౬౩. పుబ్బే

వేతి నాతిసమ్బజ్ఝతే విధినో నిచ్చత్తా. ఏకసద్దస్సానేకత్థత్తా విసేసేతి ‘సఖ్యావచనోయమేకసద్దో’తి. కుతోచ్చాహ-‘సద్దాన’మిచ్చాది. ఏకసద్దస్స సఙ్ఖ్యావచనత్తే యోత్థో సమ్పజ్జతే, తమాహ ‘ఏకసఙ్ఖ్యావచ్ఛిన్నో’తి, తదత్థాతి క్రియత్థస్సత్థా. యదిపి ‘పుబ్బం బ్యాపార’న్తి సముదాయే ఏకదేసభూతో బ్యాపారో నిద్ధారియమానోతి వుత్తం, తథాపి పుబ్బసద్దేన బ్యాపారవాచకో క్రియత్థో వుచ్చతే ఉపచారా, తేనేవ ‘తేసు యో పుబ్బో తదత్థతో క్రియత్థా’తి వుత్తియంవుత్తం. నను చ సత్తి కారకం, అఞ్ఞా చ పుబ్బకాలకిరియాయ సత్తి, అఞ్ఞా ఉత్తర కాలకిరియాయ, తస్మా కుతో ఏకకత్తుకత్తమిచ్చాసఙ్కియ పటిపాదేన్తో ఆహ- ‘యదిపి’చ్చాది. సత్తిమతో దబ్బస్సాతి దేవదత్తాదినో సత్తిమతో దబ్బస్స. తదజ్ఝారోపాతి ఏకత్తస్స అజ్ఝారోపా. ఏక కత్తుకానం బ్యాపారానం కమాభిధానాయ తునాదయో విధీయమానా భావేయేవుప్పన్నా సక్కోన్తి కమమభిధాతున్తి భావేత్యత్రాభిసమ్బజ్ఝతే.

ఏకకత్తుకానన్తి బహువచనత్తా ‘భుత్వా పిత్వా వజతీ’తిపి భవతి. భుత్తస్మిన్తేత్థ అనేకకత్తుకత్తా భుఞ్జిత్వాపి భవతి. పాణిని యానమివ విసుం వచనమన్తరేన తునాదివిధిప్పటిపాదయమాహ- ‘ముఖం బ్యాదాయ సుపతి’చ్చాది. బ్యాదాయాతి దాధాతుస్స విఆపుబ్బస్స త్వాప్పచ్చయే ‘‘ప్యో వా త్వాస్స సమాసే’’తి (౫-౦౬౪) త్వాస్స ప్యాదేసే రూపం, ముఖవివరణం కత్వాత్యత్థో, బ్యవధాయకకాలస్సాతి బ్యాదాన సుపనానమన్తరేయో కాలో తస్స, భేదానుపలక్ఖణన్తి భేదస్సాదస్సనం. భేదస్సీనం కేసఞ్చివిజ్జమానత్తా’కేహీచీ’తి వుత్తం. సహభావేపీతి బ్యాదానసుపనానం సహభావేపి. వడ్ఢితకో భత్తరాసి.

అభిమతా పాణినియానం, పరాయ నదియా పబ్బతో-వరో విసేసీ యతేతి అప్పత్వా నదిమ్పబ్బతో’తి వుత్తే నదియా ఓరభాగే పబ్బతోతి అత్థో. భవతి, తతో చ పారేభూతనదీవిసిట్ఠో పబ్బతో పతీయతే. అవరేన పబ్బతేన పరా నదీ విసేసీయతేతి అతిక్కమ్మ పబ్బతం నదీతి వుత్తే పారే నదియా ఓరే పబ్బతోతి అత్థో పతీయతే, తతో చ ఓరభాగే పబ్బతవిసిట్ఠా నదీ విఞ్ఞాయతే. భవతినో సబ్బత్థ సమ్భవే సతి ఏకకత్తుకతా పుబ్బకాలతా యథా గమ్య తే తథా దస్సేతి ‘పఠమం న పప్పోతి’చ్చాది. నిగమయతి ‘తదేవ’మిచ్చాదినా.

భుత్వా భుత్వా గచ్ఛతీతి పరే-ఞ్ఞథా నిప్ఫత్తిమాకఙ్ఖన్తి పాణినియాదయో, తత్రాహ- ‘ఏకకత్తుకాన’మిచ్చాది. ఆభిక్ఖఞ్ఞావగమే కారణం పుచ్ఛతి ‘యజ్జేవ’మిచ్చాది. వుత్తమేవ ఫుటయతి ‘యేహి’చ్చాదినా. యేహీతి వేయ్యాకరణేహి. జివగ్గాహం అగాహయిచ్చాదో పరేఞ్ఞథా పటిపన్నాతదాహ- ‘కమ్మ’మిచ్చాది. సకఙ్గేతి పాణిపాదాదికే-త్తనియేవయవే. ణం పచ్చయో అభిమతోతి సమ్బన్ధో. కిం ణమ్పచ్చయేనాతి ఇదం వుత్తం హోతీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞథా సిద్ధిప్పకారమాహ- ‘జీవస్సి’చ్చాది. కిం విసిట్ఠన్తి పుచ్ఛిత్వా జీవగ్గాహేన విసిట్ఠన్తి దస్సేతుం జీవగ్గాహ’న్తి ఆహ. జీవగ్గాహసఙ్ఖాతం గహణమకాసీతి అత్థో.

ఆఖ్యాతన్తి అగాహయీతి ఆఖ్యాతం కత్తబ్బరూపన్తి ఇమానా గహణ కిరియాయ కమ్మత్తం బోధేతి. తబ్బిసేసనమ్పీతి కత్తబ్బరూపాయ గహణ కిరియాయ విసేసనమ్పి. తథాభూతమేవాతి కత్తబ్బరూపమేవ. తథా చేతి కిరియావిసేసనే దుతియాయ ణమన్తే జాతే సతి. ణమన్త రూపన్తి ణమన్తస్స రూపం యస్సాతి విగ్గహో. ణంపచ్చయేనిహ కిఞ్చినేతి సమ్బన్ధో. ఇహేతి ఇమస్మిం బ్యాకరణే. కిఞ్చి పయోజనం. పచాదితోతిఆదిసద్దేన తేహి అవిహితణమ్పచ్చయా గహితా.