౪. తుంస్మా

తుంస్మాతీహ పచ్చయగ్గహణమాచిక్ఖతి ‘తుంతాయే’చ్చాదినా. తతో చేతి యతో తుంస్మాతి పచ్చయస్సేవ గహణం యతో చ విసేసన నిద్దేసో, తతోతి అత్థో. పచ్చయగ్గహణే తదాదిగ్గహణం విఞ్ఞాయతే… ‘‘పచ్చయగ్గహణే యస్మా సో విహితో తదాదినో గహణ’’న్తి ఞాయతో. విసేసనత్తేన వత్తుమిచ్ఛితత్తా తదన్తగ్గహణం… ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) వచనాభి మనసి నిధాయాహ- ‘యతో కిరియత్థా’ఇచ్చాది. సో కిరియత్థో ఆది యస్స సముదాయస్స సో తదాది సో పచ్చయోన్తే తస్స (సో తదన్తో). తదాదితదన్తసముదాయవిసేసస్స గహణం, (నతు) తదన్తమత్తస్సే త్యత్థో. నను చ తుంస్మాఇతి విసేసనత్తేన వత్తుమిచ్ఛితే భవతు ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సే’’తి తదన్తగ్గహణం పచ్చయగ్గహణే తు కథం తదాదినో గహణం వచనాభావతోచ్చాహ- ‘తదవినాభావిత్తా’తి. యతో విహితో తేన వినా న భవతి సీలేనేతి తదవినాభావీ తస్స భావో తస్మా. ఇమాయ యుత్తియా విఞ్ఞాయతే-త్థో, యమాఖ్యాయతే ‘పచ్చయగ్గహణే యస్మా సో విహితో తదాదినో గహణ’న్తి. భవత్వేవం తదాదినో తదన్తస్స చ గహణం, తతో కిప్ఫలంత్యాహ- ‘తేనే’చ్చాది.

సపాదితోతి పాదిసహితతో. ఖ ఛ సుప్పత్తాభావాతి ఖ ఛ సానం ఉప్పత్తియా అభావా. వుత్తప్పకారస్సేవ తుంప్పచ్చయన్తస్స పకతిభావేన గహణా సపాదితో ఖ ఛ సానమనుప్పత్తీతి అధిప్పాయో. విపుబ్బా ‘జి-జయే’ఇచ్చస్మా తుంపచ్చయన్తా ‘విజేతుమిచ్ఛతీ’తి అత్థే ‘‘తుంస్మా’’ఇచ్చాదినా(సో), తుంస్సచ లోపో, నేమిత్తికే ఏకారే నివత్తే ‘జిస జిస ఇతి ద్విత్తే అనాదిబ్యఞ్జనలోపో ‘‘జిహరానం గీ’’తి (౫-౧౦౨) గీ. జిగీసప్పకతితో ‘‘భూతే ఈఊం’’ఇచ్చాదినా (౬-౪) ఈ. తస్మిం అఞ. ‘‘ఆ ఈ ఊ మ్హా స్సా స్సమ్హానం వా’’తి (౬-౩౩) ఈస్స రస్సే బ్యజిగీసి. యది తు సపాదితో సస్స ఉప్పత్తి సియా, తదా బ్యజిగీసీతి ఏత్థ ద్విబ్బచనం కరీయమానం సప్పచ్చయన్తస్స పఠమస్సేకస్సరస్స ద్విబ్బచనం భవతీతి ‘‘ఖ ఛ సాన’’మిచ్చాదినా (౫-౬౯) విజియ ఇతి సముదాయే ఆదిభూతస్స విసద్దస్స సియా ఈమ్హి చ విహితే సపాదినో పకతిభావోతి విసద్ద పుబ్బే అఞాగమో సియా, తతో చ అవివిజిసీతి అనిట్ఠమ్పసజ్జేయ్య.

తుంస్మా ఇచ్ఛాయన్తి చ పకతిప్పచ్చయత్థానముపదిట్ఠత్తా తేన సభావ లిఙ్గేన ఖ ఛ సప్పచ్చయా తదన్తో చ అనుమితో న పన తుం, తుమిహ సుతోతి ఆహ- ‘న తదన్తో, నాపి ఛ ఛసా’తి. జిఘచ్ఛాఇచ్చత్ర ద్విత్తే పుబ్బస్స ఘస్స ‘‘చతుత్థ దుతియానం తతియపఠమా’’తి (౫-౭౮) గో. తస్స ‘‘కవగ్గహానం చవగ్గజా’’తి (౫-౭౯) జో. పాణినినాపీహ సప్పచ్చయ విధాయకే సుత్తే వాక్యమ్పి యథా సియాతి వావచనం కతం, తదయుత్తన్తి నిరాకత్తుమాహ- ‘వాక్యమ్పి’చ్చాది. పకత్యాదిత్యత్ర ఆది సద్దేన అత్థవిసేసో గహేతబ్బో, పకతి విసేసో తుమన్తో, ఇచ్ఛత్థో-త్థవిసేసో. ఇదం లక్ఖణన్తి ‘‘తుంస్మా లోపో చిచ్ఛాయం తే’’ఇతి ఇదం లక్ఖణం. నియోగతోతి నియమేన. ఆసఙ్కాయముపసఙ్ఖ్యాన’’న్తి (౩-౧-౭) వాక్యకారేన వుత్తం నిరాకత్తుమాహ- ‘ఆసఙ్కాయ’మిచ్చాది.

అచేతనత్తా కూలస్స ఇచ్ఛాయాసమ్భవోతి ‘కూలప్పతితుమిచ్ఛతీ’తి వాక్యమేవేచ్ఛాపకాసనమసిద్ధం, తేనాసిద్ధేన వాక్యేనాసిద్ధానం ఖ ఛ సానం సాధనం అసిద్ధేనాసిద్ధసాధనం. ఇచ్ఛావచనిచ్ఛాతి ఇచ్ఛాయ వత్తుమిచ్ఛా. ఇచ్ఛాయపవత్తితో ఉపలద్ధీతి ఇచ్ఛాయ ఉపలద్ధి ఉపాలమ్బో పరిజాననం పవత్తితోతి అత్థో. చేతనావతిచాతి వుత్తం తస్మా చేతనావతి పవత్తితో ఉపలద్ధిం దస్సేత్వా తదపదేసే నాచేతనేపి దస్సేతుం ‘యోపేసా’తిఆదిమాహ. దేవదత్తే రజ్జు ఖీలాదిపాణినా ఉయ్యోగో, కూలే మత్తికావికీరణాది. రజ్జు గుణో. ఖీలో [కీల (పఞ్చికా)] సంక్వాది.

పులో తిణాదీనం సఙ్ఘాతో. సా సునఖో మిమరిసతీతి మర=పాణచాగే’ఇచ్ఛాయం తుమన్తా సో. ‘‘ఞి బ్యఞ్జనస్సే’’తి (౫-౧౭౦) ఞి. ద్విత్తే పుబ్బతో-ఞ్ఞస్స లోపో ‘‘ఖ ఛ సేస్వీ’’తి (౫-౭౬) ద్విత్తే పుబ్బస్సాస్స ఇమిమరిసతి. తథా పిపతిసతీతి ‘పతపథ=గమేన’ ఇచ్చస్స. సా మిమరిసతీతి సతిపి సచేతనత్తే విసత్తజీవితస్స సునఖస్స మరణిచ్ఛా సమ్భవతీతి పటిపాదితం. ‘‘ఇచ్ఛాసన్తా పటిసేధో వత్తబ్బో’’తి (౩-౧-౭) పాణినీయవాత్తికకారేన వుత్తం, తన్నిరాకత్తుమాహ- ‘బుభుక్ఖితు’మిచ్చాది. జాతిపదత్థనిస్సయేన నివుత్తిమ్పటిపాదయమాహ- ‘జాతిపదత్థే’చ్చాది. ఇతరో ఇచ్ఛత్థో.