౬. ఉపమా

ఉపమీయతే పరిచ్ఛిజ్జతి సాధీయతీత్యత్థో. కీదిసన్తముపమానమిచ్చాహ- ‘పసిద్ధసాధమ్యా’ఇచ్చాది. పసిద్ధో గవాది, తస్స సాధమ్యా సమాన రూపతాయ యమ్పసిద్ధస్స గవయాదినో సాధియస్స సాధనం తముపమానన్త్యత్థో. సమానో ధమ్మో-స్సేతి సధమ్మో, గవాదియేవ. తస్స భావో సాధమ్యం. సాధ్యతే ఉపమీయతే-నేనేతి సాధనముపమానం గవాది. సాధుతే ఉపమీయతేతి సాధియో, గవయాది. తస్స సాధనం సాధియసాధనం.

పుత్తమివాచరతీతి ఏత్థ ‘ఆవసథమావసతి’చ్చాదో వియ ఆధారత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తా పుత్తే వియ మాణవకే మధురన్నపానదానాదికమాచరణం కరోతిచ్చేవమత్థసమ్భవేన ద్విన్నమ్పి ఉపమానోపమేయ్యభావోత్యవగమయితుమాహ- ‘పుత్తే’ఇచ్చాది. పసిద్ధేన సాధనభావేనుపమానభూతే పుత్తే ఆచరణమ్పి పసిద్ధన్తి ఆహ- ‘తమ్పసిద్ధ’న్తి. తదాచరణేన తేన ఆచరణేన పుత్తమాణవకవిసయమాచరణం వా పుత్తమాణవక సద్దేనుపచారతో గహేత్వా విసయీవసేన విసయభావవోహారోతిపి యుజ్జతి. వాక్యత్థో పనేతస్మిం పక్ఖే ‘పుత్తమివ పుత్తవిసయ మాణవకమివ ఆచరతి మాణవకవిసయమాచరణం కరోతీ’తి, వుత్తియన్తు యథావుత్తమత్థద్వయం యథాయోగం యోజేత్వా వేదితబ్బం.

నను చ యజ్జత్రోపమానోపమేయ్యభావో వుత్తియం ఈయేనేవ జోతితోతి ఇవసద్దో నివత్తతే, తదోపమానోపమేయ్యభావో పుత్త సద్దేవ వత్తతే, తం కథముపమేయ్యవచనస్స మాణవకసద్దస్స వుత్తత్థస్స పయోగో యుత్తోచ్చాసఙ్కియాహ- ‘ఉపమానవచనతో’చ్చాది.

తబ్బిసిట్ఠాచరణేతి తేనోపమానేన విసిట్ఠే ఆచరణే. ఉపమానోపమేయ్యభావస్సానివత్తత్తాతి ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘ఉపమాన విసిట్ఠాచరణే ఉపమానవచనతో ఈయస్స విధానే నోపమేయ్యవచనమన్తరేనోపమానవచనస్స పవత్తీతి ఉపమానోపమేయ్యభావస్సానివత్తీ’’తి. అఞ్ఞథాతి యద్యుపమానోపమేయ్యభావస్స ఈయేనేవ జోతితత్తా తదన్తస్సుపమేయ్యే వుత్తి సియాత్యత్థో. పబ్బతాయతీతి ‘‘కత్తుతాయో’’తి (౫-౮) ఆయో. ఉపమేయ్యస్సానివత్తత్తా ఉపమేయ్య కత్తుసామఞ్ఞే తిప్పచ్చయో.