పఞ్చమకణ్డ

౧. తిజ

ఖమావీమంసాసూతి పకతివిసేసనమేవ కథమిచ్ఛితన్తి ఆహ- ‘సమ్బన్ధస్సి’చ్చాది, పదానమఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధస్స పురిసాధీనత్తాతి అత్థో, పకతి విసేసనన్తి తిజమాహ సద్దానం విసేసనం, కిమ్పన పకతివిసేసనే ఫల మిచ్చాహ- ‘పకతివిసేసనోపాదాన’మిచ్చాది. యజ్జత్ర ‘ఖమావీమంసాసూ’తి పకతివిసేసనం, కస్మిం అత్థే చరతి ఖసా విధీయన్తిచ్చాహ- ‘అత్థన్తరస్సా నిద్దేసా’ఇచ్చాది. అత్థన్తరస్సాతి నిసానాదిఅత్థన్తరస్స. ‘‘సుతానుమితేసు సుతసమ్బన్ధోవ బలవా’’తి పరిభాసముపలక్ఖేతి ‘సుతానుమితాన’మిచ్చాదినా. తేనేవాతి కిరియారూపాసు ఖమావీమంసు ఖసానం వీధానేనేవ, సకత్థే విధానేనేతి వుత్తం హోతి. తితిక్ఖకిరియత్తాతి ఇమినా పరేసం వియ ఖాద్యన్తానం ధాతుసఞ్ఞావిధాన మనత్థకన్తి దస్సేతి.

తితిక్ఖా ఖమా, తితిక్ఖతి ఖమతి, వీమంసా ఉపపరిక్ఖా, వీమంసతి ఉపపరిక్ఖతీతి అత్థో. సుత్తే తిజఇతి నిద్దేసా భూవాదికస్స గహణం. నిచ్చణ్యన్తస్స చురాదికస్స హి తాదిసే పయోజనే సతి బహులం విధీయమానేపి నిచ్చత్తమత్తనో నాతివత్తతి. అథవా చురాదిమానేనాబ్యభిచారినా సాహచరియా తిజోపి చురాదికోవ, తం యథా ‘గావస్స దుతియేనాత్థో’తి. వుత్తేగోయేవోపాదీయతే, నాస్సో, న గద్రభో. కదాచి పన అస్సాదినోపి దుతియస్స గహణం సియా అత్థప్పకరణా దిప్పభావతో.

నను చ వీమంసాయం సప్పచ్చయవిధాన మనుపపన్నమితరేతరనిస్సయదోస దుట్ఠత్తా, తథాహి సిద్ధే వీమంసాసద్దే సప్పచ్చయో ఉప్పజ్జతే, సతి చ తస్మిం వీమంసాతి రూపం సమ్పజ్జతీతి ఇతరేతరనిస్సయో, ఇతరేతర నిస్సయాని చ కారియానీ నోపకప్పన్తీతి తేనాహ- ‘అనువాదరూపాన’మిచ్చాది. అనాదికాలసంసిద్ధసద్దానువాతో నత్థి ఇతరేతరనిస్సయో దోసోతి భావో. పయోజకబ్యాపారణిప్పచ్చయాభావే తేజతేతి రూపం.

౨. కితా

పుబ్బేవియ పకతివిసేసనాదీత్యనేన ‘‘సమ్బన్ధస్స పురిసాయత్తత్తా ‘తికిచ్ఛాసంసయేసూ’తి పకతివిసేసనన్తి ఆహ- ‘తికిచ్ఛాయ’మిచ్చాది’త్యాదికం సబ్బం యథాయోగమేత్థాపి వత్తబ్బన్త్యతిదిసతి. విస్సత్థోతి విసద్దస్స అత్థో. అథ కిమిత్థం ఛప్పచ్చయన్తస్సేవ ద్విధోదాహరణన్త్యాసఙ్కియాహ- ‘అత్థభేదా ద్విధోదాహరణ’న్తి. నికేతో నివాసో, సఙ్కేతో లక్ఖణం.

౩. నిన్దా

నిన్ద=గరహాయం తతో ‘‘ఇత్థియమణత్తికయక్యా చే’’తి (౫-౪౯) అప్పచ్చయే తతో ‘‘ఇత్థియమత్వా’’తి (౩-౨౬) ఆప్పచ్చయే రూపం. బన్ధతీతి బధకో.

౪. తుంస్మా

తుంస్మాతీహ పచ్చయగ్గహణమాచిక్ఖతి ‘తుంతాయే’చ్చాదినా. తతో చేతి యతో తుంస్మాతి పచ్చయస్సేవ గహణం యతో చ విసేసన నిద్దేసో, తతోతి అత్థో. పచ్చయగ్గహణే తదాదిగ్గహణం విఞ్ఞాయతే… ‘‘పచ్చయగ్గహణే యస్మా సో విహితో తదాదినో గహణ’’న్తి ఞాయతో. విసేసనత్తేన వత్తుమిచ్ఛితత్తా తదన్తగ్గహణం… ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) వచనాభి మనసి నిధాయాహ- ‘యతో కిరియత్థా’ఇచ్చాది. సో కిరియత్థో ఆది యస్స సముదాయస్స సో తదాది సో పచ్చయోన్తే తస్స (సో తదన్తో). తదాదితదన్తసముదాయవిసేసస్స గహణం, (నతు) తదన్తమత్తస్సే త్యత్థో. నను చ తుంస్మాఇతి విసేసనత్తేన వత్తుమిచ్ఛితే భవతు ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సే’’తి తదన్తగ్గహణం పచ్చయగ్గహణే తు కథం తదాదినో గహణం వచనాభావతోచ్చాహ- ‘తదవినాభావిత్తా’తి. యతో విహితో తేన వినా న భవతి సీలేనేతి తదవినాభావీ తస్స భావో తస్మా. ఇమాయ యుత్తియా విఞ్ఞాయతే-త్థో, యమాఖ్యాయతే ‘పచ్చయగ్గహణే యస్మా సో విహితో తదాదినో గహణ’న్తి. భవత్వేవం తదాదినో తదన్తస్స చ గహణం, తతో కిప్ఫలంత్యాహ- ‘తేనే’చ్చాది.

సపాదితోతి పాదిసహితతో. ఖ ఛ సుప్పత్తాభావాతి ఖ ఛ సానం ఉప్పత్తియా అభావా. వుత్తప్పకారస్సేవ తుంప్పచ్చయన్తస్స పకతిభావేన గహణా సపాదితో ఖ ఛ సానమనుప్పత్తీతి అధిప్పాయో. విపుబ్బా ‘జి-జయే’ఇచ్చస్మా తుంపచ్చయన్తా ‘విజేతుమిచ్ఛతీ’తి అత్థే ‘‘తుంస్మా’’ఇచ్చాదినా(సో), తుంస్సచ లోపో, నేమిత్తికే ఏకారే నివత్తే ‘జిస జిస ఇతి ద్విత్తే అనాదిబ్యఞ్జనలోపో ‘‘జిహరానం గీ’’తి (౫-౧౦౨) గీ. జిగీసప్పకతితో ‘‘భూతే ఈఊం’’ఇచ్చాదినా (౬-౪) ఈ. తస్మిం అఞ. ‘‘ఆ ఈ ఊ మ్హా స్సా స్సమ్హానం వా’’తి (౬-౩౩) ఈస్స రస్సే బ్యజిగీసి. యది తు సపాదితో సస్స ఉప్పత్తి సియా, తదా బ్యజిగీసీతి ఏత్థ ద్విబ్బచనం కరీయమానం సప్పచ్చయన్తస్స పఠమస్సేకస్సరస్స ద్విబ్బచనం భవతీతి ‘‘ఖ ఛ సాన’’మిచ్చాదినా (౫-౬౯) విజియ ఇతి సముదాయే ఆదిభూతస్స విసద్దస్స సియా ఈమ్హి చ విహితే సపాదినో పకతిభావోతి విసద్ద పుబ్బే అఞాగమో సియా, తతో చ అవివిజిసీతి అనిట్ఠమ్పసజ్జేయ్య.

తుంస్మా ఇచ్ఛాయన్తి చ పకతిప్పచ్చయత్థానముపదిట్ఠత్తా తేన సభావ లిఙ్గేన ఖ ఛ సప్పచ్చయా తదన్తో చ అనుమితో న పన తుం, తుమిహ సుతోతి ఆహ- ‘న తదన్తో, నాపి ఛ ఛసా’తి. జిఘచ్ఛాఇచ్చత్ర ద్విత్తే పుబ్బస్స ఘస్స ‘‘చతుత్థ దుతియానం తతియపఠమా’’తి (౫-౭౮) గో. తస్స ‘‘కవగ్గహానం చవగ్గజా’’తి (౫-౭౯) జో. పాణినినాపీహ సప్పచ్చయ విధాయకే సుత్తే వాక్యమ్పి యథా సియాతి వావచనం కతం, తదయుత్తన్తి నిరాకత్తుమాహ- ‘వాక్యమ్పి’చ్చాది. పకత్యాదిత్యత్ర ఆది సద్దేన అత్థవిసేసో గహేతబ్బో, పకతి విసేసో తుమన్తో, ఇచ్ఛత్థో-త్థవిసేసో. ఇదం లక్ఖణన్తి ‘‘తుంస్మా లోపో చిచ్ఛాయం తే’’ఇతి ఇదం లక్ఖణం. నియోగతోతి నియమేన. ఆసఙ్కాయముపసఙ్ఖ్యాన’’న్తి (౩-౧-౭) వాక్యకారేన వుత్తం నిరాకత్తుమాహ- ‘ఆసఙ్కాయ’మిచ్చాది.

అచేతనత్తా కూలస్స ఇచ్ఛాయాసమ్భవోతి ‘కూలప్పతితుమిచ్ఛతీ’తి వాక్యమేవేచ్ఛాపకాసనమసిద్ధం, తేనాసిద్ధేన వాక్యేనాసిద్ధానం ఖ ఛ సానం సాధనం అసిద్ధేనాసిద్ధసాధనం. ఇచ్ఛావచనిచ్ఛాతి ఇచ్ఛాయ వత్తుమిచ్ఛా. ఇచ్ఛాయపవత్తితో ఉపలద్ధీతి ఇచ్ఛాయ ఉపలద్ధి ఉపాలమ్బో పరిజాననం పవత్తితోతి అత్థో. చేతనావతిచాతి వుత్తం తస్మా చేతనావతి పవత్తితో ఉపలద్ధిం దస్సేత్వా తదపదేసే నాచేతనేపి దస్సేతుం ‘యోపేసా’తిఆదిమాహ. దేవదత్తే రజ్జు ఖీలాదిపాణినా ఉయ్యోగో, కూలే మత్తికావికీరణాది. రజ్జు గుణో. ఖీలో [కీల (పఞ్చికా)] సంక్వాది.

పులో తిణాదీనం సఙ్ఘాతో. సా సునఖో మిమరిసతీతి మర=పాణచాగే’ఇచ్ఛాయం తుమన్తా సో. ‘‘ఞి బ్యఞ్జనస్సే’’తి (౫-౧౭౦) ఞి. ద్విత్తే పుబ్బతో-ఞ్ఞస్స లోపో ‘‘ఖ ఛ సేస్వీ’’తి (౫-౭౬) ద్విత్తే పుబ్బస్సాస్స ఇమిమరిసతి. తథా పిపతిసతీతి ‘పతపథ=గమేన’ ఇచ్చస్స. సా మిమరిసతీతి సతిపి సచేతనత్తే విసత్తజీవితస్స సునఖస్స మరణిచ్ఛా సమ్భవతీతి పటిపాదితం. ‘‘ఇచ్ఛాసన్తా పటిసేధో వత్తబ్బో’’తి (౩-౧-౭) పాణినీయవాత్తికకారేన వుత్తం, తన్నిరాకత్తుమాహ- ‘బుభుక్ఖితు’మిచ్చాది. జాతిపదత్థనిస్సయేన నివుత్తిమ్పటిపాదయమాహ- ‘జాతిపదత్థే’చ్చాది. ఇతరో ఇచ్ఛత్థో.

౫. ఈయో

కరీయతి సమ్బన్ధీయతీతి కమ్మం. తఞ్చ నామ జాతి గుణకిరియాదబ్బ సమ్బన్ధతో పఞ్చధా భవతి. తత్థ నామకమ్మం’ డిత్థో డవిత్థోతి నామేన పిణ్డస్స సమ్బన్ధా. జాతికమ్మం గోఅస్సోతి గోత్తాదిజాతియా పిణ్డస్స సమ్బన్ధా. గుణకమ్మం సుక్కోనీలోతి సుక్కాదినా గుణేన దబ్బస్స సమ్బన్ధా. కిరియాకమ్మం పాచకో పాయకోతి పాచకాదికిరియాయ దబ్బస్స సమ్బన్ధా. దబ్బకమ్మం దణ్డీవిసాణీతి దణ్డాదినా దబ్బేన పిణ్డస్స సమ్బన్ధా. ఏవం కమ్మస్స పఞ్చప్పకారసమ్భవేపిచ్ఛాయమత్థే ఈయస్స విధానతో ఇచ్ఛాసమ్బన్ధియేవ కమ్మం గయ్హతీతి కిరియాకమ్మమేవాత్ర గయ్హతే అముకమేవత్థముపదస్సేన్తో ఆహ- ‘యదిపి’చ్చాది. అయఞ్చ నిపాత సముదాయో విసేసాభిధాననిమిత్తాస్యుపగమే వత్తతే.

తథాపీతిలోకవుత్తిరయంవిసేసాభిధానారమ్భే. తంసమ్బన్ధియేవాతి ఇచ్ఛాసమ్బన్ధిఏవ. అత్తనోపుత్తమిచ్ఛతీత్యాదివచనిచ్ఛాయమత్తసమ్బన్ధినిపుత్తాదో అత్తనోత్యనువత్తియసుత్తన్తరేనపచ్చయోవిధీయతేపాణినినా, ఏత్థ త్వ(త్త)గ్గహణమన్తరేనాత్త సమ్బన్ధిన్యేవ పుత్తాదో కథం విఞ్ఞాయతే విసేసవచనాభావే హి పరసమ్బన్ధిన్యపి పప్పోతీతీమంచోద్యముబ్భావయ మాహ- ‘అత్తసమ్బన్ధిని’చ్చాది. ఈయస్స పరసమ్బన్ధిన్యపి పసఙ్గోతి సమ్బన్ధో. కుతోచాహ-ఈయస్సాఇతిధానా’తి. అత్థగ్గహణస్సావచనే ఈయస్సానభిధానాతి భావో.

అప్పత్తియాతి కరణే హేతుమ్హి వా తతియా. ఏత్థాతి అత్తనో పుత్తమిచ్ఛతీతేత్థాపి. న ఇట్ఠోతి ఈయప్పచ్చయో నాభిమతో. నేవేత్థ భవితబ్బన్తి వదతో-ధిప్పాయామాహ ‘సాపేక్ఖత్త యేవేతి భావో’తి. యది అత్తనో పుత్తమిచ్ఛతీతి వత్తుమిచ్ఛాయం సాపేక్ఖేత్తేపి సియా, తదాయమనిట్ఠప్పసఙ్గోతి దస్సేతుమాహ- ‘యదిచేత్థ’ఇచ్చాది.

అనిట్ఠప్పసఙ్గస్స సరూపమాహ- ‘అత్తనో పుత్తీయతీతి సియా’తి. ఉప్పజ్జమానేన ఈయేనేవ అత్తత్థస్సాభిహితత్తా అత్తసద్దస్సాప్పయోగోతి చేతమ్పి న సఙ్గతన్తి పటిపాదయమాహ ‘న చ సక్కా’తిఆది. కస్మాదేవం వత్తుం న సక్కాతి ఆహ- ‘పకతి’చ్చాది. అపూపాదికాయ పకతియా సమానత్థస్సేవ విసేసనస్స వుత్తిపదే అన్తోభావ దస్సనాతి అత్థో. క్వపనేవం దిట్ఠన్త్యాహ- ‘తంయథే’చ్చాది. ‘‘తమస్స సిప్పం సీలం పణ్యం పహరణం పయోజనం’’తి (౪-౨౭) ణికే ఆపూపికో. నతు భిన్నత్థస్సాతి బ్యతిరేకం దస్సేత్వా తం దిట్ఠన్తేన సాధేతుమాహ- ‘దేవదత్తస్సి’చ్చాది. కారణమాహ- ‘సామ్యన్తరే’చ్చాది. దేవదత్తస్స ధురునో కులన్తి సామ్యన్తరబ్యవచ్ఛేదాయ దేవదత్తసద్దస్సో పాదానతో గురుకులన్తి వుత్తిపదేన దేవదత్తత్థస్సాన్తో భావోతి అత్థో. తమేత్థోపి సమానన్తూపదస్సేన్తో ఆహ- ‘తథేహాపి’చ్చాది. అథాత్తనో పుత్తమిచ్ఛతీత్యేతస్మిం వాక్యే పదస్సాన్వాఖ్యానతో అత్తసద్దస్సాప్ఫయోగో కిన్న సియాతి దస్సేతుమాహ- ‘నచాపి’చ్చాది.

పదస్సాతి పుత్తీయాదినో పదస్స. నచాపి అప్పయోగోతి సమ్బన్ధో. కారణమాహ- ‘ఈయన్తస్సా’తిఆది. ఈయన్తో పుత్తీయాది, నియోగతో న పప్పోతీతి సమ్బన్ధో. తబ్బాచీసద్దప్పయోగన్తి అఞ్ఞవాచీసద్దయోగం. సుతగ్గహణన్తి అసుతత్తాతి వుత్తసుతగ్గహణం. అత్థప్పకరణాద్యుపలక్ఖణన్త్యనేన అత్థతో పకరణాదితోపి పుత్తస్సత్త నియతా గమ్యతే, సుతసద్దస్స తు గహణముపలక్ఖణత్థన్తి వదతి.

నను చ సుత్తే కమ్మాతి వుత్తత్తా కమ్మసముదాయతోపీయో సియా త్యాసఙ్కియేవ (మభా)వం సాధయమాహ- ‘కమ్మా’తిఆది. వత్తుం ఇట్ఠా ఏకసఖ్యా యస్స కమ్మసామఞ్ఞస్స తం తథావుత్తం. వత్తుమిట్ఠేక సఙ్ఖ్యస్స గహణమాహ- ‘కమ్మసముదాయతో’తి. కిమ్పనావయవతో న సియా’ మహన్తమ్పుత్తమిచ్ఛతీ’చ్చత్ర పుత్తమిచ్చతోచ్చాసఙ్కియాహ ‘అవయవతోపి సాపేక్ఖత్తాయేవా’తి. న భతీతి సమ్బన్ధో. ఏవఞ్చరహి ఇదమ్పి న సిజ్ఝతీతి చోదేన్తో ఆహ ‘చరహి’చ్చాది. మహా చాయం పుత్తోచేతి మహాపుత్తమిచ్ఛతీతి యదేవం కరీయతి తదాయమ్పయోగోతి దస్సేన్తో ఆహ- ‘భవితబ్బమేవే’చ్చాది.

౬. ఉపమా

ఉపమీయతే పరిచ్ఛిజ్జతి సాధీయతీత్యత్థో. కీదిసన్తముపమానమిచ్చాహ- ‘పసిద్ధసాధమ్యా’ఇచ్చాది. పసిద్ధో గవాది, తస్స సాధమ్యా సమాన రూపతాయ యమ్పసిద్ధస్స గవయాదినో సాధియస్స సాధనం తముపమానన్త్యత్థో. సమానో ధమ్మో-స్సేతి సధమ్మో, గవాదియేవ. తస్స భావో సాధమ్యం. సాధ్యతే ఉపమీయతే-నేనేతి సాధనముపమానం గవాది. సాధుతే ఉపమీయతేతి సాధియో, గవయాది. తస్స సాధనం సాధియసాధనం.

పుత్తమివాచరతీతి ఏత్థ ‘ఆవసథమావసతి’చ్చాదో వియ ఆధారత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తా పుత్తే వియ మాణవకే మధురన్నపానదానాదికమాచరణం కరోతిచ్చేవమత్థసమ్భవేన ద్విన్నమ్పి ఉపమానోపమేయ్యభావోత్యవగమయితుమాహ- ‘పుత్తే’ఇచ్చాది. పసిద్ధేన సాధనభావేనుపమానభూతే పుత్తే ఆచరణమ్పి పసిద్ధన్తి ఆహ- ‘తమ్పసిద్ధ’న్తి. తదాచరణేన తేన ఆచరణేన పుత్తమాణవకవిసయమాచరణం వా పుత్తమాణవక సద్దేనుపచారతో గహేత్వా విసయీవసేన విసయభావవోహారోతిపి యుజ్జతి. వాక్యత్థో పనేతస్మిం పక్ఖే ‘పుత్తమివ పుత్తవిసయ మాణవకమివ ఆచరతి మాణవకవిసయమాచరణం కరోతీ’తి, వుత్తియన్తు యథావుత్తమత్థద్వయం యథాయోగం యోజేత్వా వేదితబ్బం.

నను చ యజ్జత్రోపమానోపమేయ్యభావో వుత్తియం ఈయేనేవ జోతితోతి ఇవసద్దో నివత్తతే, తదోపమానోపమేయ్యభావో పుత్త సద్దేవ వత్తతే, తం కథముపమేయ్యవచనస్స మాణవకసద్దస్స వుత్తత్థస్స పయోగో యుత్తోచ్చాసఙ్కియాహ- ‘ఉపమానవచనతో’చ్చాది.

తబ్బిసిట్ఠాచరణేతి తేనోపమానేన విసిట్ఠే ఆచరణే. ఉపమానోపమేయ్యభావస్సానివత్తత్తాతి ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘ఉపమాన విసిట్ఠాచరణే ఉపమానవచనతో ఈయస్స విధానే నోపమేయ్యవచనమన్తరేనోపమానవచనస్స పవత్తీతి ఉపమానోపమేయ్యభావస్సానివత్తీ’’తి. అఞ్ఞథాతి యద్యుపమానోపమేయ్యభావస్స ఈయేనేవ జోతితత్తా తదన్తస్సుపమేయ్యే వుత్తి సియాత్యత్థో. పబ్బతాయతీతి ‘‘కత్తుతాయో’’తి (౫-౮) ఆయో. ఉపమేయ్యస్సానివత్తత్తా ఉపమేయ్య కత్తుసామఞ్ఞే తిప్పచ్చయో.

౭. ఆధా

యథానన్తరసుత్తే ఉపమానే ఉపమేయ్యస్స మాణవకస్స పయోగో ఉపపన్నో, తథాత్రాపి ‘పాసాదే కుటియ’న్తి చోపమేయ్యస్సపయోగోతి అతిదిసన్తో ఆహ- ‘హేట్ఠావియే’చ్చాది. ఉపమానే ఉపమేయ్యస్సానన్తోభావాతి అత్థో. నను కిమత్థమిదముచ్చతే యవతాయో పాసాదే ఇవాచరతి సో పాసాదమివాచరతీతిపి వత్తుం సక్కాతి నాత్థభేదో-ఞ్ఞత్ర వచనిచ్ఛాభేదాతి పుబ్బేనేవేత్థాపి ఈయో సిద్ధో, తతో నాత్థో-నేన వచనేనే చ్చాసఙ్కియాహ- ‘యదిపి’చ్చాది.

౮. కత్తు

ఏత్థ కత్తుతోఇతి వచనా కమ్మాతి నివత్తతే, ఆయగ్గహణా ఈయో. కదా పన కత్తువిసేసో-వసీయతిచ్చాహ-‘యత్థ్యాదిసద్దసమానాధికరణత్తే’తిఆది. పబ్బతాయతి హత్థిచ్చేవమాదినా హత్థ్యాది సద్దేన సమానాధికరణత్తే సతీతి అత్థో.

౯. ఝత్థే

కోయం చ్యత్థోచ్చాసఙ్కియ ‘‘అభూతతబ్భావే కరాసభూయోగే వికారాచీ’’తి (౪-౧౧౯) చీస్స అభూతతబ్భావే కరాదియోగేసతి విధానా ‘అభూతతబ్భావో కరాదివిసిట్ఠో’తి ఆహ. అభూత తబ్భావస్స కరాదివిసిట్ఠత్తా కరోత్యత్థనివత్తియావస్సం పాణినియా వియ భువిగ్గహణం కత్తబ్బమఞ్ఞథా కరోత్యత్థేపి సియాత్యాసఙ్కియ నివత్తిహేతుమాహ- ‘తేనేవా’తిఆది. యేనేవ కరోత్యాదివిసిట్ఠో అభూతతబ్భావోచ్యత్థో తేనేవ హేతునాతి అత్థో. భవత్యత్థే-నేన కారణేన లద్ధే కరోత్యత్థోప్యనిట్ఠో లబ్భతిచ్చాసఙ్కియ తన్నివత్తిమ్పటిపాదయమాహ- ‘కరోత్యత్థే’చ్చాది. అధవలం ధవలం కరోతి ధవలీకరోతిచ్చేవ చీప్పచ్చయే కత్తబ్బే కమ్మేనేవ కరోతిస్సాభిసమ్బన్ధస్స దిట్ఠత్తాతి అత్థో. కారణన్తరమాహ- ‘ఇహ చే’చ్చాది. ఇతిసద్దో హేతుమ్హి యస్మా ఇహ కత్తుతోతి వత్తతే తతోచేతి అత్థో.

అసత్యత్థస్స పన భవత్యత్థేయేవాన్తోభావా న తన్నివత్తి పటిపాదితా. తప్పకరణేతి ధాతుప్పచ్చయప్పకరణే. ద్విబ్బచనన్తి పటఇచ్చస్స ద్విబ్బచనం తతో ‘‘దిస్సన్తఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి (౪-౧౨౦) రాప్పచ్చయో. ‘‘రానుబన్ధేన్తసరాదిస్సా’’తి (౪-౧౩౨) అన్తసరాదిస్స లోపో. చ్యన్తా పచ్చయాభావత్థం- ‘అచీతో’తి పచ్చయవిధానసుత్తే పటిసేధో న కతో, తేనాహ-‘అచీతోతి పటిసేధాభావా’తి. చీతి భుసోఇతి

పఠమన్తాచీ. ణాదివుత్తిత్తా ‘‘ఏకత్థతాయ’’న్తి (౨-౧౧౯) విభత్తిలోపో. ఇహేచేతి ‘చ్యత్థే’’ ఇతీమస్మింయేవ. న చ వుచ్చతేతి సమ్బన్ధో.

౧౦. సద్దా

నను చ అసతి సుత్తే దుతియాగ్గహణే దుతియన్తేహిచ్చాయం విసేసో కుతో లబ్భతే యేన ‘సద్దాదీహి దుతియన్తేహీ’తి వివరణం కతన్తి సచ్చం, తథాపి పచ్చయవిధిమ్హి యుత్తేపి పఞ్చమియా నిద్దేసే ‘సద్దాదీనీ’తి దుతియాయోపాదానసామత్థియా తథా వివరణం కతం.

సబ్బత్థాతి ‘‘తమధీతే తం జానాతి కణికాచా’’దో (౪-౧౪) సబ్బత్థ. కిరియావాత్యవధారణేన యం బ్యవచ్ఛిన్నం, తముపదస్సేన్తో ఆహ- ‘న కాలే’చ్చాది. యదీపి అధీతేచ్చాదీసు వత్తమానకాలేన కత్తునా ఏకవచనేన చ నిద్దేసో, తథాపి తేసమప్పధానత్తా అఞ్ఞస్మిమ్పి భూతాదికే కాలే కమ్మాదో సాధనే బహువచనేన చ పచ్చయో సియా ఏవేతి భావో.

నను చ ‘‘ధాత్వత్థేనామస్మీ’’తి (౫-౧౨) ఇప్పచ్చయే పత్తే-యమారబ్భతే అస్సపి ధాత్వత్థేయేవ విధానం, తతో చ సద్దాదీహి ధాత్వత్థే ఇప్పచ్చయేన న భవితబ్బం, దిస్సతే చ ఇప్పచ్చయపయోగోచ్చాసఙ్కియ ‘నాయమిప్పచ్చయస్స బాధకో’తి పటిపాదేతుమాహ- ‘ధూవం కరోతి’చ్చాది. నానాభిన్నం వాక్యం నానావాక్యం, తస్స భావేన, తేన భిన్నవాక్యభావేనాయస్స ఇప్పచ్చయస్స చ సముచ్చయతోతి అత్థో. ‘‘ధాత్వత్థేనామస్మీ’’త్యేకం వాక్యం, ‘‘సద్దాదీని కరోత్య’’పరం. ఏతాని ద్వే భిన్నవాక్యాని- ‘ధాత్వత్థే నామస్మా ఇప్పచ్చయో భవతి, సద్దాదీని కరోతిచ్చస్మిం అత్థే ఆయో భవతీ’తి పచ్చేకమాఖ్యాతాపేక్ఖాయ వాక్యపరిసమత్తియా భిన్నతా, అభిన్నే హి కిరియాపదేకవాక్యతా, భిన్నేతు నానావాక్యతా, నానావాక్యే చ సతి సముచ్చయో. న హి సామఞ్ఞవిసేసభావేన విధానమేవ బాధాహేతు, కిఞ్చరహి ఏకవాక్యతాపి, తం యథా-‘బ్రాహ్మణానం దధి దియ్యతం, తక్కం కోణ్డఞ్ఞాయే’తి. నానావాక్యే తు సముచ్చయో, తం యథా- ‘బ్రాహ్మణా భోజీయన్తు, మాఢరాయ వత్థయుగలం దీయతూ’తి మాఢరో బ్రాహ్మణభావేన భోజీయతే వత్థయుగలఞ్చ లభతే, తేనోజుకం వుత్తేన వత్థయుగలదానేన సామఞ్ఞవుత్తం భోజనం న బాధీయతే, తథేహాపి ఉజుకం విహితేనాయేన సామఞ్ఞవిహితో ఇప్పచ్చయో న బాధీయతే లక్ఖియానురోధేన సత్థకారస్స వాక్య భేదాభేదోతి నానవట్ఠితిదోసోతి మఞ్ఞతే. తిమ్హి లే చ సిద్ధన్తి సమ్బన్ధో.

యప్పచ్చయో న విహితో పాణినీఆదీహి వియాతి అధిప్పాయో. ‘జల దల- దిత్తియం’. ‘‘మానో’’తి (౫-౬౫) మానో, ‘‘కత్తరి లో’’తి ‘‘పరోక్ఖాయం చే’’తి (౫-౭౦) చగ్గహణేన ‘దల దల’ఇతిద్విత్తం ‘‘లోపోనాదిబ్యఞ్జనస్స’’ (౫-౭౫) ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧-౩౪) దస్సలస్స చ ద్విభావే దద్దల్లమానా. జలమానాతి అట్ఠకథావచనతోతి ఇమినా కిరియాసమభిహారే యప్పచ్చయాభావం దస్సేతి. ఇమినా చ సక్కతే వియ భుసాభిక్ఖఞ్ఞేపి కిరియాసమభిహారో కిరియాపరివత్తనం, తఞ్చ యదా కిరియమఞ్ఞేన కత్తబ్బమఞ్ఞో కరోతి, తేన కత్తబ్బఞ్చేతరో, తదా భవతీతి విఞ్ఞేయ్యం. ‘‘సామఞ్ఞవిహితా విధయో పయోగమనుసరన్తీ’’తి ఇమినా లక్ఖణేన ‘దల-దిత్తియ’న్తి ఇమస్మా ‘‘మానో’’తి సామఞ్ఞేన విహితో మానప్పచ్చయో భుసత్థే ఆభిక్ఖఞ్ఞే చ భవిస్సతి. దద్దల్ల మానాతి ఏత్థ భుసం జలమానా, పునప్పున జలమానాతి చ అత్థో వేదితబ్బో.

౧౧. నమో

నమో కరోతి నమోసద్దముచ్చారేతి, సద్దం కరోతి సద్దముచ్చారేతీతిచ్చేవమత్థో (న) గహేతబ్బే అనిస్సయనతో అనభిధానతో వా.

౧౨. ధాత్వా

అపరినిప్ఫన్నోతి అనిప్ఫన్నో అసిద్ధావత్థోతి అత్థో. కారకసాధియోతి యథాలాభం కారకేహి సాధియో. అసత్వభూతోతి అదబ్బభూతో. అయన్తు కిరియారూపో పదత్థో పచత్యాదీనం విక్లేదనాదిపధానకిరియారూపో చ తదవయవరూపా పుబ్బపరీభూతఉద్ధనారో పనాదికాదయో తాదత్థియా చ పచత్యాదివచనీయా. తస్మా యథా వుత్తలక్ఖణే ధాత్వత్థే ధాతుతో విధీయమానో త్యాదిప్పచ్చయో తథాభూతమేవ వదతీతి భేదాభావా అభేదసఙ్ఖ్యాయేకవచనేనోచ్చతే, ‘న బహువచనేన, తేనేత్థ ‘ఠీయతే దేవదత్తేన, ఠీయతే దేవదత్తేహీ’తి భవతి. న యతోకుతోచీతిఆదినా యతో యత్థ న దిస్సతి, తతో తత్థ న హోతీతి దీపేతి. యతో యత్థ విధి, స తస్స సమ్బన్ధీ భవతీతి నామేహి వచనీయత్థతో-త్థన్తరభూతో యోయం ధాత్వత్థో కమాదీనమత్థభూతో, సో సకత్థోతి సకత్థేయేవాయమిప్పచ్చయో చురాదిణివియాతి వేదితబ్బో.

తస్సచాతి ఏకారస్స చ. అథ అతిహత్థయతిచ్చాదో పాదివిసిట్ఠే ఏవ ధాత్వత్థే ఇప్పచ్చయస్స విధానా తదత్థవిహితేనేవ ఇప్పచ్చయేన పాదివిసిట్ఠో ధాత్వత్థో వుత్తో, తేన కిమత్థో ఇప్పచ్చయన్తస్స పాదియోగోచ్చాసఙ్కియ పయోజనమాఖ్యాతుమాహ- ‘అతిహత్థయతి’చ్చాది. న సామత్థియన్తి సమత్థతా నత్థీతి అత్థో.

౧౩. సచ్చా

అత్థమాచిక్ఖతి, వేదమాచిక్ఖతీతి విగ్గహో. సుఖాపేతిచ్చాదో సుఖం వేదయతిచ్చాదినా విగ్గహో. వాపాఠాతి వికప్పేన పాఠతో.

౧౫. చురా

అసతి సుత్తే సకత్థేతి కథం లబ్భతీతి ఆహ- ‘అత్థానతి దేసా’తి. అత్థా-నతిదేసాతి అత్థవిసేసస్స కస్సచి సుత్తే అనిద్దేసాతి అత్థో. అత్థవిసేసస్సా-నతిదేసమత్తేన సకత్థోయేవ ణినా వాచ్చోతి కథం విఞ్ఞాయతేచ్చాహ- ‘సకత్థస్స చ సుతత్తా’తి. చుర=థేయ్యే ఇచ్చాదీసు థేయ్యాదికస్స సకత్థస్స సుతత్తాతి అత్థో. యోగవిభాగతోతి ‘ణీ’తియోగవిభాగతో, రజ్జం కారేతీతి ఏత్థ సామ్యమచ్చాదికం సత్తఙ్గం రజ్జం పవత్తేతీతి వా అత్థో, పయోజకబ్యాపారే ణి.

౧౬. పయో

పయోజకో చోదకో బ్యాపారకోతి అత్థో నను చ వుత్తియం ‘కత్తారం పయోజయతీ’తి వుత్తం కథం పయుజ్జమానస్స కత్తుత్తంతి ఆహ- ‘పయుజ్జమానో’చ్చాది. నావస్సం కిరియాపవత్తకత్తేనేవ యోగ్గతామత్తేనపి కత్తుత్తం సియాతి దస్సేన్తో ఆహ- ‘కిరియాయ యోగ్గో’తిఆది. పాసాణమ్బలేనుట్ఠాపేతి’చ్చాదీసు హి యోగ్యతాయపి కత్తుత్తావసాయోసియా, కోపనాయం పయోజకబ్యపారోతి ఆహ- ‘పేసనే’చ్చాది. దాసాదినో హీనస్స కత్థచి అత్థే నియోజనం పేసనం. గురుఆదినో సక్కారపుబ్బం బ్యాపారణమజ్ఝేసనం. తం పేసనజ్ఝేసనాదికం లక్ఖణం సభావో యస్స సో తథా వుత్తో.

ఆదిసద్దేన ఆనుకూల్యభాగినో బ్యాపారస్స గహణం, తథా చ ‘భిక్ఖా వాసయతి కారీసో-జ్ఝాపేసీ’తి సిజ్ఝతి. భిక్ఖా హి పచురబ్యఞ్జనవతీ లబ్భమానా వాసానుకూలం తిత్తివిసేసముపజనయతి. కారీసోపి నివాతే పదేసే సుట్ఠు పజ్జలితోజ్ఝయనవిరోధి సీతకతముపద్దవమపనయన్తో-జ్ఝయనానుకూలసామత్థియమాదధాతి తతో తేసమ్పి యుత్తమ్పయోజకత్తన్తి.

పయోజకబ్యాపారేతీదం పచ్చయవిసేసనం వా సియా పకతివిసేసనం వా. తత్థ యది పకతివిసేసనం సియా, తదా పయోజకబ్యాపారే వత్తమానా ణీణాపీ విధీయన్తీతి (గమనం) పతి యో నియోగో తదత్థో గమి, న గత్యత్థో, తస్స చాయం పయోజ్జోతి ‘గమయతి మాణవకం గామ’న్తి గత్యత్థస్స పయోజ్జే ‘‘గతిబోధాహారే’’చ్చాదినా (౨-౪) విహితా దుతియా న పప్పోతి, తతో పకత్యత్థవిసేసనపక్ఖో దుట్ఠోతి పచ్చయవిసేసనపక్ఖం దస్సేతుమాహ- ‘పచ్చయవిసేసనం వేదం న పకతివిసేసన’న్తి.

పయోజకమత్తగ్గహణేతి మత్తసద్దో సామఞ్ఞవాచీ, యథా ‘కఞ్ఞా మత్తం వారయతీ’తి. కత్తారం యో పయుజ్జతి యో చ కరణాదీనం పయోజకో తేసం సామఞ్ఞేన గహణే సతీతి అత్థో. బ్యాపారేత్వేవాతి పయోజకగ్గహణమన్తరేన బ్యాపారేఇచ్చేవ వచనం కత్తబ్బం సియాతి భావో, తన్తి పయోజకగ్గహణం, విసిట్ఠో విసయో యస్స పయోజకగ్గహణస్సతంతథావుత్తం. కోపనాయంవిసిట్ఠో విసయోచ్చాహ- ‘యో లోకే’ఇచ్చాది. ఇతోవాతి వక్ఖమానస్స హేతునో పరామాసో. తన్తి చురాదీహి ణివిధానం. ఏవంసద్దో వక్ఖమానాపేక్ఖో. తం విసుం చురాదీహి ణివిధానమేవ వక్ఖమానప్పకారేన సఫలం సియా నాఞ్ఞథాతి అత్థో. తమేవ పకారం దస్సేతి‘యదిమినా’చ్చాది.

౧౭. క్యోతా

కత్తరి విహితేసుపి మానన్తత్యాదీసు పరభూతేసు క్యో భవతీతి విఞ్ఞాయేయ్యాతి ‘భావకమ్మేసూ’తి న క్యస్స విసేసనన్తి ఆహ- ‘మానన్తత్యాదీన’మిచ్చాది.

యది హి కత్తరి విహితేసు సియా, తథా సతి తేసముభిన్నం పధానత్తేనాభిధీయమానానమఞ్ఞమఞ్ఞానపేక్ఖత్తా అసమ్బన్ధో సియా, న చే వమ్భూతానమభిధానమత్థి, న హి ‘ఠీయతే’చ్చస్మా భావో కత్తా చ పతీయతే, నాపి ‘గమ్యతే’చ్చస్మా కమ్మం కత్తాచ. అపి తు భావకమ్మానేవ గమ్యన్తే, తేనాహ- ‘తస్మా’ఇచ్చాది.

తేసమేవాతి మానన్తత్యాదీనమేవ. పరసమఞ్ఞాభి పరేసం కచ్చాయనా నం పరోక్ఖాఇచ్చేవ నామం. తబ్బజ్జితేసూతి పరోక్ఖాసఞ్ఞిపచ్చయవజ్జితేసు. అపరోక్ఖేసూతి ఏత్థ పరసమఞ్ఞావసేన పరోక్ఖాఇచ్చనేన సహ సమాసం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞథాపి పటిపాదేతుం ‘అథవా’తిఆదిమాహ. పరోక్ఖేతి ఇన్ద్రియావిసయే కాలే. పరోక్ఖేవిహితా పచ్చయాతి ఇమినా ఉపచారేన తద్ధితప్పచ్చయవసేన వా పరోక్ఖాతి సద్దనిప్ఫత్తిమాహ. తే పన‘అ ఉ’ ఇచ్చాదయో. తతోతి పరోక్ఖప్పచ్చయతో.

నను పుబ్బపక్ఖే ‘అపరోక్ఖేసూ’తి ఏత్థ ‘పరోక్ఖావజ్జితేసూ’తి అత్థ వచనం యుజ్జతి, దుతియపక్ఖే పన ‘పరోక్ఖవజ్జితేసూ’తి, తథా సతి కథమేత్థ ‘పరోక్ఖావజ్జితేసూ’తి అత్థవచనం యుజ్జతీతి ఆహ- ‘తేపనా’తిఆది. ఇధాతి అపరోక్ఖేసూతి ఇమస్మిం. నను చ ‘‘పరోక్ఖే అ ఉ’’ఇచ్చాదిసుత్తే (౬-౬) ‘పరోక్ఖే’తి పకతివిసేసనన్తి పచ్చయానం పరోక్ఖే విహితతా కథన్తి మనసి నిధాయాహ ‘పరోక్ఖే’ఇచ్చాది. భవనం భావో కిరియాధాత్వత్థో.

సాధీయమానావత్థోతి ఇమినా సిద్ధావత్థా నిరస్సతే. పుబ్బపరీభూతో పధానకిరియావయవభూతో కిరియారూపో అత్థో లక్ఖణం సభావో యస్స ధాత్వత్థస్స సో తథా వుత్తో. సత్వభూతోతి ఏత్థ పతీయతీతి సేసో. బహువచనమ్పి హోతి పాకాపాకేతి అధిప్పాయో, కరీయతీతి కమ్మం, తఞ్చ యదిపి నామాదికమ్మమత్థి, తథాపి క్రియత్థాఇచ్చాధికారతో మానాదీనమఞ్ఞత్థాలబ్భనతో చ కిరియా సమ్బన్ధోవ గయ్హతే, సు-సవనే సూయమానం.

పాణినియేహేత్థ ‘‘భిన్దతి కుసూలం’త్యాదో యా భేదనాదికిరియా కమ్మని దిస్సతే, సా యదా సుకరత్తమత్తేన సప్పధానత్తవచనిచ్ఛాయం కత్తుత్తేప్యుపలబ్భతి ‘భిజ్జతే కుసులో సయమేవే’చ్చాదినా, తదాస్స కత్తునో సుత్తన్తరేన కమ్మసరిక్ఖభావో విధీయతే ‘కమ్మనిస్సయం కారియం యథా సియా’తి. తన్నిస్సాయాహ- ‘యదా కమ్మమేవే’చ్చాది. యదా కమ్మమేవ కత్తుభావేన వివచ్ఛీయతేతి సమ్బన్ధో. కథం కత్వా తథా వివచ్ఛీయతేచ్చాహ- ‘అత్తసమవేతాయ’ఇచ్చాది. అత్తసద్దేన కమ్మమత్ర వివచ్ఛితం, అత్తని సమవేతా ఏకదేసీభూతా అత్తసమవేతా, తస్సా కిరియాయ కమ్మట్ఠకిరియాయాతి వుత్తం హోతి.

సుభేదత్తాదినేతి హేతుమ్హి కరణే వా తతియా. అత్థతోతి ‘కమ్మేయేవ క్యో’తి (న సక్ఖి) [తస్మా] వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తథాహి ‘భిజ్జతేతి సవనా కమ్మతావగమ్యతే’తి ఇమినా అత్థతో కమ్మేయేవక్యోతిపటిపాదితమేవ. వుత్తమేవ ఫుటీకరమాహ- ‘భిజ్జతే ఇచ్చస్మిం పదే’ఇచ్చాది. అఞ్ఞథాతి యది కమ్మేయేవ తేపచ్చయో న సియా. అతోతి భిజ్జతే ఇచ్చస్మా. ఉపసంహరమాహ- ‘తస్మా’ఇచ్చాది. కిం వచనేనాతి పాణినీయానమివ కిం సుత్తత్తరేనాతి అత్థో.

వచనాభావేపి కమ్మకత్తరి పదసఙ్ఖారక్కమోపదస్సనముఖేన వుత్తి గన్థం వివరితుమాహ- ‘వాక్యతో’ఇచ్చాది. వాక్యతో ఉద్ధరిత్వా పదేసఙ్ఖరియమానేతి ‘భిజ్జతే కుసూలో సయమేవే’తి వాక్యతో విసుం కత్వా భిజ్జతే’తి పదే సఙ్ఖరియమానే నిప్ఫాదీయమానేతి అత్థో. తదేవాతి పదత్థసామఞ్ఞమేవ. తన్నిప్ఫాదనేతి తస్స సఙ్ఖరిమానస్స పదస్స సఙ్ఖరణే. సయన్తీమస్సాత్ర అత్తనాతి అత్థో. న కేవల మనేనేతదేవ వుత్తం- ‘కమ్మేయేవ పచ్చయో’తి, కిఞ్చరహి అఞ్ఞమ్పత్థీతి దస్సేతుమాహ- ‘అనేన చే’చ్చాది. చో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే. అనేనభిజ్జతేతి సవనాఇచ్చాదినా ఇదఞ్చాహాతి అత్థో. కిన్తదిచ్చాహ ‘కమ్మ కత్తునో’చ్చాది, న పదముదాహరణన్తి కమ్మకత్తునో వాక్యమేవోదాహరణం… వాక్యేనేవ తస్స పతీతియా మఞ్ఞతే. పదమేవోదాహరణం కస్మా న సియాతి ఆహ- ‘పదేహి’చ్చాది. దుతియముదాహరణం దస్సేతుమాహ- ‘కత్తునిస్సయో పి’చ్చాది.

అస్మిం పక్ఖేతి అస్మిం కత్తుత్తేన వివచ్ఛితే పక్ఖే. తబ్బిసయత్తన్తి కమ్మవాచీసయం సద్దవిసయత్తం. భావకమ్మేసూతీమస్స కత్తరిచ్చస్స చ పచ్చయవిసేసనత్థే సతి సామత్థియలద్ధమ్పయోజనం దస్సేతుమాహ- ‘భావకమ్మేసూ’తిఆది. ఇమినా అనేన చ విసేసిసత్తాతి సమ్బన్ధో. కిన్తం విసేసితన్తి ఆహ- ‘మానన్త త్యాదీసూ’తి. కిన్తమ్పయోజనన్తి పయోజనం దస్సేతుమాహ- ‘త్యాదీన’మిచ్చాది. యది భావకమ్మేసు కత్తరి చ తేన తేన [ధానేన] సుత్తేన మానాదయో న సియుం, కథన్తం విసేసితేసు మానాదీసు పరేసు క్యాదయో సియున్తీమినా సామత్థియేన ( ) [(సతి)] భావకమ్మేసు కత్తరి ( ) [(తి)] చ ‘‘వత్తమానేతి అన్తి’’చ్చాదిప్పభుతికేహి (౬-౧) సుత్తేహి యథాలాభం భావాదీసు పచ్చయా హోన్తీతి విఞ్ఞాయతీతి భావో.

నతదత్థం వచనమారద్ధన్తి భావకమ్మేసు కత్తరి మానన్తత్యాదివిధానత్థం పాణినియేహి వియ సుత్తన్తరం నారద్ధన్తి అత్థో. అథ భావకమ్మేసు కత్తరి చ మానాదివిధానత్థం వచనం నారద్ధం ధాతునియమనం [ధాతునియమత్థం] త్వస్స వత్తబ్బన్తి తఞ్చ సామత్థియావ (లబ్భతేతి) దస్సేతుమాహ- ‘కిరియత్థనియమోపి’చ్చాది. అకమ్మకా ధాతుతో భావే కత్తరి చ సకమ్మకా కమ్మే కత్తరి చేతి కిరియత్థనియమో యథావుత్తేన సామత్థియా లబ్భతేతి సమ్బన్ధో. అకమ్మకానం కమ్మవిరహా, సకమ్మకానఞ్చ సతోపి భావస్సాప్పధానత్తా అకమ్మకా కత్తరి భావే చ భవన్తి న కమ్మే, సకమ్మకా కమ్మసబ్భావా కత్తరి కమ్మే చ భవన్తి న భావేతీదం సామత్థియం.

కమ్మమపేక్ఖతేతి పచాదితో కత్తరి పఠమపురిసేకవచనే కతే పచతిచ్చాదీసు పచాదినో పచనాదికిరియా ఓదనాదికం కమ్మమపేక్ఖతే. కత్తుత్తమపేక్ఖతేతి భవతిచ్చాదీసు భూఆదీనం భవనాదికిరియా కత్తుమత్తమపేక్ఖతే.

౨౦. ణిణా

యదత్థన్తి యంపయోజనం.

౨౩. జ్యా

జినన్తోతి ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) రస్సో. సబ్బత్థేవ యత్థ కత్తరి పచ్చయో తత్థ వికరణాపి కత్తరియేవ, యత్థ భావకమ్మేసు తత్థ వికరణాపి భావకమ్మేసుయేవ,… ఏకాయ పకతియా కారకభేదే(న) పచ్చయస్సాసమ్భవతో. తస్మా సహాభిధానానం మానాదివికరణానం కథన్నామ సహాసమ్భవం గచ్ఛేయ్యున్తి విధీయన్తే.

౨౭. భావ

వివచ్ఛాభేదేనాతి సకమ్మకాకమ్మకవచనిచ్ఛాభేదేన. ఉభయత్థాతి భావకమ్మేసు. కరీయతీతి కత్తబ్బో కరణీయో. ‘‘అపవాద విసయే ఉస్సగ్గో నాభినివిసతీ’’తి ఏసో ఉస్సగ్గధమ్మో. తబ్బాదీనన్తు కేసఞ్చుస్సగ్గానమ్పి అపవాదవిసయే పవత్తి హోతి బహులాధికారా. యథా ‘‘భావకమ్మేసు తబ్బానీయా’’తి ఉస్సగ్గో, ‘‘వదాదీహియో’’తి (౫-౩౦) అపవాదో తంవిసయేపి తబ్బానీయా హోన్తి ‘గన్తబ్బో గమనీయో’తి వేదితబ్బోతి.

౨౮. ధ్యణ

కారియం ‘‘ఞి బ్యఞ్జనస్సా’’తి (౫-౧౭౦) ఞి.

౩౦. వదా

అన్నతోతీమినా ‘భోగ్గమఞ్ఞ’న్తేత్థ అఞ్ఞం నామ అన్నవతా అఞ్ఞన్తి అత్థమాహ.

౩౧. కీచ్చ

కమ్మకరో భరితబ్బతాయేచ్చాదినా కిరియాసద్దత్తం భచ్చసద్దస్స దస్సేన్తో సఞ్ఞాభావమపాకరోతి. ‘‘సఞ్ఞాయం భరా’’తి చ గణసుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, తేనాహ- ‘సఞ్ఞాయం భరా’తిఆది.

అభరితబ్బాపిచ్చాదినా ఇదం దీపేతి దువిధా సఞ్ఞాసద్దా కేచి దచ్చన్త విగతావయవత్థా యథా డిత్థాదయో, కేచిదవయవత్థానుగతాయథా సత్తపణ్ణాదయో, తత్థ భరియాసద్దస్స కమ్మమ్పవత్తినిమిత్తం ‘భరితబ్బా భరియా’తి, యథా సత్త పణ్ణాని అస్సాతి సమ్బన్ధో పవత్తినిమిత్తం సత్తపణ్ణసద్దస్స, ఏతఞ్చ పవత్తినిమిత్తం సద్దనిప్ఫత్తికిరియాయమేవోపదిసీయతే, క్వచిదేవ త్వత్థవిసేసే సత్యసతి వా తస్మిం నిమిత్తే సద్దో వత్తతీ’’తి. ఓకారస్సాతి ‘‘యువణ్ణానమే ఓప్పచ్చయే’’తి (౫-౮౨) కతఓకారస్స.

౩౨. గుహా

సద్దికానన్తి పాణినియకచ్చాయనాదివేయ్యాకరణానం. పేసనం సక్కారపుబ్బకం వా నియోజనం. కామచారానుఞ్ఞాతి కత్తుమిచ్ఛతో యథిచ్ఛ మనుజాననం అతిసగ్గోనామాతి అత్థో. నిమిత్తభూతస్సాతి ‘‘భోతా కటో కత్తబ్బో’చ్చాదీసు కటకరణాదినో కారణభూతస్స.

నను చ సామఞ్ఞేన విహితా ఏ(తే), తథా చ సతి విజ్ఝత్థవిహి తేహి ఏయ్యాదీహి తే బాధీయన్తిచ్చాహ- ‘నచే’చ్చాది. విధివిసేసత్తే పీతి విధానం విధి నియోజనం కిరియాసు బ్యాపారణా, తస్స విధినో పేసాదీనం విసేసత్తేపి, నావస్సన్తిఆది జయాదిచ్చబ్యాఖ్యానం నిస్సాయ వుత్తం, వుత్తఞ్హి తేన ‘‘కిమత్థం పేసాదీసు కిచ్చసఞ్ఞినో తబ్బఅనీయణ్యత్యప్పచ్చయా విధీయన్తే, న సామఞ్ఞేన భావకమ్మేసు విహితా, ఏవమేతే [విహితాఏవ, వో-కాసికావుత్తి] పేస్వాదీఞ్ఞస్వత్ర చ భవిస్సన్తీతి విసేసవిహితేన విధ్యాదీసు పచ్చయేన బాధీయన్తే, వాసరూపవిధినా భవిస్సన్తి ఏవఞ్చరహి ఏతం ఞాపేతి ‘ఇత్థీఅధికారతో పరేన వాసరూపవిధి నావస్సమ్భవతీ’తి [కిమత్థమిచ్చాది చోద్య, విచససవిహితేచ్చాది పరిహారో, కిచ్చా హి సామఞ్ఞేన విహితా, పఞ్చమీ తు పేసాదినాత్థవిసేసేన, అతో తేన విసేసవిహితేన కిచ్చా పేసాదివిసయే బాధీయేరన్తి పునబ్బియతే, వాసరూపేచ్చాదినా పరిహారం విఘటయతి. ఏవం చరహిచ్చాదినా పేసాదీసు కిచ్చవిధానస్స ఞాపకత్తం దస్సయతి. (జినిన్దబుద్ధిను ౨౧ స)]. అసరూపవిధి అసరూపాపవాదప్పచ్చయో వా వికప్పేన బాధకో హోతి ఉస్సగ్గస్సాతి ఏతం అవస్సం న హోతీతి ఞాపనత్థమ్పి న విధీయతేతి యోజనా. ‘‘వా-సరూపో-నిత్థియం’’తి (పా, ౩-౧-౯౪) పరసుత్తం. ధాత్వధికారేవిహితో అసరూపో అపవాదప్పచ్చయో ఉస్సగ్గస్స బాధకో భవతి ఇత్థి అధికారే విహితప్పచ్చయం వజ్జయిత్వాతి అత్థో. హేట్ఠా వుత్తానుసారేనేదం విఞ్ఞాతబ్బం.

భోతా ఖలు కటో కాతబ్బోచ్చాది పేసనే. త్వయా కటో కాతబ్బోతి అనుఞ్ఞాయం. పత్తకాలే పరముదాహరణం. ఏత్థ పన కటకరణే కాలారోచనమత్తమేవ విఞ్ఞాయతి, న పేసాది. ‘‘సత్త్యరహేస్వేయ్యాదీ’’తి (౬-౧౧) సుత్తం విసేసవిహితం, తేనాహ- ‘సామఞ్ఞ విధానతో’చ్చాది. సత్తివిసిట్ఠేచ్చాదినా వుత్తమత్థం వివరతి ‘సత్తీ’తిఆదినా. కథం సత్తివిసిట్ఠతా కత్తునోతి ఆహ- ‘తంయోగా’తి. తాయ సత్తియా యోగో తంయోగో. అవస్సకాధమీణతావిసిట్ఠే తు కత్తరి కిచ్చానం తదఞ్ఞేసఞ్చ భావాయ విసుం- సుత్తితం, తేన, వుత్తం ‘ఆవస్సకాధమీణతా విసిట్ఠేవ కత్తరీ’తి. సబ్బత్థేవేత్థ ‘ఉద్ధం ముహుత్తతో’తిఆదినా ఏకేకముదాహరణం కమేన దస్సితం. భోతా రజ్జం కాతబ్బన్తి అరహే, భవతా రజ్జం కాతబ్బన్తి అత్థో. భవం అరహోతి పన అరహకత్తుత్తప్పకాసనత్థం వుత్తం. ఏవముపరిపి. సబ్బమేతం బహులగ్గహణానుభావేనేతి విఞ్ఞేయ్యం.

౩౩. కత్త

గలేచోపకోతి అలోపసమాసో. అభిమతో పరేహి. అరహాదీసు విహితప్పచ్చయేహీతి ‘‘సత్త్యరహేస్వేయ్యాదీ’’ (౬-౧౧) చ ‘‘సీలాభిక్ఖఞ్ఞావస్సకేసు ణీ’’తి (౫-౫౩) చ అరహాదీసు విహితప్పచ్చయేహి. ఉపాదానసీలో సిక్ఖాపనసీలో. ముణ్డనం ధమ్మో సభావో యేసం తే ముణ్డనధమ్మా. వధుం కతపరిగ్గహం సావిట్ఠాయనా ముణ్డయన్తి ఏతేసం కులధమ్మో.

౩౫. ఆసిం

కాపనాయమాసింసా నామేచ్చాహ- ‘అప్పత్తస్సే’చ్చాది. కిరియా విసేసకత్తువిసయాతి కిరియావిసేసస్స యో కత్తా సో విసయో యస్సా సా తథా వుత్తా. కిరియావిసేసకత్తువిసయత్తమేవ ఫుటీ కత్తుమాహ- ‘అస్సా’ఇచ్చాది. అస్సా జీవనకిరియాయ నన్దన కిరియాయ భవనకిరియాయ వా కత్తా తంకిరియం సమ్పాదేన్తో భవేయ్య భవతూతి అత్థో. జీవతు నన్దతు భవతూతి ఆసింసాయం పయోగేన జీవక నన్దక భవకసద్దానం తంసమానత్థతా దస్సితా.

అకేనేవాసిం సనత్థస్స గమితత్తాతి ఆసింసనా ఏవ అత్థో, తస్స అకప్పచ్చయేనేవ గమితత్తా అవబోధితత్తా. నాసిం సనత్థస్స పయోగోతి ఆసింసనా అత్థో యస్స జీవతు నన్దతు భవత్విచ్చాదినో సద్దన్తరస్స, తస్స నప్పయోగోతి అత్థో.

౩౬. కరా

కరోతి అత్తనో ఫలన్తి కారణం.

౩౭. హాతో

జహన్తి ఉదకన్తి వీహీసు హాయనసద్దస్స పవత్తినిమిత్తం దస్సేతి. జహాతి భావే పదత్థేతి ఇమినాపి సంవచ్ఛరే. భావేఇచ్చస్సత్థమాహ ‘పదత్థే’తి. నిప్ఫత్తిమత్తం కిరియోపాదానన్తి కేచి.

౩౯. వితో

నను చ వితోతి పఞ్చమీనిద్దిట్ఠత్తా ‘వితో పరస్మా ఞాఇచ్చస్మా’తి వత్తబ్బం కథం విపుబ్బాతి వుత్తన్తి ఆహ- ‘వితో పరో’ఇచ్చాది. విపుబ్బో యస్ససో విపుబ్బో. విసద్దతో ధాతుమ్హి పరభూతే సతి విసద్దో పుబ్బో నామ హోతీతి అత్థో.

౪౦. కస్మా

సబ్బం జానాతి, కాలం జానాతీతి విగ్గహో.

౪౧. క్వచ

నామజాతిగుణకిరియా దబ్బసమ్బన్ధతో పఞ్చవిధత్తేపి కమ్మస్స క్రియత్థస్సావధిరయముపాదిన్నోతి క్రియత్థసమ్బన్ధా కిరియాకమ్మస్సేహ గహణం. తఞ్చ నిబ్బత్తివికతిపత్తిభేదేన తివిధం, తివిధస్సాప్యేతస్స విసేసానుపానతో గహణన్తి కమేనుదాహరన్తో ఆహ- ‘కరకరణే’ఇచ్చాది.

లోకవిదూతిఆదిదస్సనతో క్వచిగ్గహణే పయోజనం వత్తుమాహ- ‘కమ్మతో’చ్చాది. నను చ క్వచిగ్గహణేనేవ ‘ఆదిచ్చం పస్సతి’చ్చాదోపి (నివత్తి) వత్తుం సక్కా కస్మా ‘బహులాధికారా’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘తేనే’చ్చాది. తేనాతి యేన క్వచిగ్గహణం కుతోచియేవాతి దస్సనత్థం కతం తేనాతి అత్థో. తేనాతి వా క్వచిగ్గహణేన. అథ ఆదిచ్చం పస్సతిచ్చాదో వియ కమ్మకరాదీసుపి నివత్తిమదస్సేత్వా ‘క్వచీతి కిం కమ్మకరో’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ- ‘యజ్జేవ’మిచ్చాది.

తస్సాతి బహులవచనస్స, మహాధికారత్తాతి మహావిసయత్తా. కుతోచియేవాతి కుతోచి ధాతుతోయేవ. అథేహ కస్మా న హోతి దేవదత్తో సయతి దాత్తేన లునాతి సునఖానం దదాతి నగరా అపేతి థాలియం పచతి మాతు సరతీ’’తి, సబ్బమేవేదం కిరియా (యా) భిసమ్బన్ధీయతీతి యదిపేవం, తథాపి కమ్మత్తేనేవ యం వత్తు మిచ్ఛితం న కారకన్తరత్తేన నాపి సమ్బన్ధభావేన, తస్సేవ కమ్మసద్దేన గహణం కమ్మవచనసామత్థియా, అఞ్ఞథా స్యాదితోచ్చేవ వదేయ్య కిం కమ్మాతి వచనేనాతి.

౪౨. గమా

వేదన్తి ఏత్థ అత్థమాహ విత్తిన్తి, తుట్ఠిన్తి అత్థో.

౪౩. సమా

తఞ్చేతి ఉపమానస్స పరామాసో. భేదేన వివరణన్తి సమానాదీహీతి అవత్వా భేదేన వివరణం. తుల్యతాయుపలబ్భమానస్స సదిసాదిసద్దవచనీయత్తా అవయవత్థానుగమేనాత్తనో-భిధేయ్యే సదిసాదిసద్దానమ్పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౪. భావ

కారకం సాధకం నిబ్బత్తకన్తి అనత్థన్తరం. కరోతి కిరియం నిబ్బత్తేతి నిమిత్తభావేనాతి కారకం. కత్తాదీనం కిరియానిమిత్తత్తన్తు సయమేవ ‘తత్థ కత్తా’తిఆదినా భేదేన పకాసయిస్సతి. కిరియానిమిత్తం… నిబ్బత్తకేసు కత్తాదీసు ఛసుపి రుళ్హత్తా తేనేత్థ కత్తావాత్తప్పధానో, కరణాదయోప్యప్పధానా కారకబ్యపదేసో లబ్భన్తే… అఞ్ఞథా కారకసద్దేన తేసం గహణం న సియాతి. కిమిదం కారకన్త్యాహ- ‘సత్తికారక’న్తి. ఏవం చరహి దబ్బాదీనం కథం కారకత్తమిచ్చాహ- ‘తదధికరణా’తిఆది. తస్సా సత్తియా ఆధారా నిస్సయాతి అత్థో, పుం నపుంసకే అధికరణసద్దో. తేసు దబ్బా దీసు తిట్ఠతీతి తత్రట్ఠా, సత్తి. తస్సా భావో తత్రట్ఠతా, తాయ. అథ దబ్బాదీనం ముఖ్యతో కారకత్తే సతి కిమాయాతన్త్యాహ ‘యది’చ్చాది.

తేసన్తి కత్తాదికారకానం. అఞ్ఞమఞ్ఞబ్యావుత్తరూపత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞతో బ్యావుత్తం నివత్తం రూపం కరణాదిసభావో యేసం కత్తాది కారకానం తే తథా వుత్తా, తేసం భావో తత్తం తస్మా. కరణ రూపన్తి కరణం రూపం సభావో యస్స అధికరణస్స తం తథా వుత్తం. ఏవఞ్చసతికో దోసోచ్చాహ ‘తథా చే’చ్చాది. కేనచి సుకరత్తేన సప్పధానత్తవచనిచ్ఛాయం ‘థాలీ పచతీ’తి భవతి. తత్రేవుక్కంసవచ నిచ్ఛాయం ‘థాలియా పచతీ’తి.

ఏవఞ్చకత్వాతి నిపాతసముదాయో-యం హేత్వత్థో. తస్మాతి అత్థో. కత్తా నిమిత్తన్తి సమ్బన్ధో. కత్తుట్ఠకిరియానిమిత్తస్స కత్తునో ఉదాహరణం ‘హసతి నచ్చతీ’తి. తదత్థేతి తాయ కమ్మసమవాయినియా పచనాదికిరియాయ అత్థే అధిస్సయనాదయో పవత్తేన్తో కిరియాయ నిమిత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏవముపరిపి.

ఓదనం పచతి దేవదత్తోతి కమ్మట్ఠకిరియాయ నిమిత్తభూతస్స కత్తునో ఉదాహరణం. భాజనసఙ్ఖరణమధిస్సయనం. ఆదిసద్దేన తణ్డులవపనఇన్ధనాపహరణాదయో గయ్హన్తి. ద్విధాపత్తియన్తి రుక్ఖాదీనం ద్విధా పవత్తియం.

బ్యాపనేతి సమ్బన్ధే. గిరధాతుతో అప్పచ్చయే- ‘‘ఏఓనమ వణ్ణే’’తి (౧౩౭) సుత్తే ‘అవణ్ణేతి యోగవిభాగతో గకారే ఇకారస్స అత్తం హోతీతి దస్సేతుమాహ- ‘అవణ్ణేతి యోగవిభాగా అత్తం ఇస్సా’తి. అఞ్ఞథాపి పటిపాదేతుమాహ- ‘ఏస్స వా’తిఆది. ఏస్సాతి ‘‘లహుస్సుపన్థస్సా’’తి (౫-౮౭) కతఏస్స. సకలేనాతి ‘ఏఓనమ వణ్ణే’’తి సకలేన సుత్తేన. పురీతి నిపాతో.

ఈసక్కరోతి బిన్దులోపో, ద్విత్తం, సామఞ్ఞేన విధానతోతి పరేసం విసేసవిధానసబ్భావమాహ. గణికాలయం గణికానం గేహం. నేపథ్యమాకప్పో. దత్తోలద్ధోతి పచ్చయస్స కమ్మసాధనత్తం దీపేతుంవుత్తం. వినాలిఙ్గవచనేహి పాటిపదికత్థం నిద్దిసితుం న సక్కాతి భావేతి సబ్బలిఙ్గసఙ్ఖ్యాసమ్బన్ధయోగ్గపాటిపదికత్థసామఞ్ఞే పచ్చయనిమిత్తత్తేన గహితేపి సామఞ్ఞే చరితత్థత్తా లిఙ్గవచనం నప్పధానన్తి ఇట్ఠిఆవుధన్తీ ఇత్థి నపుంసకేభావే, పాకాతి బహువచనేపి భావే భవతి ఏవ.

౪౫. దాధా

సపాదీహి అపాదీహిచాతి పాదిసహితేహి పాదిరహితేహి చ దాధాహి.

౪౬. వమా

సాపానదోణియన్తి సారమేయానం భుఞ్జనకఅమ్బణే. ఠితసుపాన వమథువియాతి పవత్తసునఖచ్ఛద్దనం వియ.

౪౭. క్వి

యథాదస్సనన్తి ఆచిక్ఖతీతి యోజనా. తేన కుతోచి ధాతుతోతి. గణ్హన్తీతి గహ=ఉపాదానేచ్చస్స. సలాకాసద్దస్స సలాకన్తి. సభాసఇచ్చస్స అన్తబ్యఞ్జనలోపే సభాపకతితో ‘‘ఇత్థి యమత్వా’’తి (౩-౨౬) ఆప్పచ్చయో. పభాతీతి ఆ=దిత్తియమిచ్చస్స.

౪౮. అనో

చలనాదీనం సీలాదీసు నిప్ఫాదనత్థం విసుం సుత్తితం పరేహి, ఇధ పన బహులం వచనేనేవాతి దస్సేతుమాహ- ‘చలనాదీసూ’తిఆది.

౪౯. ఇత్థి

క్లికయకిచ్చత్ర కకారబహుత్తా కకారాతి బహువచనం. తితిక్ఖా ఇచ్చాదో తితిక్ఖనమిచ్చాదినా విగ్గహో ‘‘ఇత్థియమత్వా’’ (౩-౨౬). అపరి పఠితోతి ధాతుపాఠే అపరిపఠితో. పాణివిసేసోతి సత్తవిసేసో. ఇమినా చ ‘‘యథాకథఞ్చి నిప్ఫత్తి, రుళ్హియా అత్థనిచ్ఛయో’’తి దస్సేతి.

ఆసిం సాయం గమ్మమానాయం సఞ్ఞావిసయే ధాతూహి తిప్పచ్చయో కిచ్చప్పచ్చయో చ యథా సియాతి ‘‘తికిచ్చాసిట్ఠే’’తి (౭-౨-౩) సుత్తితం కచ్చాయనేన. తమిహ సామఞ్ఞేన విధానావ సిద్ధన్తి నిరూపయితుమాహ- ‘కచ్చాయనేన పనే’చ్చాది. తబ్బ అనీయణ్య తేయ్య రిచ్చప్పచ్చయానం ‘‘తే కిచ్చా’’తి (౭-౧-౨౨) కిచ్చసఞ్ఞం విధాయ సేసానం ‘‘అఞ్ఞేకితీ’’తి (౭-౧-౨౩) కిత్సఞ్ఞా కతా కచ్చాయనేన. తేనాహ- ‘కిత సఞ్ఞో’తి.

తబ్బాదిప్పచ్చయో చ విహితోతి సకియవోహారేనాహ. సకియ సత్థే అవుత్తదోసం [సుత్తదోసం] పరిహరిత్వా వక్ఖమాననయేన యుత్యభావా తథా విధానే అయుత్తతం దస్సేన్తో ‘నచాసిం సాయ’మిచ్చాదిమాహ. గుహనం, రుజనం, మోదనన్తి విగ్గహో. సయనం వా సేయ్యా. వజధాతునో వస్స బకారేన భవితబ్బం, సో కథం యకారే పరభూతే అసతీతి ఆహ- ‘చవగ్గబయఞాతియోగవిభాగా వస్స బో’తి.

౫౧. కరా

రిరియప్పచ్చయే ఆదిరకారస్స అనుబన్ధత్తా ఆహ- ‘అన్తసరాది లోపో’తి.

౫౨. ఇకి

అథ సరూపేచ్చేతావతి వుత్తే- ‘కిరియత్థస్స సరూపే’తి కథం విఞ్ఞాయతిచ్చాహ- ‘కిరియత్థా’తిచ్చాది. నను చ లో-యం కత్తరి విధీయ మానోకథమేత్థ సియాత్యాహ- ‘అకత్తరిపి’చ్చాది. అభిమతో కచ్చాయనస్స. పటిపాదయితుమాహ- ‘తత్థా’తిఆది. కరణం ఉచ్చారణం, అస్స కరోతి సమాసవాక్యం. న హి ఏవ దీహి కారో విహితోతి అక్ఖరే హేవ కారస్స విహితత్తా అక్ఖరసముదాయతో న పప్పోతీతి భావో. అథ చేతి మతప్పదానే. ఏవాదిసద్దవాచకా ఏవకారాదయో సాధవోతి అథ మతన్తి అత్థో.

తత్థాతి తథా అభిమతే తస్మిం. నియమహేతునో అభావాతి అక్ఖరేహేవ కారప్పచ్చయో విధేయ్యో న పన ఏవాదీహిచ్చస్స నియమస్స యో హేతు తస్స హేతునో అభావా.

౫౩. సీల

కిమిదసీలమిచ్చాహ- ‘సీలమ్పకతిసభావో’తి. తఞ్చ సీలమనుమానేన విఞ్ఞాయతిచ్చాహ- ‘తఞ్చే’చ్చాది. కిరియావిసయరుచివిసేసానుమితన్తి ఉణ్హభోజనసఙ్ఖాతా కిరియా విసయో యస్స సో (కిరియా) విసయో రుచివిసేసో, తేన అనుమితన్తి అత్థో. కిమిదమాభిక్ఖఞ్ఞన్తి ఆహ- ‘ఆభిక్ఖఞ్ఞ’మిచ్చాది. పునప్పునభావో పోనోపుఞ్ఞం. ఆసే వా తప్పరతాతి తమేవాభిక్ఖఞ్ఞం పరియాయేహి ఫుటీకరోతి.

యజ్జేవన్తి యది ఆభిక్ఖఞ్ఞం తప్పతో వుచ్చతే. తస్సీల్యమిదం హోతీతి ఇమినా- ‘సీలాభిక్ఖఞ్ఞాది’’సుత్తే సీలసద్దేనేవాభిక్ఖఞ్ఞస్స గహితత్తం దీపేతి. అఞ్ఞథాపి సీలతో అఞ్ఞమేవాభిక్ఖఞ్ఞన్తి దస్సేతుమాహ- ‘యస్మిం దేసే’తిఆది.

గమ్మమానేతి పతీయమానే. పతీతి చ అత్థప్పకరణసద్దన్తరాదీహి. అభిమతోతి పాణినియేహి అభిమతో. ఆవస్సకగ్గహణాయేవ సిద్ధోతి వుత్తం కథమేత్థావస్సమ్భావో పతీయతి చ్చాహ- ‘తఞ్చా’తిఆది.

యోగవిభాగాతి ‘ణీ’తి యోగ విభాగా. సాధుం కరోతి, బ్రహ్మం వదతి, అసద్ధం భుఞ్జతి, పణ్డితమత్తానం మఞ్ఞతీతి విగ్గహో. సాధున్తి కిరియావిసేసనం. అస్సద్ధభోజీతి వతే. వతఞ్చ భోజనే అత్థితాయం సద్ధఅస్సద్ధభోజనవిసయాయం పవత్తియం యది భుఞ్జతి అస్సద్ధమేవ భుఞ్జతి న సద్ధన్తి సత్థే వుత్తనియమో, అస్సద్ధం భుఞ్జతి ఏవాతి నోత్తరపదావధారణం… ఏవఞ్హి విఞ్ఞాయమానే యదేవాస్సద్ధం న భుఞ్జతి తదేవ వతలోపో సియాతి [అత్థితాయ (భోజనాకఙ్ఖితత్తా) యథేచ్ఛం సామఞ్ఞేన భోజనే పవత్తియం మత్తాయం అసద్ధభోజనం సత్థవిహితముపలభమానస్స సద్ధతో నివత్తిత్వా విసేసే హి సద్ధే పవత్తినియమో వతముచ్చతే, నియమోచాత్రదువిధో సమ్భవతి-అసద్ధం భూఞ్జతి ఏవ, అథద్ధమో భుఞ్జతీతి వా, తత్రాదిమే నియమే యదేవా సద్ధం న భుఞ్జతి తదేవవత లోపోసియా (ర-౩-౨౨౮) కాతన్తపఞ్జికా]. అఞ్ఞథాపి పటిపాదయితుమాహ- ‘ఘణన్తాదీహి’చ్చాది.

౫౪. థావ

సయమేవ అత్తనాఏవ. కమ్మకత్తరీతి ఉభయత్థాపి కమ్మకత్తరి పచ్చయో బహులాధికారాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ పన ఏకోపి పదత్థో కమ్మఞ్చ హోతి కత్తాచ కారకసత్తిభేదతో. యథా ‘పీయమానం మధు మదయతీ’తి ఏకస్సాపి సత్తిభేదా కమ్మత్తం కత్తుత్తం, తథా త్రాపీతి విఞ్ఞేయ్యం. యో పరం భఞ్జతి తత్థపి సియా సామఞ్ఞవిధానతోతి ఆహ- ‘నిపాతనస్సి’చ్చాది. దోసన్ధకారం భిన్దతీతి దోసన్ధకారభిదురో.

౫౫. కత్త

భూతసద్దేనేత్థాధిప్పేతత్థముపదస్సేతుమాహ- ‘భూతమతీత’మిచ్చాది. అఞ్ఞథాతి యద్యతిక్కన్తవచనో న సియాతి అత్థో.

ననుచాత్రేతరేతరనిస్సయదోసో పసజ్జతే, సతీ హి భూతాధికారేత్తో విధీయతే, సతి చ త్తే భూతసద్దస్స నిప్ఫత్తీతి ఫుటో యేవితరేతరనిస్సయదోసోతి. నేసదోసో, సఙ్కేతాతి బ్యత్తో సద్దత్థసమ్బన్ధో చిరకాలప్పవత్తో, నాస్స కిఞ్చి అసాధుత్తం, అతిక్కన్తే చాస్స వుత్తి సద్దసత్తిసభావతో వేదితబ్బా. క్తవన్తా దయోపి చరహి సద్దసత్తిసభావతో భూతేఏవ భవిస్సన్తీతి న వత్తబ్బం. భూతసద్దో-యమతిక్కన్తత్థే పసిద్ధో క్తవన్తాదయోత్వప్పసిద్ధా, అతో తేన పసిద్ధత్థేనాప్పసిద్ధానమన్వాఖ్యానం కరీయతీతి. భూతేతి చాయం పకతివిసేసనం వా సియా ‘భూతత్థే వత్తమానా’తి, పచ్చయత్థ విసేసనం వా’భూతే కత్తరీ’తి, తత్ర కస్సిదం విసేసనన్తి ఆహభూతేతి పకతివిసేసన’న్తి. కుతోచ్చాహ- ‘సమ్బన్ధస్స చే’త్యాది. అథ పచ్చయత్థవిసేసనే కో దోసోచ్చాహ- ‘పచ్చయత్థవిసేసనే హి’చ్చాది. పచ్చయత్థస్స కత్తునో అనభిక్కన్తత్తా అయన్తి పయోగో నోపపజ్జతేతి భావో. అభిధేయ్యేతి ఇమినా పయోజనాదిం బ్యవచ్ఛిన్దతి.

౫౬. క్తో

కమ్మే గుణీభూతత్తాతి కమ్మే సతి భావస్సాప్పధానత్తా. ‘‘గుణముఖ్యేసు ముఖ్యేయేవ కారియసమ్పచ్చయో’’తి ముఖ్యే కమ్మేయేవ పచ్చయో, న తు భావే తస్సేత్థాప్పధానత్తా.

౫౭. కత్త

ననుచారమ్భేతి వుత్తం- ‘కిరియారమ్భే’తి కథన్తి ఆహ- ‘సోచే’చ్చాది. సో చ ఆరమ్భో. కిరియాయేవ ఆరమ్భోకిరియారమ్భో తస్మిం. కిరియారమ్భేతి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా కిరియత్థవిసేసనం వా ఏతంసియా పచ్చయత్థవిసేసనం వా ఉభయథాపి న దోసోతి దస్సేతుమాహ- ‘కిరియత్థవిసేసనం చేత’న్తిఆది. పచ్చయత్థవిసేసనపక్ఖేపి సామత్థియా ఆరమ్భే కిరియత్థస్సాపి పవత్తీ హోతీతి దస్సేతుమాహ- ‘కిరియత్థస్సాపి’చ్చాది. సామత్థియం దస్సేతి ‘సామత్థియమ్పనా’తిఆదినా. అనన్తరసుత్తేన యో విహితో క్తో, సోపి సామఞ్ఞేన వచనతో భావకమ్మేసు ఆరమ్భేపి హోతీతి యోజనా. సామఞ్ఞేన వచనతోతి ‘‘క్తో భావకమ్మేసూ’’తి (౫-౫౬) సామఞ్ఞేన వచనతో. భావకమ్మేసుచేతి ఏవం న వుత్తన్తి ‘యథాపత్తఞ్చే’తి వదతా వుత్తికారేనేవం న వుత్తన్తి అత్థో.

కస్మా ఏవం న వుత్తన్తి ఆహ- ‘పుబ్బస్మిం వియా’తి ఆది. అనియముప్పత్తి సఞ్ఞాయ సతి ఞాపనన్తి తన్నిసేధేతుమాహ- ‘పునబ్బచనతో’తిఆది. మాసఙ్కీతి కమ్మని, తేనేవుప్పత్తీతి పఠమా. ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘భావకమ్మ గహణం చాకారేనానుకడ్ఢియ ‘భావకమ్మేసు చా’త్యనేన క్తేవిధీయ మానే ఇదమాసఙ్కీయతే ‘పుబ్బేనేవ సామఞ్ఞేన సిద్ధే పునబ్బచనా [పునబ్బచనం] కిరియత్థానియమేన త్తస్సుప్పత్తీ’తి, యథాపత్తఞ్చేతి హ్యుచ్చమానే చకారేన యథాపత్తమ్పి కారియమనుఞ్ఞాయతేతి పుబ్బేనేవ వచనేన భావకమ్మేస్వారమ్భేపి యథాపత్తో క్తో భవతీతి విఞ్ఞాయతే’’తి. ఏవఞ్చరహి భావకమ్మేస్వారమ్భేపి పుబ్బేనేవ సిద్ధత్తా ‘‘కత్తరిఆరమ్భే’’ఇచ్చేవ వుచ్చేయ్య కిం చకారేనే చ్చాసఙ్కియాహ- ‘పదానమవధారణ ఫలత్తా’చ్చాది.

ననుచాదిభూతో కిరియాక్ఖణో ఆరమ్భో నామ, బహూహి కిరియాక్ఖణేహి కటే పరిసమత్తేయేవ భూతో కాలో చ భవతీతి కిరియాఫలస్సాపరినిప్ఫన్నత్తా వత్తమానోవ కాలోతి తత్రక్తో న పప్పోతిచ్చాసఙ్కియాహ- ‘కిరియాఫలస్సి’చ్చాది. కటేకదేసస్సాపి కటత్తా తస్స చ నిబ్బత్తత్తా భూతవచనిచ్ఛాతి భావో. ననుచాదిసూతే కిరియాక్ఖణకాలే కటో నాభినిబ్బత్తో, కటకారణభూతా బీరణావ హి తదా సన్తి, న చ తదవత్థా తే ఏవ కటోతి కథం ‘పకతో కటో’తి భూతకాలేన పకతసద్దేన కటసద్దసమానాధికరణత్తమిచ్చాహ- ‘ఆదిభూతేనే’చ్చాది. తత్థ తస్మిం విసేసే. పకత్తుం ఆరభి, పకత్తుం ఆరభీయిత్థ, పసోత్తుం ఆరభి, పసోత్తుం ఆరభనన్తి అత్థే త్తో.

౫౮. ఠాస

అనారమ్భత్థంవచనన్తి ఆరమ్భే పుబ్బేనేవ సిద్ధత్తా. అపాదినోపిసిలిసస్స సకమ్మకత్తా- ‘యేభుయ్యేనా’తి వుత్తం. సకమ్మకత్థన్తి వత్వా సకమ్మత్తమేసం పాదియోగే సతి హోతీతి దస్సేతుమాహ- ‘పాదిసహితా’చ్చాది. ఖటోపికా మఞ్చో.

౫౯. గమ

అవివచ్ఛితకమ్మో చేహాకమ్మకోతి కథయమాహ- ‘అవిజ్జమానే’చ్చాది. యాతవన్తో యాతా, యానం యాతం. అయోయిత్థాతి యా తో. క్తో న విధాతబ్బో పాణినియేహి వియ. కారణసామగ్గియం భూతాయన్తి సస్సాదిహేతుభూతసమిద్ధియం భూతాయం. సా చ భూతా యేవాతీమినా కారణసామగ్గియా అతీతకాలికత్తమాహ.

౬౦. ఆహా

ఆధారేచేతి అనువుత్తియా ఏత్థ చకారతో ‘యథాపత్తఞ్చే’తి సమ్బన్ధా వుత్తన్తి సేసో. ఏవం న కుతోచి అపకస్సనం సియాతి ఏవమాధారాదికే అనువత్తమానే సతి కుతోచి ఆధారాదితో అపకస్సనం విసుం కరణం న సియాతి అత్థో. తథా సతి హేట్ఠా సుత్తేనేకయోగమేవ కరేయ్యాతి అధిప్పాయో. భావకమ్మేసూతి సమ్బజ్ఝతేతి యోజనా.