స వుత్తగుణవిసేసాధార పుగ్గలస్సనియమనవచనం, ధమ్మేన రాజతి నో అధమ్మేనాతి వా, అత్తనా పటివిద్ధస్స సామిభావేన ధమ్మస్స రాజా సామీతి వా, అత్తనా పటివిజ్ఝియమానే ధమ్మే పటివిజ్ఝన్తోవ తత్థ రాజతి దిప్పతీతి వా, పరూపకారవసేన తదత్థాయేవ పటిపన్నత్తా పరేసం ధమ్మం రాజేతి పకాసేతీతి వా ధమ్మరాజా, తం ధమ్మరాజం నమిత్వాతి సమ్బన్ధో, నమస్సిత్వాతి అత్థో, కీదిసన్తి ఆహ-‘జితమారవీరం సుధన్త సోవణ్ణనిభ’న్తి. తత్థ మారో చ సో వీరోచాతి మారవీరో జితో విద్తేధస్తబలో మారవీరో నాతి జితమారవీరో, తం, కిఞ్చాపి దేవపుత్తకిలేసాభిసఙ్ఖారమచ్చుక్ఖన్ధ మారా-నేన జితా ఏవ, తథాపి వీరసద్దసన్నిధానేన దేవపుత్తమారే గహితే తంవిజయా అఞ్ఞేపి జితా ఏవ నామ హోన్తీతి విఞ్ఞేయ్యం, సుట్ఠు ధన్తం ధమితం ఉద్ధరితం సుధన్తం, సువణ్ణమేవ సోవణ్ణం, సుధన్త చ తం సోవణ్ణఞ్చ, తస్సేవ నిభా సోభా అస్సేతి సమాసో, అథవా సుధన్తఞ్చ తం సువణ్ణం చేతి సమాసే తస్సిదన్తి ‘‘ణో’’తి (౪-౩౪) ణప్పచ్చయే ‘‘మజ్ఝే’’తి (౪-౧౨౬) మజ్ఝవుద్ధియం సుధన్తసోవణ్ణం పటిమారూపం, తేన నిభో సదిసో, తం.

ఏత్తావతా చ –

హేతు ఫలం పరత్థో చ, సబ్బోపి థుతిసఙ్గహో;

హేతు సమ్బోధితో, పుబ్బేవ, యమఞ్ఞం తతోపరీతి.

వుత్తహేతుఫలసత్తోపకారవసేన బుద్ధరతనస్స థుతిపుబ్బకమ్పణామం దస్సేత్వా ఇదాని ధమ్మరాజేన తేనాపి పూజనీయస్స ధమ్మరతనస్స నిపచ్చకారం దస్సేతుం‘ధమ్మఞ్చ మోహన్ధతమప్పధంసి’న్తి ఆహ, తత్థ చ సద్దో ‘ధమ్మఞ్చ నమిత్వా’తి [నమస్సిత్వా (పోత్థకే)] నమస్సనక్రియాయ ధమ్మం సమ్పిణ్డేతి, కిమ్భూతన్తి ఆహ, ‘మోహన్ధతమప్పధంసి’న్తి, ముయ్హతీతి మోహో=అఞ్ఞాణం, అన్ధయతి సమత్థచక్ఖువిఞ్ఞాణపరిహానేనాతి అన్ధం, అన్ధఞ్చ తం తమఞ్చేతి అన్ధతమం=బాళ్హతిమిరం, మోహోయేవ తంసదిసతాయ అన్ధతమన్తి మో హన్ధతమం, తం పధంసేతి పకారేన నాసేతి సీలేనాతి మోహన్ధతమప్పధంసీ, పసద్దస్సపకాసనత్థం హిత్వా పకారత్థస్సేవ గహణతో పరియత్తియా సహ–

సోతాపత్తాదయో మగ్గా,చత్తారో తప్ఫలానిచ;

చత్తారి అథ నిబ్బానం, ధమ్మా లోకుత్తరా నవాతి.

వుత్తనవలోకుత్తరమ్మో గహితాతి విఞ్ఞాతబ్బం, అఞ్ఞథా అరహత్తమగ్గోవ గయ్హేయ్య, కస్మా పనేత్థ మోహస్సేవ పహానం వుత్తం, నేతరేసన్తి తమ్మూలకత్తా సబ్బకిలేసానం, తప్పహానస్మిఞ్హి వుచ్చమానే తమ్ముఖేనేతరేసమ్పి పహానం వుత్తమేవ హోతీతి.

ఏవం ధమ్మరతనస్స నమక్కారం దస్సేత్వా ఇదాని తదాధారభూతసఙ్ఘరతనం నమస్సితుం ‘సఙ్ఘం తథా సఙ్ఘటితం గుణేహీ’తి వుత్తం, తత్థ తథాసద్దో సముచ్చయే వా, వచోయుత్తియం వా, వచోయుత్తిపక్ఖే చ సద్దో ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో, కిలేసాదయో సంహనతి హింసతీతి సఙ్ఘో, సంపుబ్బతో హనతిస్మా క్విమ్హి ‘‘క్విమ్హి ఘోపరిపచ్చసమో హీ’’తి (౫.౧౦౦) హనస్స ఘో, కిలేసహింసనఞ్చేత్థ తదఙ్గాదివసేన గహితం, గుణేహీతి సామఞ్ఞనిద్దేసతో సమ్ముతిసఙ్ఘేన సద్ధిం

చత్తారో చ పటిపన్నా, చత్తారో చ ఫలేఠితా;

ఏస సఙ్ఘో ఉజుభూతో, పఞ్ఞాసీలసమాహితోతి.

వుత్తఅట్ఠఅరియపుగ్గలా గయ్హన్తి, గుణేహీతి లోకియలోకుత్తరేహి సీలాదిగుణేహి, సఙ్ఘటితన్తి సంహతం.

ఏవమనన్తరాయేన గన్థపరిసమాపనత్థమనన్త గుణవిసిట్ఠలోకత్తయగ్గసీఖామణిభూతస్స రతనత్తయస్స పణామం దస్సేత్వా ఇదాని గన్థ కత్తాదియథావుత్తత్థోపదస్సన పుబ్బఙ్గమమత్తనా సమారభితబ్బం గన్థ కరణం పటిఞ్ఞాతుకామో’యో ఇద్ధిమన్తేసూ’తిఆదిమాహ, తత్థ ‘యో’తి ఇమస్స ‘తన్నామధేయ్యేనా’తి ఇమినా సమ్బన్ధో, ఏతాయ సత్తా ఇజ్ఝన్తి ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి=ఇద్ధివిధాదయో లోకియా లోకుత్తరా చ సా ఏతేసమత్థీతి ఇద్ధిమన్తో, తేసు ఇద్ధిమన్తేసు, ఇద్ధిమన్తానం మహాసావకానం మజ్ఝేతి అత్థో, మహత్తప్పత్తోతి మహత్తం మహన్తభావం గతో, తన్నామధేయ్యేనాతి తస్సేవ నామధేయ్యమస్సాతి తన్నామధేయ్యో, తేన, తపోధనేనాతి మునినా, కిం వుత్తం హోతి- ‘‘ఏతదగ్గం భిక్ఖవే మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మోగ్గల్లానో’’తి భగవతా ఇద్ధిమన్తేసు ఏతదగ్గే ఠపితో మహామోగ్గల్లానత్థేరో నామ యో దుతియో అగ్గసావకో… (తేన సమాననామధేయ్యేనాతి) తమపదిసన్తో-యమాచరియో అనుద్ధతభావేన ఉజునాక్కమేన నామాదికమవత్వా వఙ్కవుత్తియా అత్తనో మోగ్గల్లానోతి నామం మహాసామిట్ఠానన్తరప్పత్తిం కాలోచితపఞ్ఞా వేయ్యత్తియం బుద్ధసాసనోపకారితాదిఞ్చ విభావేతి. ‘యం రచిత’న్తి సమ్బన్ధో, రచితన్తి కతం, కిన్తి ఆహ సద్దసత్థ’న్తి, సద్దసత్థం నామ సుత్త, సద్దలక్ఖణబ్యాకరణాద్యపరనామధేయ్యం, సుత్తం(హి) ‘సద్దా (లక్ఖీయన్తి) సాసీయన్తి అనుసాసీయన్తి పకతిప్పచ్చయాదివిభాగకప్పనాయ ఏతేనా’తి సద్దలక్ఖణన్తి చ ‘బ్యాకరీయన్తి సద్దనిప్ఫాదనవసేన కథీయన్తి ఏతేనా’తి బ్యాకరణన్తి చ వుచ్చతి, అపరమ్పన వుత్యాది తదుపకరణభావేన సద్దసత్థం సద్దలక్ఖణం బ్యాకరణన్తి చ వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బం, అనునన్తి తబ్బిసేసనం, అసేసలక్ఖియోపసఙ్గాహకభావేన వత్తబ్బస్సాపరస్సాభావా సమ్పుణ్ణన్తి అత్థో, అథాతి అనన్తరత్థే నిపాతో, సద్దసత్థరచనానన్తరన్తి అత్థో, తస్సేతి సద్దసత్థస్స, వుత్తి చ సమాసా కతాతి సమ్బన్ధో, సుత్తం వివరీయతి ఏతాయాతి వుత్తి, సమస్సతే సఙ్ఖిపీయతీతి సమాసా.

తస్సాపీతి వుత్తియాపి, సఙ్గహేత్వా సద్దవసేన సఙ్కుచితం వియ కత్వా ఖిపనం సఙ్ఖేపో, తస్స నయో కమో సఙ్ఖేపనయో, తేన, భోవాతి యో సద్దసత్థస్స వుత్తియా చ కత్తా సో ఏవ, ఇదాని సుత్తవుత్తిరచనానన్తరమవసరప్పత్తే ఇమస్మిం కాలే, సమారభేయ్య సమ్మా ఆరమ్భం కరేయ్య బహున్నం క్రియాక్ఖణానమాదిభూతం క్రియాక్ఖణమనుతిట్ఠేయ్య, కిన్తి సంవణ్ణనం, సంవణ్ణీయతి అత్థో ఏతాయాతి సంవణ్ణనా, పఞ్చీయతి విపఞ్చీయతి బ్యత్తీ కరీయతి వుత్తి అత్థో ఏతాయాతి వా, తం పఞ్చయతీతి వా లద్ధనామపఞ్చికా, తం.

ఏవమత్తనా కరణీయసత్థమ్పటిజానిత్వా తదనన్తరం ‘‘ద్వే మే భిక్ఖవే పచ్చయా సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ (కతమే ద్వే) పరతో చ ఘోసో (అజ్ఝత్తఞ్చ) యోనిసో మనసికారో’’తి వచనతో సమ్మాసవనపటిబద్ధా సబ్బాపి సాసన (ప్పటి) సమ్పత్తీతి సాసనప్పటిపత్తియా బ్యాకరణస్స మూలకారణత్తా తం సవనే సాధుజనే నియోజేన్తో ‘తం సారభూత’న్తిఆదిమాహ, తత్థ తన్తి యసద్దవిరహేపి అధికతత్తా సంవణ్ణనం పరామసతి, తం సుణన్తూ’తి సమ్బన్ధో, సాధూతి సవనక్రియావిసేసనం, అత్థానురూపం బ్యఞ్జనం, బ్యఞ్జనానురూపఞ్చ అత్థంసల్లక్ఖేత్వా అనఞ్ఞమనా హుత్వా సక్కచ్చం సుణన్తూతి అత్థో సువణ్ణభాజనే నిక్ఖిత్తసీహవసావియ అవినస్సమానం కత్వా హదయే ఠపనవసేన, సక్కచ్చసవనమేవ హి సోతూనమత్థావహం హోతీతి, సన్తోతి సవనక్రియాయ కత్తారో దస్సేతి, తథా సాతిసయబ్యాకరణం… తథావిధా ఏవ సప్పురిసా సాధుకం సోతుకామా హోన్తీతి, కిమ్భూతన్తి ఆహ ‘సారభూత’న్తిఆది, భూతసద్దో ఏత్థ ‘‘భూతస్మిం పాచిత్తియ’న్తిఆదీసు వియ విజ్జమానత్థో, ఫేగ్గుత్తాభావేన అపరిచ్చజనీయతాయ సారో థిరం సో అత్థో బ్యఞ్జనఞ్చ అస్సా అత్థీతి సారా చ సా భూతాచ, అథ వా లోకియలోకుత్తరగుణాతిసయసాధనేకసాధనభావతో సేట్ఠట్ఠేన సారఞ్చ సా భూతాచాతి సారభూతా, తం గన్థో యేవేత్థ సఙ్ఖేపితో, అత్థో పన నయగ్గాహితతాయపి సబ్బథా దస్సితోయేవాతి విపులం అత్థం గణ్హాతీతి విపులత్థగాహీ, తం, విధీయమానవణ్ణనాక్కమవిసేసేన బ్యాకులస్స వణ్ణనాక్కమస్స నిరసనతో నత్థి ఆకులం కిఞ్చి అస్సాతి అనాకులం, తం, ఇమినా చ కచ్చాయనవుత్తివణ్ణనాసు న తథాభావం దస్సేతి.

తదేవమధికతత్తాయేవాయమాచరియో గన్థారమ్భే’మహాదయో యో’తిఆదికే పటిపజ్జిత్వా దాని అత్తనా వణ్ణనీయస్స గన్థస్సాది భూతం వాక్యమనధికతపరిహారముఖేనేవోపన్యస్య బ్యాఖ్యాతుమాహ- ‘ఇధా’తిఆది, తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం మాగధికసద్దలక్ఖణవిరచనాధికారే, మాగధానం సద్దానం ఇదన్తి మాగధికం, మాగధికం సద్దలక్ఖణన్తి విసేసన సమాసో, విరచయితుకామోతి కత్తుకామో, రతింజనేతీతి రతనం, రమయతీ [ర తయతీ (పోత్థకే)] తి (వా) రతనం అనప్పచ్చయేన, అథవా యం లోకే చిత్తీకతాదికం రతనన్తి వుచ్చతి, ఇదమ్పి తం సదిసతాయ రతనన్తి వుచ్చతి, తథాచాహు–

చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీతి.

బుద్ధాదీనమేతమధివచనం, తయో అవయవా అస్సాతి తయం, సముదాయో, రతనానం తయం రతనత్తయం, అవయవవినిమ్ముత్తస్స పన సముదాయస్స అభావతో తీణి ఏవ రతనాని వుచ్చన్తి, పణమనం పణామో, రతనత్తయగుణనిన్నతా, పణమన్తి ఏతాయాతి వా పణామో, పణామక్రియానిప్ఫాదికా కుసలచేతనా, రతనత్తయస్స పణామోతి ఛట్ఠీసమాసో, అభిధీయతి పటిపాదీయతీత్యభిధేయ్యో సముదితేన సత్థేన వచనీయత్థో, యేన చ యో పటిపాదీయతి సో తస్స అత్థో హోతీతి, సో చ పకతిప్పచ్చయాదివిభాగకప్పనాయ సద్దానం సఙ్ఖరణం, సద్దసత్థేన హి సద్దసఙ్ఖరణమేవ పటిపాదీయతి, (రతనత్తయప్పణామో చ అభిధేయ్యో చ) రతనత్తయప్పణామాభిధేయ్యన్తి చత్థసమాసో, తస్స సన్దస్సనం అత్థో యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థో, కిన్తం వాక్యం, తా వాతి వాక్యాలఙ్కారే, ననుచేవమధికతత్తేపి అభిధేయ్యమత్తమేవదస్సేతబ్బం సియా కిం వాచాపణామేన, కాయమనోమయేనాపి పుఞ్ఞాతి సయప్పత్తియా అభిసమీహితత్థసిద్ధి హోతేవాతి చోదనం మనసి నిధాయ వచీపణామస్స పరత్థసన్నిస్సయతఞ్చ తస్సేవ విభాగేన పయోజనఞ్చ దస్సేతుమాహ- ‘తత్థ’ఇచ్చాది, గుణసద్దో ఏత్థ ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖా’’తిఆదీసు వియ ఆనిసంసట్ఠో, గుణానమానిసంసానం అనుకూలం అనుగుణం, హేతుమన్తవిసేసనమేతం, పధానభావం నీతం పణీతం అతిఉత్తమన్తి అత్థో, అతీసయేన పణీతం పణీతతరం, చిత్తస్ససన్తానం పబన్ధో చిత్తసన్తానం, పణీతతరఞ్చ తం చిత్తసన్తానఞ్చ, అనుగుణఞ్చ తం పణీతతరచిత్తసన్తానఞ్చాతి విసేసనసమాసో, తప్పణామకరణేన అనుగుణ…పే… సన్తానం యేసన్తి అఞ్ఞపదత్థో, తేసం, యథా తే సోతారో రతనత్తయస్స పణామకరణేన పుఞ్ఞాతిసయప్పటిలాభా అనేకానిసంసాతిసయప్పటిలాభానుకూల చిత్తసన్తానతాయ పధానతరచిత్తసన్తానా హోన్తి, తథా పవత్తానన్తి అధిప్పాయో, ఇదమ్పి అధిగతా…పే… న్తరాధానన్తీమేసం హేతుభావేన తిట్ఠతి, అధిగతా పత్తా అనేకే బహూ ఆనిసంసవిసేసా ఆయు వణ్ణసుఖబలపటిభానాదయో యేసన్తి విగ్గహో, విసోసితా సుక్ఖాపితా అన్తరాయా భయాదయో అజ్ఝత్తికా బాహియా వా యేసం తథావిధానం సోతూనం, ఏతేపి అభి,పే,ద్ధత్థన్తి ఇచ్చస్స హేతూ, అభిసమీహితస్స అనుట్ఠితస్స కతనిట్ఠితస్స గన్థస్స అవబోధోయేవ ఫలం, తస్స సిజ్ఝనత్థం, కిన్తం రతనత్తయప్పణామసన్దస్సనం.

సచ్చం పునపి సచ్చన్తి, భుజముక్ఖిప్ప వుచ్చతే;

సకత్థో నత్థీ నత్థేవ,పరస్సత్థమకుబ్బతోతి.

వచనతో పరత్థోవ సప్పురిసేహి కత్తబ్బో, పరత్థే సమ్పాదితే పన సకత్థో సమ్పన్నోవ నామ సియాతి మనసి కత్వా ఆహ- ‘ఏతదేవా’తిఆది. కాయమనోసమాచరణేన సమ్పజ్జమానఞ్చ వచీసమాచరణేన సమ్పజ్జతేవాతి అనేనేవ వాక్యేన విఞ్ఞాయతీతి అవగన్తబ్బం, బుద్ధి పుబ్బా యస్మిం కరణే తం బుద్ధి పుబ్బం, తం సీలేన కరోన్తా బుద్ధిపుబ్బకారినో, అభిధేయ్యస్స అధిగమో జాననం పుబ్బో యస్స సో అభిధేయ్యాధిగమపుబ్బకో, అవతారో పవత్తి, ఏకదేసదస్సనే ‘‘సముద్దో దిట్ఠో’’తి వియ ఏకదేసేపి సముదాయవోహారదస్సనతో పచ్ఛిమ పాదేనాతి వుత్తం, పచ్ఛిమపాదస్సేకదేసభూతేన ‘సద్దలక్ఖణ’మిచ్చనేనాతి అత్థో, సాధియం సద్దానం సఙ్ఖరణం, సాధనం బ్యాకరణం, తం లక్ఖణం సభావో అస్సాతి సాధియసాధనలక్ఖణో, సాధియస్సేదం సాధనం, సాధనస్స చేదం సాధియన్తి ఏవమస్సేదమ్భావహేతుసభావో సమ్బన్ధోతి వుత్తం హోతి, పయోజనం అభిధేయ్యసద్దోపదస్సితం సద్దసఙ్ఖరణం, తత్థ సమ్బన్ధస్సన్తోగధత్తం… సాధియోపదస్సనముఖేన సాధనస్సాపి దస్సితత్తా నిస్సయోపదస్సనతో, ఉస్సుక్కం సమ్మావాయామం, బుద్ధత్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, పూరేత్వాతి–

మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీతి.

వుత్తఅట్ఠధమ్మసమన్నాగతేన అభినీహారేన సమన్నాగతా హుత్వా యథావుత్తే పారమితాదయో ధమ్మే పూరేత్వాతి అత్థో, ఆగతాతి సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మానుబ్రూహనేన ఆగతా, ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే, ఆగతాతి పత్తా ఉప్పన్నా, తథాగతోతి యథా సమ్పతి జాతా తే భగవన్తో సత్తపదవీతిహారేన గతా, తథా అయమ్పి ఉత్తరాభిముఖం గతోతి అత్థో, ముహుత్తజాతోవాతి సమ్పతిజాతో ఏవ, జాతసమనన్తరమేవాతి వుత్తం హోతి, విక్కమీతి అగమాసి, సత్త పదాని గన్త్వాన దిసా విలోకేసీతి ఇదం ‘‘ధమ్మతా ఏసా భిక్ఖవే సమ్పతి జాతో బోధిసత్తా సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహిత్వా’’తి ఏవ మాదికాయ పాళియా సత్తపదవీతిహారూపరిఠితస్స సబ్బదిసానువిలోకనస్స వుత్తత్తా వుత్తం, దిసా విలోకేసి సమన్తతోతి ఇదమ్పన ‘సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధర’న్తి ఏతస్స అనన్తరం దట్ఠబ్బం… పాదేహి వసున్ధరాఫుసనానన్తరమేవ దసదిసావలోకితత్తా, అట్ఠఙ్గాని నామ–

విసట్ఠం మఞ్జు విఞ్ఞేయ్యం, సవనీయా-విసారినో;

బిన్దు గమ్భీరనిన్నాది,చ్చేవమట్ఠఙ్గికో సరోతి.

వుత్తాని అట్ఠఙ్గాని, తథాగతోతి ఇమస్సేవ విసుం అత్థపరియాయం దస్సేతుం ‘అథవా’తిఆదిమాహ, అరియేన సేతునాతి సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేన ఉత్తమేన మగ్గేన, ఏవమాదినాతిఆదిసద్దేన తేసం తేసం ధమ్మానం సభావసరసలక్ఖణం తథం ఆగతో యథావతో అధిగతో’యేగత్యత్థా తే బుద్ధ్యత్థా, యే బుద్ధ్యా తే గత్యత్థా’తితథాగతోతి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి, తత్థతత్థాతి తేసు తేసు దీఘాగమాదీసు, తథాగతభావోతి తథాగతోతి భవనం నిప్ఫత్తి నమస్సనకిరియాభిసమ్బన్ధాతి’నమస్సిత్వా’తి ఏత్థ నమస్సనకిరియాయ అభిసమ్బన్ధా ఇమినా తథాగతాదీనం కమ్మత్తం విభావేతి, నమస్సనకిరియావిసేసనత్తాతి ‘నమస్సిత్వా’తి నమస్సనం కత్వాతి వుత్తం నామ సియాతి నమస్సనన్తి వుత్తనమస్సనకిరియాయ విసేసనత్తా, బోధియాతి బోధివుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తం భగవా ఏత్థ పత్తోతి (బోధి, తస్సా) బోధిరుక్ఖస్సాతి అత్థో, మూలేతి మూలసమీపే ‘‘యావ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి నివాతే పణ్ణాని పతన్తి ఏతావతా రుక్ఖమూలం’’తిఆదీసు వియ, నను అఞ్ఞేపి ఖీణాసవా ‘అగ్గమగ్గేనే’చ్చాదినా వక్ఖమాన నయేన నిప్ఫన్నా ఏవాతి అనుయోగం మనసికత్వా వుత్తం ‘సహేవ వాసనాయా’తి, న హి భగవన్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞే సహ వాసనాయ కిలేసే పహాతుం సక్కోన్తి, ఏతేన అఞ్ఞేహి అసాధారణం భగవతో అరహత్తన్తి దస్సేతి, తేనేవ ఇద్ధసద్దస్స అత్థం దస్సేన్తో’తేపి హి’చ్చాదికం వక్ఖతి, కాపనాయం వాసనా నామ పహీనకిలేసస్సాపి అప్పహీనకిలేసస్స పయోగసదిసపయోగహేతుభూతో కిలేసనిహితో సామత్థియవిసేసో’ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స వసలసముదాచారనిమిత్తం వియ’, అగ్గమగ్గేనాతి అరహత్తమగ్గేన, సబ్బకిలేసే రాగాదికే, అరహత్తం అగ్గఫలం, సమ్ముతి ఉపపత్తిదేవభావతో అఞ్ఞేన విసుద్ధి దేవభావేనాతినిప్ఫన్నత్తా ఆహ-‘విసుద్ధిదేవభావేనా’తి, సకలకిలేసకాలుస్సియాపగమేన విసుద్ధిప్పత్తియా సబ్బఞ్ఞుగుణా లఙ్కారేన విసుద్ధిదేవభావేనాతి అత్థో.

‘ఇధ=సంసిద్ధియం’ ఇద్ధవన్తో ఇద్ధాత్తప్పచ్చయేన, ‘గుణ=ఆమన్తణే’ భూవాదిసేసో, గుణీయన్తి పరిచీయన్తి సేయ్యత్తికేహీతి గుణా కప్పచ్చయేన, తేపీతి సావకపచ్చేకబుద్ధాపి, హి సద్దో హేతుమ్హి, యస్మా అగ్గం…పే… అనూనగుణా, తస్మాతి అత్థో, సబ్బఞ్ఞుతాదీనన్తిఆదికం తేసం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేహి ఊనగుణతాయ హేతువచనం, కేచి ‘సిద్ధో మిద్ధగుణో అస్సాతి సిద్ధమిద్ధగుణన్తి దుట్ఠమత్థం పరికప్పేత్వా వాక్యమిదం దూసేన్తి, తే పన ‘మిద్ధో నామ కోచి గుణో నత్థీ’తి చ, ‘తథాగతో నామ మిద్ధ గుణో న హోతీ’తి చ, ‘తాదిసో చే సియా న ఞాణనిస్సితపూజా పకతోపయోగినీ భవతీ’తి చ అజానిత్వా వదథ తుమ్హేహి వత్వా ఉయ్యోజేతబ్బా, మఙ్గలత్థఞ్చేత్థాదో సిద్ధసద్దోపాదానం, మఙ్గలాదీని హి సత్థాన్యబ్యాహతప్పసరాని హోన్త్యాయస్మన్తబ్యాఖ్యాతుసోతుకాని చ, ధమ్మసఙ్ఘానమ్పీతి ఇమినా అవయవేన విగ్గహేపి సముదాయస్స సమాసత్థత్తా అఞ్ఞపదత్థసమాసోయం తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణోతి దీపేతి, తేనాహ- ‘అఞ్ఞపదత్థే’చ్చాది, గుణీభూతానమ్పీతి అప్పధానభూతానమ్పి విసేసనభూతానమ్పి అఞ్ఞపదత్థస్స పధానత్తా, కిరియాతిసమ్బన్ధో వగమ్యతే ధమ్మసఙ్ఘానం గుణీభూతానమ్పి తదవినాభావిత్తేన నమస్సనాతిసమ్బన్ధా, తదేవ సమత్థేతి ‘తథాహ’చ్చాదినా, పుత్తేన సహ వత్తమానోతి తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణఅఞ్ఞపదత్థసమాసత్తా తుల్యముభిన్నమ్పి ఆగమనన్తి పుత్తోపి ఆగతోతి పతీయతే, తత్థాతి నిద్ధారణే సత్తధీ, అత్తానన్తి ధమ్మం దస్సేతి, ధారేన్తేతి అత్తని ఠపేన్తే పవత్తేన్తే ఉప్పాదేన్తే, చత్తారోపి అపాయా సామఞ్ఞవసేన’అపాయే’తి వుత్తా, కిలేసవట్ట కమ్మవట్ట విపాకవట్టవసేన తయో వట్టా, తేసు దుక్ఖం, తస్మిం, ధారేతీతి వుత్తధారణం నామ అత్థతో అపాయాదినిబ్బత్తకకిలేసవిద్ధంసనం, తఞ్చ యథారూపం కిలేససముచ్ఛిన్దనతప్పటిప్పస్సద్ధి ఆలమ్బనభావేన హోతీతి ఆహ- ‘సో…పే… వసేనా’తి, నవన్నమ్పి, తే సమధిగమహేతుతాయ ధమ్మోయేవ నామాతి ‘దసా’తిఆది వుత్తం, తత్థ కారణమాహ- ‘తమ్మూలకత్తా’తిఆది, తమ్మూలకత్తాతి తం కారణత్తా, సీలదిట్ఠిసామఞ్ఞేనాతి అరియేన సీలేన అరియాయ చ దిట్ఠియా సమానభావేన, అరియానఞ్హి సీలదిట్ఠియో మగ్గేనాగతత్తా సబ్బథా సమానావ, తేన తే యత్థకత్థచి ఠితాపి సహగతావాతి సంహతోతి ఇమస్మిం అత్థే సఙ్ఘోతి పదసిద్ధి దట్ఠబ్బా, అధిప్పేతవసేన పనేతం వుత్తం, లోకియసీలదిట్ఠియా సామఞ్ఞేన సంహతత్తా సమ్ముతిసఙ్ఘోపి పణామారహోయేవాతి దట్ఠబ్బం.

అథ కేతే సద్దా, యేసమిదం లక్ఖణం భాసిస్సన్తి పటిఞ్ఞాతన్తి ఆహ-‘సద్దా ఘటపటాదయో’తి, ఆదిసద్దేన రుక్ఖాదయో, నను సన్తి మేఘసద్దసముద్దసద్దాదయోపీతి న నిరత్థకానమిధానుపయోగిత్తా, యే లోకసఙ్కేతానురోధేనాత్థప్పకాసకా తేసం సాత్థకానమే విదం లక్ఖణన్తి, అపిచ ‘సద్దా ఘటపటాదయో’తి వదన్తో వేదికానం వియ ఉన్తి [ఞత్థి (పోత్థకే)] ఆదీనం అనుపుబ్బీనియమావత్థానమసమ్భవా తదనుక్కమేన నిప్ఫాదియమాననమ్పి సద్దానం లోకియత్తానభివత్తనఞ్చ బోధేతీతి దట్ఠబ్బం, ను తత్థ పకాసకత్థం సద్దస్స సముదాయవసేన వా సియా పచ్చేకవణ్ణవసేన వా, తత్థ యది పచ్చేకవణ్ణా పకాసయేయ్యుం, ఘటసద్దే ఘకారోయేవ ఘటత్థం, పకాసయేయ్య, తథా చాఞ్ఞేసమకారాదీనమనత్థ కతా సియా, అథ సముదితా పకాసయేయ్యుం, తదా వణ్ణానముచ్చారణానన్తరవినాసిత్తా సముదాయోయేవ న సియా, తథా సతి కథ మత్థం సద్దో పకాసయతీతి చే కమేన సోతచిత్తాదిగహితక్ఖర పాళియా చ యో సద్దోతి విఞ్ఞేయ్యో సాత్థకో చిత్తగోచరో, చిత్తగోచరస్సాపి సద్దస్స పన బాలజనప్పబోధాయ కప్పనామత్తేన పకత్యాదివిభాగతో, న సభావేనాన్వాఖ్యానం, తేనాహ-‘పకత్యా’ది ఆది, నను గోఇచ్చాదిసాధుసద్దనియమే సతి గోతాదయో అసాధు సద్దాతి విఞ్ఞాయన్తి గన్తబ్బమగ్గనియమే అగన్తబ్బమగ్గో వియ, గోతాది అసాధుసద్దనియమే వా గోఇచ్చాదయో సద్దా సాధవోతి అగన్తబ్బమగ్గనియమే గన్తబ్బమగ్గో వియ, కిం సద్దానమన్వాఖ్యానేనా తిదమాసఙ్కియ పయోజనమాహ- ‘లక్ఖణాభిధానంచే’చ్చాది, సద్దానమ్పటిపత్తియం పటిపదపాఠస్సానూపాయత్తం దస్సేతుమాహ- ‘అఞ్ఞథే’చ్చాది, అఞ్ఞథాతి అసతి లక్ఖణాభిధానే, సక్కతాదీతిఆదిసద్దేన పాకతాదిం సఙ్గణ్హాతి, బహువిధత్తం సక్కతపాకతపేసాచికఅపబ్భంసవసేన, మగధేసు విదితాతి ఇమస్మిం అత్థే ‘‘అఞ్ఞస్మి’’న్తి (౪-౧౨౧) మాగధానం ఇదన్తి అత్థే ‘‘ణో’’తి (౪-౩౪) ణప్పచ్చయే మాగధా మాగధన్తి చ పదనిప్ఫత్తి వేదితబ్బాతి దస్సేతుమాహ- ‘మగధేస్మి’చ్చాది, మగధేసు విదితాతిఆదినో అధిప్పాయం వివరితుమాహ- ‘ఇదం వుత్తం హోతీ’తిఆది, తత్థ ఇదన్తి ఇదాని వక్ఖమానం మాగధం…పే… హోతీతి ఏతం వుత్తం హోతీతి మగధేసు…పే… లక్ఖణం మాగధన్తి వదతా పకాసితం హోతీతి అత్థో, హిసద్దో’మగధేస్వి’చ్చాదినా వుత్తం సమత్థయతి, లక్ఖణం విసేసయతాతి సద్దలక్ఖణ సద్దస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా మాగధన్తి ఇమినా లక్ఖణం విసేసయతా బ్యవచ్ఛేదయతా వుత్తికారేన, అత్థతోతి సామత్థియతో, సద్దే చ విసేసితో హోతీతి సద్దలక్ఖణసద్దో మాగధే ఏవ [సద్దేఏవ (పోత్థకే)] బ్యవచ్ఛేదితో హోతి, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘మగధేసు విదితా మాగధాతి సద్దే గహేత్వా తేసమిదం మాగధన్తి మాగధసద్దేన యస్మా సద్దలక్ఖణసద్దే లక్ఖణం విసేసితం, తస్మా సద్దలక్ఖణసద్దే సద్దో యది అమాగధో కథం లక్ఖణం మాగధం సియాతి సామత్థియా సద్దోపి విసేసితో హోతీ’తి, నను మాగధన్తి లక్ఖణస్స మాగధ సద్దసమ్బన్ధిత్తఝాపనతో సద్దలక్ఖణన్తి ఏత్థ సద్దసద్దస్స నిరత్థక తాపత్తి హోతీతి, న హోతి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగమ్పతి కామచారత్తా సద్దలక్ఖణసద్దస్స వా సమాసత్థే నిరుళ్హత్తా ‘‘తత్రిదం సుగతస్స సుగతచీవరప్పమాణ’’న్తిఆదీసు వియ, కోపనాతిఆదిసద్దలక్ఖణన్తి ఇమినా అభిధేయ్యసఙ్ఖాతపయోజనస్స దస్సితత్తా తప్పయోజనపుచ్ఛనపరా చోదనా, వుచ్చతేచ్చాది పరిహారో, యథా సబ్బథాత్తపరహితకామేన.

పియో చ గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా,నోచా ఠానే నియోజకోతి.

వుత్తేహి తతో పరేహి చ పసత్థతరేహి గుణవిసేసేహి సముపేతం గురుం.

తస్మా అక్ఖరకోసల్లం, సమ్పాదేయ్య హితత్థికో;

ఉపట్ఠహం గురుం సమ్మా, ఉట్ఠానాదీహి పఞ్చహీతి.

వచనతో ఉట్ఠాన-ఉపట్ఠాన-పరిచరియా-సుస్సూసా సక్కచ్చసిప్పపటిగ్గహణేహి సమ్మా ఉపట్ఠహన్తేన సవన,ఉగ్గహన-ధారణ-పరిపుచ్ఛా-భావనా హి కఙ్ఖావిచ్ఛేదం కత్వా విఞ్ఞాతబ్బం సద్దలక్ఖణం, తథా అవిఞ్ఞాతం సద్దలక్ఖణమనేనాతి అవిఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణో పుగ్గలో, హిసద్దో అవధారణే, సో ‘ధమ్మవినయేసు కుసలో న హోతీ’తి ఏత్థ దట్ఠబ్బో, కుసలో దక్ఖో న హోతి, తత్థ ధమ్మవినయేసు సుత్తన్తాతాభిధమ్మసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు చేవ వినయే చ, కస్మా–

యో నిరుత్తిం న సిక్ఖేయ్య, సిక్ఖన్తో పిటకత్తయం;

పదేపదే వికఙ్ఖేయ్య, వనే అన్ధగజో యథాతి.

వచనతో, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘యథా వుత్తనయేన సమ్భూతపద బ్యామోహవసేన పదత్థేపి బ్యామోహసమ్భవతో సుత్తన్తోపదస్సితాయ దిట్ఠివినివేట్ఠనాయ చ అభిధమ్మాగతే నామరూపపరిచ్ఛేదే చ వినయ నిద్దిట్ఠే సంవరాసంవరే చ అకోసల్లం సియా’’తి, యథాధమ్మన్తి ధమ్మవినయ సద్దస్స యో-త్థో వినయసుత్తాభిధమ్మసఙ్ఖాతో, తస్స సో-త్థో, తదనతిక్కమేన, పటిపజ్జితుమసక్కోన్తోతి తత్థతత్థేవ వుత్తాసు అధిసీల అధిచిత్త అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాసు పవత్తితుం అసమత్థో, కుసలో పన సమత్థో పఞ్ఞావిసేసాలోకపటిలాభతో, వుత్తం హి–

యావ తిట్ఠన్తి సుత్తన్తా, వినయో యావ దిప్పతి;

తావ దక్ఖన్తి ఆలోకం, సూరియే అబ్భుగ్గతే యథాతి.

పటిపత్తిన్తి పటిపజ్జీయతీతి పటిపత్తీతి యథావుత్తం తివిధమ్పి పటిపత్తిం, విరాధేత్వాతి నాసేత్వా, నస్సతి హి పటిపత్తి తేసుయేవా కో సల్లతమగతత్తా, తథా చాహు–

సుత్తన్తేసు అసన్తేసు, పముట్ఠే వినయమ్హి చ;

తమో భవిస్సతి లోకే, సూరియే అత్థఙ్గతే యథాతి.

సంసారదుక్ఖస్సేవ భాగీ హోతి… యథావుత్తా-నుక్కమపరిచ్చాగేన అనురూపపటిపత్తియా పటిలభితబ్బత్తా అధిగమవిసయస్స [విసథత్తా (పోత్థకే)] యో గక్ఖేమస్స, వుత్తఞ్హి తస్సానులోమపటిపత్తిమూలకత్తం–

సుత్తన్తే రక్ఖితే సన్తే, పటిపత్తి హోతి రక్ఖితా;

పటిపత్తియం ఠితో ధీరో, యోగక్ఖేమా న ధంసతీతి.

ఏతావతా అవిఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణస్స సకత్థపరిహానిం దస్సేత్వా ఇదాని సకత్థసమ్పత్తిమూలికా పరత్థసమ్పత్తీతి తదభావా తాదిసో పుగ్గలో పరేసమ్పి పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘నచా’తిఆది వుత్తం, పతిట్ఠాతి ధారణం, తఞ్చేత్థ తేసం తేసం కుల పుత్తానం ధమ్మవినయసిక్ఖాపనం తంతం కమ్మతో నిత్థరణాది చ, తదుభయ మేవా-న్హసఙ్గికం పతిట్ఠం, ముఖ్యభూతమ్పన తమ్మూలకే సుపరిసుద్ధసీలే పతిట్ఠాపనమేవ, తదుపకరణత్థో సిక్ఖాపనాది, ఇధ పన తం సాధనభూతో పుగ్గలో ఉపచారతో పతిట్ఠాతి గహేతబ్బో, హిసద్దో యథావుత్త సమత్థనత్థే నిపాతో, సద్దలక్ఖణఞ్ఞూయేవాతి అవధారణమ్పన తేసు తబ్బిదూయేవ సమత్థోతి దస్సనత్థం పకరణవసేన వుత్తం, అత్తనో పన సుగుత్తసీలక్ఖన్ధవిరహేన కదాచి కోచి యథావుత్తానం పతిట్ఠాభవితుం న సక్కోతి… తమ్మూలకత్తా సద్ధమ్మట్ఠితియా సపరపతిట్ఠా భావస్స చ, తేనేవ వినయధరే ఆనిసంసం దస్సేన్తేన భగవతా తప్పధానం తప్పముఖంవ కత్వా ‘‘పఞ్చిమే భిక్ఖవే ఆనిసంసా వినయధర పుగ్గలే, కతమే పఞ్చ అత్తనో సీలక్ఖన్ధో సుగుత్తో హోతి సు రక్ఖితో, కుక్కుచ్చపకతానం పటిసరణం హోతి, విసారదో సఙ్ఘ మజ్ఝే విహరతి, పచ్చత్త్థికే సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హాతి, సద్ధమ్మట్ఠితియా పటిపన్నో చ హోతీ’’తి వుత్తం, అత్థానురూపన్తి అత్తనో వచనీయస్సత్థస్స వాచకత్తేన యోగ్యం, బ్యఞ్జనానురూపన్తి అత్తనో వాచకస్స వచనీయత్తేన యోగ్యం, పరివాసాదీసూతిఆదిసద్దేన అబ్భానాదిం సఙ్గణ్హాతి, తంతంకమ్మన్తి పరివాసాదికం తంతంకమ్మం, అఞ్ఞోతి అసద్దలక్ఖణఞ్ఞూ, న కేవలమనేన సకత్థపరత్థావ నాసితా, అథ ఖోతి విధో సద్ధమ్మోపి నాసితోయేవాతి వత్థుమాహ ‘అజానన్తో పనా’తిఆది, అయథాపటిపజ్జమానోతి సద్దలక్ఖణఞ్ఞునా యథా యేన పకారేన అత్థానురూపం బ్యఞ్జనే బ్యఞ్జనానురూపఞ్చ అత్థే పటిపజ్జితబ్బం, తథా అప్పటిపజ్జమానో, తథా చ వక్ఖతి– తథా హి సో సద్దలక్ఖణ మజానన్తో’తిఆది. తివిధమ్పి సద్ధమ్మన్తి పరియత్తిపటిపత్తిఅధిగమవసేనతి విధమేవ సద్ధమ్మం, తత్థ తిపిటకబుద్ధవచనం పరియత్తిసద్ధమ్మో నామ, తేరస ధుతగుణా చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని ద్వే అసీతి మహావత్తానీతి అయం పటిపత్తిసద్ధమ్మో నామ, చత్తారో మగ్గా చత్తారి చ ఫలాని అయం అధిగమసద్ధమ్మో నామ, తథాహిచ్చాదినా వుత్తమత్థం సమత్థేతి, తమ్పి పాళియా థిరీకాతుం ‘వుత్తం హేత’న్తిఆదిమాహ, తత్థ ధమ్మాతి హేతూ, సద్ధమ్మస్సాతి యథావుత్తస్స తివిధస్స సద్ధమ్మస్స, పదబ్యఞ్జనన్తి పదఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ తం, తత్థ పదం నామ స్యాద్యన్తం త్యాద్యన్తఞ్చ, బ్యఞ్జీయతి అత్థో ఏతేనాతి బ్యఞ్జనం-వాక్యం అథవా పజ్జతే గమ్యతే అత్థో ఏతేనాతి పదం-స్యాద్యన్తాది, వాక్యంవ బ్యఞ్జనం, సిథిలధనితాదిపదమేవవా వుత్తనయేన బ్యఞ్జనన్తి పదబ్యఞ్జనం, తం, దున్నిక్ఖిత్తం దుట్ఠు నిక్ఖిత్తం ఠపితం విరాధేత్వా కథితం, అత్థో చ దున్నీతోతి దున్నిక్ఖిత్తత్తాయేవ పదబ్యఞ్జనస్స తబ్బచనీయోపి దుట్ఠువిఞ్ఞాతో హోతి, వుత్తపటిపక్ఖతోతి ‘అవిఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణోహి’చ్చాదినా వుత్తస్స విఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణత్తాదినా పటిపక్ఖభావతో, భావప్పధానో హి అయం నిద్దేసో,త్తప్పచ్చయలోపో వా, న హి అత్తావ అత్తనా వేదితబ్బోతి యుత్తన్తి.

తదేవన్తిఆదినా యథావుత్తం నిగమేత్వా సఞ్ఞావిధానే పయోజనం దస్సేతి, తన్తి హేత్వత్థే నిపాతో, యస్మా సద్దలక్ఖణస్స జాననంసాని సంసం తస్మాతి అత్థో, ఏవన్తి నిదస్సనత్థే నిపాతో, ఏవం సప్పయోజనన్తి సమ్బన్ధో, తదేవన్తి వా నిపాతసముదాయో యం, వుత్తేన పకారేనేత్యస్మిం అత్థే వత్తతే. ననుచ సఞ్ఞీనం సఞ్ఞానం వత్తబ్బత్తే ‘‘అఆదయో తితాలీసవణ్ణా’’తిఆదీనం వాక్యానం విసుంవిసుం మహన్తత్తా కుతో లాఘవం సత్థస్సాతి మఞ్ఞమానో ‘తథాహి’చ్చాదినా సఞ్ఞావిధానే లాఘవసబ్భావం సమత్థేతి, హోతేవాతి అవధారణేన కత్థచి పరసత్థే వియ నో న హోతీతి దస్సేతి, పటిపత్తిలాఘవమ్పి చేత్థ హోతేవ, తథాహి ‘‘వణ్ణపరేన సవణ్ణోపి’’చ్చాదో (౧-౨౪) వణ్ణాదిసఞ్ఞాసముద్ధరితా నాత్తానమత్తావగమేతుమలన్తి పరే పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బా అస్స, తతో సఞ్ఞా-వసేయా, తతోస్స సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసఞ్ఞీవివేచనం తదనుట్ఠానన్తి పరమ్పరాపేక్ఖాయ భవితబ్బం పటిపత్తి గారవాభావా. ఇదాని సఙ్ఖేపతో సత్థక్కమం దస్సేతుమాహ-ఏవం తావి’చ్చాది, తావాతి పఠమం, ఉపయుజ్జమానత్తాతి బ్యాపారియమానత్తా, విసయో గోచరో యత్థేతే స్యాదయో విధీ యన్తే, సహ విసయేనాతి సవిసయా, పఠమం కరీయతీతి పకతి యతో స్యాదయో విధీయన్తే, సహ పకతియాతి సప్పకతికా, లిఙ్గాదికన్తి ఆదిసద్దేన‘సలభచ్ఛాయ’మిచ్చాదో ఏకత్తాది, లిఙ్గేభవా లిఙ్గికా-ఇత్థివిధయో, ఏకత్థీభావో సమాసో, తేన, సామఞ్ఞతో సమానత్తా, సమానత్తన్తుణాదివుత్తియా ‘‘రాజాదివిసిట్ఠే పురిసా దోవియ’వసిట్ఠాదివిసిట్ఠే అపచ్చాదిమ్హి అత్థే పవత్తనతో.

ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం

రతనత్తయపణామాదికథా సమత్తా.

౧. పఠమకణ్డవణ్ణనా

సఞ్ఞాధికార

౧. అ ఆదయో

సబ్బవచనానం సాత్థకనిరత్థకత్తబ్యభిచారిత్తా ‘ఇద’న్తిఆదినా సదిట్ఠన్తేన సంసయముపదస్సియ సాత్థకత్తమస్స దస్సేతుఞ్చ ‘న తావ…పే… సాత్థకత్తా’తి వుత్తం, ఉమ్మత్తకాదివాక్యమితి ‘దస దాళిమా, ఛ అపూపా, కుణ్డమజాజినం, పలాలపిణ్డో’ఇచ్చాదికం, అవయవత్థాన మఞ్ఞమఞ్ఞనాతి సమ్బన్ధా సముదాయత్థాభావతో అనత్థకత్తం, ఆదివాక్యన్తి ‘‘మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తిఆదివాక్యం, సాత్థకత్తం పనస్స పదత్థాన మఞ్ఞమఞ్ఞాభిసమ్బన్ధస్స పతీతితో.

అథ అఆద్యాదిసద్దానం సాధుత్తాన్వాఖ్యానాయ ఇదం వచనమిచ్చాదివికప్పన్తరసమ్భవే కథం నియమో వుత్తియం వుత్తేనత్థేన సాత్థకత్తమిచ్చాసఙ్కియ తేసమిహానుపయోగిత్తం కమేన పటిపాదయితుమాహ ‘వక్ఖమానత్థమేవిద’మిచ్చాది,’ ఆకారాదయో నిగ్గహీతన్తా’ఇచ్చాదినా వుత్తియం వక్ఖమానో అత్థో యస్స తం తథా వుత్తం, సాధూనం సాధుసద్దానం అనుసాసనం ఆఖ్యానం అత్థో పయోజనం యస్స తన్తి విగ్గహో.

సాధుసద్దానుసాసనసఙ్కాపేత్థ ‘‘కత్థేత్థ కుత్రాత్రక్వేహిధా’’తి (౪-౧౦౦) ఆదినా కత్థాదిసద్దానం సాధుత్తానుసాసనస్స దస్సనతో, లక్ఖణన్తరేన సాధుభావస్స అన్వాఖ్యాతత్తాతి ఆపుబ్బాదాఇచ్చస్మా ‘‘దాధాత్వీ’’తి (౫-౪౫) ఇప్పచ్చయే ఆకారలోపే చ ఆదీతి అఆదియేసన్తి అఞ్ఞపదత్థసమాసే యోమ్హి ‘‘యోసు ఝిస్స పుమే’’తి (౨-౯౩) ‘టే అఆదయో’తి, తయో చ చత్తాలీసా చాతి చత్థ సమాసే ‘‘తదమినాదీని’’తి చత లోపేచ రస్సే చ తితాలీసాతి, ‘వణ్ణ-వణ్ణనే’ఇచ్చస్మా ‘‘భావకారకేస్వ ఘణ ఘకా’’తి (౫-౪౪) అప్పచ్చయేయోమ్హి టాదేసే వణ్ణాఇతి చ సిజ్ఝనతో, పయోగనియమత్థన్తి తితాలీసవణ్ణసద్దేసు పరేసు ఏవ అఆదిసద్దో పయుజ్జీయతీతి ఏవం పయోగనియమత్థం, అయమ్పి వికప్పన్తర సమ్భావనా ‘‘అభూతతబ్భావే కరాసభూయోగే వికారా చీ’’తి (౪-౧౧౯) పయోగనియమస్సా ఝాయమానస్స దిట్ఠత్తా, ఠాన్యాదేసత్థన్తి అఆదిసద్దస్స ఠానే తితాలీసవణ్ణసద్దా ఆదేసా హోన్తి తేసం వా సో ఇతి, తదనురూపాయాతి ఠాన్యాదేసానురూపాయ ఛట్ఠీ విభత్తియా, అతోయేవాతి అగమాగమిఅనురూపాయ ఛట్ఠియా అభావతో యేవ, అగమాగమి భావత్థన్తి అఆదిసద్దస్స తితాలీస వణ్ణసద్దా ఆగమా హోన్తి తేసం వా సో ఇతి, ఏతేసుపి సఙ్కా, ‘‘యవాసరే’’ (౧-౩౦) ‘‘సుఞ సస్స’’ఇతి (౨-౫౩) ఆదేసాగమానం దస్సనేన, ఆగమ లిఙ్గాభావతోతి ఉకార కకార మకారానం అభావతో, విసేసనవిసేస్స భావత్థన్తి తితాలీసవణ్ణసద్దానం అఆదిసద్దో విసేసనం, తే వా తస్సే-తి, ఏత్థాపి సఙ్కా ‘నీలుప్పల’మిచ్చాదీనమఞ్ఞత్థ విసేసనవిసేస్స భావదస్సనా, సద్దలక్ఖణా నుపయోగతోతి సద్దలక్ఖణేన సద్దసఙ్ఖరణస్స పకతత్తా వుత్తం, తత్థ కారణమాహ- ‘రూపవిసేసూప లక్ఖణాభావా’తి, రూపవిసేసస్స ఉపలక్ఖణ నిమిత్తం తస్సఅభావాతి అత్థో, న హి విసేసన విసేస్సభావే పటిపాదితే అఆద్యాదిసద్దానం రూపవిసేసస్స సఙ్ఖరణం కతం సియాతి, యది ఏసోవ సద్దసఙ్ఖరణన్తి గయ్హేయ్య, తథా సతి ‘నీలుప్పల’మిచ్చాదీనమ్పి వత్తబ్బతా ఆపజ్జేయ్యాతి నాస్స తదత్థ తాపి సమ్భావీయతే, లోకే సీహగుణస్స మానవకే దస్సనతో ఉపచారేన ‘సీహో-యం మానవకో’తి తగ్గుణజ్ఝారోపోపి దిస్సతి, తదత్థమ్పేతం న హోతీతి దస్సనత్థం ‘తగ్గుణజ్ఝారోపనత్థమ్పేతం న హోతీ’తి వుత్తం, తస్స అఆదిసద్దస్స, తేసం తితాలీసవణ్ణసద్దానం వా గుణో అఆదిత్తాది, తస్స అజ్ఝారోపనం-తితాలీసవణ్ణసద్దేసు వా అఆదిసద్దేయేవ వా ఆరోపనం, తదత్థమ్పేతం సుత్తం న హోతీతి అత్థో, తత్థ కారణమాహ- ‘అతోయేవా’తిఆది, అతోయేవ రూపవిసేసూపలక్ఖణా భావతోయో, పకతం సద్దసఙ్ఖరణం, యథావుత్త వికప్పన్తరాభావే ఉభయత్థమిదం సియా, తత్థ పరిభాసత్థం న హోతి… తల్లక్ఖణత్తాభావా ఉపరివక్ఖమానత్తా చాతి పారిసేసమాలమ్బియాహ ‘సఞ్ఞాసఞ్ఞి’చ్చాది.

మరియాదాయమ్పకారేచ, సమీపే వయవే తథా;

చతుబ్బిధప్పకారోయం, ఆదిసద్దస్స దిస్సతేతి.

మరియాదత్థో ఏత్థ ఆదిసద్దోతి ఆహ-‘ఆదిమరియాదా భూతో’తి, ఉపలక్ఖణత్తాతి ఉపలక్ఖియమానానమాకారాదీనం గహణే కారణభావేన అప్పధానత్తా, తేనాహ-‘ఉపలక్ఖణస్సుపసజ్జనీయభూతస్సా’తి, కారియేనాతి వణ్ణసఞ్ఞాభవనాదినా, న గున్నమ్పి ఆనయనం భవతి..గున్నముపసజ్జనీయ భూతత్తా అఞ్ఞపదత్థస్సేవ పధానత్తా, సఞ్ఞాయా భావేతి అకారస్స వణ్ణసఞ్ఞాయ అభావే, రూపన్తితి తాలీసారూపం, తితాలీసా+వణ్ణాతిపదచ్ఛేదో, తితాలీస+వణ్ణాతివా, సుత్తావయవస్సాపి సుత్తసమ్బన్ధిత్తా ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) పన వుత్తం, రస్సత్తన్తు ‘‘దీఘరస్సా’’తి యోగవిభాగేన, ఇతరథా బ్యఞ్జనపరస్సేవ రస్సత్తే దస్సితే తితాలీసఇతి అబ్యఞ్జనే పదం న సమ్పజ్జేయ్యాతి విఞ్ఞాయతి, ఇతరీతరయోగచత్థే బహువచనేన భవితబ్బన్తి ఆహ-‘ఏకవచనమ్పనా’తిఆది, విప్పటిపత్తి అఞ్ఞథాభావో, రస్స ఏ ఓకారేహి తేచత్తాలీసక్ఖరానన్తి సమ్బన్ధో, ఏ ఓకారే హీతి సహత్థే తతియా, సక్కతానుసారేనాతి సక్కతే ‘‘సన్ధి యక్ఖరానం రస్సా న సన్తీ’’తి వుత్తస్స అనుసారేన, కోచీతి సా సనప్పసాదకచోళియబుద్ధప్పియాచరియం దస్సేతి, న హిచ్చాదిం వదతో-యమధిప్పాయో ‘రస్సాఇవాతి ఇవసద్దో సాధమ్మోపమాజోతకో వా సియా వేధమ్మోపమాజోతకో వా, యది తావ వేధమ్మోపమాజోతకో, రస్సధమ్మస్స ఏ ఓకారేస్వ సమ్భవా తేసం దీఘకాలప్పవత్తితో తే దీఘాయేవ సియుం, యది పన సాధమ్మోపమాజోతకో, తేసు రస్సధమ్మస్ససమ్భవా రస్సకాలప్పవత్తితో రస్సాఏవ తే సియున్తి ‘ఏత్థాతిఆదీసు ఏ ఓకారానం ఉచ్చారణకాలకతం రస్సత్తమేవ హోతీ’తి, రస్సకాలవన్తోయేవాతి ఏవసద్దో సోగతే వణ్ణవినిమ్ముత్తస్స కాలస్సేవాభావా వణ్ణానఞ్చ పచ్చక్ఖ సిద్ధత్తా పమాణసిద్ధం పారమత్థిక మే ఓకారానం రస్సకాలవన్తతం దీపేతి, అత్థాతి వదతో పనాయమధిప్పాయో ‘ఏత్థాతిఆదీసు యది ఏకారాదయో దీఘాఏవ సంయోగపుబ్బత్తా రస్సావ సియుంతథా సతి అత్థాతి ఏత్థాపి దీఘోవ ఆకారో సంయోగపుబ్బత్తారస్సో ఇవ ఉచ్చతీతి ఆపజ్జేయ్య, తస్మా ఉచ్చారణకాలకతోవ రస్సదీఘభావో గహేతబ్బో’తి, కచ్చాయనవుత్తివణ్ణనా ఞాసో, తఞ్ఞాపనేతి బహిద్ధా అఞ్ఞేసమక్ఖరానం ఞాపనే, పయోజనాభావాతి తేన సాధేతబ్బస్స కస్సచి ఇట్ఠస్స అభావమాహ, కిమేత్థ సముదాయే వాక్యపరిసమత్తి, ఉదాహు అవయవేతి ఆహ- ‘పచ్చేక’న్తి, అఞ్ఞథా ‘రుక్ఖా వన’న్తిఆదీసు వియ సముదాయే వాక్యపరిసమత్తియం ‘‘ఇయువణ్ణా ఝలా నమస్సన్తే’’ (౧-౯) ఇచ్చాదికం న సిజ్ఝతీతి, పచ్చేకం వణ్ణా నామహోన్తీతి అకారో వణ్ణో నామ హోతి ఆకారో వణ్ణో నామ హోతీతిఆదినా, అవయవేచ్చాదినా వుత్తియం అవుత్తేపి ‘పచ్చేక’న్తి వచనే సదిట్ఠన్తం కారణమాహ, దిట్ఠన్తోపనీతో త్యత్థో సుఖేన పటిపత్తుం సక్కాతి, ఏత్థ హి పచ్చేకన్తి అవుత్తేపి దేవదత్తో భోజీయతూతిఆదినా పచ్చేకం భుఞ్జికిరియా పరిసమాపీయతే, తేనాహ-‘న చోచ్చతే’ ఇచ్చాది, అథవా సముదాయేపి వాక్యపరిసమా పత్తియం సతి సముదాయే పవత్తా సద్దా అవయవేసుపి వత్తన్తీతి ‘సముద్దేకదేసదస్సనేపి సముద్దో దిట్ఠో, ఖన్ధేకదేస భూతాయపి పఞ్ఞాయ పఞ్ఞాక్ఖన్ధోతిఆదీసు వియ న దోసో, తేనేవ వుత్తియం ‘పచ్చేక’న్తి న వుత్తం, వణ్ణసద్దస్స గుణాద్యనేకత్థత్తేపి పకరణతో అకారాదయోవేత్థ వుచ్చన్తీతి ఆహ-‘వణ్ణీయతి’చ్చాది, పకరణతోపి అత్థో విభజ్జతే, వుత్తం హి–

అత్థా పకరణా లిఙ్గా, ఓచిత్యా దేసకాలతో;

సద్దత్థా విభజీయన్తే, న సద్దాయేవ కేవలాతి.

నను ఝలాదిసఞ్ఞా వియ లహుసఞ్ఞం అకత్వా కస్మా గురుసఞ్ఞా కతాతి చోదనం మనసి నిధాయ రుళ్హి అన్వత్థవసేన ద్విప్పకారాసు సఞ్ఞాసు ఝాలాతి రుళ్హి సఞ్ఞాత్థాభావేన వోహారసుఖమత్తపయోజనా, అన్వత్థసఞ్ఞా పన తప్పయోజనాపి హోతి తదఞ్ఞప్పయోజనా పీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏవ’మిచ్చాది, వణ్ణీయతీ అత్థో ఏతేహీతి వుత్తమత్థం అనుగతా అనుగతత్థా వణ్ణసఞ్ఞా తం, సద్దాధిగమనీయస్సాతి సద్దేన విఞ్ఞాతబ్బస్స, వణ్ణం మూలమస్సాతి వణ్ణమూలకో-అత్థో, తస్స భావో వణ్ణమూలకతా, అత్థస్స వణ్ణమూలకతం సాధేతి ‘సాపి’చ్చాదినా, వణ్ణం రూపం సభావో ఏతేసన్తి వణ్ణరూపాని-పదాని, సముదాయో పాదానం రూపమస్సాతి సముదాయరూపం వాక్యం, విభత్యన్తమత్థజోతకం పదం, పదసముదాయో వాక్యం, సబ్బఞ్చేతముపచారేన వణ్ణసద్దవచనీయత్తం గచ్ఛతి వణ్ణమయత్తాతి సబ్బోపి సమ్ముతిపరమత్థభేదభిన్నో అత్థో వాక్యాధిగమనీయో వణ్ణేనేవ విఞ్ఞాయతి నామ తస్మా యథా వుత్తమత్థ విసేసదస్సనంలహుసఞ్ఞాయ న సక్కాతి తదత్థమకారాదీనం గురుభూతా వణ్ణసఞ్ఞా కతాతి అధిప్పాయో, సమ్ముతి సఙ్కేతవసేన పవత్తో వోహారో, పరమత్థో సనిబ్బానో పఞ్చక్ఖన్ధో. ఉభోహి పనేతేహి భిన్నో తతియో కోట్ఠాసో నామ నత్థి, తథాచ వుత్తం–

దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో,

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నుపలబ్భతీతి.

నను చ–

అప్పక్ఖరమసన్దిద్ధం, ససారం గూళ్హనిణ్ణయం;

పసన్నత్థఞ్చ సుత్తన్తి, ఆహు తల్లక్ఖణఞ్ఞునోతి.

‘‘ఆదయో తితాలీస వణ్ణా’’ ‘‘తితాలీసాదయో వణ్ణా’’తి వా వత్తబ్బన్తి న తథా సతి సన్దిద్ధం సుత్తం సియాతి, నను సత్థాదో మఙ్గలవచనేన భవితబ్బం, అకారో పటిసేధత్థోపి హోతీతి (న) సత్థాదో సిద్ధసద్దస్సోపహితత్తా, అథ హోత్వ పుబ్బా ఝాలాది సఞ్ఞా, సద్దసాధనమత్తప్పయోజనత్తా పన సబ్బవిధానస్స పుబ్బాచరియ సఞ్ఞావాలమేత్థాతి కిం పునాపి వణ్ణాదిసఞ్ఞావిధానేన గన్థగారవ కరణేనాతి సచ్చమేతం, పుబ్బాచరియేసు పన గారవం తదనుగమనఞ్చ దీపేతుం కాచి సఞ్ఞాయోప్యన్వాఖ్యాయన్తే, యజ్జేవం సంయోగసబ్బనామలోపాదయోపి సఞ్ఞా పుబ్బాచరియేహి వుత్తా వత్తబ్బాతి నను భో వుత్తమేవామ్హేహి’కాచి సఞ్ఞాయో ఆఖ్యాయన్తే’తి, కిన్తదాఖ్యానద్వారేన భవతా తాపి విఞ్ఞాతుం న సక్కాతి, కేసఞ్చి సాత్థకత్తోపి పతివణ్ణమత్థానుపలద్ధితో వణ్ణానమదిట్ఠానమకారాదీనమనుకతియో ఇహోపదిట్ఠాఇత్యనుకారియేనాత్థేనాత్థవన్తతాయ హోతేవాకారాదితో విభత్తి, లోపేన నిద్దిట్ఠత్తా పనస్సా అస్సవనం సన్నికంసవచనిచ్ఛాభావా సంహితాయానిద్దేసో, అనుక్కమోతి ఆదోనిస్సయా సరావుత్తా, తతో నిస్సితా బ్యఞ్జనా, సరేసుపి ఏకట్ఠానియా అకారాదయో బహుత్తా పఠమం వుత్తా ఠానానుక్కమేన, తతో ద్విజా ఠానానుక్కమేన, తేసుపి రస్సావ లహుత్తా పఠమం వుత్తా, తతో దీఘా, బ్యఞ్జనేసుపి వగ్గా బహుత్తా ఠానప్పటిపాటియా పఠమం వుత్తా, తతో యకారాదయో, వగ్గేసు చ అఘోసా పఠమం వుత్తా, తతో ఘోసా, తేసు చ సిథిలా పఠమం వుత్తా, తతో ధనితా, తత్థాపి అప్పకత్తా ద్విజా పఞ్చమా వుత్తా, తతో యరలవా ఘోసభూతా ఠానానుక్కమేన, తతో ధనితా సకారహ కారా, తేసుపిహకారో కేసఞ్చి ఓరసోపి హోతీతి ద్విజత్తా పచ్ఛా వుత్తో, కేహిచి ‘‘లళానమవిసేసో’’తి ద్విన్నమవిసేసే వుచ్చమానేపి లిపిభేదేన ఠానభేదేన చ భిన్నత్తా ళకారో విసుం అక్ఖరభావేన గహితో, సోపి ఘోసభావేన ఠానానుక్కమేనచ హకారతో పరం వుత్తో నిగ్గహీతం పన సరత్తాదిసబ్బవినిమ్ముత్తత్తా సబ్బపచ్ఛా వుత్తన్తి అకారాదీనమయమనుక్కమో, ఇమస్సేవానుక్కమస్స మనసి విపస్స వత్తమానత్తా తితాలీసాతి గణనాపరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా చ ‘నిగ్గహీతన్తా’తి వుత్తియం వుత్తం, పకతం సాధుసద్దాన్వాఖ్యానం, న వణ్ణీయతే, తి సద్దసఙ్ఖరణ సఙ్ఖాత ముఖ్యప్పయోజనాభావా, కిఞ్చాపి న వణ్ణీయతే, అమ్హేహి పన కథమకారాదీనమయమనుక్కమో ఉప్పన్నోతి సిస్సానం కఙ్ఖా విచ్ఛేదప్పయోజనమ్పతి అనుక్కమసద్దస్స అత్థకథనబ్యాజేన వణ్ణితో యేవాతి, కరీయన్తే ఉచ్చారీయన్తే ఏతేనాతి కరణం, తత్థ జివ్హామజ్ఝం తాలుజానం, జివ్హోపగ్గం ముద్ధజానం, జివ్హగ్గం, దన్తజానం సేసానం సకట్ఠానం కరణం, పయత్తి పయతనం, తమ్పన వణ్ణుచ్చారణతో అబ్భన్తరో బాహియో చ ఉస్సాహో, తత్థ అబ్భన్తరపయతనం-సంవుతత్తమకారస్స, వివటత్తం సరానం సకారహకారానఞ్చ ఫుట్ఠత్తం వగ్గానం, ఈసంఫుట్ఠత్తం యరలవానం, బాహియపయతనన్తు సంవుతకణ్ఠతాది, ఠానతో పచ్చాసత్తియా విధీయమానకారియసమ్భవేన పయోజనసమ్భవా ఆహ-‘ఠానమ్పనా’తిఆది, తిట్ఠన్తి ఏత్థ ఉప్పత్తివసేన వణ్ణాతి ఠానం, ‘‘ఏ ఓనమ వణ్ణే’’తి (౧-౩౭) సుత్తే వణ్ణేతి కథనమేవ వణ్ణసఞ్ఞాకరణే పయోజనం, యథావుత్తమత్థమఞ్ఞత్ర బ్యాపదిసతి’ ఏవ’మిచ్చాదినా, తస్మా ‘‘దసాదో సరా’’ఇచ్చాదో ‘తేనా’తిఆదీసు ‘తేన సరఇచ్చనేన క్వత్థో కస్మిం సుత్తే పయోజనం తం దస్సేతి ‘‘సరోలోపో సరే’’చ్చాదీ’తి ఏవమాదినా అత్థో దట్ఠబ్బో, ఞాపేతి వణ్ణలోపన్తి ఞాపకం, కస్మా పన’సో చేమినావ ఞాపకేన సిద్ధో’తి వుచ్చతి నను ‘తదమినాదీని’’తి (౧-౪౭) సుత్తం దిస్సతీతి, (సచ్చం) తథాపి పకారన్తరోయమ్పి వణ్ణలోపే దస్సితోతి విఞ్ఞాతబ్బం, ఏవసద్దో పన ‘యది ఞాపకేన వణ్ణలోపో సియా సో ఇమినావ ఞాపకేన సిద్ధో, నాఞ్ఞేనా’తి అవధారేతి.

౨. దసా

నను అఆదయోతి పఠమన్తేనువత్తన్తే కథమేత్థ’తత్థా’తి సత్తమీనిద్దిట్ఠతాతి ఆహ-‘తఞ్చా’తిఆది, అత్థవసావిభత్తివిపరిణామేనాతి అఆదయోతి పఠమన్తస్స‘ఆదో దసా’త్యనేన సమ్బన్ధా సమ్బజ్ఝమానే చాధారత్థేన భవితబ్బన్తి ఆధారత్థవసేన సత్తమీ విభత్తియా పరివత్తనేనాతి అత్థో, అత్థవసా సత్తమియా విపరిణామసమ్భవాయేవసుత్తే అవిజ్జమానేపి‘తత్థా’తి వుత్తియం వుత్తం, ఆదోదసన్నమనఞ్ఞత్థపవత్తిసమ్భవతో తేసం అఆదయో విసయభావేనపి సక్కా పరికప్పేతున్తి వుత్తం-‘తేసు విసయభూతేసూ’తి, నిద్ధారణత్థోపి యుజ్జతేవ… వణ్ణసముదాయతో తదేకదేసభూతాన మాదో వణ్ణానం దససఙ్ఖ్యాగుణేన నిద్ధారియమానత్తా, ఆదిమ్హి దస వణ్ణాతి వుత్తే అవుత్తానమ్పి అవస్సం వత్తబ్బానం ఊనపూరణత్థమజ్ఝాహారో హోతీతి వుత్తం- అవట్ఠితా నిద్దిట్ఠా వా’తి, ఏకాదీన మట్ఠారసన్తానం సఙ్ఖ్యానం సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తనతో ఆహ-‘దససఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా’తి, గయ్హుపగానం రస్సఏ ఓవణ్ణానమ్పి కచ్చాయనే వియ అపరిచ్చాగా అనూనా, అగయ్హుపగానం తదఞ్ఞేసం కేసఞ్చి సరానం పరిచ్చగా అనధికా, దససద్దస్స సఙ్ఖ్యేయ్య వుత్తిత్తా దసన్నమ్పి అధికతవణ్ణానఞ్ఞత్తా వుత్తం-‘దసన్నమ్పీ’తిఆది, సయం పుబ్బా’రాజ=చిత్తియం’తీస్మా క్విమ్హి అన్తలోపే సమాసే చ తదమినాదిత్తా నిరుత్తినయేన వా సరసద్దో నిప్ఫజ్జతీతి, ‘సర-గతిహిం సాచిన్తాసు’ ఇచ్చస్మా అప్పచ్చయేన వా నిప్పజ్జతీతి దస్సేతుమాహ=‘సయం రాజన్తీ’తిఆది.

౩. ద్వేద్వే

తేతి’ఆదో’తి సత్తమ్యన్తత్తా అపరే ద్వే పరామసతి, హేట్ఠా వియాతి హేట్ఠా వుత్తం అత్థవసా విభత్తివిపరిణామం ఉపమేతి, అతోవ విఞ్ఞాయమానత్థవసేన తేసు’తి వుత్తం, తేసుతి పన నిద్ధారణత్తవివచ్ఛాయం తమ్పి సమ్భవతీతి తేసం వణ్ణానం మజ్ఝే ద్వేద్వేతి ద్విసఙ్ఖ్యాయ నిద్ధారణత్థోపి వేదితబ్బో, విచ్ఛాయం వుత్తి యస్స సో విచ్ఛావుత్తి-ద్విసద్దో, విచ్ఛావుత్తితా చాస్స సవణ్ణత్తగుణేన ద్విన్నం (‘బ్యాపితు) మిట్ఠత్తా, కమేనావట్ఠితేతి ఇమినా అకారాదివణ్ణప్పబన్ధస్స అనాదికాలసిద్ధం కమసిద్ధత్తమాహ. నను సమానా వణ్ణా సవణ్ణాత్యన్వత్థే సవణ్ణసద్దే సతి కతం రస్సదీఘానం సవణ్ణసఞ్ఞా సియా… అసమానత్తా ఏతేసన్తి, నేతదత్థివణ్ణప్పబన్ధస్స కమసిద్ధత్తా వచనబలేనేవాసమానానమ్పి హోతేవాతి, నేవమ్పి వత్తుం యుత్తం‘‘ద్వేద్వే సవణ్ణా’’తి సుత్తస్స తాదిససామత్థియసబ్భావే [సబ్భావేన (పోత్థకే)] విసేసకారణాభావాతి ఆహ‘సమానత్తమ్పనా’తిఆది. తిట్ఠన్తి ఏత్థ వణ్ణా చిత్తజత్తేపి అభిబ్యత్తి వసేనాతి ఠానం కణ్ఠాది, తేన కతన్తి సమాసో, కణ్ఠతాతు ఇతి చత్తే పాణ్యఙ్గత్తా నపుంసకత్తం. పఞ్చమేహి వగ్గపఞ్చమేహి. అన్తట్ఠాకీతి వగ్గానమన్తే తిట్ఠన్తీతి అన్తట్ఠా, తాహి, యుత్తస్సాతి బ్రహ్మచరియా, గుయ్హ’న్తిఆదీసు యుత్తస్స. కేచీతి అనియమేన వుత్తం, తే పన–

‘‘హకారో పఞ్చమేహేవ, అన్తట్ఠాహి చ సంయుతో;

ఓరసో ఇతి విఞ్ఞేయ్యో, కణ్ఠజో తదసంయుతో’’తి వదన్తి.

౪. పుబ్బో

వత్తతేతి అత్థవసా విభత్తివిపరిణామేన వత్తతే, నను చేత్యాదిచోదనా, నేసదోసోచ్చాది పరిహారో, దోసాభావే కారణ మాహ-‘యోయో…పే… పతీయతే’తి, వుత్తం సమత్తేతి-‘నహి’చ్చాదినా, నను చ పుబ్బసద్దో యమేకత్తా ఏకం పుబ్బమాచిక్ఖతి న సకలన్తి కథం ‘‘పుబ్బో’తి వుత్తే యోయోతి ఞాయతి ‘యోయో పుబ్బో’తి చ వుత్తే ‘తేసు ద్వీసు’తి ఏత్థ’ద్వీసు ద్వీసు’తి ఇదం కథం సుఖేనేవ పతీయతే తదిదమసిద్ధేనాసిద్ధసాధనన్తి ఆసఙ్కియ తదభావముబ్భావీయ పుబ్బ సద్దస్స విచ్ఛాగమకత్తమవగమయితుమాహ-‘నచేద’మిచ్చాది. తంయోగాతి ఉపచారవసేనాహ, తబ్బన్తతాయవాతి అత్థియత్థే అప్పచ్చయవసేన, ఏవముపరిపి.

౫. పరో

సేసమిచ్చాదినా‘తేసు ద్వీసూతి సవణ్ణసఞ్ఞకేసు ద్వీసు’ ఇచ్చాది కమతిదిస్సతి. లహుసఞ్ఞా రస్సస్స, సంయోగపుబ్బస్స రస్సస్స దీఘస్స చ గురుసఞ్ఞా న వత్తబ్బా… ఉచ్చారణవసేనేవాన్వత్థసఞ్ఞాతి విఞ్ఞాయతి, పుబ్బాచరియవసేన వా ఇహావుత్తావసేససఞ్ఞావియ.

౬. కాదయో

కేవల బ్యఞ్జనానమత్థప్పకాసత్తాభావా సరానమత్థప్పకాసనే అచ్చన్తోపకారా బ్యఞ్జనాతి ‘ఏతేహీ’తి కరణత్తేన వుత్తం, తేనాహ ‘సరాన’మిచ్చాది. విపుబ్బా ‘అఞ్జ-బ్యత్తియం’తీమస్మా కరణే అనప్పచ్చయే రూపం, నపుంసకత్తమ్పిస్సావగమయితుం ‘ఉపకారకానీ’తి వుత్తం, బ్యఞ్జనత్తం దిట్ఠన్తేన ఫుటయతి ‘యథా’ఇచ్చాదినా, యథా ఓదనస్సుపకారకాని సూపాదీని బ్యఞ్జనాని, తథా సరానముపకారకానీతి అధిప్పాయో, బ్యఞ్జనమ్పన అద్ధమత్తికం, వుత్తం హి–

ఏకమత్తో భవే రస్సో, దీఘో మత్తద్వయాయుతో;

ప్లుతో తిమత్తో విఞ్ఞేయ్యో, బ్యఞ్జనం త్వద్ధమత్తికంతి.

అన్వత్థాతి అన్వత్థతో, ‘అన్వత్థా బ్యఞ్జనా’తి సమ్బన్ధో.

౭. పఞ్చ

సజాత్యపేక్ఖాయ సముదాయవాచిత్తేపి కాదయోతీ అనువత్తనతో వగ్గసద్దేన కఖగఘఞాదయోవ గయ్హన్తి, పఞ్చ పరిమాణమస్స పఞ్చకోవగ్గో, ‘‘తమస్స పరిమాణం ణికో చా’’తి (౪-౪౧) కో, సుత్తే ఆదిభూతో పఞ్చసద్దో పఞ్చసఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదం కురుమానో మావసానానం వగ్గానం బహుత్తం గమేతీతి ‘పఞ్చకా’తి వుత్తం, వగ్గాతి బహువచనతో పచ్చేకన్తి విఞ్ఞాయతి, వజ్జేన్తి యకారాదయోభి వగ్గా, పఠమక్ఖరవసేన పన కవగ్గాదివోహారో.

౮. బిన్దు

అనేకత్థత్తా ధాతూన ముచ్చారణత్థోపేత్థ గణ్హాతీతి నిపుబ్బా తతో కమ్మన్తి త్తప్పచ్చయే ఞ్ఞిమ్హి పాదిసమాసే దీఘేచ రూపం దస్సేన్తో ‘రస్సా’తిఆదీమాహ, పీళనత్థతో నిగ్గహనం నిగ్గహో, ‘ఇ-అజ్ఝేన గతీసు’ఇచ్చస్మా కత్తరి [కమ్మని-ఇతి వత్తబ్బం, ఇతం ఉచ్చారితన్తి అత్థో] త్తప్పచ్చయే ఇతం, నిగ్గహేన ఇతన్తి అమాదిస మాసే రూపం దస్సేన్తో ‘కరణం నిగ్గహేన వా’తిఆదిమాహ, పచ్ఛిమపక్ఖం సాధేతుమాహ-‘వుత్తం హీ’తి.

౯. ఇయు

చత్థసమాసోతి ఇతరీతరయోగద్వన్దసమాసో. అత్తేతి ముని సద్దాదివచనీయే అత్థే, నమతీతీమస్సేతం కమ్మం,

యం సబ్బవచనం సబ్బ, లిఙ్గం సబ్బవిభత్తికం;

తం సబ్బత్థే నమనతో, విదుం నామన్తి తబ్బిదూ.

ఇధ నామసఞ్ఞాయాభావేపి అన్వత్థబలాయేవ నామసఞ్ఞా సిద్ధాతి (ఆహ) ‘అన్వత్థబ్యపదేసేనా’తి, స్యాద్యన్తపకతిరూపన్తి పచ్చయా పఠమం కరీయతీతి పకతి, సా ఏవ రూపన్తి పకతిరూపం, స్యాద్యన్తస్స పకతి రూపం మునిసద్దాది స్యాద్యన్తపకతిరూపం, అత్థవన్తమధాతుకమప్పచ్చయమ్పాటిపదికం, పదం పదం పతి పటిపదే, పటిపదం నియుత్తం పాటిపదికం. విసేసనేనాతి సుత్తే ‘నమస్సన్తే’తి వుత్తేన ఇవణ్ణువణ్ణానం విసేసనేన. ఆఖ్యాతస్సాతి పచతిఆదినో. ఆదిమజ్ఝవత్తినోతి ఇన్ద ఉదకసద్దాదీనం ఆదో, పఖుమాదీనం మజ్ఝేచ వత్తినో. పదేసేసూతి ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౩) ఆదికేసు సుత్తప్పదేసేసు, అనిట్ఠపసఙ్గ (సఙ్కం) నివత్తేతీతి సమ్బన్ధో, అనిట్ఠప్పసఙ్గోనామ [నామాతి (పోత్థకే)] పచతి-ఇన్ద (ఉదక పఖుమ) సద్దాదీన మన్త ఆదిమజ్ఝభూతఇవణ్ణాదీనం ఝలసఞ్ఞా విధాయ తతో పరాసం సాది విభత్తీనం ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౧) ఆదీహి ‘నో’ ఆదేసాదిమ్హి కతే ‘పచతినో, ఇన్దనో, ఉదకనో, పఖుమనో’తిఆది రూపప్పసఙ్గో, ననుచాదిఆది చోదనా. వత్తబ్బన్తి సుత్తే వత్తబ్బం. బ్యాసనిద్దేసేనాతి అసమాసనిద్దేసేన. తదయుత్తన్తిఆది పరిహారో, తన్తి తం చోద్యం, సతిహీతిఆదినా అయుత్తత్తం సమత్థేతి, ద్వీసుత్తరేసు యోగేసూతి ఉపరిమేసు ‘‘పిత్థియం’’ ‘‘ఘా’’తి ద్వీసు సుత్తేసు. ఇత్థియన్తి ఇదన్తి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ఇత్థియన్తి ఇదం పదం. వణ్ణవిసేసనం సియాతి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ‘ఇయువణ్ణా’తి అనువత్తనతో ‘ఇత్థియం ఇవణ్ణువణ్ణా’తి ఏవం ఇవణ్ణు వణ్ణా ‘‘ఘో’’తి సుత్తే ‘ఇత్థియం ఆ’తిఏవం అవణ్ణస్స చ విసేసనం భవేయ్య. వణ్ణవిసేసనే విరోధమాహ ‘ఏవఞ్చే’చ్చాది, నామస్సన్తేతి అసమాసనిద్దేసే త్వవిరోధమాహ- ‘బ్యాసే’చ్చాది. సక్కానామవిసేసనం కాతున్తి ద్వీసు సుత్తేసు ఇత్థియన్తిఆదినా వక్ఖమానక్కమేన. నామస్స అన్తో నామన్తోతి సమాసస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా సమాసే గుణీభూతస్స నామస్స ఇత్థియన్తి ఇదం విసేసనం కాతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో, వచనమన్తరేనాతి పాణినియానమివ ‘‘యథాసఙ్ఖ్యమనుదేసో సమానం’’తి (౧-౩-౧౦) సుత్తం వినా, సమాసఙ్ఖ్య ఏతేసన్తి సమసఙ్ఖ్యకా, ఇతిసద్దో ఆద్యత్థో, తేన–

‘‘ఆలాపహాసలీలాహి, మునిన్ద విజయా తవ;

కోకిలా కుముదానీ వో, పసేవన్తే వనం జలం’’ (౨౬౦).

ఇచ్చాదిం సఙ్గణ్హాతి.

౧౦. పిత్థి

ఇత్థియం నామస్సాతి చ, అన్తే ఇవణ్ణువణ్ణాతి చ వుత్తే తేసమా ధారాధేయ్యసమ్బన్ధో ఆధేయ్యస్సాధారే పవత్తిం వినా న సమ్భవతీతి అజ్ఝాహారవసేన ‘వత్తమానా’తి వుత్తియం వుత్తం. ఇవణ్ణు వణ్ణాతి అపేక్ఖియ‘విసేసీయన్తీ’తి బహువచనమేతం సమ్బన్ధస్స పురిసాధీనతాయ నామన్తీమినా సమ్బన్ధే సతి‘విసేసీయతీ’తేకత్తేన పరిణమతి.

౧౧. ఘా

ఇత్థియం నామస్సన్తేతి చ వత్తతే. హేట్ఠా సబ్బత్థ సఞ్ఞినో నిద్దిసియ సఞ్ఞాయ నిద్దిట్ఠత్తా తత్థ వియ విసుం సఞ్ఞినో పఠమమనిద్దేసే అసన్తో వియాతి దోసలేసమాలమ్బియ చోదయతి నన్హచే’త్యాదినా. తత్థ సేతోతి విజ్జమానస్స సఞ్ఞినో. కారియేనాతి సఞ్ఞాకారియేన. పరిహరతి ‘నాయం దోసో’తిఆదినా. పచ్ఛావుత్తమత్తేనాతి ‘‘ఘా’’తి సుత్తే కారియినో ఆకారస్స పచ్ఛా వుత్తమత్తేన. నచాతి ఏత్థ చసద్దో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే, అపరమ్పి కిఞ్చి వత్తబ్బమనియమరూపమత్థీతి అత్థో. అనియమరూపమాచరియప్పవత్తితో సాధేతుమాహ ‘ఉభయథాపి’చ్చాది.

౧౨. గోస్యా

ఆసద్దో ఆభిముఖ్యే, అనభిముఖమభిముఖం కత్వా లపనం కథనమాల పనం, తస్మిం ఆలపనే, ఆలపనత్థే విహితో సీతి అత్థో.

ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం

సఞ్ఞాధికారో సమత్తో.

పరిభాసాధికార

౧౩. విధి

వచనారమ్భయోజనమాహ–‘యం విసేసనభావేనే’చ్చాది, యన్తి అనియమేన ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౩) ఆదీసు అతోతిఆదికం విసేసనభావేన వత్తుమిచ్ఛితం పరామసతి, తేనాతి విసే సనత్తేను-పాదియమానేన యం సద్దనిద్దిట్ఠేన అతోతిఆదికేన కరణభూతేన, యథాకథఞ్చితబ్బతోతి ఆదో మజ్ఝే-న్తే వా సబ్భావతో యేనకేనచి ఆకారేన అభేదోపచారేన అకారాదివిసేసనవతో నామాదినో, తదన్తత్థన్తి తం అతోత్యాది విసేసనమన్తే, నాదో న మజ్ఝే యస్స తం తదన్తం, తం అత్థో పయోజనం యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థో, వత్తాయత్తాతి వత్తునో ఆయత్తా… అత్తావాత్తనో వచనే పధానన్తి, తస్సాతి వత్తునో, సాతి వచనిచ్ఛా, పయోగానుసా రేనాతి జినవచనానుసారేన, ఇతీతి కారణత్థే నిపాతో, ఇమినా కారణేనాతి అత్థో, న సబ్బత్థప్పసఙ్గోతి సంహితాదివిధిమ్హి సబ్బత్థ తదన్త విధిప్పసఙ్గో న హోతి, తథాహి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి (౧-౨౬) ఏత్థ సరోతి విసేసనభావేన వచనిచ్ఛాయ సబ్భావే సరోతి తత్రా’దీనం విసేసనన్తి యథాకథఞ్చిసరాదిసరమజ్ఝసరన్తానం తత్రాదీనం లోపప్పసఙ్గే ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) సరన్తస్సపసఙ్గో సియా, న ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) అన్తస్స… ఛట్ఠీనిద్దేసాభావా, తథా సతి ‘తత్రిమే’తిఆదిమ్హి ‘ఇమే’తిఆదినా వత్తబ్బతా ఆపజ్జేయ్యాతి పయోగం నానుసటా నామసియున్తి న సబ్బత్థ తదన్త విధిప్పసఙ్గో, తథా ‘‘గతిబోధా’’ (౨-౪) దిసుత్తాదిమ్హిపి ‘గమయతి మాణవకంగామం త్యాదిప్పసఙ్గోతిఆది చ యథాయోగమవగన్తబ్బం, వుత్తియం ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి సుత్తోదాహరణం దస్సితం, ‘‘నరా నరే’’తి లక్ఖియోదాహరణం.

౧౪. సత్తధీ

వచనఫలముపదస్సేతి‘యత్థే’చ్చాదినా, యత్థ యస్మిం ‘‘సరో లోపో సరే’’త్యాదికే సుత్తే, సత్తమియాతి ‘సరే’తిఆదినా సత్తమియా, యస్సాతి సరోతిఆదినా నిద్దిట్ఠస్స, కారియం లోపాది, సమ్బన్ధా విసేసాతి సరేత్యాదో ఓపసిలేసికమధికరణం, తఞ్చోపసిలేసే భవమధికరణం పుబ్బస్స వా పరం సియా పరస్స వా పుబ్బన్తి పుబ్బపరోపసి లేసస్సావిసిట్ఠత్తా పుబ్బపరానం సమ్బన్ధస్స అవిసేసా, పరస్సాపీతి న కేవలం పుబ్బస్సేవ, సతీత్యస్మిం అత్థే జోతనీయే సత్తమీ సంసత్తమీ సన్తసద్దస్స సమాదేసేన, సత్తఞ్చేత్యాదివచనమేవం సతి ఘటతే, సన్తి వా సన్తసద్దత్థే పాది, సుత్తే అవుత్తేపి వుత్తియం ‘నిద్దేసే’తి వచనే కారణమాహ-సత్తఞ్చా’తిఆది, నిద్దేసమన్తరేన సత్తం న సమ్భవతీతి సమ్బన్ధో, సత్తమియా నిద్దేసే సతియేవ తం సమ్బన్ధాయ సత్తాయ సమ్భవో, అఞ్ఞథా కిమఞ్ఞన్తస్సా పతిట్ఠాతి అధిప్పాయో, పుబ్బసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా కిన్నిస్సాయ పుబ్బత్తమిచ్చాహ-‘సత్తమి’చ్చాది, తన్తి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి సుత్తం, ఉకారస్సాతి ‘వేళు’ఇచ్చత్ర ఉకారస్స, పుబ్బస్స…పే… కరిత్వా తంమనసికతఞ్చోదనం దస్సేతుమాహ-‘తమహ’న్తి చ్చాదితి ఏవమేత్థ సాజ్ఝాహారో సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పుబ్బస్సాతి సత్తమీ నిద్దిట్ఠతో పుబ్బస్స, అనన్తరస్సాతి అబ్యవహితస్స, వుత్తం కిఞ్చి నత్థీతి సమ్బన్ధో, అయమధిప్పాయో ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్సా’’తి (౧-౧-౬౬) పాణినియవచనే ‘‘దిసిరయముచ్చారణక్రియో నిసద్దోప్యయ మిహ నేరన్తరియం జోతేతి, తత్థ‘నిరన్తరం దిట్ఠో’తి పాదిసమాసే కతే ఫుటమేవానన్తరముచ్చారితేత్యమత్థో-వగమ్యతేతి ‘‘పుబ్బసద్దస్స బ్యవహితేపి పయోగదస్సనే బ్యవహితేపి కారియం పప్పోతీ’’తి భస్సకారాదయో వణ్ణేన్తి, ఇహ తాదిసవచనాభావేన వణ్ణాది బ్యవధానేపి సియా’’తి, సరేచ్చాదిపరిహారవచనే-ధిప్పాయ ముబ్భావయతి ‘యదిపి’చ్చాదినా, మథురాయ పాటలిపుత్తకస్స చాన్తరాళే గామాదీనం సబ్భావా బ్యవధానేపి పుబ్బసద్దస్స పవత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘మథురా’ ఇచ్చాది, యస్మా సరేతి ఓపసిలేసికాధారే సత్తమ్యన్తం పదం, తస్మా బ్యవధానే సరలోపో న హోతీతి ఏవం సఙ్ఖేపబ్యాఖ్యానేన వుత్తియ మత్థో వేదితబ్బో, న కేవలం సరేతి ఏత్థేవాతి ఆహ- ‘కారియే’చ్చాది, ఓపసిలేసికేయేవాధారే భవతీతి సేసో, కారణమాహ-‘వత్తిచ్ఛాన్హవిధానతో సద్దస్సా’తి, వత్తునో యా ఇచ్ఛా వచనిచ్ఛా తస్సా అనుతూలేన విధానతో అత్థస్స కథనతోతి అత్థో,యేన హి యమత్థం వత్తాతిధాతుమిచ్ఛతి సతీప్యభిధానసా మత్థియే న తతో-ఞ్ఞమత్థం సద్దోభిదధాతీత్యధిప్పాయో, వత్తిచ్ఛా వసాయే కారణమాహ’వత్తిచ్ఛాపి’చ్చాది, వత్తునో సుత్తకారస్స ఇచ్ఛా వత్తిచ్ఛా, కథముపదేసతో వత్తిచ్ఛా-వసీయతే’ కథఞ్చ సామత్థియతోతి ఆసఙ్కియ తముపదస్సేతుమాహ-‘అతోచేత్యాది, అతో వక్ఖమానకారణా ఉపదేసతో వసీయతేతి సమ్బన్ధో, కిన్తం కారణ మిచ్చాహ-‘యస్మా’ఇచ్చాది, అన్వయసద్దేనేత్థ గురుపారమ్పరియో-పదేసో వివచ్ఛితో, యస్మా కారణా అన్వయో గురుపారమ్పరియో పదేసో గురుకులముపగమ్మ పఞ్హకరణాదినా అన్విచ్ఛీయతే గవేసీయతి, అతో కారణా గురుపరమ్పరా గతఉపదేసతో వసీయతోతి అత్థో, సామత్థియతో-వసాయప్పటిపాదయితుమాహ- ‘సామత్థియమ్పి’చ్చాది, సామత్థియమ్పి వుచ్చతేతిసేసో, లఘునోపాయేన సద్దానముపలక్ఖణే పవత్తీతి బ్యవహితనివత్తియా వచనన్తరక-రణమనుపన్నం, ఉపపన్నం వచనన్తరకరణం, తస్స చ ఓపసిలేసికాధార మన్తరేన అఞ్ఞథానుపపత్తియా ఆధారవిసేసప్పటిప్పత్తీతి ఇదమేత్థ సామత్థియం, ఆధారన్తరేచ్చాదినా యథావుత్తం సామత్థియం విభావేతి, ఆధారన్తరేపీతి సబ్బత్థ పాఠో దిస్సతి, పసఙ్గాభావతో అత్థన్త-రేనాపి ఆధారన్తరేపి ఓపసిలేసికాధారేపి వచనన్తరప్పసఙ్గో సియాతి సమ్బన్ధసమ్భవా ఓపసిలేసికాధారనిస్సయనేపి ఆనిసంసో న దిస్సతీతి సముచ్చయత్థేనాపి నత్థి పయోజనన్తి వజ్జేతబ్బో యమ్పి సద్దోతి, నను కిమేవం వణ్ణీయతే పుబ్బస్సేవేతి వచన మేవోపసిలేసికమధికరణం విఞ్ఞాపయతి… తత్థేవ పుబ్బపరత్త సమ్భవాతి యోమఞ్ఞతే, తస్సేసా కప్పనా న సఙ్గతాతి దస్సేతుమాహ-‘పుబ్బస్సాతి’చ్చాది, అయుత్తత్తే కారణమాహ-‘సామీపికేపి తస్స సమ్భవా’తి, ‘గఙ్గాయం ఘోసో’తి వుత్తే ఘోసో గఙ్గాయం పుబ్బో వా పరో వేతి గమ్మమానత్తా సామీపికేప్యధికరణే పుబ్బపరత్తస్స సమ్భవాతి అత్థో, ఏతావవుచ్చతేతి పుబ్బస్సేవ హోతి న పరస్సాతి ఏత్తకమేవ వుచ్చతే, తథాచ వక్ఖతి-‘కిన్త’న్తిఆది, అధికం బ్యవహితనివుత్యాది న వుచ్చతేతి సమ్బన్ధో, ఆదిసద్దేనేత్థ ఛట్ఠీపకప్పనా గహితా, ఛట్ఠీపకప్పనాపి సామత్తియా కతాతి సమ్బన్ధో, పకప్పనం పకప్పనావిధానం, ఏవం మఞ్ఞతే ‘పాణినియా ‘‘ఛట్ఠీట్ఠానేయోగా’’త్యతో (౧-౧-౪౯) ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స’’ (౧-౧-౬౬) ‘‘తస్మా త్యుత్తరస్స’’ ఇతి (౧-౧-౬౭) పరిభాసాసుత్తద్వయే ఛట్ఠీగహణమనువత్తియ ‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీ’ ‘తస్మాత్యుత్తరస్స ఛట్ఠీ [నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీతి పుబ్బస్స కారియిత్తపటిపాదనయోగ్గో ఛట్ఠీ తబ్బోధకపదే భవతిత్యత్థో, ఏవ ధుత్తరస్సేతు వి. ఉజ్జోతటీకా] తి ఛట్ఠీపకప్పనం పటిపాదేన్తి ‘యస్మిం సుత్తే ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ ఛట్ఠీపకప్పనాయథా సియా’తి, ఇధ పన వచనన్తరాభావేపి యత్థ ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ సామత్థియేనేవ ఛట్ఠీపకప్పనా సిద్ధా’తి, సామత్థియముపదస్సేతి ‘సత్తమీనిద్దేసే’చ్చాదినా, అఞ్ఞవిభత్తినిద్దిట్ఠోపి పటిపజ్జతేతి సమ్బన్ధో, కారియయో గన్తి కారియసమ్బన్ధం, యథా ‘‘వగ్గే వగ్గన్తో’’తి ఏత్థానువత్తమానం నిగ్గహీత’న్తిదం ఛట్ఠీయన్తం విఞ్ఞాయతే, కథం వగ్గేతేసా సత్తమ్యకతత్థా ‘‘నిగ్గహీత’’న్తి (౧-౩౮) పుబ్బసుత్తే కతత్థతాయ పఠమా విభత్తియా ఛట్ఠీవిభత్తిమ్పకప్పేతి సత్తమియం పుబ్బస్సే’తి తథేత్యవగన్తబ్బం. ఏతావ వుచ్చతేతి వుత్తే ఇదన్తి న విఞ్ఞాయతేతి ఆహ ‘కిన్త’న్తిఆది, యదాహిచ్చాదినా పరియాయపసఙ్గక్కమం దస్సేతి. కిమిదముచ్చతే పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థం వచనన్తి నను పుబ్బపరానం యుగపదుప్పత్తియ మాచరియవచనప్పమాణేనాప్పటిపత్తియం విజ్ఝనత్థం వచనన్తి కస్మా నోచ్చ తేచ్చాహ- ‘యుగపదుపసిలిట్ఠాన’న్త్యాది, యుగపదుపసిలిట్ఠానమసమ్భవోతి సమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ-‘అపరస్సూపసిలేసికస్సాభావతో’తి, అతోతి యుగపదుభిన్నమ్పత్తియా అభావతో, వచనం ‘‘సరో లోపాసరే’’చ్చాదికం (౧-౨౬) సుత్తం.

౧౫. పఞ్చ

అవధిభావేనాతి ‘అతో’చ్చాదినా అవధిత్తేన, యస్సాతి యో ఆదినో, కారియన్తి ‘టాటే’ఆదికం, పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసాతి యథా- ‘గామా దేవదత్తో’తి వుత్తే సో తతో పుబ్బో పరోగేతి విఞ్ఞాయతీత్యవధిభావస్స పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసో, తథేహాపి ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౧) వుచ్చమానే అతో పుబ్బేసం యోనం అథవా పరేసన్తి పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావధిభావస్సావిసేసాతి మఞ్ఞతే, పురే వియాత్యనేన సత్తమియన్తి ఏత్థ వుత్తం నిద్దేసవచనే కారణమతిదిసతి, వుత్తియం ‘నరానమేరే’తి ఏత్థ అపవాదవిప్పటిసేధే సతిపరత్తా టాటేఆదేసానం పవత్తిం ‘‘ఆదిస్సా’’తి ఏత్థ వణ్ణయిస్సామ, అథ కిమిమినా వచనేన నను యతో యత్థ పఞ్చమీ నిద్దేసో తత్థ సబ్బత్థ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’ (౧-౨౧) త్యతో ‘పరో’త్యనువత్తేతుం సక్కాతి తస్సానువత్తితస్స యోనమిచ్చనేన సామానాధికరణ్యా‘పరేసం యోనం’త్యయమత్థో విఞ్ఞాయతే, తతో పుబ్బేసం పసఙ్గోయేవ నత్థీతి, నేతదత్థి, పరోతి త్యనువత్తమానం ‘అతో’తి పఞ్చమ్యన్తేన సమ్బజ్ఝమానం న కోచి వారేతా అత్థీతి పరతో-కారతో పుబ్బేసమ్పి యోనం టాటేఆదేసా పప్పోన్తీతి వచనేనేమినా భవితబ్బమేవాతి దస్సేతుమాహ-‘వచనే’చ్చాది, ఏవఞ్చరహి తదేవోదాహరితబ్బం, కిం ‘నరానరే’ త్యుదాహటన్తి చే, నేసదోసో, అఞ్ఞదత్థం కారీయమానమిహా-ప్యత్థవన్తం హోతీతి, పుబ్బకో పరిహారోతి బ్యవ హితనివత్తియా పుబ్బసుత్తే వుత్తో ‘‘సరేతోపసిలేసికాధారో’’తి పరిహారో, న సమ్భవతీతి ఇహ సత్తమియా అభావా న సమ్భవతి, వచనానన్తరన్తి పాణినియానం నిద్దిట్ఠగ్గహణమివ బ్యవహితనివత్తియా సుత్తన్తరం, తే హి ‘‘తస్మాత్యుత్తరస్సా’’త్యేత్థ (౧-౧-౬౭) నిద్దిట్ఠగ్గహణమనువత్తియ తేన పుబ్బే వియ బ్యవహితనివత్తిమ్పటిపాదేన్తి. అనన్తరేతివచనా పచ్చాసత్తియా నిస్సయనం విఞ్ఞాయతే, కతత్థతాయాతి వచనా జాతియాత్యాహ- ‘పచ్చాసత్యా జాతిం సన్నిస్సాయా’తి జాతిం సన్నిస్సాయ పచ్చాసత్యా కరణభూతాయ నివత్తిమాహేతి సమ్బన్ధో, ఇమినా పచ్చాసత్తి ఞాయబ్యాపనఞాయజాతిపదత్థబ్యత్తిపదత్థేసు పచ్చాసత్తిఞాయో జాతిపదత్థోచేహ నిస్సీయతేతి దస్సేతి, న హి కేవలం జాతిం నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహి యదేత్థ పచ్చాసత్తిఞాయో న నిస్సితో, తదా బ్యాపనఞాయేన బ్యవహితే చాబ్యవహితే చాసజ్జతీతి జాతియా నిస్సయనే సత్యపి బ్యవహితేపి బ్యాప్యమానా జాతి కేన నివారీయతే నాపి కేవలం పచ్చాసత్తిన్నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహ్యసతి జాతిసన్నిస్సయేన బ్యత్తినిస్సీయతే, బ్యత్తియఞ్చ పదత్థే పటిలక్ఖియం లక్ఖణం పవత్తతీతి పచ్చాసత్తి ఞాయనిస్సయనేప్యబ్యవహితమ్పతి యం లక్ఖణం భిన్నం తదబ్యవహితే పవత్తం, యమ్పన బ్యవహితమ్పతి భిన్నం లక్ఖణం, తఞ్చ వచనప్పమాణతో మాభవత్వస్స బ్యత్థతాతి బ్యవహితేపి పవత్తతే, తస్మా ఉభోపి నిస్సాయ నీయాతి. విసయదస్సనప్పసఙ్గే విసయిదస్సనమత్థబ్యత్తికారణన్తి వాక్యన్తోగధపదానమత్థమ్పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా సమాసాదికం దస్సేతుం ‘కతో’త్యాదికమారద్ధం, జాతిలక్ఖణోతి అబ్యవహితత్తజాతిసభావో, ‘ఓసధ్యో’తి ఏత్థ సకారే అకారా పరస్స ధకారేన బ్యవహితస్స యోస్స వియావసేసానమ్పి సబ్భావతో వుత్తం-‘యోప్పభుతీన’న్తి, జాతి సామఞ్ఞం, యావతి విసయేతి గవాదికే యత్తకే విసయే, కామచారతో విసయ పరిసమత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘తం యథే’తి, భోజయేతీతి ఏత్థ భోజయేఇతీతి పదచ్ఛేదో, కతోహి జాత్యత్థో కసిణోతి యస్మా సకలో బ్రాహ్మణ జాతిసఙ్ఖాతో అత్థో పరిసమత్తో, తస్మాతి అత్థో, ఇదం వుత్తం హోతి- ‘యావ దిట్ఠమ్భోజయే’తి వుత్తే [వుత్తేన (పోత్థకే)] సన్తాయ సామఞ్ఞవుత్తి బ్రాహ్మణసద్దప్పయోగసామత్థియా పచ్చేకమ్భోజనకిరియా కతా నామ హోతి, యతో కసిణోపి జాత్యత్థో పరిసమత్తో నామాతి. ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) సుత్తే బ్యఞ్జనేతి సత్తమీ పుబ్బస్స దీఘాదివిధిమ్హి చరితత్తా ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧-౩౪) ఏత్థ సరమ్హాతి పఞ్చమ్యక తత్థా, తతో పఞ్చమీనిద్దేసస్స బలీయత్తం, తతో ‘‘సత్తమియం పుబ్బస్స’’ ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి ద్విన్నం పరస్స సముట్ఠాపనే ‘బ్యఞ్జనే’తి సత్తమీ పరస్స కారియ యోగితాయ అత్థతో విభత్తివిపరిణామేన ఛట్ఠీభావేన పరిణమతీ… ద్విన్నం సుత్తానం విప్పటిసేధే పరస్స బలీ యత్తావాతి ఏతాదిససామత్థియసబ్భావతో వుత్తం-‘ఛట్ఠీపకప్పనాపి పురేవియ సామత్థియా’తి.

౧౬. ఆదిస్స

కిఞ్చి అన్తస్స సమ్పత్తన్తి యం టానుబన్ధమనేకవణ్ణం న హోతి, తం ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’ (౧-౧౭) త్యన్తస్స పత్తం, కిఞ్చి సబ్బస్సేతి ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సేతి’’ (౧-౧౯) టానుబన్ధమనేకవణ్ణఞ్చ కారియం సబ్బస్స పత్తం. యదన్తభావికారియంత్యాదినా వచనఫలముపదస్సేన్తో ‘ఛట్ఠీయన్తస్సే’తీమస్సాపవాదో యం యోగోతి దస్సేతి, తస్సాయమ పవాదో హోతు టానుబన్ధాదికారియం కథన్తి ఆహ-‘టానుబన్ధే’చ్చాది, విప్పటిసేధాతి అపవాదవిప్పటిసేధా, ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’తి హి ఉస్సగ్గో, తస్సాపవాదా ‘‘ఆదిస్స’’ ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’త్యేతే, ‘‘ఆదిస్సా’’తీమస్సావకాసో ‘తేరసా’తి, ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సా’’తీమస్సావకాసో ‘ఏసు, అనేనా’తి, ఇహోభయమ్పప్పోతి ‘‘అతో యోనం టాటే’’ (౨-౪౧) ‘‘నరానరే’’ ‘‘అతేన’’ (౨-౧౦౮) ‘‘జనేనా’’తి (తత్థ) ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’తీదమ్పవత్తతీతి తేసమపవాదానం విప్పటిసేధా సబ్బాదేసో భవతి. ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి దససద్దే-న్తస్స పత్తోపి తదపవాదత్తా ‘‘ఆదిస్సా’’తిఆదిభూతస్స దకారస్స హోతీతి ఆహ ‘దకారస్సరో’తి.

౧౭. ఛట్ఠీ

కోత్థోన్త సద్దస్సేచ్చాహ-‘అన్తోవసాన’మిచ్చాది, ‘‘వణ్ణస్సన్తస్స’’తి (౧-౧-౫౨) సుత్తే వణ్ణగ్గహణమన్తవిసేసనాయోపదిట్ఠం పాణినినా-అన్తస్స పదస్స వాక్యస్స వా మాభవీ’తి, ఇహ త్వనత్థకం వణ్ణగ్గహణం బ్యవచ్ఛేజ్జాభావాతి దస్సేతుమాహ-‘సో చే’ త్యాది, నను బ్రహ్మస్సాతి విసేసనత్థేన వత్తుమిచ్ఛితో మహాబ్రహ్మసద్దో ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠో నామాతి ‘‘బ్రహ్మస్సు వా’’తి (౨-౧౯౪) ఉఆదేసో ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి అన్తబ్రహ్మసద్దస్స పప్పోతి, తథా సతి ‘న హి ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠస్స అన్తం పదం వాక్యం వా సమ్భవతీ’తి కస్మా వుత్తన్తి, వుచ్చతే- న విసేసనత్థేనాక్ఖేపమత్తేన మహాబ్రహ్మసద్దో ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠో నామ భవతీతి న బ్రహ్మసద్దస్స సబ్బస్సాదేసప్పసఙ్గో, మహాబ్రహ్మసద్దే వా బ్రహ్మసద్దో అత్థీతి తస్సాన్తస్స ఉత్తం విధీయతే.

౧౮. వాను

‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యనేనేవావిసేసేన వానుబన్ధకారియేప్యన్తస్స సిద్ధే కిమత్థోయమారమ్భోత్యాసఙ్కియ టానుబన్ధాత్యాదినా వచనఫలముపదస్సేన్తో ‘బాధకబాధనత్థో-యమారమ్భో’తి-వదతి, తథాహి ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యస్స బాధకో ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’తి, తస్స చ ‘‘వానుబన్ధో’’త్యయం యోగో బాధకోతి బాధకబాధనత్థో సమ్పజ్జతే, అపఇచ్చయముపసగ్గో వజ్జనే నీవారణే, పనయనే వా వత్తతేతి అపోద్యన్తే ఉస్సగ్గలక్ఖణాని వజ్జీయన్తే నీవారీయన్తే అపనీయన్తే నేనేత్యపవాదో, సుత్తేకదేసేన సుత్తమేవోపలక్ఖితన్తి అన్తస్స‘ఛట్ఠియన్తస్సా’తి సుత్తస్స అపవాదో అన్తాపవాదో, ఉస్సజ్జతే నివత్తీయత్యపవాదేనేత్యుస్సగ్గో, ఉస్సగ్గాపవాదక్కమో పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బో ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యుస్సగ్గో, తదపవాదా ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్స’’ ‘‘ఉకానుబన్ధాద్యన్తా’’ ‘‘మానుబన్ధో సరా నమన్తా పరో’’తి, ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’త్యుస్సగ్గో, తద పవాదా ‘‘వానుబన్ధో’’ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’తి.

౧౯. టాను