౫. ఈయో

కరీయతి సమ్బన్ధీయతీతి కమ్మం. తఞ్చ నామ జాతి గుణకిరియాదబ్బ సమ్బన్ధతో పఞ్చధా భవతి. తత్థ నామకమ్మం’ డిత్థో డవిత్థోతి నామేన పిణ్డస్స సమ్బన్ధా. జాతికమ్మం గోఅస్సోతి గోత్తాదిజాతియా పిణ్డస్స సమ్బన్ధా. గుణకమ్మం సుక్కోనీలోతి సుక్కాదినా గుణేన దబ్బస్స సమ్బన్ధా. కిరియాకమ్మం పాచకో పాయకోతి పాచకాదికిరియాయ దబ్బస్స సమ్బన్ధా. దబ్బకమ్మం దణ్డీవిసాణీతి దణ్డాదినా దబ్బేన పిణ్డస్స సమ్బన్ధా. ఏవం కమ్మస్స పఞ్చప్పకారసమ్భవేపిచ్ఛాయమత్థే ఈయస్స విధానతో ఇచ్ఛాసమ్బన్ధియేవ కమ్మం గయ్హతీతి కిరియాకమ్మమేవాత్ర గయ్హతే అముకమేవత్థముపదస్సేన్తో ఆహ- ‘యదిపి’చ్చాది. అయఞ్చ నిపాత సముదాయో విసేసాభిధాననిమిత్తాస్యుపగమే వత్తతే.

తథాపీతిలోకవుత్తిరయంవిసేసాభిధానారమ్భే. తంసమ్బన్ధియేవాతి ఇచ్ఛాసమ్బన్ధిఏవ. అత్తనోపుత్తమిచ్ఛతీత్యాదివచనిచ్ఛాయమత్తసమ్బన్ధినిపుత్తాదో అత్తనోత్యనువత్తియసుత్తన్తరేనపచ్చయోవిధీయతేపాణినినా, ఏత్థ త్వ(త్త)గ్గహణమన్తరేనాత్త సమ్బన్ధిన్యేవ పుత్తాదో కథం విఞ్ఞాయతే విసేసవచనాభావే హి పరసమ్బన్ధిన్యపి పప్పోతీతీమంచోద్యముబ్భావయ మాహ- ‘అత్తసమ్బన్ధిని’చ్చాది. ఈయస్స పరసమ్బన్ధిన్యపి పసఙ్గోతి సమ్బన్ధో. కుతోచాహ-ఈయస్సాఇతిధానా’తి. అత్థగ్గహణస్సావచనే ఈయస్సానభిధానాతి భావో.

అప్పత్తియాతి కరణే హేతుమ్హి వా తతియా. ఏత్థాతి అత్తనో పుత్తమిచ్ఛతీతేత్థాపి. న ఇట్ఠోతి ఈయప్పచ్చయో నాభిమతో. నేవేత్థ భవితబ్బన్తి వదతో-ధిప్పాయామాహ ‘సాపేక్ఖత్త యేవేతి భావో’తి. యది అత్తనో పుత్తమిచ్ఛతీతి వత్తుమిచ్ఛాయం సాపేక్ఖేత్తేపి సియా, తదాయమనిట్ఠప్పసఙ్గోతి దస్సేతుమాహ- ‘యదిచేత్థ’ఇచ్చాది.

అనిట్ఠప్పసఙ్గస్స సరూపమాహ- ‘అత్తనో పుత్తీయతీతి సియా’తి. ఉప్పజ్జమానేన ఈయేనేవ అత్తత్థస్సాభిహితత్తా అత్తసద్దస్సాప్పయోగోతి చేతమ్పి న సఙ్గతన్తి పటిపాదయమాహ ‘న చ సక్కా’తిఆది. కస్మాదేవం వత్తుం న సక్కాతి ఆహ- ‘పకతి’చ్చాది. అపూపాదికాయ పకతియా సమానత్థస్సేవ విసేసనస్స వుత్తిపదే అన్తోభావ దస్సనాతి అత్థో. క్వపనేవం దిట్ఠన్త్యాహ- ‘తంయథే’చ్చాది. ‘‘తమస్స సిప్పం సీలం పణ్యం పహరణం పయోజనం’’తి (౪-౨౭) ణికే ఆపూపికో. నతు భిన్నత్థస్సాతి బ్యతిరేకం దస్సేత్వా తం దిట్ఠన్తేన సాధేతుమాహ- ‘దేవదత్తస్సి’చ్చాది. కారణమాహ- ‘సామ్యన్తరే’చ్చాది. దేవదత్తస్స ధురునో కులన్తి సామ్యన్తరబ్యవచ్ఛేదాయ దేవదత్తసద్దస్సో పాదానతో గురుకులన్తి వుత్తిపదేన దేవదత్తత్థస్సాన్తో భావోతి అత్థో. తమేత్థోపి సమానన్తూపదస్సేన్తో ఆహ- ‘తథేహాపి’చ్చాది. అథాత్తనో పుత్తమిచ్ఛతీత్యేతస్మిం వాక్యే పదస్సాన్వాఖ్యానతో అత్తసద్దస్సాప్ఫయోగో కిన్న సియాతి దస్సేతుమాహ- ‘నచాపి’చ్చాది.

పదస్సాతి పుత్తీయాదినో పదస్స. నచాపి అప్పయోగోతి సమ్బన్ధో. కారణమాహ- ‘ఈయన్తస్సా’తిఆది. ఈయన్తో పుత్తీయాది, నియోగతో న పప్పోతీతి సమ్బన్ధో. తబ్బాచీసద్దప్పయోగన్తి అఞ్ఞవాచీసద్దయోగం. సుతగ్గహణన్తి అసుతత్తాతి వుత్తసుతగ్గహణం. అత్థప్పకరణాద్యుపలక్ఖణన్త్యనేన అత్థతో పకరణాదితోపి పుత్తస్సత్త నియతా గమ్యతే, సుతసద్దస్స తు గహణముపలక్ఖణత్థన్తి వదతి.

నను చ సుత్తే కమ్మాతి వుత్తత్తా కమ్మసముదాయతోపీయో సియా త్యాసఙ్కియేవ (మభా)వం సాధయమాహ- ‘కమ్మా’తిఆది. వత్తుం ఇట్ఠా ఏకసఖ్యా యస్స కమ్మసామఞ్ఞస్స తం తథావుత్తం. వత్తుమిట్ఠేక సఙ్ఖ్యస్స గహణమాహ- ‘కమ్మసముదాయతో’తి. కిమ్పనావయవతో న సియా’ మహన్తమ్పుత్తమిచ్ఛతీ’చ్చత్ర పుత్తమిచ్చతోచ్చాసఙ్కియాహ ‘అవయవతోపి సాపేక్ఖత్తాయేవా’తి. న భతీతి సమ్బన్ధో. ఏవఞ్చరహి ఇదమ్పి న సిజ్ఝతీతి చోదేన్తో ఆహ ‘చరహి’చ్చాది. మహా చాయం పుత్తోచేతి మహాపుత్తమిచ్ఛతీతి యదేవం కరీయతి తదాయమ్పయోగోతి దస్సేన్తో ఆహ- ‘భవితబ్బమేవే’చ్చాది.