౧౫. పఞ్చ

అవధిభావేనాతి ‘అతో’చ్చాదినా అవధిత్తేన, యస్సాతి యో ఆదినో, కారియన్తి ‘టాటే’ఆదికం, పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసాతి యథా- ‘గామా దేవదత్తో’తి వుత్తే సో తతో పుబ్బో పరోగేతి విఞ్ఞాయతీత్యవధిభావస్స పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసో, తథేహాపి ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౧) వుచ్చమానే అతో పుబ్బేసం యోనం అథవా పరేసన్తి పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావధిభావస్సావిసేసాతి మఞ్ఞతే, పురే వియాత్యనేన సత్తమియన్తి ఏత్థ వుత్తం నిద్దేసవచనే కారణమతిదిసతి, వుత్తియం ‘నరానమేరే’తి ఏత్థ అపవాదవిప్పటిసేధే సతిపరత్తా టాటేఆదేసానం పవత్తిం ‘‘ఆదిస్సా’’తి ఏత్థ వణ్ణయిస్సామ, అథ కిమిమినా వచనేన నను యతో యత్థ పఞ్చమీ నిద్దేసో తత్థ సబ్బత్థ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’ (౧-౨౧) త్యతో ‘పరో’త్యనువత్తేతుం సక్కాతి తస్సానువత్తితస్స యోనమిచ్చనేన సామానాధికరణ్యా‘పరేసం యోనం’త్యయమత్థో విఞ్ఞాయతే, తతో పుబ్బేసం పసఙ్గోయేవ నత్థీతి, నేతదత్థి, పరోతి త్యనువత్తమానం ‘అతో’తి పఞ్చమ్యన్తేన సమ్బజ్ఝమానం న కోచి వారేతా అత్థీతి పరతో-కారతో పుబ్బేసమ్పి యోనం టాటేఆదేసా పప్పోన్తీతి వచనేనేమినా భవితబ్బమేవాతి దస్సేతుమాహ-‘వచనే’చ్చాది, ఏవఞ్చరహి తదేవోదాహరితబ్బం, కిం ‘నరానరే’ త్యుదాహటన్తి చే, నేసదోసో, అఞ్ఞదత్థం కారీయమానమిహా-ప్యత్థవన్తం హోతీతి, పుబ్బకో పరిహారోతి బ్యవ హితనివత్తియా పుబ్బసుత్తే వుత్తో ‘‘సరేతోపసిలేసికాధారో’’తి పరిహారో, న సమ్భవతీతి ఇహ సత్తమియా అభావా న సమ్భవతి, వచనానన్తరన్తి పాణినియానం నిద్దిట్ఠగ్గహణమివ బ్యవహితనివత్తియా సుత్తన్తరం, తే హి ‘‘తస్మాత్యుత్తరస్సా’’త్యేత్థ (౧-౧-౬౭) నిద్దిట్ఠగ్గహణమనువత్తియ తేన పుబ్బే వియ బ్యవహితనివత్తిమ్పటిపాదేన్తి. అనన్తరేతివచనా పచ్చాసత్తియా నిస్సయనం విఞ్ఞాయతే, కతత్థతాయాతి వచనా జాతియాత్యాహ- ‘పచ్చాసత్యా జాతిం సన్నిస్సాయా’తి జాతిం సన్నిస్సాయ పచ్చాసత్యా కరణభూతాయ నివత్తిమాహేతి సమ్బన్ధో, ఇమినా పచ్చాసత్తి ఞాయబ్యాపనఞాయజాతిపదత్థబ్యత్తిపదత్థేసు పచ్చాసత్తిఞాయో జాతిపదత్థోచేహ నిస్సీయతేతి దస్సేతి, న హి కేవలం జాతిం నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహి యదేత్థ పచ్చాసత్తిఞాయో న నిస్సితో, తదా బ్యాపనఞాయేన బ్యవహితే చాబ్యవహితే చాసజ్జతీతి జాతియా నిస్సయనే సత్యపి బ్యవహితేపి బ్యాప్యమానా జాతి కేన నివారీయతే నాపి కేవలం పచ్చాసత్తిన్నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహ్యసతి జాతిసన్నిస్సయేన బ్యత్తినిస్సీయతే, బ్యత్తియఞ్చ పదత్థే పటిలక్ఖియం లక్ఖణం పవత్తతీతి పచ్చాసత్తి ఞాయనిస్సయనేప్యబ్యవహితమ్పతి యం లక్ఖణం భిన్నం తదబ్యవహితే పవత్తం, యమ్పన బ్యవహితమ్పతి భిన్నం లక్ఖణం, తఞ్చ వచనప్పమాణతో మాభవత్వస్స బ్యత్థతాతి బ్యవహితేపి పవత్తతే, తస్మా ఉభోపి నిస్సాయ నీయాతి. విసయదస్సనప్పసఙ్గే విసయిదస్సనమత్థబ్యత్తికారణన్తి వాక్యన్తోగధపదానమత్థమ్పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా సమాసాదికం దస్సేతుం ‘కతో’త్యాదికమారద్ధం, జాతిలక్ఖణోతి అబ్యవహితత్తజాతిసభావో, ‘ఓసధ్యో’తి ఏత్థ సకారే అకారా పరస్స ధకారేన బ్యవహితస్స యోస్స వియావసేసానమ్పి సబ్భావతో వుత్తం-‘యోప్పభుతీన’న్తి, జాతి సామఞ్ఞం, యావతి విసయేతి గవాదికే యత్తకే విసయే, కామచారతో విసయ పరిసమత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘తం యథే’తి, భోజయేతీతి ఏత్థ భోజయేఇతీతి పదచ్ఛేదో, కతోహి జాత్యత్థో కసిణోతి యస్మా సకలో బ్రాహ్మణ జాతిసఙ్ఖాతో అత్థో పరిసమత్తో, తస్మాతి అత్థో, ఇదం వుత్తం హోతి- ‘యావ దిట్ఠమ్భోజయే’తి వుత్తే [వుత్తేన (పోత్థకే)] సన్తాయ సామఞ్ఞవుత్తి బ్రాహ్మణసద్దప్పయోగసామత్థియా పచ్చేకమ్భోజనకిరియా కతా నామ హోతి, యతో కసిణోపి జాత్యత్థో పరిసమత్తో నామాతి. ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) సుత్తే బ్యఞ్జనేతి సత్తమీ పుబ్బస్స దీఘాదివిధిమ్హి చరితత్తా ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧-౩౪) ఏత్థ సరమ్హాతి పఞ్చమ్యక తత్థా, తతో పఞ్చమీనిద్దేసస్స బలీయత్తం, తతో ‘‘సత్తమియం పుబ్బస్స’’ ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి ద్విన్నం పరస్స సముట్ఠాపనే ‘బ్యఞ్జనే’తి సత్తమీ పరస్స కారియ యోగితాయ అత్థతో విభత్తివిపరిణామేన ఛట్ఠీభావేన పరిణమతీ… ద్విన్నం సుత్తానం విప్పటిసేధే పరస్స బలీ యత్తావాతి ఏతాదిససామత్థియసబ్భావతో వుత్తం-‘ఛట్ఠీపకప్పనాపి పురేవియ సామత్థియా’తి.