౧. పఠమకణ్డవణ్ణనా
సఞ్ఞాధికార
౧. అ ఆదయో
సబ్బవచనానం సాత్థకనిరత్థకత్తబ్యభిచారిత్తా ‘ఇద’న్తిఆదినా సదిట్ఠన్తేన సంసయముపదస్సియ సాత్థకత్తమస్స దస్సేతుఞ్చ ‘న తావ…పే… సాత్థకత్తా’తి వుత్తం, ఉమ్మత్తకాదివాక్యమితి ‘దస దాళిమా, ఛ అపూపా, కుణ్డమజాజినం, పలాలపిణ్డో’ఇచ్చాదికం, అవయవత్థాన మఞ్ఞమఞ్ఞనాతి సమ్బన్ధా సముదాయత్థాభావతో అనత్థకత్తం, ఆదివాక్యన్తి ‘‘మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తిఆదివాక్యం, సాత్థకత్తం పనస్స పదత్థాన మఞ్ఞమఞ్ఞాభిసమ్బన్ధస్స పతీతితో.
అథ అఆద్యాదిసద్దానం సాధుత్తాన్వాఖ్యానాయ ఇదం వచనమిచ్చాదివికప్పన్తరసమ్భవే కథం నియమో వుత్తియం వుత్తేనత్థేన సాత్థకత్తమిచ్చాసఙ్కియ తేసమిహానుపయోగిత్తం కమేన పటిపాదయితుమాహ ‘వక్ఖమానత్థమేవిద’మిచ్చాది,’ ఆకారాదయో నిగ్గహీతన్తా’ఇచ్చాదినా వుత్తియం వక్ఖమానో అత్థో యస్స తం తథా వుత్తం, సాధూనం సాధుసద్దానం అనుసాసనం ఆఖ్యానం అత్థో పయోజనం యస్స తన్తి విగ్గహో.
సాధుసద్దానుసాసనసఙ్కాపేత్థ ‘‘కత్థేత్థ కుత్రాత్రక్వేహిధా’’తి (౪-౧౦౦) ఆదినా కత్థాదిసద్దానం సాధుత్తానుసాసనస్స దస్సనతో, లక్ఖణన్తరేన సాధుభావస్స అన్వాఖ్యాతత్తాతి ఆపుబ్బాదాఇచ్చస్మా ‘‘దాధాత్వీ’’తి (౫-౪౫) ఇప్పచ్చయే ఆకారలోపే చ ఆదీతి అఆదియేసన్తి అఞ్ఞపదత్థసమాసే యోమ్హి ‘‘యోసు ఝిస్స పుమే’’తి (౨-౯౩) ‘టే అఆదయో’తి, తయో చ చత్తాలీసా చాతి చత్థ సమాసే ‘‘తదమినాదీని’’తి చత లోపేచ రస్సే చ తితాలీసాతి, ‘వణ్ణ-వణ్ణనే’ఇచ్చస్మా ‘‘భావకారకేస్వ ఘణ ఘకా’’తి (౫-౪౪) అప్పచ్చయేయోమ్హి టాదేసే వణ్ణాఇతి చ సిజ్ఝనతో, పయోగనియమత్థన్తి తితాలీసవణ్ణసద్దేసు పరేసు ఏవ అఆదిసద్దో పయుజ్జీయతీతి ఏవం పయోగనియమత్థం, అయమ్పి వికప్పన్తర సమ్భావనా ‘‘అభూతతబ్భావే కరాసభూయోగే వికారా చీ’’తి (౪-౧౧౯) పయోగనియమస్సా ఝాయమానస్స దిట్ఠత్తా, ఠాన్యాదేసత్థన్తి అఆదిసద్దస్స ఠానే తితాలీసవణ్ణసద్దా ఆదేసా హోన్తి తేసం వా సో ఇతి, తదనురూపాయాతి ఠాన్యాదేసానురూపాయ ఛట్ఠీ విభత్తియా, అతోయేవాతి అగమాగమిఅనురూపాయ ఛట్ఠియా అభావతో యేవ, అగమాగమి భావత్థన్తి అఆదిసద్దస్స తితాలీస వణ్ణసద్దా ఆగమా హోన్తి తేసం వా సో ఇతి, ఏతేసుపి సఙ్కా, ‘‘యవాసరే’’ (౧-౩౦) ‘‘సుఞ సస్స’’ఇతి (౨-౫౩) ఆదేసాగమానం దస్సనేన, ఆగమ లిఙ్గాభావతోతి ఉకార కకార మకారానం అభావతో, విసేసనవిసేస్స భావత్థన్తి తితాలీసవణ్ణసద్దానం అఆదిసద్దో విసేసనం, తే వా తస్సే-తి, ఏత్థాపి సఙ్కా ‘నీలుప్పల’మిచ్చాదీనమఞ్ఞత్థ విసేసనవిసేస్స భావదస్సనా, సద్దలక్ఖణా నుపయోగతోతి సద్దలక్ఖణేన సద్దసఙ్ఖరణస్స పకతత్తా వుత్తం, తత్థ కారణమాహ- ‘రూపవిసేసూప లక్ఖణాభావా’తి, రూపవిసేసస్స ఉపలక్ఖణ నిమిత్తం తస్సఅభావాతి అత్థో, న హి విసేసన విసేస్సభావే పటిపాదితే అఆద్యాదిసద్దానం రూపవిసేసస్స సఙ్ఖరణం కతం సియాతి, యది ఏసోవ సద్దసఙ్ఖరణన్తి గయ్హేయ్య, తథా సతి ‘నీలుప్పల’మిచ్చాదీనమ్పి వత్తబ్బతా ఆపజ్జేయ్యాతి నాస్స తదత్థ తాపి సమ్భావీయతే, లోకే సీహగుణస్స మానవకే దస్సనతో ఉపచారేన ‘సీహో-యం మానవకో’తి తగ్గుణజ్ఝారోపోపి దిస్సతి, తదత్థమ్పేతం న హోతీతి దస్సనత్థం ‘తగ్గుణజ్ఝారోపనత్థమ్పేతం న హోతీ’తి వుత్తం, తస్స అఆదిసద్దస్స, తేసం తితాలీసవణ్ణసద్దానం వా గుణో అఆదిత్తాది, తస్స అజ్ఝారోపనం-తితాలీసవణ్ణసద్దేసు వా అఆదిసద్దేయేవ వా ఆరోపనం, తదత్థమ్పేతం సుత్తం న హోతీతి అత్థో, తత్థ కారణమాహ- ‘అతోయేవా’తిఆది, అతోయేవ రూపవిసేసూపలక్ఖణా భావతోయో, పకతం సద్దసఙ్ఖరణం, యథావుత్త వికప్పన్తరాభావే ఉభయత్థమిదం సియా, తత్థ పరిభాసత్థం న హోతి… తల్లక్ఖణత్తాభావా ఉపరివక్ఖమానత్తా చాతి పారిసేసమాలమ్బియాహ ‘సఞ్ఞాసఞ్ఞి’చ్చాది.
మరియాదాయమ్పకారేచ, సమీపే వయవే తథా;
చతుబ్బిధప్పకారోయం, ఆదిసద్దస్స దిస్సతేతి.
మరియాదత్థో ఏత్థ ఆదిసద్దోతి ఆహ-‘ఆదిమరియాదా భూతో’తి, ఉపలక్ఖణత్తాతి ఉపలక్ఖియమానానమాకారాదీనం గహణే కారణభావేన అప్పధానత్తా, తేనాహ-‘ఉపలక్ఖణస్సుపసజ్జనీయభూతస్సా’తి, కారియేనాతి వణ్ణసఞ్ఞాభవనాదినా, న గున్నమ్పి ఆనయనం భవతి..గున్నముపసజ్జనీయ భూతత్తా అఞ్ఞపదత్థస్సేవ పధానత్తా, సఞ్ఞాయా భావేతి అకారస్స వణ్ణసఞ్ఞాయ అభావే, రూపన్తితి తాలీసారూపం, తితాలీసా+వణ్ణాతిపదచ్ఛేదో, తితాలీస+వణ్ణాతివా, సుత్తావయవస్సాపి సుత్తసమ్బన్ధిత్తా ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) పన వుత్తం, రస్సత్తన్తు ‘‘దీఘరస్సా’’తి యోగవిభాగేన, ఇతరథా బ్యఞ్జనపరస్సేవ రస్సత్తే దస్సితే తితాలీసఇతి అబ్యఞ్జనే పదం న సమ్పజ్జేయ్యాతి విఞ్ఞాయతి, ఇతరీతరయోగచత్థే బహువచనేన భవితబ్బన్తి ఆహ-‘ఏకవచనమ్పనా’తిఆది, విప్పటిపత్తి అఞ్ఞథాభావో, రస్స ఏ ఓకారేహి తేచత్తాలీసక్ఖరానన్తి సమ్బన్ధో, ఏ ఓకారే హీతి సహత్థే తతియా, సక్కతానుసారేనాతి సక్కతే ‘‘సన్ధి యక్ఖరానం రస్సా న సన్తీ’’తి వుత్తస్స అనుసారేన, కోచీతి సా సనప్పసాదకచోళియబుద్ధప్పియాచరియం దస్సేతి, న హిచ్చాదిం వదతో-యమధిప్పాయో ‘రస్సాఇవాతి ఇవసద్దో సాధమ్మోపమాజోతకో వా సియా వేధమ్మోపమాజోతకో వా, యది తావ వేధమ్మోపమాజోతకో, రస్సధమ్మస్స ఏ ఓకారేస్వ సమ్భవా తేసం దీఘకాలప్పవత్తితో తే దీఘాయేవ సియుం, యది పన సాధమ్మోపమాజోతకో, తేసు రస్సధమ్మస్ససమ్భవా రస్సకాలప్పవత్తితో రస్సాఏవ తే సియున్తి ‘ఏత్థాతిఆదీసు ఏ ఓకారానం ఉచ్చారణకాలకతం రస్సత్తమేవ హోతీ’తి, రస్సకాలవన్తోయేవాతి ఏవసద్దో సోగతే వణ్ణవినిమ్ముత్తస్స కాలస్సేవాభావా వణ్ణానఞ్చ పచ్చక్ఖ సిద్ధత్తా పమాణసిద్ధం పారమత్థిక మే ఓకారానం రస్సకాలవన్తతం దీపేతి, అత్థాతి వదతో పనాయమధిప్పాయో ‘ఏత్థాతిఆదీసు యది ఏకారాదయో దీఘాఏవ సంయోగపుబ్బత్తా రస్సావ సియుంతథా సతి అత్థాతి ఏత్థాపి దీఘోవ ఆకారో సంయోగపుబ్బత్తారస్సో ఇవ ఉచ్చతీతి ఆపజ్జేయ్య, తస్మా ఉచ్చారణకాలకతోవ రస్సదీఘభావో గహేతబ్బో’తి, కచ్చాయనవుత్తివణ్ణనా ఞాసో, తఞ్ఞాపనేతి బహిద్ధా అఞ్ఞేసమక్ఖరానం ఞాపనే, పయోజనాభావాతి తేన సాధేతబ్బస్స కస్సచి ఇట్ఠస్స అభావమాహ, కిమేత్థ సముదాయే వాక్యపరిసమత్తి, ఉదాహు అవయవేతి ఆహ- ‘పచ్చేక’న్తి, అఞ్ఞథా ‘రుక్ఖా వన’న్తిఆదీసు వియ సముదాయే వాక్యపరిసమత్తియం ‘‘ఇయువణ్ణా ఝలా నమస్సన్తే’’ (౧-౯) ఇచ్చాదికం న సిజ్ఝతీతి, పచ్చేకం వణ్ణా నామహోన్తీతి అకారో వణ్ణో నామ హోతి ఆకారో వణ్ణో నామ హోతీతిఆదినా, అవయవేచ్చాదినా వుత్తియం అవుత్తేపి ‘పచ్చేక’న్తి వచనే సదిట్ఠన్తం కారణమాహ, దిట్ఠన్తోపనీతో త్యత్థో సుఖేన పటిపత్తుం సక్కాతి, ఏత్థ హి పచ్చేకన్తి అవుత్తేపి దేవదత్తో భోజీయతూతిఆదినా పచ్చేకం భుఞ్జికిరియా పరిసమాపీయతే, తేనాహ-‘న చోచ్చతే’ ఇచ్చాది, అథవా సముదాయేపి వాక్యపరిసమా పత్తియం సతి సముదాయే పవత్తా సద్దా అవయవేసుపి వత్తన్తీతి ‘సముద్దేకదేసదస్సనేపి సముద్దో దిట్ఠో, ఖన్ధేకదేస భూతాయపి పఞ్ఞాయ పఞ్ఞాక్ఖన్ధోతిఆదీసు వియ న దోసో, తేనేవ వుత్తియం ‘పచ్చేక’న్తి న వుత్తం, వణ్ణసద్దస్స గుణాద్యనేకత్థత్తేపి పకరణతో అకారాదయోవేత్థ వుచ్చన్తీతి ఆహ-‘వణ్ణీయతి’చ్చాది, పకరణతోపి అత్థో విభజ్జతే, వుత్తం హి–
అత్థా పకరణా లిఙ్గా, ఓచిత్యా దేసకాలతో;
సద్దత్థా విభజీయన్తే, న సద్దాయేవ కేవలాతి.
నను ఝలాదిసఞ్ఞా వియ లహుసఞ్ఞం అకత్వా కస్మా గురుసఞ్ఞా కతాతి చోదనం మనసి నిధాయ రుళ్హి అన్వత్థవసేన ద్విప్పకారాసు సఞ్ఞాసు ఝాలాతి రుళ్హి సఞ్ఞాత్థాభావేన వోహారసుఖమత్తపయోజనా, అన్వత్థసఞ్ఞా పన తప్పయోజనాపి హోతి తదఞ్ఞప్పయోజనా పీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏవ’మిచ్చాది, వణ్ణీయతీ అత్థో ఏతేహీతి వుత్తమత్థం అనుగతా అనుగతత్థా వణ్ణసఞ్ఞా తం, సద్దాధిగమనీయస్సాతి సద్దేన విఞ్ఞాతబ్బస్స, వణ్ణం మూలమస్సాతి వణ్ణమూలకో-అత్థో, తస్స భావో వణ్ణమూలకతా, అత్థస్స వణ్ణమూలకతం సాధేతి ‘సాపి’చ్చాదినా, వణ్ణం రూపం సభావో ఏతేసన్తి వణ్ణరూపాని-పదాని, సముదాయో పాదానం రూపమస్సాతి సముదాయరూపం వాక్యం, విభత్యన్తమత్థజోతకం పదం, పదసముదాయో వాక్యం, సబ్బఞ్చేతముపచారేన వణ్ణసద్దవచనీయత్తం గచ్ఛతి వణ్ణమయత్తాతి సబ్బోపి సమ్ముతిపరమత్థభేదభిన్నో అత్థో వాక్యాధిగమనీయో వణ్ణేనేవ విఞ్ఞాయతి నామ తస్మా యథా వుత్తమత్థ విసేసదస్సనంలహుసఞ్ఞాయ న సక్కాతి తదత్థమకారాదీనం గురుభూతా వణ్ణసఞ్ఞా కతాతి అధిప్పాయో, సమ్ముతి సఙ్కేతవసేన పవత్తో వోహారో, పరమత్థో సనిబ్బానో పఞ్చక్ఖన్ధో. ఉభోహి పనేతేహి భిన్నో తతియో కోట్ఠాసో నామ నత్థి, తథాచ వుత్తం–
దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో,
సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నుపలబ్భతీతి.
నను చ–
అప్పక్ఖరమసన్దిద్ధం, ససారం గూళ్హనిణ్ణయం;
పసన్నత్థఞ్చ సుత్తన్తి, ఆహు తల్లక్ఖణఞ్ఞునోతి.
‘‘ఆదయో తితాలీస వణ్ణా’’ ‘‘తితాలీసాదయో వణ్ణా’’తి వా వత్తబ్బన్తి న తథా సతి సన్దిద్ధం సుత్తం సియాతి, నను సత్థాదో మఙ్గలవచనేన భవితబ్బం, అకారో పటిసేధత్థోపి హోతీతి (న) సత్థాదో సిద్ధసద్దస్సోపహితత్తా, అథ హోత్వ పుబ్బా ఝాలాది సఞ్ఞా, సద్దసాధనమత్తప్పయోజనత్తా పన సబ్బవిధానస్స పుబ్బాచరియ సఞ్ఞావాలమేత్థాతి కిం పునాపి వణ్ణాదిసఞ్ఞావిధానేన గన్థగారవ కరణేనాతి సచ్చమేతం, పుబ్బాచరియేసు పన గారవం తదనుగమనఞ్చ దీపేతుం కాచి సఞ్ఞాయోప్యన్వాఖ్యాయన్తే, యజ్జేవం సంయోగసబ్బనామలోపాదయోపి సఞ్ఞా పుబ్బాచరియేహి వుత్తా వత్తబ్బాతి నను భో వుత్తమేవామ్హేహి’కాచి సఞ్ఞాయో ఆఖ్యాయన్తే’తి, కిన్తదాఖ్యానద్వారేన భవతా తాపి విఞ్ఞాతుం న సక్కాతి, కేసఞ్చి సాత్థకత్తోపి పతివణ్ణమత్థానుపలద్ధితో వణ్ణానమదిట్ఠానమకారాదీనమనుకతియో ఇహోపదిట్ఠాఇత్యనుకారియేనాత్థేనాత్థవన్తతాయ హోతేవాకారాదితో విభత్తి, లోపేన నిద్దిట్ఠత్తా పనస్సా అస్సవనం సన్నికంసవచనిచ్ఛాభావా సంహితాయానిద్దేసో, అనుక్కమోతి ఆదోనిస్సయా సరావుత్తా, తతో నిస్సితా బ్యఞ్జనా, సరేసుపి ఏకట్ఠానియా అకారాదయో బహుత్తా పఠమం వుత్తా ఠానానుక్కమేన, తతో ద్విజా ఠానానుక్కమేన, తేసుపి రస్సావ లహుత్తా పఠమం వుత్తా, తతో దీఘా, బ్యఞ్జనేసుపి వగ్గా బహుత్తా ఠానప్పటిపాటియా పఠమం వుత్తా, తతో యకారాదయో, వగ్గేసు చ అఘోసా పఠమం వుత్తా, తతో ఘోసా, తేసు చ సిథిలా పఠమం వుత్తా, తతో ధనితా, తత్థాపి అప్పకత్తా ద్విజా పఞ్చమా వుత్తా, తతో యరలవా ఘోసభూతా ఠానానుక్కమేన, తతో ధనితా సకారహ కారా, తేసుపిహకారో కేసఞ్చి ఓరసోపి హోతీతి ద్విజత్తా పచ్ఛా వుత్తో, కేహిచి ‘‘లళానమవిసేసో’’తి ద్విన్నమవిసేసే వుచ్చమానేపి లిపిభేదేన ఠానభేదేన చ భిన్నత్తా ళకారో విసుం అక్ఖరభావేన గహితో, సోపి ఘోసభావేన ఠానానుక్కమేనచ హకారతో పరం వుత్తో నిగ్గహీతం పన సరత్తాదిసబ్బవినిమ్ముత్తత్తా సబ్బపచ్ఛా వుత్తన్తి అకారాదీనమయమనుక్కమో, ఇమస్సేవానుక్కమస్స మనసి విపస్స వత్తమానత్తా తితాలీసాతి గణనాపరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా చ ‘నిగ్గహీతన్తా’తి వుత్తియం వుత్తం, పకతం సాధుసద్దాన్వాఖ్యానం, న వణ్ణీయతే, తి సద్దసఙ్ఖరణ సఙ్ఖాత ముఖ్యప్పయోజనాభావా, కిఞ్చాపి న వణ్ణీయతే, అమ్హేహి పన కథమకారాదీనమయమనుక్కమో ఉప్పన్నోతి సిస్సానం కఙ్ఖా విచ్ఛేదప్పయోజనమ్పతి అనుక్కమసద్దస్స అత్థకథనబ్యాజేన వణ్ణితో యేవాతి, కరీయన్తే ఉచ్చారీయన్తే ఏతేనాతి కరణం, తత్థ జివ్హామజ్ఝం తాలుజానం, జివ్హోపగ్గం ముద్ధజానం, జివ్హగ్గం, దన్తజానం సేసానం సకట్ఠానం కరణం, పయత్తి పయతనం, తమ్పన వణ్ణుచ్చారణతో అబ్భన్తరో బాహియో చ ఉస్సాహో, తత్థ అబ్భన్తరపయతనం-సంవుతత్తమకారస్స, వివటత్తం సరానం సకారహకారానఞ్చ ఫుట్ఠత్తం వగ్గానం, ఈసంఫుట్ఠత్తం యరలవానం, బాహియపయతనన్తు సంవుతకణ్ఠతాది, ఠానతో పచ్చాసత్తియా విధీయమానకారియసమ్భవేన పయోజనసమ్భవా ఆహ-‘ఠానమ్పనా’తిఆది, తిట్ఠన్తి ఏత్థ ఉప్పత్తివసేన వణ్ణాతి ఠానం, ‘‘ఏ ఓనమ వణ్ణే’’తి (౧-౩౭) సుత్తే వణ్ణేతి కథనమేవ వణ్ణసఞ్ఞాకరణే పయోజనం, యథావుత్తమత్థమఞ్ఞత్ర బ్యాపదిసతి’ ఏవ’మిచ్చాదినా, తస్మా ‘‘దసాదో సరా’’ఇచ్చాదో ‘తేనా’తిఆదీసు ‘తేన సరఇచ్చనేన క్వత్థో కస్మిం సుత్తే పయోజనం తం దస్సేతి ‘‘సరోలోపో సరే’’చ్చాదీ’తి ఏవమాదినా అత్థో దట్ఠబ్బో, ఞాపేతి వణ్ణలోపన్తి ఞాపకం, కస్మా పన’సో చేమినావ ఞాపకేన సిద్ధో’తి వుచ్చతి నను ‘తదమినాదీని’’తి (౧-౪౭) సుత్తం దిస్సతీతి, (సచ్చం) తథాపి పకారన్తరోయమ్పి వణ్ణలోపే దస్సితోతి విఞ్ఞాతబ్బం, ఏవసద్దో పన ‘యది ఞాపకేన వణ్ణలోపో సియా సో ఇమినావ ఞాపకేన సిద్ధో, నాఞ్ఞేనా’తి అవధారేతి.
౨. దసా
నను అఆదయోతి పఠమన్తేనువత్తన్తే కథమేత్థ’తత్థా’తి సత్తమీనిద్దిట్ఠతాతి ఆహ-‘తఞ్చా’తిఆది, అత్థవసావిభత్తివిపరిణామేనాతి అఆదయోతి పఠమన్తస్స‘ఆదో దసా’త్యనేన సమ్బన్ధా సమ్బజ్ఝమానే చాధారత్థేన భవితబ్బన్తి ఆధారత్థవసేన సత్తమీ విభత్తియా పరివత్తనేనాతి అత్థో, అత్థవసా సత్తమియా విపరిణామసమ్భవాయేవసుత్తే అవిజ్జమానేపి‘తత్థా’తి వుత్తియం వుత్తం, ఆదోదసన్నమనఞ్ఞత్థపవత్తిసమ్భవతో తేసం అఆదయో విసయభావేనపి సక్కా పరికప్పేతున్తి వుత్తం-‘తేసు విసయభూతేసూ’తి, నిద్ధారణత్థోపి యుజ్జతేవ… వణ్ణసముదాయతో తదేకదేసభూతాన మాదో వణ్ణానం దససఙ్ఖ్యాగుణేన నిద్ధారియమానత్తా, ఆదిమ్హి దస వణ్ణాతి వుత్తే అవుత్తానమ్పి అవస్సం వత్తబ్బానం ఊనపూరణత్థమజ్ఝాహారో హోతీతి వుత్తం- అవట్ఠితా నిద్దిట్ఠా వా’తి, ఏకాదీన మట్ఠారసన్తానం సఙ్ఖ్యానం సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తనతో ఆహ-‘దససఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా’తి, గయ్హుపగానం రస్సఏ ఓవణ్ణానమ్పి కచ్చాయనే వియ అపరిచ్చాగా అనూనా, అగయ్హుపగానం తదఞ్ఞేసం కేసఞ్చి సరానం పరిచ్చగా అనధికా, దససద్దస్స సఙ్ఖ్యేయ్య వుత్తిత్తా దసన్నమ్పి అధికతవణ్ణానఞ్ఞత్తా వుత్తం-‘దసన్నమ్పీ’తిఆది, సయం పుబ్బా’రాజ=చిత్తియం’తీస్మా క్విమ్హి అన్తలోపే సమాసే చ తదమినాదిత్తా నిరుత్తినయేన వా సరసద్దో నిప్ఫజ్జతీతి, ‘సర-గతిహిం సాచిన్తాసు’ ఇచ్చస్మా అప్పచ్చయేన వా నిప్పజ్జతీతి దస్సేతుమాహ=‘సయం రాజన్తీ’తిఆది.
౩. ద్వేద్వే
తేతి’ఆదో’తి సత్తమ్యన్తత్తా అపరే ద్వే పరామసతి, హేట్ఠా వియాతి హేట్ఠా వుత్తం అత్థవసా విభత్తివిపరిణామం ఉపమేతి, అతోవ విఞ్ఞాయమానత్థవసేన తేసు’తి వుత్తం, తేసుతి పన నిద్ధారణత్తవివచ్ఛాయం తమ్పి సమ్భవతీతి తేసం వణ్ణానం మజ్ఝే ద్వేద్వేతి ద్విసఙ్ఖ్యాయ నిద్ధారణత్థోపి వేదితబ్బో, విచ్ఛాయం వుత్తి యస్స సో విచ్ఛావుత్తి-ద్విసద్దో, విచ్ఛావుత్తితా చాస్స సవణ్ణత్తగుణేన ద్విన్నం (‘బ్యాపితు) మిట్ఠత్తా, కమేనావట్ఠితేతి ఇమినా అకారాదివణ్ణప్పబన్ధస్స అనాదికాలసిద్ధం కమసిద్ధత్తమాహ. నను సమానా వణ్ణా సవణ్ణాత్యన్వత్థే సవణ్ణసద్దే సతి కతం రస్సదీఘానం సవణ్ణసఞ్ఞా సియా… అసమానత్తా ఏతేసన్తి, నేతదత్థివణ్ణప్పబన్ధస్స కమసిద్ధత్తా వచనబలేనేవాసమానానమ్పి హోతేవాతి, నేవమ్పి వత్తుం యుత్తం‘‘ద్వేద్వే సవణ్ణా’’తి సుత్తస్స తాదిససామత్థియసబ్భావే [సబ్భావేన (పోత్థకే)] విసేసకారణాభావాతి ఆహ‘సమానత్తమ్పనా’తిఆది. తిట్ఠన్తి ఏత్థ వణ్ణా చిత్తజత్తేపి అభిబ్యత్తి వసేనాతి ఠానం కణ్ఠాది, తేన కతన్తి సమాసో, కణ్ఠతాతు ఇతి చత్తే పాణ్యఙ్గత్తా నపుంసకత్తం. పఞ్చమేహి వగ్గపఞ్చమేహి. అన్తట్ఠాకీతి వగ్గానమన్తే తిట్ఠన్తీతి అన్తట్ఠా, తాహి, యుత్తస్సాతి బ్రహ్మచరియా, గుయ్హ’న్తిఆదీసు యుత్తస్స. కేచీతి అనియమేన వుత్తం, తే పన–
‘‘హకారో పఞ్చమేహేవ, అన్తట్ఠాహి చ సంయుతో;
ఓరసో ఇతి విఞ్ఞేయ్యో, కణ్ఠజో తదసంయుతో’’తి వదన్తి.
౪. పుబ్బో
వత్తతేతి అత్థవసా విభత్తివిపరిణామేన వత్తతే, నను చేత్యాదిచోదనా, నేసదోసోచ్చాది పరిహారో, దోసాభావే కారణ మాహ-‘యోయో…పే… పతీయతే’తి, వుత్తం సమత్తేతి-‘నహి’చ్చాదినా, నను చ పుబ్బసద్దో యమేకత్తా ఏకం పుబ్బమాచిక్ఖతి న సకలన్తి కథం ‘‘పుబ్బో’తి వుత్తే యోయోతి ఞాయతి ‘యోయో పుబ్బో’తి చ వుత్తే ‘తేసు ద్వీసు’తి ఏత్థ’ద్వీసు ద్వీసు’తి ఇదం కథం సుఖేనేవ పతీయతే తదిదమసిద్ధేనాసిద్ధసాధనన్తి ఆసఙ్కియ తదభావముబ్భావీయ పుబ్బ సద్దస్స విచ్ఛాగమకత్తమవగమయితుమాహ-‘నచేద’మిచ్చాది. తంయోగాతి ఉపచారవసేనాహ, తబ్బన్తతాయవాతి అత్థియత్థే అప్పచ్చయవసేన, ఏవముపరిపి.
౫. పరో
సేసమిచ్చాదినా‘తేసు ద్వీసూతి సవణ్ణసఞ్ఞకేసు ద్వీసు’ ఇచ్చాది కమతిదిస్సతి. లహుసఞ్ఞా రస్సస్స, సంయోగపుబ్బస్స రస్సస్స దీఘస్స చ గురుసఞ్ఞా న వత్తబ్బా… ఉచ్చారణవసేనేవాన్వత్థసఞ్ఞాతి విఞ్ఞాయతి, పుబ్బాచరియవసేన వా ఇహావుత్తావసేససఞ్ఞావియ.
౬. కాదయో
కేవల బ్యఞ్జనానమత్థప్పకాసత్తాభావా సరానమత్థప్పకాసనే అచ్చన్తోపకారా బ్యఞ్జనాతి ‘ఏతేహీ’తి కరణత్తేన వుత్తం, తేనాహ ‘సరాన’మిచ్చాది. విపుబ్బా ‘అఞ్జ-బ్యత్తియం’తీమస్మా కరణే అనప్పచ్చయే రూపం, నపుంసకత్తమ్పిస్సావగమయితుం ‘ఉపకారకానీ’తి వుత్తం, బ్యఞ్జనత్తం దిట్ఠన్తేన ఫుటయతి ‘యథా’ఇచ్చాదినా, యథా ఓదనస్సుపకారకాని సూపాదీని బ్యఞ్జనాని, తథా సరానముపకారకానీతి అధిప్పాయో, బ్యఞ్జనమ్పన అద్ధమత్తికం, వుత్తం హి–
ఏకమత్తో భవే రస్సో, దీఘో మత్తద్వయాయుతో;
ప్లుతో తిమత్తో విఞ్ఞేయ్యో, బ్యఞ్జనం త్వద్ధమత్తికంతి.
అన్వత్థాతి అన్వత్థతో, ‘అన్వత్థా బ్యఞ్జనా’తి సమ్బన్ధో.
౭. పఞ్చ
సజాత్యపేక్ఖాయ సముదాయవాచిత్తేపి కాదయోతీ అనువత్తనతో వగ్గసద్దేన కఖగఘఞాదయోవ గయ్హన్తి, పఞ్చ పరిమాణమస్స పఞ్చకోవగ్గో, ‘‘తమస్స పరిమాణం ణికో చా’’తి (౪-౪౧) కో, సుత్తే ఆదిభూతో పఞ్చసద్దో పఞ్చసఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదం కురుమానో మావసానానం వగ్గానం బహుత్తం గమేతీతి ‘పఞ్చకా’తి వుత్తం, వగ్గాతి బహువచనతో పచ్చేకన్తి విఞ్ఞాయతి, వజ్జేన్తి యకారాదయోభి వగ్గా, పఠమక్ఖరవసేన పన కవగ్గాదివోహారో.
౮. బిన్దు
అనేకత్థత్తా ధాతూన ముచ్చారణత్థోపేత్థ గణ్హాతీతి నిపుబ్బా తతో కమ్మన్తి త్తప్పచ్చయే ఞ్ఞిమ్హి పాదిసమాసే దీఘేచ రూపం దస్సేన్తో ‘రస్సా’తిఆదీమాహ, పీళనత్థతో నిగ్గహనం నిగ్గహో, ‘ఇ-అజ్ఝేన గతీసు’ఇచ్చస్మా కత్తరి [కమ్మని-ఇతి వత్తబ్బం, ఇతం ఉచ్చారితన్తి అత్థో] త్తప్పచ్చయే ఇతం, నిగ్గహేన ఇతన్తి అమాదిస మాసే రూపం దస్సేన్తో ‘కరణం నిగ్గహేన వా’తిఆదిమాహ, పచ్ఛిమపక్ఖం సాధేతుమాహ-‘వుత్తం హీ’తి.
౯. ఇయు
చత్థసమాసోతి ఇతరీతరయోగద్వన్దసమాసో. అత్తేతి ముని సద్దాదివచనీయే అత్థే, నమతీతీమస్సేతం కమ్మం,
యం సబ్బవచనం సబ్బ, లిఙ్గం సబ్బవిభత్తికం;
తం సబ్బత్థే నమనతో, విదుం నామన్తి తబ్బిదూ.
ఇధ నామసఞ్ఞాయాభావేపి అన్వత్థబలాయేవ నామసఞ్ఞా సిద్ధాతి (ఆహ) ‘అన్వత్థబ్యపదేసేనా’తి, స్యాద్యన్తపకతిరూపన్తి పచ్చయా పఠమం కరీయతీతి పకతి, సా ఏవ రూపన్తి పకతిరూపం, స్యాద్యన్తస్స పకతి రూపం మునిసద్దాది స్యాద్యన్తపకతిరూపం, అత్థవన్తమధాతుకమప్పచ్చయమ్పాటిపదికం, పదం పదం పతి పటిపదే, పటిపదం నియుత్తం పాటిపదికం. విసేసనేనాతి సుత్తే ‘నమస్సన్తే’తి వుత్తేన ఇవణ్ణువణ్ణానం విసేసనేన. ఆఖ్యాతస్సాతి పచతిఆదినో. ఆదిమజ్ఝవత్తినోతి ఇన్ద ఉదకసద్దాదీనం ఆదో, పఖుమాదీనం మజ్ఝేచ వత్తినో. పదేసేసూతి ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౩) ఆదికేసు సుత్తప్పదేసేసు, అనిట్ఠపసఙ్గ (సఙ్కం) నివత్తేతీతి సమ్బన్ధో, అనిట్ఠప్పసఙ్గోనామ [నామాతి (పోత్థకే)] పచతి-ఇన్ద (ఉదక పఖుమ) సద్దాదీన మన్త ఆదిమజ్ఝభూతఇవణ్ణాదీనం ఝలసఞ్ఞా విధాయ తతో పరాసం సాది విభత్తీనం ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౧) ఆదీహి ‘నో’ ఆదేసాదిమ్హి కతే ‘పచతినో, ఇన్దనో, ఉదకనో, పఖుమనో’తిఆది రూపప్పసఙ్గో, ననుచాదిఆది చోదనా. వత్తబ్బన్తి సుత్తే వత్తబ్బం. బ్యాసనిద్దేసేనాతి అసమాసనిద్దేసేన. తదయుత్తన్తిఆది పరిహారో, తన్తి తం చోద్యం, సతిహీతిఆదినా అయుత్తత్తం సమత్థేతి, ద్వీసుత్తరేసు యోగేసూతి ఉపరిమేసు ‘‘పిత్థియం’’ ‘‘ఘా’’తి ద్వీసు సుత్తేసు. ఇత్థియన్తి ఇదన్తి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ఇత్థియన్తి ఇదం పదం. వణ్ణవిసేసనం సియాతి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ‘ఇయువణ్ణా’తి అనువత్తనతో ‘ఇత్థియం ఇవణ్ణువణ్ణా’తి ఏవం ఇవణ్ణు వణ్ణా ‘‘ఘో’’తి సుత్తే ‘ఇత్థియం ఆ’తిఏవం అవణ్ణస్స చ విసేసనం భవేయ్య. వణ్ణవిసేసనే విరోధమాహ ‘ఏవఞ్చే’చ్చాది, నామస్సన్తేతి అసమాసనిద్దేసే త్వవిరోధమాహ- ‘బ్యాసే’చ్చాది. సక్కానామవిసేసనం కాతున్తి ద్వీసు సుత్తేసు ఇత్థియన్తిఆదినా వక్ఖమానక్కమేన. నామస్స అన్తో నామన్తోతి సమాసస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా సమాసే గుణీభూతస్స నామస్స ఇత్థియన్తి ఇదం విసేసనం కాతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో, వచనమన్తరేనాతి పాణినియానమివ ‘‘యథాసఙ్ఖ్యమనుదేసో సమానం’’తి (౧-౩-౧౦) సుత్తం వినా, సమాసఙ్ఖ్య ఏతేసన్తి సమసఙ్ఖ్యకా, ఇతిసద్దో ఆద్యత్థో, తేన–
‘‘ఆలాపహాసలీలాహి, మునిన్ద విజయా తవ;
కోకిలా కుముదానీ వో, పసేవన్తే వనం జలం’’ (౨౬౦).
ఇచ్చాదిం సఙ్గణ్హాతి.
౧౦. పిత్థి
ఇత్థియం నామస్సాతి చ, అన్తే ఇవణ్ణువణ్ణాతి చ వుత్తే తేసమా ధారాధేయ్యసమ్బన్ధో ఆధేయ్యస్సాధారే పవత్తిం వినా న సమ్భవతీతి అజ్ఝాహారవసేన ‘వత్తమానా’తి వుత్తియం వుత్తం. ఇవణ్ణు వణ్ణాతి అపేక్ఖియ‘విసేసీయన్తీ’తి బహువచనమేతం సమ్బన్ధస్స పురిసాధీనతాయ నామన్తీమినా సమ్బన్ధే సతి‘విసేసీయతీ’తేకత్తేన పరిణమతి.
౧౧. ఘా
ఇత్థియం నామస్సన్తేతి చ వత్తతే. హేట్ఠా సబ్బత్థ సఞ్ఞినో నిద్దిసియ సఞ్ఞాయ నిద్దిట్ఠత్తా తత్థ వియ విసుం సఞ్ఞినో పఠమమనిద్దేసే అసన్తో వియాతి దోసలేసమాలమ్బియ చోదయతి నన్హచే’త్యాదినా. తత్థ సేతోతి విజ్జమానస్స సఞ్ఞినో. కారియేనాతి సఞ్ఞాకారియేన. పరిహరతి ‘నాయం దోసో’తిఆదినా. పచ్ఛావుత్తమత్తేనాతి ‘‘ఘా’’తి సుత్తే కారియినో ఆకారస్స పచ్ఛా వుత్తమత్తేన. నచాతి ఏత్థ చసద్దో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే, అపరమ్పి కిఞ్చి వత్తబ్బమనియమరూపమత్థీతి అత్థో. అనియమరూపమాచరియప్పవత్తితో సాధేతుమాహ ‘ఉభయథాపి’చ్చాది.
౧౨. గోస్యా
ఆసద్దో ఆభిముఖ్యే, అనభిముఖమభిముఖం కత్వా లపనం కథనమాల పనం, తస్మిం ఆలపనే, ఆలపనత్థే విహితో సీతి అత్థో.
ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం
సఞ్ఞాధికారో సమత్తో.
పరిభాసాధికార
౧౩. విధి
వచనారమ్భయోజనమాహ–‘యం విసేసనభావేనే’చ్చాది, యన్తి అనియమేన ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౩) ఆదీసు అతోతిఆదికం విసేసనభావేన వత్తుమిచ్ఛితం పరామసతి, తేనాతి విసే సనత్తేను-పాదియమానేన యం సద్దనిద్దిట్ఠేన అతోతిఆదికేన కరణభూతేన, యథాకథఞ్చితబ్బతోతి ఆదో మజ్ఝే-న్తే వా సబ్భావతో యేనకేనచి ఆకారేన అభేదోపచారేన అకారాదివిసేసనవతో నామాదినో, తదన్తత్థన్తి తం అతోత్యాది విసేసనమన్తే, నాదో న మజ్ఝే యస్స తం తదన్తం, తం అత్థో పయోజనం యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థో, వత్తాయత్తాతి వత్తునో ఆయత్తా… అత్తావాత్తనో వచనే పధానన్తి, తస్సాతి వత్తునో, సాతి వచనిచ్ఛా, పయోగానుసా రేనాతి జినవచనానుసారేన, ఇతీతి కారణత్థే నిపాతో, ఇమినా కారణేనాతి అత్థో, న సబ్బత్థప్పసఙ్గోతి సంహితాదివిధిమ్హి సబ్బత్థ తదన్త విధిప్పసఙ్గో న హోతి, తథాహి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి (౧-౨౬) ఏత్థ సరోతి విసేసనభావేన వచనిచ్ఛాయ సబ్భావే సరోతి తత్రా’దీనం విసేసనన్తి యథాకథఞ్చిసరాదిసరమజ్ఝసరన్తానం తత్రాదీనం లోపప్పసఙ్గే ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) సరన్తస్సపసఙ్గో సియా, న ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) అన్తస్స… ఛట్ఠీనిద్దేసాభావా, తథా సతి ‘తత్రిమే’తిఆదిమ్హి ‘ఇమే’తిఆదినా వత్తబ్బతా ఆపజ్జేయ్యాతి పయోగం నానుసటా నామసియున్తి న సబ్బత్థ తదన్త విధిప్పసఙ్గో, తథా ‘‘గతిబోధా’’ (౨-౪) దిసుత్తాదిమ్హిపి ‘గమయతి మాణవకంగామం త్యాదిప్పసఙ్గోతిఆది చ యథాయోగమవగన్తబ్బం, వుత్తియం ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి సుత్తోదాహరణం దస్సితం, ‘‘నరా నరే’’తి లక్ఖియోదాహరణం.
౧౪. సత్తధీ
వచనఫలముపదస్సేతి‘యత్థే’చ్చాదినా, యత్థ యస్మిం ‘‘సరో లోపో సరే’’త్యాదికే సుత్తే, సత్తమియాతి ‘సరే’తిఆదినా సత్తమియా, యస్సాతి సరోతిఆదినా నిద్దిట్ఠస్స, కారియం లోపాది, సమ్బన్ధా విసేసాతి సరేత్యాదో ఓపసిలేసికమధికరణం, తఞ్చోపసిలేసే భవమధికరణం పుబ్బస్స వా పరం సియా పరస్స వా పుబ్బన్తి పుబ్బపరోపసి లేసస్సావిసిట్ఠత్తా పుబ్బపరానం సమ్బన్ధస్స అవిసేసా, పరస్సాపీతి న కేవలం పుబ్బస్సేవ, సతీత్యస్మిం అత్థే జోతనీయే సత్తమీ సంసత్తమీ సన్తసద్దస్స సమాదేసేన, సత్తఞ్చేత్యాదివచనమేవం సతి ఘటతే, సన్తి వా సన్తసద్దత్థే పాది, సుత్తే అవుత్తేపి వుత్తియం ‘నిద్దేసే’తి వచనే కారణమాహ-సత్తఞ్చా’తిఆది, నిద్దేసమన్తరేన సత్తం న సమ్భవతీతి సమ్బన్ధో, సత్తమియా నిద్దేసే సతియేవ తం సమ్బన్ధాయ సత్తాయ సమ్భవో, అఞ్ఞథా కిమఞ్ఞన్తస్సా పతిట్ఠాతి అధిప్పాయో, పుబ్బసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా కిన్నిస్సాయ పుబ్బత్తమిచ్చాహ-‘సత్తమి’చ్చాది, తన్తి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి సుత్తం, ఉకారస్సాతి ‘వేళు’ఇచ్చత్ర ఉకారస్స, పుబ్బస్స…పే… కరిత్వా తంమనసికతఞ్చోదనం దస్సేతుమాహ-‘తమహ’న్తి చ్చాదితి ఏవమేత్థ సాజ్ఝాహారో సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పుబ్బస్సాతి సత్తమీ నిద్దిట్ఠతో పుబ్బస్స, అనన్తరస్సాతి అబ్యవహితస్స, వుత్తం కిఞ్చి నత్థీతి సమ్బన్ధో, అయమధిప్పాయో ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్సా’’తి (౧-౧-౬౬) పాణినియవచనే ‘‘దిసిరయముచ్చారణక్రియో నిసద్దోప్యయ మిహ నేరన్తరియం జోతేతి, తత్థ‘నిరన్తరం దిట్ఠో’తి పాదిసమాసే కతే ఫుటమేవానన్తరముచ్చారితేత్యమత్థో-వగమ్యతేతి ‘‘పుబ్బసద్దస్స బ్యవహితేపి పయోగదస్సనే బ్యవహితేపి కారియం పప్పోతీ’’తి భస్సకారాదయో వణ్ణేన్తి, ఇహ తాదిసవచనాభావేన వణ్ణాది బ్యవధానేపి సియా’’తి, సరేచ్చాదిపరిహారవచనే-ధిప్పాయ ముబ్భావయతి ‘యదిపి’చ్చాదినా, మథురాయ పాటలిపుత్తకస్స చాన్తరాళే గామాదీనం సబ్భావా బ్యవధానేపి పుబ్బసద్దస్స పవత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘మథురా’ ఇచ్చాది, యస్మా సరేతి ఓపసిలేసికాధారే సత్తమ్యన్తం పదం, తస్మా బ్యవధానే సరలోపో న హోతీతి ఏవం సఙ్ఖేపబ్యాఖ్యానేన వుత్తియ మత్థో వేదితబ్బో, న కేవలం సరేతి ఏత్థేవాతి ఆహ- ‘కారియే’చ్చాది, ఓపసిలేసికేయేవాధారే భవతీతి సేసో, కారణమాహ-‘వత్తిచ్ఛాన్హవిధానతో సద్దస్సా’తి, వత్తునో యా ఇచ్ఛా వచనిచ్ఛా తస్సా అనుతూలేన విధానతో అత్థస్స కథనతోతి అత్థో,యేన హి యమత్థం వత్తాతిధాతుమిచ్ఛతి సతీప్యభిధానసా మత్థియే న తతో-ఞ్ఞమత్థం సద్దోభిదధాతీత్యధిప్పాయో, వత్తిచ్ఛా వసాయే కారణమాహ’వత్తిచ్ఛాపి’చ్చాది, వత్తునో సుత్తకారస్స ఇచ్ఛా వత్తిచ్ఛా, కథముపదేసతో వత్తిచ్ఛా-వసీయతే’ కథఞ్చ సామత్థియతోతి ఆసఙ్కియ తముపదస్సేతుమాహ-‘అతోచేత్యాది, అతో వక్ఖమానకారణా ఉపదేసతో వసీయతేతి సమ్బన్ధో, కిన్తం కారణ మిచ్చాహ-‘యస్మా’ఇచ్చాది, అన్వయసద్దేనేత్థ గురుపారమ్పరియో-పదేసో వివచ్ఛితో, యస్మా కారణా అన్వయో గురుపారమ్పరియో పదేసో గురుకులముపగమ్మ పఞ్హకరణాదినా అన్విచ్ఛీయతే గవేసీయతి, అతో కారణా గురుపరమ్పరా గతఉపదేసతో వసీయతోతి అత్థో, సామత్థియతో-వసాయప్పటిపాదయితుమాహ- ‘సామత్థియమ్పి’చ్చాది, సామత్థియమ్పి వుచ్చతేతిసేసో, లఘునోపాయేన సద్దానముపలక్ఖణే పవత్తీతి బ్యవహితనివత్తియా వచనన్తరక-రణమనుపన్నం, ఉపపన్నం వచనన్తరకరణం, తస్స చ ఓపసిలేసికాధార మన్తరేన అఞ్ఞథానుపపత్తియా ఆధారవిసేసప్పటిప్పత్తీతి ఇదమేత్థ సామత్థియం, ఆధారన్తరేచ్చాదినా యథావుత్తం సామత్థియం విభావేతి, ఆధారన్తరేపీతి సబ్బత్థ పాఠో దిస్సతి, పసఙ్గాభావతో అత్థన్త-రేనాపి ఆధారన్తరేపి ఓపసిలేసికాధారేపి వచనన్తరప్పసఙ్గో సియాతి సమ్బన్ధసమ్భవా ఓపసిలేసికాధారనిస్సయనేపి ఆనిసంసో న దిస్సతీతి సముచ్చయత్థేనాపి నత్థి పయోజనన్తి వజ్జేతబ్బో యమ్పి సద్దోతి, నను కిమేవం వణ్ణీయతే పుబ్బస్సేవేతి వచన మేవోపసిలేసికమధికరణం విఞ్ఞాపయతి… తత్థేవ పుబ్బపరత్త సమ్భవాతి యోమఞ్ఞతే, తస్సేసా కప్పనా న సఙ్గతాతి దస్సేతుమాహ-‘పుబ్బస్సాతి’చ్చాది, అయుత్తత్తే కారణమాహ-‘సామీపికేపి తస్స సమ్భవా’తి, ‘గఙ్గాయం ఘోసో’తి వుత్తే ఘోసో గఙ్గాయం పుబ్బో వా పరో వేతి గమ్మమానత్తా సామీపికేప్యధికరణే పుబ్బపరత్తస్స సమ్భవాతి అత్థో, ఏతావవుచ్చతేతి పుబ్బస్సేవ హోతి న పరస్సాతి ఏత్తకమేవ వుచ్చతే, తథాచ వక్ఖతి-‘కిన్త’న్తిఆది, అధికం బ్యవహితనివుత్యాది న వుచ్చతేతి సమ్బన్ధో, ఆదిసద్దేనేత్థ ఛట్ఠీపకప్పనా గహితా, ఛట్ఠీపకప్పనాపి సామత్తియా కతాతి సమ్బన్ధో, పకప్పనం పకప్పనావిధానం, ఏవం మఞ్ఞతే ‘పాణినియా ‘‘ఛట్ఠీట్ఠానేయోగా’’త్యతో (౧-౧-౪౯) ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స’’ (౧-౧-౬౬) ‘‘తస్మా త్యుత్తరస్స’’ ఇతి (౧-౧-౬౭) పరిభాసాసుత్తద్వయే ఛట్ఠీగహణమనువత్తియ ‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీ’ ‘తస్మాత్యుత్తరస్స ఛట్ఠీ [నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీతి పుబ్బస్స కారియిత్తపటిపాదనయోగ్గో ఛట్ఠీ తబ్బోధకపదే భవతిత్యత్థో, ఏవ ధుత్తరస్సేతు వి. ఉజ్జోతటీకా] తి ఛట్ఠీపకప్పనం పటిపాదేన్తి ‘యస్మిం సుత్తే ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ ఛట్ఠీపకప్పనాయథా సియా’తి, ఇధ పన వచనన్తరాభావేపి యత్థ ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ సామత్థియేనేవ ఛట్ఠీపకప్పనా సిద్ధా’తి, సామత్థియముపదస్సేతి ‘సత్తమీనిద్దేసే’చ్చాదినా, అఞ్ఞవిభత్తినిద్దిట్ఠోపి పటిపజ్జతేతి సమ్బన్ధో, కారియయో గన్తి కారియసమ్బన్ధం, యథా ‘‘వగ్గే వగ్గన్తో’’తి ఏత్థానువత్తమానం నిగ్గహీత’న్తిదం ఛట్ఠీయన్తం విఞ్ఞాయతే, కథం వగ్గేతేసా సత్తమ్యకతత్థా ‘‘నిగ్గహీత’’న్తి (౧-౩౮) పుబ్బసుత్తే కతత్థతాయ పఠమా విభత్తియా ఛట్ఠీవిభత్తిమ్పకప్పేతి సత్తమియం పుబ్బస్సే’తి తథేత్యవగన్తబ్బం. ఏతావ వుచ్చతేతి వుత్తే ఇదన్తి న విఞ్ఞాయతేతి ఆహ ‘కిన్త’న్తిఆది, యదాహిచ్చాదినా పరియాయపసఙ్గక్కమం దస్సేతి. కిమిదముచ్చతే పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థం వచనన్తి నను పుబ్బపరానం యుగపదుప్పత్తియ మాచరియవచనప్పమాణేనాప్పటిపత్తియం విజ్ఝనత్థం వచనన్తి కస్మా నోచ్చ తేచ్చాహ- ‘యుగపదుపసిలిట్ఠాన’న్త్యాది, యుగపదుపసిలిట్ఠానమసమ్భవోతి సమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ-‘అపరస్సూపసిలేసికస్సాభావతో’తి, అతోతి యుగపదుభిన్నమ్పత్తియా అభావతో, వచనం ‘‘సరో లోపాసరే’’చ్చాదికం (౧-౨౬) సుత్తం.
౧౫. పఞ్చ
అవధిభావేనాతి ‘అతో’చ్చాదినా అవధిత్తేన, యస్సాతి యో ఆదినో, కారియన్తి ‘టాటే’ఆదికం, పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసాతి యథా- ‘గామా దేవదత్తో’తి వుత్తే సో తతో పుబ్బో పరోగేతి విఞ్ఞాయతీత్యవధిభావస్స పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసో, తథేహాపి ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౧) వుచ్చమానే అతో పుబ్బేసం యోనం అథవా పరేసన్తి పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావధిభావస్సావిసేసాతి మఞ్ఞతే, పురే వియాత్యనేన సత్తమియన్తి ఏత్థ వుత్తం నిద్దేసవచనే కారణమతిదిసతి, వుత్తియం ‘నరానమేరే’తి ఏత్థ అపవాదవిప్పటిసేధే సతిపరత్తా టాటేఆదేసానం పవత్తిం ‘‘ఆదిస్సా’’తి ఏత్థ వణ్ణయిస్సామ, అథ కిమిమినా వచనేన నను యతో యత్థ పఞ్చమీ నిద్దేసో తత్థ సబ్బత్థ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’ (౧-౨౧) త్యతో ‘పరో’త్యనువత్తేతుం సక్కాతి తస్సానువత్తితస్స యోనమిచ్చనేన సామానాధికరణ్యా‘పరేసం యోనం’త్యయమత్థో విఞ్ఞాయతే, తతో పుబ్బేసం పసఙ్గోయేవ నత్థీతి, నేతదత్థి, పరోతి త్యనువత్తమానం ‘అతో’తి పఞ్చమ్యన్తేన సమ్బజ్ఝమానం న కోచి వారేతా అత్థీతి పరతో-కారతో పుబ్బేసమ్పి యోనం టాటేఆదేసా పప్పోన్తీతి వచనేనేమినా భవితబ్బమేవాతి దస్సేతుమాహ-‘వచనే’చ్చాది, ఏవఞ్చరహి తదేవోదాహరితబ్బం, కిం ‘నరానరే’ త్యుదాహటన్తి చే, నేసదోసో, అఞ్ఞదత్థం కారీయమానమిహా-ప్యత్థవన్తం హోతీతి, పుబ్బకో పరిహారోతి బ్యవ హితనివత్తియా పుబ్బసుత్తే వుత్తో ‘‘సరేతోపసిలేసికాధారో’’తి పరిహారో, న సమ్భవతీతి ఇహ సత్తమియా అభావా న సమ్భవతి, వచనానన్తరన్తి పాణినియానం నిద్దిట్ఠగ్గహణమివ బ్యవహితనివత్తియా సుత్తన్తరం, తే హి ‘‘తస్మాత్యుత్తరస్సా’’త్యేత్థ (౧-౧-౬౭) నిద్దిట్ఠగ్గహణమనువత్తియ తేన పుబ్బే వియ బ్యవహితనివత్తిమ్పటిపాదేన్తి. అనన్తరేతివచనా పచ్చాసత్తియా నిస్సయనం విఞ్ఞాయతే, కతత్థతాయాతి వచనా జాతియాత్యాహ- ‘పచ్చాసత్యా జాతిం సన్నిస్సాయా’తి జాతిం సన్నిస్సాయ పచ్చాసత్యా కరణభూతాయ నివత్తిమాహేతి సమ్బన్ధో, ఇమినా పచ్చాసత్తి ఞాయబ్యాపనఞాయజాతిపదత్థబ్యత్తిపదత్థేసు పచ్చాసత్తిఞాయో జాతిపదత్థోచేహ నిస్సీయతేతి దస్సేతి, న హి కేవలం జాతిం నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహి యదేత్థ పచ్చాసత్తిఞాయో న నిస్సితో, తదా బ్యాపనఞాయేన బ్యవహితే చాబ్యవహితే చాసజ్జతీతి జాతియా నిస్సయనే సత్యపి బ్యవహితేపి బ్యాప్యమానా జాతి కేన నివారీయతే నాపి కేవలం పచ్చాసత్తిన్నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహ్యసతి జాతిసన్నిస్సయేన బ్యత్తినిస్సీయతే, బ్యత్తియఞ్చ పదత్థే పటిలక్ఖియం లక్ఖణం పవత్తతీతి పచ్చాసత్తి ఞాయనిస్సయనేప్యబ్యవహితమ్పతి యం లక్ఖణం భిన్నం తదబ్యవహితే పవత్తం, యమ్పన బ్యవహితమ్పతి భిన్నం లక్ఖణం, తఞ్చ వచనప్పమాణతో మాభవత్వస్స బ్యత్థతాతి బ్యవహితేపి పవత్తతే, తస్మా ఉభోపి నిస్సాయ నీయాతి. విసయదస్సనప్పసఙ్గే విసయిదస్సనమత్థబ్యత్తికారణన్తి వాక్యన్తోగధపదానమత్థమ్పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా సమాసాదికం దస్సేతుం ‘కతో’త్యాదికమారద్ధం, జాతిలక్ఖణోతి అబ్యవహితత్తజాతిసభావో, ‘ఓసధ్యో’తి ఏత్థ సకారే అకారా పరస్స ధకారేన బ్యవహితస్స యోస్స వియావసేసానమ్పి సబ్భావతో వుత్తం-‘యోప్పభుతీన’న్తి, జాతి సామఞ్ఞం, యావతి విసయేతి గవాదికే యత్తకే విసయే, కామచారతో విసయ పరిసమత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘తం యథే’తి, భోజయేతీతి ఏత్థ భోజయేఇతీతి పదచ్ఛేదో, కతోహి జాత్యత్థో కసిణోతి యస్మా సకలో బ్రాహ్మణ జాతిసఙ్ఖాతో అత్థో పరిసమత్తో, తస్మాతి అత్థో, ఇదం వుత్తం హోతి- ‘యావ దిట్ఠమ్భోజయే’తి వుత్తే [వుత్తేన (పోత్థకే)] సన్తాయ సామఞ్ఞవుత్తి బ్రాహ్మణసద్దప్పయోగసామత్థియా పచ్చేకమ్భోజనకిరియా కతా నామ హోతి, యతో కసిణోపి జాత్యత్థో పరిసమత్తో నామాతి. ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) సుత్తే బ్యఞ్జనేతి సత్తమీ పుబ్బస్స దీఘాదివిధిమ్హి చరితత్తా ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧-౩౪) ఏత్థ సరమ్హాతి పఞ్చమ్యక తత్థా, తతో పఞ్చమీనిద్దేసస్స బలీయత్తం, తతో ‘‘సత్తమియం పుబ్బస్స’’ ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి ద్విన్నం పరస్స సముట్ఠాపనే ‘బ్యఞ్జనే’తి సత్తమీ పరస్స కారియ యోగితాయ అత్థతో విభత్తివిపరిణామేన ఛట్ఠీభావేన పరిణమతీ… ద్విన్నం సుత్తానం విప్పటిసేధే పరస్స బలీ యత్తావాతి ఏతాదిససామత్థియసబ్భావతో వుత్తం-‘ఛట్ఠీపకప్పనాపి పురేవియ సామత్థియా’తి.
౧౬. ఆదిస్స
కిఞ్చి అన్తస్స సమ్పత్తన్తి యం టానుబన్ధమనేకవణ్ణం న హోతి, తం ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’ (౧-౧౭) త్యన్తస్స పత్తం, కిఞ్చి సబ్బస్సేతి ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సేతి’’ (౧-౧౯) టానుబన్ధమనేకవణ్ణఞ్చ కారియం సబ్బస్స పత్తం. యదన్తభావికారియంత్యాదినా వచనఫలముపదస్సేన్తో ‘ఛట్ఠీయన్తస్సే’తీమస్సాపవాదో యం యోగోతి దస్సేతి, తస్సాయమ పవాదో హోతు టానుబన్ధాదికారియం కథన్తి ఆహ-‘టానుబన్ధే’చ్చాది, విప్పటిసేధాతి అపవాదవిప్పటిసేధా, ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’తి హి ఉస్సగ్గో, తస్సాపవాదా ‘‘ఆదిస్స’’ ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’త్యేతే, ‘‘ఆదిస్సా’’తీమస్సావకాసో ‘తేరసా’తి, ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సా’’తీమస్సావకాసో ‘ఏసు, అనేనా’తి, ఇహోభయమ్పప్పోతి ‘‘అతో యోనం టాటే’’ (౨-౪౧) ‘‘నరానరే’’ ‘‘అతేన’’ (౨-౧౦౮) ‘‘జనేనా’’తి (తత్థ) ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’తీదమ్పవత్తతీతి తేసమపవాదానం విప్పటిసేధా సబ్బాదేసో భవతి. ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి దససద్దే-న్తస్స పత్తోపి తదపవాదత్తా ‘‘ఆదిస్సా’’తిఆదిభూతస్స దకారస్స హోతీతి ఆహ ‘దకారస్సరో’తి.
౧౭. ఛట్ఠీ
కోత్థోన్త సద్దస్సేచ్చాహ-‘అన్తోవసాన’మిచ్చాది, ‘‘వణ్ణస్సన్తస్స’’తి (౧-౧-౫౨) సుత్తే వణ్ణగ్గహణమన్తవిసేసనాయోపదిట్ఠం పాణినినా-అన్తస్స పదస్స వాక్యస్స వా మాభవీ’తి, ఇహ త్వనత్థకం వణ్ణగ్గహణం బ్యవచ్ఛేజ్జాభావాతి దస్సేతుమాహ-‘సో చే’ త్యాది, నను బ్రహ్మస్సాతి విసేసనత్థేన వత్తుమిచ్ఛితో మహాబ్రహ్మసద్దో ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠో నామాతి ‘‘బ్రహ్మస్సు వా’’తి (౨-౧౯౪) ఉఆదేసో ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి అన్తబ్రహ్మసద్దస్స పప్పోతి, తథా సతి ‘న హి ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠస్స అన్తం పదం వాక్యం వా సమ్భవతీ’తి కస్మా వుత్తన్తి, వుచ్చతే- న విసేసనత్థేనాక్ఖేపమత్తేన మహాబ్రహ్మసద్దో ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠో నామ భవతీతి న బ్రహ్మసద్దస్స సబ్బస్సాదేసప్పసఙ్గో, మహాబ్రహ్మసద్దే వా బ్రహ్మసద్దో అత్థీతి తస్సాన్తస్స ఉత్తం విధీయతే.
౧౮. వాను
‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యనేనేవావిసేసేన వానుబన్ధకారియేప్యన్తస్స సిద్ధే కిమత్థోయమారమ్భోత్యాసఙ్కియ టానుబన్ధాత్యాదినా వచనఫలముపదస్సేన్తో ‘బాధకబాధనత్థో-యమారమ్భో’తి-వదతి, తథాహి ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యస్స బాధకో ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’తి, తస్స చ ‘‘వానుబన్ధో’’త్యయం యోగో బాధకోతి బాధకబాధనత్థో సమ్పజ్జతే, అపఇచ్చయముపసగ్గో వజ్జనే నీవారణే, పనయనే వా వత్తతేతి అపోద్యన్తే ఉస్సగ్గలక్ఖణాని వజ్జీయన్తే నీవారీయన్తే అపనీయన్తే నేనేత్యపవాదో, సుత్తేకదేసేన సుత్తమేవోపలక్ఖితన్తి అన్తస్స‘ఛట్ఠియన్తస్సా’తి సుత్తస్స అపవాదో అన్తాపవాదో, ఉస్సజ్జతే నివత్తీయత్యపవాదేనేత్యుస్సగ్గో, ఉస్సగ్గాపవాదక్కమో పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బో ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యుస్సగ్గో, తదపవాదా ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్స’’ ‘‘ఉకానుబన్ధాద్యన్తా’’ ‘‘మానుబన్ధో సరా నమన్తా పరో’’తి, ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’త్యుస్సగ్గో, తద పవాదా ‘‘వానుబన్ధో’’ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’తి.
౧౯. టాను
ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్సేచ్చాదినా వచనారమ్భప్పయోజనాఖ్యానేనాన్తాదేసాపవాదో యం యోగోతి బ్రవీతి, పచ్చేకమభిసమ్బన్ధోతి సో టకారానుబన్ధో చాదేసోతిఆదినా, కస్స సబ్బస్స భవతిచ్చాహ-‘ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠస్సే’చ్చాది, నను చ టేఆదేసోప్యనేకవణ్ణోఏవ ద్వివణ్ణసముదాయత్తాత్యాసఙ్కియాహ-‘ఉపలక్ఖియే’చ్చాది, అనుబధ్యతే పయోగే అసుయ్యమానేపి పయోజనవసేనానుసరీయతీత్యనుబన్ధో, ఉపదేసే యేవోపలక్ఖియ నివత్తతేత్యనేనేతం దస్సేతి ‘ఉచ్చారితవినాసినోనుబన్ధా’తి, ఉపదేసే పఠముచ్చారణే.
౨౦. ఞకా
ఆద్యన్తాతి వుత్తే కథమవయవాత్యయమత్థో లబ్భతీ త్యాహ-‘ఆద్యన్తసద్దానమి’చ్చాది, ఆద్యన్తసద్దానం నియతవయవవాచిత్తా అవయవస్స చావయవినామన్తరేనా సమ్భవతో సామత్థియావయవీ లక్ఖీయతి, ఛట్ఠియాత్యనువుత్తితో వావయవావయవిసమ్బన్ధేసా ఛట్ఠీ, తాయ నిద్దిట్ఠస్సాత్యయమత్థో విఞ్ఞాయతేతి వుత్తియం-‘ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్సా’తి (వుత్తం), తేనేవ పచ్చయవిధిమ్హి కూప్పచ్చయాదయో న దోసా భవన్తీతి, అతోయేవాతి తదవయవాచిత్తతోయేవ, తగ్గహణేనేతి అవయవగ్గహణేన, కతాకతప్పసఙ్గిత్తాతి ఓత్తే కతేపి అకతేపి వుకాగమస్స పసఙ్గతో, భూయత్తత్తా హి ఓత్తస్స భూగ్గహణే సతి కతేపి ఓత్తే వుకాగమేన భవితబ్బమకతేపి తతోవ ‘‘కతాకతప్ప సఙ్గీ యో విధి సనిచ్చో’’తి నిచ్చత్తా ఓత్తం బాధిత్వా వుకాగమో హోతి, అథ వుకాగమే పచ్ఛా తేన న భవితబ్బన్తి ఆహ-‘అన్తావయవే’చ్చాది.
౨౧. మానుబన్ధో
యదినిద్ధారణే ఛట్ఠీ అన్తస్సావిసేసితత్తా అవిసేసేన యతో కుతోచి అన్తతో బానుబన్ధో పరో సియా, న హి దుతియం సరగ్గహణమత్థి, యేనాన్తో విసేసీయతేచ్చాహ-‘నిద్ధారణ’మిచ్చాది, కారణమాహ-‘సుతత్తా’తి, ‘సరాన’న్తి సుతత్తాతి అత్థో, తేన ‘‘సుతానుమితేసుసుతసమ్బన్ధోబలవా’’తి రున్ధతీతేత్థధకారస్సా నుమితస్స మం న హోతీతి దీపేతి, సమాన జాతియస్సేవ లోకే నిద్ధారణప్పతీతి హోతిచ్చాహ-‘తథా హి’చ్చాది, యథా’కణ్హా గావీనం సమ్పన్నఖీరతమా’తి వుత్తే అవిసేసితత్తేపి కణ్హాయ కణ్హాగావీయేవ పతీయతే, తథేహాపి సరానం మజ్ఝే అన్తాత్యన్తత్తేన నిద్ధారియమానో సమానజాతియో సరోయేవ పతీయతే, తేన సరానం యేవాన్తాపరో భవిస్సతీతి భావో, విసేసనత్తోతి ‘‘ఞిలతస్సే’’తి (౫-౧౬౩) సుత్తే అస్సాతి వుత్తే అయమేవేతి నియమాభావా యస్సకస్సచి అకారస్స ఞిప్పత్తి, తేనానిట్ఠప్పత్తీతి లానుసఙ్గిస్సేవ అస్సాతి లస్స యం విసేసనత్తం తం అత్థో పయోజనమస్స ‘‘కత్తరిలో’’తి (౫-౧౮) లకారస్సాతి విసేసనత్థో లకారో, ఇధేవాతి ఇమస్మిం ‘‘మానుబన్ధో’’తిఆదిసుత్తేయేవ.
౨౨. విప్పటి
పరోతి వత్తతే, సో చాఞ్ఞాధిక్యఇట్ఠాద్యనేకత్థోపి ఇధ ఇట్ఠ వాచీ దట్ఠబ్బో, కమ్మబ్యతిహారేఘణితి కమ్మబ్యతిహారో కిరియాపరివత్తనం భావవిసేసో తస్మిం ‘భావకారకేస్వఘణ్ఘకా’’తి (౫-౪౪) సామఞ్ఞేన విహితత్తా విప్పటిసేధనన్తి అత్థే ఘణి విప్పటీ సేధో, తేనాహ-‘సామఞ్ఞే’చ్చాది, విప్పటిసేధసద్దస్స అత్థమాహ-‘అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధో’తి, సంసిద్ధియం వత్తమానోపి సిధి ఉపసగ్గసమ్బన్ధే నాత్థన్తరేపి హోతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధోత్యత్థో, విప్పటిసేధసద్దస్స లోకే విరోధవాచిత్తేన పసిద్ధత్తమాహ ‘తథా హి’చ్చాదినా, కథమ్పన పమాణభూతస్సాచరియస్స వచనేసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో సమ్భవతీచ్చాసఙ్కియ ఉభిన్నం సావకాసత్తే సతి సమ్భవతి నాఞ్ఞథాతి ‘ద్విన్న’మిచ్చాది వుత్తిగన్థో పవత్తోతి వత్తుం ‘సోచా’తిఆదిమాహ అఞ్ఞమఞ్ఞానజ్ఝాసితేతి అఞ్ఞమఞ్ఞేనానక్కన్తే అపరిగ్గహితేతి వుత్తం హోతి, అనుభయతాగినీతి యో విసయేకదేసో ఉభయన్న భజతే తస్మిం అనుభయభాగిని విసయేకదేసే, సామఞ్ఞవిసయో ద్విన్నం విధీనం సాధారణో విసయో, తత్థ పవత్తిప్పసఙ్గే సతి సోచ విప్పటిసేధో జాయతీతి సమ్బన్ధో, ఇమినా విప్పటిసేధస్స విసయో పవత్తిప్పసఙ్గో విసయవిసయీనమభేదేన సుత్తే ‘విప్పటిసేధో’తివుత్తోతి ‘ద్విన్న’మిచ్చాదినా వుత్తిగన్థో రచితోతి దీపేతి, పరో హోతీ తివిధిదస్సితోతి ఇమినా యది నియమో-బ్భూపగతో సియా, తదా ‘పరోవహోతీ’తి వదేయ్యాతి దస్సేతి, పాణినియా హి జాతియం పదత్థే సకిమేవ లక్ఖణం పవత్తతీతి చరితత్థత్తా విసయన్తరే ద్విన్నమ్పి లక్ఖణానమప్పవత్తియం పరం పచ్ఛిమం కారియన్తి విధ్యత్థమిదం వచనం, బ్యత్తియన్తు పదత్థే లత్వాదీనమివ పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థన్తి పటిపన్నా, ఇధ పన జాతియం బ్యత్తియఞ్చ ద్విన్నమ్పి సుత్తానమప్పవత్తియమేవ విధ్యత్థమేవిదం వచనం, న నియమత్థమ్పీతి పటిపాదేతుమాహ-‘తథాహి’చ్చాది, కామచారతో పరిసమాపీయతేతి సమ్బన్ధో, కామతో పరిసమాపనఞ్చేతిస్సా సబ్బస్మిం అత్తనో గోచరే అవిచ్ఛేదబ్యాపనేన పవత్తిసబ్భావతో. కథమ్పనేకస్సాపి పవత్తి న భవేయ్యాత్యాసఙ్కియ కారణమాహ‘ఉభయమ్పి’చ్చాది, హిసద్దో యస్మాత్థే, యస్మా ఉభయమ్పిదమాచరియవచనం, తతోయేవ పమాణం, అభిమతకారియవిధానే లిఙ్గభావేన సద్దికానుమతత్తా(తేసం) విధీనం విధాయకఞ్చ తస్మాతి అత్థో. పమాణత్తా ద్విన్నమ్పి అప్పత్తియం కారణమాహ-‘అనుభయభాగిమ్హి’చ్చాది, యతో లద్ధావకాసా తతో సమానబలాతి, ఇతిసద్దో హేతుమ్హి, విరుద్ధాచాతి ఏత్థ ఇతిసద్దం దత్వా ‘అనుభయభాగిమ్హి…పే… విరుద్ధాచాతి ద్విన్నం వచనానం పమాణత్తా ఉభిన్నమ్పి అప్పవత్తీతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సమానబలానం ద్విన్నం లోకేపి విరోధిత్తం ఏకక్ఖణేయేవ ఉభిన్నమ్పి కారియే అప్పవత్తి చ దిస్సతీతి దిట్ఠన్తమాహ ‘లోకేచే’త్యాది, ఏత్థ చ పేస్సస్స (అ)విరోధత్థినో కారియే అప్పవత్తిరివ [అప్పవత్తియేవ (పోత్థకే)] సమానబలాన ముభిన్నం వచనానం కారియే అప్పవత్తీతి సుఖేనో పమాసంసన్దనం విఞ్ఞాతబ్బం.
జాతిపక్ఖేయేవ భస్సకారేన ద్విన్నం యుగపదిప్పత్తియం ‘లత్వాదీనమివ’ పరియాయప్పసఙ్గో వణ్ణితో, తస్సాయుత్తత్తముపదస్సేన్తో ఆహ ‘నచాపి’చ్చాది, భిన్నవిసయత్తాతి ద్విన్నం విధీనం భిన్నవిసయత్తా. అభిన్నవిసయత్తే హి పరియాయకప్పనా యుత్తిమతీ, అతోచ లత్వాదీనమభిన్నవిసయత్తమ్పటిపాదయితుమాహ- ‘లత్వాదయో హి’చ్చాది, అనవయవేనేతి ధాతు మత్తతో విధానేనావయవబ్యతిరేకసబ్భావతో సబ్బధాతుపరిగ్గహేన, యత్థ యస్మిం ధాత్వత్థేకదేసే పవత్తా సమానా పవత్తా సన్తో లద్ధావకాసా సియుం తస్సేకదేసస్స పరిహారేనాపి పరిచ్చాగేనాపి న విధీయన్తేతి సమ్బన్ధో, లత్వాదీన మేకక్ఖణే అసమ్భవా ఏకస్మిం కతే సతీతరవచనాన మానత్థక్యప్పసఙ్గాచ పరియాయేన భవన్తీతి యన్తం యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇహాతి ఇమస్మిం యుగపదిప్పత్తియం, ఇహ తథాభావస్స కారణమాహ-‘సావకా…పే… వచన’న్తి, తత్థాతి యుగపదిప్పత్తియం. జాతియమ్పదత్థే ‘‘పునప్పసఙ్గవిజాననా సిద్ధం, విప్పటిసేధే యం బాధితం తమ్బాధితమేవా’’తీమాసముభిన్నం పరిభాసనమ్పవత్తిం పటిపాదేన్తో ఆహ- ‘పరస్మిం చే’త్యాది, పరస్మిన్తి ఇట్ఠే, పరిభాసనమ్పన అయమత్థో ‘పునప్పసఙ్గవిజాననాతి ద్విన్నం సుత్తానమేకత్థప్ప సఙ్గసఙ్ఖాతే విప్పటిసేధే సతిపరమిట్ఠం పఠమం హోతి, హోన్తేన తేన యదీతరస్స నిమిత్తోపఘాతో న కతో తదా తస్సాపి పునప్పసఙ్గో తస్స విజాననా సిద్ధన్తి, విప్పటిసేధే యథావుత్తే సతి పఠమం హోన్తేన యం సుత్తం బాధితం తస్స పునప్పవత్తియా యది నిమిత్తం నత్థి తం బాధితమేవే’తి. బ్యత్తియమ్పి విధ్యత్థమేవిదం వచనం, న నియమత్థన్తి దస్సేతుమాహ-‘బ్యత్తియ’మిచ్చాది, ఏవం మఞ్ఞతే ‘బ్యత్తియం పటిలక్ఖియంలక్ఖణప్పవత్తియం ద్విన్నం సాధారణం ఠానమ్పతి యాని వచనాని భిన్నాని తేసమ్పి నిరవకాసత్తేన తుల్యబలత్తా ద్విన్నమ్పటిపత్తియేవసియా, నతు పరియాయప్పసఙ్గో’తి. బ్యత్తియమ్పి యథావుత్తానం పరిభాసానం పవత్తి వుత్తవిధినేవాతి దస్సేన్తో ‘పరిభాసానమ్పి’చ్చాదిమాహ.
జాతియమ్పదత్థే ‘‘వత్తమానేతి అన్తి, సి థ, మి మ, తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే’’చ్చాదీనం లక్ఖణానమేకమేకత్థేపి వత్తమానేతి అన్తి, వత్తమానే సి థ ఇచ్చాదీనం వాక్యేకదేసానం గచ్ఛతిచ్చాదో గచ్ఛ సిచ్చాదో చ లక్ఖియే సకిమ్పవత్తియా సబ్బస్మిం సకే విసయే పఠమ మజ్ఝిమపురిసేకవచనజాతి పరిసమత్తాతి చరితత్థత్తా తుమ్హే గచ్ఛథాతి ఏత్థ ద్వీహి ద్విన్నం పురిసాన మేకక్ఖణే పవత్తియం న కస్సచి, బ్యత్తియమ్పి పటిలక్ఖియం లక్ఖణాని భిజ్జన్తీతి సాధారణం ఠానం పతిభిన్నేహి లక్ఖణేహి ద్విన్నమ్పేకత్థే-కక్ఖణే పవత్తియం న కస్సచి, తథా వుత్తనయేనేవ తిణ్ణం పురిసానమేకక్ఖణే పవత్తియన్తి సబ్బథా అప్పవత్తియం సమ్పత్తాయం వచనమిదం, పరో హోతీతి మజ్ఝిముత్తమం భవతీతి అధిప్పాయేన ‘యథే’చ్చాదినా వుత్తం వుత్తిగన్థమ్పఞ్హముఖేనా హరిత్వా దస్సేతుం ‘క్వపనా’తిఆదిమాహ, నేదముదాహరణమమ్హం మనం భోసేతి-యతో విప్పటిసేధవిసయమేవేదం న హోతి, కుతో యతో ‘‘వత్తమానేతి అన్తి’’చ్చాదిప్పభుతీనం వత్తమానేతి అన్తిచ్చాదీహి వాక్యేకదేసేహి నిద్దిట్ఠానమేవ పుబ్బపరచ్ఛక్కానం పురిసవచనవిసేసవిధాయకేన ‘‘పుబ్బపరచ్ఛక్కాన మేకానేకేసు తుమ్హామ్హ సేసేసు ద్వేద్వే మజ్ఝిముత్తమపఠమా’’ (౬-౧౪) తీమినా వాక్యావయవేన తుమ్హామ్హసేసేసు పయుజ్జమానేసు అప్పయుజ్జమానేసు వా యథాక్కమం పుబ్బచ్ఛక్కానం పరచ్ఛక్కానఞ్చ మజ్ఝిముత్తమపఠమానం పచ్చేకం ద్వేద్వే వచనాని యథాక్కమం భవన్తీతి ‘గచ్ఛథ గచ్ఛామా’తి ఏత్థ ఏకక్ఖణే పవత్తియేవ నత్థి, ద్విన్నమ్పన సావకాసాన మేకక్ఖణే పవత్తియేవ హి విప్పటిసేధోతి, తథాపి వుత్తనయేన విప్పటిసేధప్పకప్పనాపి సక్కా కాతున్తీదముదాహటం సియాతి దట్ఠబ్బం, ఇమిస్సా పన పరిభాసాయ నిరాకులప్పవత్తి ‘‘ఆదిస్సా’’ తీమిస్సా వుత్తనయేన వేదితబ్బా, కతాకతప్పసఙ్గీ యో విధి, సో నిచ్చో, యోత్వకతేయేవాయమనిచ్చోతి వుత్తనిచ్చానిచ్చేసు అన్తరఙ్గబహిరఙ్గేసు చాతుల్యబలత్తా నాస్స యోగస్స బ్యాపారో, తథాహి నిచ్చానిచ్చేసు నిచ్చమేవ బలవన్తి నిచ్చానిచ్చానమతుల్యబలతా, అన్తరఙ్గబహిరఙ్గప్పకార(మ్పన) ఉపరి ‘‘లోపో’’తి (౧-౩౯) సుత్తే పకాసిస్సామ.
౨౩. సఙ్కేతో
వచనారమ్భస్స ఫలమాహ-‘అనుబన్ధోతి యం వుత్తం’త్యాది, వుత్తియం ‘‘యోనవయవభూతో సఙ్కేతో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి ‘‘భాసిస్సం మాగధం సద్దలక్ఖణ’’న్తి సద్దలక్ఖణా భిధానప్పకరణతో సద్దస్సానవయవభూతోతి విఞ్ఞాయతేతి దస్సేతుమాహ-‘కస్స’త్యాదిల్తుప్పచ్చయే లకారో ఉదాహరణం, పకతియాది సముదాయస్సాతిఆదివాక్యస్స సాప్పాయమత్థం వివరితుం ‘ఏవమఞ్ఞతే’చ్చాది వుత్తం, కేచి సద్దసత్థకారాతి పాణినిం సన్ధాయాహ, వచనన్తి ‘‘తస్స లోపో’’తి (౧-౩-౯) వచనం, పయోగాసమవాయితాతి కత్తాఇచ్చాదిప్పయోగే అసమవాయితా అప్పయోగితాతి అధిప్పాయో, ఏవమ్పిస్స లోపో వసేయో… అనుపుబ్బో బన్ధివినాసత్థోతి ఆహు ఉచ్చారితపధంసిత్తా అనుబన్ధ్యతే వినస్సతేత్యనుబన్ధోతి ఇమాయ సద్ద బ్యుప్పత్తియావసేన.
౨౪. వణ్ణ
‘అతేనా’తి (౨-౧౦౮) ఏత్థ అతోతి రస్సబ్యత్తినిద్దేసో వా సియా రస్సజాతినిద్దేసో వా సకలనిస్సయబ్యాపీ అత్థజాతి నిద్దేసోవా, తత్థ రస్సబ్యత్తినిద్దేసే సతి బుద్ధసిద్ధాదీసు యత్థకత్థచి అకారో గయ్హతేతి నేట్ఠప్పసిద్ధి… కేసఞ్చి అసిజ్ఝనతో, రస్స జాతినిద్దేసే పన బుద్ధసిద్ధాదిసబ్బాకారన్తానం లక్ఖణికగవాద్యకా రన్తానఞ్చాకారో గయ్హతీతి సబ్బథా ఇట్ఠప్పసిద్ధి, నాఞ్ఞో దీఘో బ్యత్తన్తరత్తాతి నానిట్ఠప్పత్తి ఆకారతో నాస్సేనాభావా, తస్మా అతోతి రస్సజాతినిద్దేసే నిస్సితే సబ్బమిదమిట్ఠం నిప్ఫజ్జతీతి నాత్థజాతి నిస్సీయతే, న రస్సబ్యత్తిచ, ‘‘యువణ్ణానమే ఓలుత్తా’’తి (౧-౨౯) ఆదీసు పన రస్సబ్యత్తియా రస్సజాతియా వా నిద్దేసే ‘తస్సేదం నోపేతి’చ్చాదీసు ఏఓఆదికమిట్ఠం కత్థచి భవేయ్య, న సబ్బత్థ, సబ్బత్థ వా భవేయ్య ‘వాతేరితం సమోనా’తిఆదీసు బ్యత్తన్త రత్తా, తస్మా సబ్బథా ఇట్ఠప్పసిద్ధియా ఇత్తజాత్యాది నిస్సీయతే, అథవా వణ్ణుచ్చారణమ్పతి కేసఞ్చి వణ్ణుప్పత్తిట్ఠానానం ఉచ్చనీచతదుభయ సంహారవసేన వణ్ణవిసేసుప్పత్తి దస్సనతో తేసం వసేన రస్స బ్యత్తినిద్దేసే రస్సజాతినిద్దేసే వా వుత్తనయేన ఇట్ఠానిట్ఠప్పత్తియం సబ్బథా సబ్బథా ఇట్ఠప్పసిద్ధియా ఇత్తజాత్యాది నిస్సీయతే, తత్థ వణ్ణ పరేన సవణ్ణగ్గహణం నియమితుం వచనమిదమారద్ధన్తి ‘సబ్బత్థేవా’తిఆదినా వచనారమ్భఫలమాహ, సబ్బత్థేవాతి సబ్బస్మింయేవ సుత్తప్పదేసే. నను సయఞ్చాతి వుత్తేపి పరియత్తం, న హ్యఞ్ఞం రూపా సయమత్థి, అఞ్ఞం వా (సయ)తో రూపన్తి సిద్ధేప్యేవం సతి అత్థేత్థ పరో కోచి విసేసోతి ఞాపేతుం సఞ్చ రూప’న్తి వుత్తికారో ఆహాతి సమ్బన్ధో, రూపస్స విసేసితబ్బత్తా ‘సఞ్చ రూప’న్తి వుత్తియం నిద్దిసీయమానత్తా చ రూపన్తి విఞ్ఞాయతీతి ‘సఞ్చ గయ్హతీ’తి వుత్తం, సంరూపగ్గహణాయాపిసద్దం కరోతో-ధిప్పాయో-యన్తి వత్తుమాహ-‘అఞ్ఞథే’చ్చాది, అఞ్ఞథాతి అఞ్ఞేనప్పకారేన సంరూపగ్గహణాయ అపిసద్దాభావేతి అధిప్పాయో, అఞ్ఞపదత్థేతి అఞ్ఞపదత్థ సమాసవిసయే, గుణీభూతస్సాతి అప్పధానభూతస్సాకారే కారాదినో, సమాసేన వుత్తత్తా పధానతూ తత్తేపి గుణో భవతి అఞ్ఞపదత్థో-కారేకారాది విధాయ కత్తా, విధీయమానో సవణ్ణోవ పధానం… ఇదమత్థితాయ తప్పవత్తియాతి. నను వుత్తియమపిసద్దస్సాత్థం వదతా సయఞ్చేతి వత్తబ్బం, ‘‘తథా సయమత్తనీ’’తి నిఘణ్డుతో సయఞ్చ-త్తాకారేకారాదిఞ్చ గయ్హతీత్యమత్థో సమ్భావీయతీతి చోదనమ్పనసి నిధాయ ‘సఞ్చ రూప’న్తి వదన్తో సాధిప్పాయారుళ్హం కిఞ్చి అత్థవిసేసం పకాసేతుం తథేవాహాతి దస్సేతుం వుత్తం-‘సయఞ్చే’త్యాది, ‘‘ధనఞ్ఞాతీసు సంసద్దో, తథాత్తత్తనియేసుపీ’’తి నిఘణ్డువచనతో ‘స’న్తి అత్తాపి గయ్హతి, కో సో సద్దరూపం సాధారణం, ‘స’న్తి అత్తనియమ్పి, కిన్తం సద్దాన మసాధారణం సద్దరూపం, తథా సతి అత్తనియం రూపం నామాత్తసఙ్ఖాతసద్దసమ్బన్ధీతి ఆహ-‘సంరూపం సద్దానమసాధారణం రూప’న్తి, ఏతఞ్చ ఇదన్తీమినా సమ్బన్ధితబ్బం, అసాధారణన్తి అసాధారణం సద్దరూపం, సతి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనస్స సాత్థకతాయ అసాధారణన్తి రూపం విసేసతా సాధారణస్సాపి సమ్భవో వుత్తోయేవ నామాతి ఆహ-‘దువిధం హి’చ్చాది, కిన్తం సాధారణమసాధారణఞ్చరూపన్తి సామఞ్ఞేన రూపం నిద్దిసితుమాహ-‘తత్థా’తిఆది, తత్థాతి నిద్ధారణే సత్తమీ, సద్దానన్తి సాత్థకనిరత్థకానం యేసంకేసఞ్చి సద్దానం, తంతం సద్దత్తాదీహి తేసంతేసం బుద్ధ అఇఆదీనం సద్దానం సద్దత్తాది, ఉభయత్థ ఆదిసద్దేన అత్థో సఙ్గహితో, తేన సాధారణం సద్దరూపమత్థరూపం తథా-సాధారణన్తి చతుబ్బిధం సంరూపన్తి దస్సేతి, చతూసుపి చేతేస్వసాధారణస్స సద్దరూపస్సేవోపానం దస్సేతుమాహ-‘తత్థా’తిఆది, సాధారణరూపబ్యుదాసేనాతి సాధారణరూపస్స పరిచ్చాగేన, ఉపాదియన్తో రూపమేవ సద్దస్ససం, నాత్థోతి చ దస్సేతీతి సమ్బన్ధో, చ సద్దో పనేత్థ ‘ఇదం దస్సేతీ’తి హేట్ఠా వుత్తం సముచ్చినోతి, అసాధారణస్సేవోపాదియనే కారణమాహ-‘తన్త’మిచ్చాది, ఇతరన్తి యే సంకేసఞ్చి సద్దానం సద్దత్తాది, పరస్సాపీతి అఞ్ఞస్స యస్సకస్సచి సద్దస్సాపి, ఇతి ఇదం, పతితం పసిద్ధం, ఏత్థ పన ఇతిసద్దో హేతుమ్హి, యస్మా ఇదం యథావుత్తం పసిద్ధం తస్మా పుబ్బాచరియపరమ్పరాయాగతో పదేసతో ఉపాదియన్తోతి పకతం, సంసద్దవిసేసనసామత్థియేన అసాధారణరూపోపాదియనేపి అసాధారణం సద్దరూపమేవోపాదీయతి నాసాధారణమత్థరూపం… ఇమినా వక్ఖమానకారణతా [తాయ (పోత్థకే)] వసేనాతి ఆహ-‘సద్దస్సే’చ్చాది, ఆసన్నం…సద్దతో సద్దభావసా నఞ్ఞత్తా, విపరియయతోతి విపరియాసేన అనాసన్న భావేనాతి అత్థో, చక్ఖువిసయోపి హి అత్థో కథం సోతవిసయసద్దస్స న ఆసన్నో సంరూపమ్భవితుమరహతీతి, కారణన్తరమాహ-‘అహేయ్యత్తాచా’తిఆది, అహేయ్యత్తాతి అపరిచ్చజనీయత్తా, ఇదమ్పి నిచ్చసమ్బన్ధిత్తే కారణవచనం, తం సద్దరూపం, నిచ్చసమ్బన్ధీతి నిరన్తరసంయోగీ, విపరియయతోతి హేయ్యత్తా, తథాహిచ్చాదినా అత్థస్స హేయ్యత్తం బోధేతి, అపరం కారణమాహ-‘అసాధారణఞ్చ రూపం’త్యాదినా, సాధారణో పరియాయ సద్దానం, పచ్చేతబ్బత్తాతి విఞ్ఞాతబ్బత్తా, ఇదాని కారణత్తయం సమోధానేత్వా ఇమేహి కారణేహి రూపమేవ సద్దస్స సంనామ, నాత్థోతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘తదేవ’న్తిఆది ఆరద్ధం, తదేవన్తి యస్మా ఏవం, తం తస్మాతి అత్థో, సరూపప్పధానేతి ‘‘గోస్సా వఙ’’ (౧-౩౨) త్యాదో గోస్సాత్యాదికే సరూపప్పధానే.
౨౫. న్తు
న్తుసుతియా జన్త్వాదీనమ్పి ‘‘న్తన్తూనంన్తో యోమ్హి పఠమే’’ (౨-౨౧౫) త్యాదినా గహణప్పసఙ్గే జాతియమభిప్పసఙ్గబాధనత్థం బ్యత్తియం వన్త్వాది సమ్బన్ధీనముపాదానత్తమిదమారద్ధం ‘‘వన్త్వవణ్ణా’’ (౪-౭౯) ‘‘తమేత్థస్సత్తీతి మన్తు’’ (౪-౭౮) ‘‘కత్తరి భూతే క్తవన్తు క్తావీ’’ (౫-౫౫) తి విహితా వన్త్వాదయో నామ.
ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం
పరిభాసాధికారో సమత్తో.
సరలోపాది వణ్ణనా
౨౬. సరో
ఆధారవిసేసాపస్సయనన్తి ఓపసిలేసికాధారవిసేసస్స నిస్సయనం, ఓపసిలేసికాధారం వినా ఆధారన్తరే గహితే సతి వచనన్తరం సుత్తన్తరం వినా బ్యవహితనివత్తి కాతుం న చ సక్కాతి సమ్బన్ధో, కేచీతి బుద్ధప్పియాచరియాదయో దస్సేతి, తే హి యది వణ్ణేన కాలేన వా బ్యవధానేపి సన్ధి భవేయ్య తదా సరేతి నిమిత్తస్సో పాదానం నిరత్థకం భవేయ్యాతి సరేతి నిమిత్తోపాదానసామత్థియేనానేన వణ్ణాదిబ్యవధానే నో సన్ధీతి మఞ్ఞమానా ‘నిమిత్తో’చ్చాదికం వాక్యమాహు, తదయుత్తన్తి తేహి’నిమిత్తో’చ్చాదినా యం వుత్తం, తం అయుత్తన్తి అత్థో, అయుత్తత్తే కారణం బ్యభిచారసబ్భావేన సామత్థియాభావోయేవాతి బ్యభిచారన్దస్సేత్వా సామత్థియాభావన్దస్సేతుమాహ-‘అవసానే,చ్చాది, కారియాభావేపీతి ఏత్థ న కేవలం ‘ఇదమేవ సచ్చం, సుమనా భవన్తు అథోపి’త్యాదో వణ్ణకాలబ్యవధానేయేవ, అథ ఖో ‘ఏతే న సచ్చేన సువత్థి హోతూ’త్యాదో అవసానే ‘పమాదో మచ్చునో పదం’ త్యాదో అన్త బిన్దు సఙ్ఖాతనిమిత్తన్తరే వా కారియాభావేపి నిమిత్తో పాదానస్స సాత్థకతోతి అపిసద్దస్సత్థో, సాత్థకతోతి భావప్పచ్చయలోపేన భావప్పధానవసేన వా వుత్తం, సాత్థకత్తతోతి వుత్తం హోతి, అఞ్ఞథా నిమిత్తోపాదానమేవ సాత్థకం నామాతి ‘నిమిత్తో పాదానస్స సాత్థకతో’తి న యుజ్జతి, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘అవసానే నిమిన్తరే వా కారియాభావేన బ్యభిచారసబ్భావా అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం సామత్థియం నత్థి, నిమిత్తన్తుబ్యవధానేపి చత్థి, యథా’దారునిమిత్తం వనోపసఙ్కమన’న్తి తస్మా వణ్ణకాలబ్యవధానేపి సరేతి నిమిత్తే సతి లోపకారియం పప్పోతే వా’తి. లుప్పతీతి ‘తత్రిమే’చ్చాదినా కథనకాలే న దిస్సతీతి అత్థో, అదస్సనమత్తమేవ హి లోపో, అఞ్ఞథా ‘తత్రా’దిసద్దరూపాభావప్పత్తియా అత్థప్పతీతి కారిత్తమేసం న సియాతి, పఠమాయ నిద్దిట్ఠో… వుత్తత్తా కమ్మస్స, సరస్సాతి వదేయ్య… భావే ఖాదిప్పచ్చయేన అవుత్తకమ్మత్తా, ఇహాతి ఇమినా సత్థన్తరే భావసాధనవసేన గహణం విభావేతి, గన్థ లాఘవో… సరస్స లోపోతి వా లోపం పప్పోతీతి వా అవత్తబ్బత్తా, సరోతి పఠమాయ నిద్దిట్ఠత్తా సరో లోపో నామ హోతీతి సఙ్కాపి సియాతి ఆహ-‘న చే’చ్చాది, ఇహాతి ఇమస్మిం సుత్తే, హోన్తిచ్చాదోపి పుబ్బసరలోపే హన్తిచ్చాదికమ్పి సియాత్యాసఙ్కియాహ-‘సోచే’చ్చాది, ఉస్సగ్గతో ఆగతో సమ్భూతో తస్స వా అయంతి ఓస్సగ్గికో పుబ్బలోపో, తస్స భావో ఓస్సగ్గికత్తం, ఓస్సగ్గికత్తా పుబ్బలోపస్స కారియన్తరేహి పరలోపాదీహి అపవాదవిధీహి ఆబాధితో ఏవ, సో చ పుబ్బలోపో హోతీతి సమ్బన్ధో, ‘‘పరో క్వచీ’’తి (౯౧-౨౭) క్వచిగ్గహణేన పుబ్బపరలోపానం తుల్యబలత్తాభావా యథా గమప్పత్తితో పరలోపస్సాపవాదరూపత్తం, అజ్ఝాసితేతి పవిట్ఠే, న హోతి… పరలోపాపవాదేన బాధితత్తా, తేహీతి పరలోపాదీహి, సబ్బథా ముత్తవిసయో సద్ధిన్ద్రియన్తి, వికప్పేన ముత్తవిసయో లతే వాతి.
౨౭. పరో
ఇతిసద్దో ఇదమత్థే, క్వచి లోపనీయో హోతీతి ఇదం వచనం దీపేతీతి సమ్బన్ధో, కిన్తి ఆహ-‘పయోగానుసారిత’న్తి, కస్సాతి ఆహ-‘కారియస్స పరలోపస్సా’తి, కేన హేతునాతి ఆహ ‘క్వచిగ్గహణేనా’తి, కత్థాతి ఆహ-‘ఇహ ఇమస్మిం సుత్తే’తి, తేనాతి తేన పయోగానుసారితాదీపనేన, యథాపయోగన్తి ఆగమపయోగానతిక్కమేన, నిచ్చం పక్ఖేవా పరలోపో సియాతి హోన్తిచ్చాదో నిచ్చం, లతావాతిఆదీసు పక్ఖే వా పరలోపో భవేయ్య, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘కస్మిన్తి అత్థే క్వాతి నిప్ఫన్నేనానియమవుత్తినా అనియమత్థస్సేవ విసేసకతో వచనే సబ్బత్థేవానియతత్థవుత్తిత్తా క్వచిసద్దో-యం యథాగమం నిచ్చమనిచ్చమసన్తఞ్చ విధిం దీపేతి, తత్థ హోన్తిచ్చాదికో నిచ్చ పక్ఖో పరలోపస్సేవ విసయో, లతావాతిఆదికో అనిచ్చపక్ఖో ఉభయసాధారణత్తా పుబ్బలోపస్సాపి విసయోతి ఇమినా నిచ్చం పక్ఖే వా పరలోపో హోతి, అసన్తపక్ఖో పన సద్ధిన్ద్రియన్తిఆదికో పుబ్బలోపస్సేవ విసయో సబ్బథానేన పరిచ్చత్తత్తా’’తి, తీసుపి చేతేసు పన పక్ఖేసు నిచ్చానిచ్చపక్ఖేసు యేవస్సాపవాదరూపతా… పుబ్బలోపస్స సబ్బథా హోన్తిచ్చాదో నివారకత్తా వా విధాయకత్తా వా పరలోపస్స, న త్వసన్తపక్ఖే… పుబ్బలోపస్సేవ సబ్బథానేన దిన్నా వసరత్తా, లోకగ్గోతిఆది తు క్వచిసద్దస్స పయోగానుసారితా దీపకత్తా నిచ్చే అసన్తేవాపి విధిమ్హి దీపితే పరలోపేన వా నిప్ఫజ్జతీతి నేట్ఠబ్యాఘాతో, ఏవం తావ క్వచిగ్గహణే సబ్బథానిట్ఠపరిహారేన ఇట్ఠప్పసిద్ధి సియా, తదభావేకథన్తి తదభావే విరోధమాహ-‘అఞ్ఞతే’చ్చాది, పరియాయేన భవన్తీతి క్వచిగ్గహణాభావే ‘పరో’తి సుత్తం సియా తథా సతి సుత్తద్వయమేకవిసయం తుల్యబలఞ్చ సియా, తత్థ విప్పటిసేధాభావా పమాణభూతానమాచరియ (వచనా)నం నిరత్థకతా మా భవీతి వారేన భవన్తీతి అత్థో, ఇతీతి ఇమినా పరియాయభవనకారణేన, పక్ఖేయేవ సియాతి లతావాతిఆదీసు పుబ్బలోపే పరియాయప్పవత్తే పరియాయేన పరలోపస్సాప్పవత్తితో లతావాతి పక్ఖేయేవ పరలోపో భవేయ్య, హోన్తిచ్చాదో నిచ్చం న సియాతి సమ్బన్ధో, తఞ్చాతి తం పరియాయభవనఞ్చ, ఖో వాక్యాలఙ్కారే, పటిపదన్తి పదమ్ప దమ్పతి హోతి, నేకదేసపరిహారేనాపి, తేనాహ ‘న కత్థచీ’తి, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘సబ్బత్థ వికప్పప్పసత్తియా హన్తి, సద్ధన్ద్రియంత్యాదికం ‘‘న ద్వేవా’’తి (౧-౨౮) సుత్తేపి హన్తిచ్చాదికఞ్చానిట్ఠరూపమ్పి సమ్పజ్జతీ’’తి. నచేవమిట్ఠన్తి ఏవమిదం యథావుత్తం వికప్పవిధానం సద్దలక్ఖణఞ్ఞూహి నేవాభిమతన్తి అత్థో, తమేవ సాధేతి ‘పరలోపో హి’చ్చాదినా, అథా నిచ్చపక్ఖే వా పరలోపే కతే-నేన పరిచ్చత్తట్ఠానే ఉస్సగ్గప్పవత్తియా లతావ లతేవాతి రూపద్వయం సమ్పజ్జతి తస్మా పయోగానుసారితాదీపకేన క్వచిసద్దేనేవ హోన్తి సద్ధిన్ద్రియం లతావ లతేవాతి పయోగ సమ్భవోపి, తథాపి అనిచ్చపక్ఖే లతాఇవాతి తతియరూపప్పసిద్ధియా పరియాయేన భవితబ్బన్తి పరికప్పేతి ‘నను చేత్యాదినా, అథ ‘‘పరో క్వచీ’తి క్వచిగ్గహణే సతి అప(వాదరూప)త్తా కథమ్పరియాయప్పవత్తీతి మనసి నిధాయానిచ్చపక్ఖే పరియాయప్పవత్తిదీపనత్థం ‘‘న ద్వేవా’’తి సుత్తితన్తి అపవాదే రూపత్తయేపి పరియాయప్పవత్తియం దోసాభావమాహ-‘నాయం దోసో’చ్చాది, తథాహిచ్చాదినా ‘‘న ద్వేవా’’తి సుత్తేనేవ పరియాయస్సాపి దీపితత్తం సాధేతి, సా చ ఏకత్థప్పవత్తి పరియాయం వినా న సమ్భవతి… ఏకక్ఖణే పవత్యసబ్భావాతి అధిప్పాయో, నను చ క్వచాభావే పరియాయప్పవత్తియం యథావుత్త దోసస్సేవాప్పసఙ్గతో మా హోతు పరియాయో, భిన్నవిసయే పన పుబ్బపరలోపప్పవత్తియా ‘‘న ద్వేవా’తి నిసేధే లతేవ లతావ లతాఇవాతి రూపత్తయం నిప్ఫజ్జతీతి చోదనం మనసి నిధాయాహ-‘నచే’చ్చాది, తత్థ దోసమాహ-‘తథా చ సతి’చ్చాదినా, కత్థచి దేమిచ్చాదో నిచ్చం పుబ్బలోపస్సేవ, కత్థచి హోన్తిచ్చాదో నిచ్చం పరలోపస్సేవ, వికప్పేన వా కత్థచి యథోదకం యథాఉదకం త్యాదో పుబ్బలోపస్సేవ కత్థచి ఇతిపి ఇచ్చపిచ్చాదో పరలోపస్సేవ కత్థచి లతేవ లతావ లతాఇవాచ్చాదో పరియాయేనుభయలోపస్సేవ దస్సనతోతి సమ్బన్ధో, ఏత్థచ ఇతిపీతి వవత్థితవిభాసత్త దీపనేన క్వచిసద్దేన పరలోపే కతే-ఞ్ఞత్ర పుబ్బ లోపే సమ్పత్తే ‘‘న ద్వేవా’’తి ఏత్థానువత్తమాన క్వచానుభావేన నిచ్చం నిసేధే ఇచ్చపిచ్చేవ భవతి. సమ్బజ్ఝతి తేసు తేసు సుత్తేసు. పరిచ్ఛేదోతి కమ్మత్థవసేన ఆధారవసేన వాతి ఆహ-‘పరిచ్ఛిజ్జతి’చ్చాది.
౨౮. నద్వే
తత్థచాతి చసద్దేన భవితబ్బం, తథా చ సతి అఞ్ఞోఞ్ఞానజ్ఝాసి తం యథోదకం యథాఉదకంత్యాది ఇతిపి ఇచ్చపిచ్చాదిచ సఙ్గహితం భవతీతి, పుబ్బలోపే పరలోపే చ పరియాయేన సమ్పత్తే ద్విన్నమ్పి పక్ఖే అభావే సతి కథమిదం యుజ్జతీతి చోదేతి‘యజ్జేవ’మిచ్చాదినా, యజ్జేవన్తి హి అయం నిపాతసముదాయో అనిట్ఠాపాదనారమ్భ వత్తతే, ఏవఞ్చే గయ్హతీతి అత్థో, తదేతి అత్థతో విఞ్ఞాయతి, నిచ్చం సన్ధికారియాభావే కారణమాహ-‘ఉపసిలేసా భావతో’తి, తదేవ సమత్థేతి ఈదిసేసు హి’చ్చాదినా, వత్తుమిట్ఠత్తాతి ఇమినా సన్నికంసో వణ్ణాన మద్ధమత్తకాలబ్యవధానా పచ్చాసత్తి, సన్నికంసస్సేతస్స వచనిచ్ఛాయం సతియేవ సన్ధికారియం హోతీతి దీపేతి, ఉపసిలేసాభావో వాతి ఉపసిలేసాభావో ఏవ భవతి, నాఞ్ఞథాతి అధిప్పాయో, తదభావేచాతి తస్స ఉపసిలేసస్స అభావే చ, సన్ధికారియాభావే కారణమాహ-‘కాలన్తరేన బ్యవధానా’తి, కాలన్తరేనాతి ఉభయత్థ ఠితవణ్ణాన ముచ్చారణకాలతో అఞ్ఞేన మజ్ఝప్పతితకాలేన, సన్ధి హోతేవ… సన్నికంసవచనిచ్ఛావసేన ఉపసిలేసభావతో, బుద్ధ వీర అత్థురాజపుత్తం అజరామరోతి ఛేదో, యదిపి సబ్బమ్పేతం యజ్జేవంత్యాదినా వుత్తం క్వచి సద్దప్పభావేనేవ సిజ్ఝతి, తథాపి పకారో-యమ్పి సత్థే యోజేతబ్బో వాతి దస్సేతుం వుత్తో.
౨౯. యువ
నను సుత్తే ‘లుత్తా’తి పఞ్చమీ నిద్దేసా ‘పరేస’న్తి హోతు, ‘యథాక్కమం’తి తు వచనాభావే కథం యథాక్కమన్తీదం వుత్తన్తి ఆహ-‘సమే’చ్చాతి, సమా సఙ్ఖ్యా గణనా యేసు తే సమసఙ్ఖ్యా-ఉద్దేసినో అనుదేసినో చ, ఉద్దిసనం పఠమం నిద్దిసనం ఉద్దేసో, అనుదిసనం పచ్ఛా కథనం అనుదేసో, ఉద్దేసో అనుదేసో ఏసమత్థీతి ఉద్దేసినో అనుదేసినో, తేసం సమసఙ్ఖ్యానముద్దేసీనం అనుదేసీనఞ్చ, ఇవణ్ణువణ్ణాహి ఉద్దేసినో ద్వే, ఏ ఓకారా అనుదేసినో చ ద్వేతి ఉద్దేసీనమనుదేసీనఞ్చ ఠాన్యాదేసానం సమసఙ్ఖ్యా సియా, సతియఞ్చ తస్సం యథాక్కమ మాదసా విధీయన్తే, లోకతో సిద్ధిముపదస్సేతి ‘తథాహి’చ్చాదినా. అవ…పే… ఏ ఓతి పరేసం మతం, విప్పటిపత్తీతి విరుద్ధా పటిపత్తి పటిజాననం, పరే ‘‘సతిపి హేట్ఠా వాగ్గహణే‘క్వచాసవణ్ణం లుత్తే’తి సుత్తే క్వచిగ్గహణకరణతో అవణ్ణే ఏవ లుత్తే అసవణ్ణో విధి హోతి, తతో ఇధ న హోతి దిట్ఠుపాదాన’’న్తి వదన్తి, క్వచీతి అధికారో ఇధ న హోతి మహుస్సవో మాతూపట్ఠానన్తి, పతిసద్దో ఆధారత్థో, తేన సమానాధికరణో ఉరసద్దోపీతి ఉరస్మిన్తి నిచ్చ సమాసత్తా అసకపదేన విగ్గహే కతే ‘‘అసఙ్ఖ్యం విభత్తి’’చ్చాదినా (౩-౨) సుత్తేన అసఙ్ఖ్యసమాసోతి దస్సేతుమాహ-‘విభత్యత్థేసఙ్ఖ్యసమాసో’తి, ఏత్థ పన యువణ్ణానన్తి సంసామి సమీపసమూహ వికారావయవాదీసు ఠాన్యాదేససమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, తస్మా ఇవణ్ణువణ్ణానం ఠానే ఏ ఓఆదేసా హోన్తీతి అత్థో, ఠానమ్పన తిధా అపకంసో నివత్తి పసఙ్గో చేతి, తత్థ గున్నం ఠానే అస్సా సమ్బన్ధీయన్తు [బజ్ఝన్తు (జినిన్దబుద్ధి)] తి అపకంసో ఠానసద్దస్సత్థో, ‘‘సేమ్హస్స ఠానే కటుకమోసధం దాతబ్బ’’న్తి నివత్తి ‘‘దబ్భానం ఠానే సరేహి అత్థరితబ్బ’’న్తి పసఙ్గో, తేసు ఇధ పఠమదుతియా న యుజ్జన్తి… నిచ్చత్తా సద్దత్థసమ్బన్ధస్స అపనయనవినాసా న యుజ్జన్తీతి, తతియో తు (యుజ్జతి)… సుత్తే అత్థాభిధానాయ ఇవణ్ణువణ్ణానం పవత్తిప్పసఙ్గే తదత్థాభిధానాయేవ ఏఓఆదేసా భవన్తీతి.
౩౦. యవా
‘‘సత్తమియం పుబ్బస్సే’’తి (౧-౧౪) పుబ్బస్స కారియవిధానతో సత్తమీ నిద్దిట్ఠస్స పరతా విఞ్ఞాయతీతి వుత్తియం ‘పరే’తి వుత్తం, ఏవముపరిపి, పరేహి ఇచ్చస్స అజ్ఝిణముత్తో’తి సాధేతుం ‘‘సబ్బోచన్తి’’ ‘‘అజ్ఝో అధీ’’తి చ సుత్తితం, తేసమిధ పచ్చక్ఖాతభావదస్సనత్థమాహ-‘ఇద’మిచ్చాది, అబ్భక్ఖానన్తి [అబ్భుగ్గభో] ఇమినావ సిద్ధన్తి ‘‘అబ్భో అభీ’’తి చ న వత్తబ్బం, ఇతి+అస్స ఇతి ఠితే పరలోపోతి దస్సనత్థం ‘ఇతి అస్స పరలోపో’తి ఆహ, అన్వగమాతిఆదీసు నిచ్చం.
౩౧. ఏఓ
పుత్తా మే+అత్థి, అసన్తో+ఏత్థాతి పదచ్ఛేదో.
౩౨. గోస్స
అన్తాదేసత్థోతి ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౭) బాధకస్స ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సా’’తి (౧-౧౯) బాధకేన ‘‘వానుబన్ధో’’తి (౧-౧౮) సుత్తేన అన్తాదేసత్థో, తేనేవ వుత్తం-‘బాధకబాధనత్థోయమారమ్భో’తి, అవవాదేసే పుబ్బసరలోపే దీఘేచ గవాస్సం, గవచ్ఛన్తి నిచ్చం. ఇదం కథం సిజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో, ఇదన్తి యథరివేచ్చాదికం, కిం వినా సిజ్ఝతీతి ఆహ-‘ఏవాదిస్సా’తిఆది, ఏవస్స ఆదిఏకారో ఏవాది, తస్స, రిఆదేసమన్తరేనాతి సమ్బన్ధో, చసద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, రస్సవిధానఞ్చాతి యోజనీయో, కతేపి తస్మిన్తి తస్మిం సుత్తే విహితే చ, న సిజ్ఝతీతి ఏవాదిస్స రిఆదేసో న కతోతి కత్వా వుత్తం, భుసం+ఏవాతి (పన) ఠితే మహావుత్తినా ఏవాదిస్స ఇఆదేసే రూపసిద్ధి హోతేవ, ఇధ పన పకారన్తరేన ‘భుసామివే’తి సాధేతుమాహ ‘తమ్పి’చ్చాది.
౩౩. బ్యఞ్జ
రస్సదీఘానన్తి సుత్తే అవుత్తే కథం రస్సదీఘానన్తి లభతి ఉద్దేసినోతి ఆహ-‘దీఘస్సా’తిఆది, దీఘస్సాతి రస్సస్సాతి చ ఠానసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, పచ్చాసత్యాతి ఠానసో పచ్చాసత్యా, ఇదఞ్చ నిస్సయ వసేన వుత్తం, నిస్సయకరణమేకో సత్థాగతో ఞాయోతి, ఇధ నిచ్చం-వీతినామేతి థుల్లచ్చయం, ఇధ న హోతి-జనో సాయం.
౩౪. సర
ఠానసమ్బన్ధేతి ఠితి ఠానం పసఙ్గో, సమ్బన్ధనం-సమ్బన్ధో, ఠాన్యాదేసభావలక్ఖణో ఠానేయోగనిమిత్తభూతో సమ్బన్ధో ఠానసమ్బన్ధో తస్మిం, ద్వే రూపాని హోన్తీతి ఇమినా న సరూపప్పధానోతి దస్సితం హోతీతి సమ్బన్ధో, హేతుమాహ-‘బహువచననిద్దేసా’తి, ద్వే రూపానిహోన్తీత్యాది వచనమిదం [పదమిదం (పోత్థకే)] దస్సేతి ‘‘సరూపప్పధానేపి ద్విసద్దే ద్విసద్దసామఞ్ఞేన సఙ్ఖ్యాద్విసద్దానుసిట్ఠం నప్పయుజ్జతే, తస్స (పన) సఙ్ఖ్యేయ్యవచనసఙ్ఖ్యాభావా ఏకవచనమేవ ( ) [(పన) (పోత్థకే)] హోతీ’’తి, ఇమినా చ-త్థప్పధానో-యం నిద్దేసో న సరూపప్పధానోతి దస్సేతి, అధిపతిపచ్చయో అధిపతిప్పచ్చయోతి అనిచ్చం, ఇధ న హోతి ఇధ మోదతీతి, తం ఖణన్తి ఏత్థ ఏకఙ్గవికలం పచ్చుదాహరణన్తి సరమ్హా పరత్తాభావా న ద్విత్తం.
౩౫. చతు
తబ్బగ్గే తతియపఠమాతి కస్మా వుత్తం చతుత్థ (దుతియ) సద్దేహి వగ్గక్ఖరేస్వేవ గయ్హమానేసు తథా నిద్దేసో యుత్తో, న హి చతున్నమ్పూరణో చతుత్థో ద్విన్నమ్పూరణో దుతియోతి అక్ఖరాయేవ వుచ్చన్తీతి ఆసఙ్కియ ‘వినాపీ’తిఆదిమాహ, అక్ఖరే అక్ఖరవిసయే చతుత్థాది వోహారో కరీయమానో వగ్గగ్గహణం వినాపి వగ్గక్ఖరేయేవ రుళ్హో పసిద్ధోతి సమ్బన్ధో, హేతుమ్హి ఇతిసద్దో, యతో ఏవం, తస్మా కారణా ‘తబ్బగ్గే తతియపఠమా’తి వుత్తన్తి అధిప్పాయో, తబ్బగ్గేతి చతుత్థదుతియా యస్మిం, తస్మింయేవ వగ్గేతి అత్థో, పచ్చాసత్తీతి పతి ఆపుబ్బా ‘సద-విసరణగత్యవసాదనేసు’ఇచ్చస్మా ఇత్థియం భావేత్తిమ్హి నిప్ఫజ్జతీతి దస్సేతుమాహ-‘పచ్చాసీదన’మిచ్చాది, యథాయోగ్గన్తి చతుత్థక్ఖరే చతుత్థస్స తతియో దుతియక్ఖరే దుతియస్స పఠమోతి ఏవం యోగ్గమనతిక్కమ్మ, ధస్స దభావోతి ఇమినావ పుబ్బస్స ధస్స దత్తముపలక్ఖేతి, తథా యసత్థేరోతి. థేరోతి ఏత్థ ఏకారో వగ్గక్ఖరో న హోతీతి తస్మిం తవగ్గదుతియక్ఖరస్స తస్స తో పఠమో న హోతి. పన్థోతి ఏత్థ తవగ్గ దుతియక్ఖరేన థకారేన తబ్బగ్గభూతే నకారే సతీపి న సో తబ్బగ్గదుతియక్ఖరోతి న తస్స పఠమో తో, ఏత్థ నిగ్ఘోసో నిఘోసోతిఆది అనిచ్చం, దడ్ఢో నిట్ఠానన్తి నిచ్చం.
౩౬. వితిస్స
ఇతిసద్దో-నుకరణం. నిపాతస్స పకతివియా-నుకరణం భవతి, అనుకరణఞ్చ ద్విధా అసాధుసద్దరూపం సాధుసద్దరూపన్తి, తేసు భారవాహకో కోచి తేన పీళితో ‘అహో భారో’తి వత్తబ్బే సత్తివేకల్లా ‘అహో బాల’ ఇచ్చాహ, తంసమీపవత్తీ ‘కిమయమాహే’తి కేనచి పుట్ఠో సమానో ‘అహో బాల ఇచ్చయమాహే’తి వదతి, ఇధమసాధుసద్దరూపం, ఇతీతి పన సాధుసద్దరూపం, తస్మా తతో-నుకారియేనాత్థేన సాత్థకత్తా ఠానసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ.
౩౭. ఏఓ
నను ‘‘వితిస్సేవే వా’’తి (౧-౩౬) వోత్యనువత్తియ అవణ్ణే ఏఓనం వో హోతీతి చ సక్కా విఞ్ఞాతుం, తథా సతి ‘అవణ్ణే క్వచి వో హోతీ’’తి వత్తబ్బం ‘అహోతి వా’తి కస్మా వుత్తన్తి చోదనమాసఙ్కియాహ-‘ఓకారస్సపి’చ్చాది, ఠానిభావేన నిద్దిట్ఠత్తాతి ‘‘ఏఓన’’న్తి (౧-౩౧) వకారాదేసస్స విజ్జమానత్తా వకారాదేసమ్పతి పున ఓకారో ఠానిభావేన నిద్దిసితబ్బో న సియాతి అధిప్పాయేనాహ, న నిమిత్తన్తి ఏఓనం వకారాదేసత్థం అవణ్ణో కారణం న హోతీతి అత్థో, అఞ్ఞథాతి అవణ్ణస్స నిమిత్తత్తే, ఓకారం న పఠేయ్యాతి సమ్బన్ధో, మకారాగమే’యాచ కమాగతే అగ్గమక్ఖాయతీ’తి, స్వే భవన్తి విగ్గయ్హ తనప్పచ్చయే తద్ధితవుత్తియం విభత్తియా ‘‘ఏకత్థతాయం’’తి (౨-౧౧౯) లోపే అకారాదేసే దీఘేచ స్యాదిమ్హి స్వాతనం ద్విత్తే హియ్యత్తనం. స్వాతనన్తిఆదీసు నిచ్చం, ఇధ నహోతి పరేచ న విజానన్తీతి.
౩౮. నిగ్గ
కథ‘మాగమో హోతీ’తి వుత్తం యది నిగ్గహీతమాగమో సియా సుత్తే ఆగమగ్గహణేన వా భవితబ్బం ఞ-మ-కాద్య నుబన్ధవిసేసేన వా త్యాసఙ్కియాహ-‘అసతి పి’చ్చాది, ఆగమావసాయే కారణమాహ-‘ఆదేసత్తాయోగా’తి, ఆదేసత్తాయోగో కథం విఞ్ఞాయతి చ్చాహ-‘ఠానినిద్దేసాభావతో’తి, తథా సతి ఆగమినిద్దేసాభావా ఆగమత్తమ్పి న సియాతి చోదేతి ‘యజ్జేవ’మిచ్చాదినా, న-ఇతి చోదనం పటిక్ఖిపిత్వా తస్స ఆగమత్తమేవ సాధేతుమాహ-‘తస్సా’తిఆది, తస్సాతి నిగ్గహీతస్స, రస్సానుప్పవత్తితో రస్ససరమేవ అనుగన్త్వా పవత్తితో, అయమేవత్థో వుత్తియమ్పి దస్సితోయేవాతి వత్తుమాహ-‘ఏతదేవే’చ్చాది, పురిమా జాతీతి విసేసనసమాసేకతే రస్సే చ బిన్ద్వాగమో, పరనిమిత్తస్సానిద్దిట్ఠత్తా బహుసద్దే-న్తస్స బిన్ద్వాగమే బహుం, సతిపి పయోగానుసారిత్తదీపకస్స క్వచిసద్దస్సాపి వవత్థితవిభాసత్తే వాసద్దస్సాపి తాదిసత్తస్సేవ పటిపాదకత్త సభావం దస్సేతుం ‘వవత్థితవిభాసత్తా వాధికారస్సా’తి వుత్తియం వుత్తం, వవత్థితస్స లక్ఖియస్స అనురోధేన లక్ఖణప్పవత్తికా విభాసా వవత్థితవిభాసా, అభేదేన తు వాధికారో వవత్థిత విభాసా, తస్సా భావో వవత్థితవిభాసత్తం, తస్మా, ఇధ న హోతి ఇధ మోదతి, ఇమస్మిం ఠానే ఆగమత్తప్పకాసకో ఠానినిద్దే సాభావా ఆదేసత్తాయోగసఙ్ఖాతో కారణవిసేసో సమత్థో, తస్స భావో సామత్థియం-అత్థబల-మఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం, సచాతి సో ఆగమో చ.
౩౯. లోపో
లోపసద్దస్స భావసాధనమత్తమేవ సాధేతుమాహ-‘తేనే’చ్చాది, లోపోతి యది కమ్మసాధనో సియా తదా తేన సమానాధికరణం కత్వా ఉపరి ‘‘పరసరో’’తి సుత్తమారభీయేయ్యాతి బ్యతిరేకమాహ ‘న పరసరో’తి, ఇధ న హోతి సఙ్గరో.
౪౦. పర
త్వంసి త్వమసీతి వికప్పో, ఇధ న హోతి తాసాహం.
౪౧. వగ్గే
నను వగ్గేవగ్గన్తోతి ఏత్తకేయేవ వుత్తే యస్మిం (కిస్మి)ఞ్చి వగ్గక్ఖరే పరే బిన్దునో యోకోచి వగ్గన్తో అనియమేన భవేయ్య తథా సతి అనిట్ఠమ్పి సియాత్యాసఙ్కియ పచ్చాసత్తిం సన్నిస్సాయానిట్ఠ నివత్తిన్దస్సేతుమాహ-‘వగ్గే వగ్గన్తో’తిచ్చాది, సోవాతి వగ్గన్తోవ, తస్మిన్తి వగ్గక్ఖరే.
౪౨. యేవ
నను సద్దత్తా బ్యభిచారిత్తా ఏవస్స తావ సద్దో హోతు, సంయతో, సంహితోతి సద్దేకదేసభూతానమ్పి సమ్భవా తేపి గహే తబ్బా సియున్తి ‘యఏవహి సద్దేసు’తి యహీనమ్పి కథం సద్దవోహారో కతోతి ఆహ ‘ఏవా’తిఆది, ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘అబ్యభిచారినా బ్యభిచారీ నియమ్యతే’తి.
౪౩. యేసం
యసద్దే పుబ్బసుత్తేనేవ సంస్సప్యాదేసే సిద్ధే సో ( ) [(తస్స) (పోత్థకే)] య కారమత్తేయేవ పరే సంస్సేవ (యథా) సియాతి సుత్తమిదమారద్ధం.
౪౪. వన
ఠానినమాసిలిస్స గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఆగమో నామ, కో-యమేత్థ ఠానీతి ఆహ-‘సరస్సాతి, సుత్తే అనువత్తస్స చ అవిజ్జమానత్తా ‘సరస్సా’తి కుతో లబ్భతీతి చోదేతి ‘నను చే’త్యాదినా. ఆగమసుతియా వనాదీనం ఠానిసుతియా అభావేపి సామత్థియా బ్యఞ్జనస్స వా ఆగమో సియా సరస్స వా, యది బ్యఞ్జనస్స వా సియా (న) ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి (౫-౯౨) సుత్తిత మాచరియేన, తస్మా తదేవ ఞాపేతి ‘సరో యేవేత్థ ఠానీ భవితుమరహతీ’తి. వుచ్చతేచ్చాదినా పరిహారమాహ, నిపుబ్బా పదిస్మా అనప్పచ్చయే ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి యుకఅన్తావయవో ‘‘తవగ్గవరనా’’దినా (౧-౪౮) యే దస్స జో ‘‘వగ్గల సేహితే’’తి (౧-౪౯) (యస్స జో) నిపజ్జనం, మానన్తత్యాదీసూతి అధికారాతి ‘‘క్యో భావకమ్మేస్వపరోక్ఖేసు మానన్తత్యాదీసూ’’తి (౫-౧౭) ఇతో మానన్తత్యాదీసుతి అధికారా, పచ్చయన్తరేతి మానన్తత్యాదీతో అఞ్ఞస్మిం పచ్చయే, కచ్చాయనేన ‘అతిప్పగోఖోతావా’తి సాధనత్థం ‘‘క్వచి ఓ బ్యఞ్జనే’’తి ఓకారాగమో గకారాగమో చ సుత్తన్తరేన విహితో, తం పకారన్తరేన సాధేతుం వుత్తియం-‘అతిప్పగో ఖో తావా’తి యం వుత్తం తం దస్సేతుం ‘అతిప్పా’తిఆది వుత్తం.
౪౬. ఛ
ద్వాదయో అట్ఠారసన్తా బహువచనన్తాతి ‘ఛకీ’తి వత్తబ్బే ‘ఛా’తి ఏకవచనం న యుజ్జతీతి చోదేతి ‘ననుచా’తిఆదినా, పరిహరతి నచ్చాదినా, నేతి ‘ఛళో’తి అయుత్తో-యం నిద్దేసో న హోతీతి అత్థో, ఛసద్దస్స అనుకరణత్తా ఛసద్దానుకరణత్తా, హేట్ఠా వుత్తసాధుసద్దరూపా సాధుసద్దరూపమనుకరణం విభజతి ‘అనుకరణఞ్చ దువిధ’మిచ్చాదినా, పరిచ్చత్తో జహితో అత్థో విధినిసేధరూపో యస్స తం పరిచ్చత్తత్తం, ఏత్థ పన ఛసద్దేన ఛసఙ్ఖ్యావిసేసో పరిచ్చత్తో, అభిధాయతో హోతీతి ఇమినా ఛసద్దస్స అనుకారియేనాత్థేనాత్థవన్తత్థమాహ, ఏకవచనన్తస్స నిద్దేసో కతో… ఛసద్దవచనీయస్స ఛస్స ఏకత్తా, అనుకారియస్సాతి ఏకాదినో సఙ్ఖ్యా సద్దస్స తదఞ్ఞస్స వా యదనుకారియమేకాదికం తదఞ్ఞం వా సద్దరూపం తస్స. సఙ్ఖ్యాదివిసేసన్తి ఏకత్తాదిసఙ్ఖ్యావిసేసం తదఞ్ఞం వా, ‘‘యోమ్హి ద్విన్నం దువే ద్వే’’తి (౨-౨౧౯) సుత్తే ద్విసద్దో-నుకారియం ద్విసద్దరూపం తబ్బచనీయఞ్చ ద్విసఙ్ఖ్యావిసేసమ్పరామసతీతి తబ్బాచకం ద్విన్నన్తి బహువచనం, అథ ‘ళఞి’తి కస్మా న వుత్తం ఏవఞ్హి సతి ఞానబన్ధత్తాళకారో ఆద్యవయవో భవితుమరహతీతి చోదనమ్మనసి నిధాయ ‘ఛసద్దా’తిఆదిమాహ, అన్తాపవాదేన విధీయమానో ళకారో ఛ సద్దా పరస్సాదిస్స ఆగమత్తా…పే… హోతీతి సమ్బన్ధో, అన్తాపవాదేనాతి ఇమినా ‘సరస్సా’తి ఛట్ఠీనిద్దేసతో ‘‘ఛళీయన్తస్సా’’తీ-మస్స విసయభావం దీపేతి, పరస్సాతి ఇమినా ‘ఛా’తి పఞ్చమీనిద్దేసతో ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తీమస్స విసయభావం, ఆదిస్సాతి ఇమినా ళస్సేకవణ్ణత్తా అన్తాపవాదేన ‘‘ఆదిస్సా’’తి సుత్తే న ఆద్యన్తో వియేకోపి సరోతి సరస్సాదిస్స పత్తిం దస్సేతి, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘ఛా’తి పఞ్చమీనిద్దేసా ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి (౧-౧౫) పరస్స సమ్పత్తం కారియం ఏకవణ్ణత్తా ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౭) అన్తస్స సమ్పత్తం ‘‘ఆదిస్సా’’తి (౧-౧౬) ఆదివణ్ణస్స పప్పోతీ’’తి. ఆదిభూతోవ హోతీతి అసతిపి ఞకారే ఆగమగ్గహణానువత్తియా ఆగమినం సరం అవినాసేన్తో తస్స ఆద్యవయవభూతోవ హోతీతి అత్థో, లకారం కరోన్తి ‘‘యవమదనతరలాచాగమా’’తి సుత్తేన, తన్తి లకారకరణం ఉభిన్నమవిసేసవచనఞ్చ అయుత్తతం దస్సేతి ‘తేసమ్పి’చ్చాదినా, తేసమ్పీతి కచ్చాయనానమ్పి, అక్ఖరసఞ్ఞాయన్తి ‘‘అక్ఖరాపాదయో ఏకచత్తాలీస’’న్తి విధీయమానఅక్ఖర సఞ్ఞాయం. అవిసేసే లళానం నానత్తాభావే, పాకటో వాతి ఇమినా సుతిలిపిభేదస్స పచ్చక్ఖసిద్ధతన్దస్సేతి, తత్థ హి సోతవిఞ్ఞాణవీథియా లళానం విసుంవిసుం గహణం సుతి, తంతం దేసవాసీనం లేఖా వ వత్థానం లిపి, తేసం భేదో సోతచక్ఖువిఞ్ఞాణగయ్హత్తా పచ్చక్ఖసిద్ధో, ఛళభిఞ్ఞాతి వికప్పేన ళకారాగమపక్ఖే రూపం.
౪౭. తద
ఇస్స అత్తం నిపాతనా, దకారో పన ‘‘మయదా సరే’’తి (౧-౪౪), పదన్తరేనాతిఆదీతి ఇమినా అఞ్ఞేన పదేన, సాధూని భవన్తీతి వుత్తి పాఠస్స అత్థం వత్తుం ‘సాధూని భవన్తీతి నిపాతనతో’తి ఆహ, తత్థ కారణమాహ-‘య’మిచ్చాది, అప్పత్తస్స పాపనమ్పత్తస్స పటిసేధో చ నిపాతనం, తేసం ఇధ పాఠాతి తేసం తథా ఇచ్ఛన్తానం ఇధాతి నిపాతస్స ఇమస్మిం తదమినాదిసుత్తే పాఠా, ఉద్ధస్స ఉదూతి ఉద్ధం ఖమస్సాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసే ఉద్ధంఖ ఇతి ఠితే ఉద్ధంసద్దస్స ఉదుఆదేసో, అస-భోజనే ఇచ్చస్మా ‘‘క్వచణ’ ఇతి (౫-౪౧) సుత్తేన అణ్పచ్చయే అససద్దో నిప్ఫజ్జతీతి ఆహ-‘పిసితమసనా’తి ‘‘క్వచణ’’ ఇతి మహియం రవతీతి ఠితే ఇమినావ గణనిపాతనేన సమాసే కతే మయూరసద్దో నిప్ఫజ్జతీతి దస్సేతుమాహ ‘మహిసద్దస్సే’చ్చాది, అస్స తదమినాదిగణస్స ఆగతిగణత్తా ఏవమఞ్ఞేపీతి సమ్బన్ధో, వుత్తన్తి పాఠసేసో. దీఘనికాయాదీసు పఞ్చసు నికాయేసూతి–
‘‘దీఘమజ్ఝిమసంయుత్త, అఙ్గుత్తరికఖుద్దకా;
నికాయా (పఞ్చ) గమ్భీరా, ధమ్మతో అత్థతోచిమే’’తి.
వుత్తేసు దీఘాగమాదీసు పఞ్చసు నికాయేసు, ఞాతబ్బాతి వణ్ణా గమాదిద్వారేన జానితబ్బా, పఞ్చవిధం పఞ్చప్పకారం నిరుత్తముచ్చతేతి సమ్బన్ధో, నిబ్బచనం నిరుత్తం, నపుంసకే భావే త్తో, అత్థకథనవాక్య పుబ్బకముచ్చారణమిచ్చత్థో, తదభిధాయి సత్థమప్యభిధానే-భిధేయ్యో పచారా తదత్థతాయ వా నిరుత్తముచ్చతే, వుత్తనిరుత్తి లక్ఖణేన…పే… వేదితబ్బాతి ఇమినా నిరుత్తసత్థే యే సద్దా పటిపదం నిప్ఫాదియన్తి తేసమిదం సామఞ్ఞేన నిప్ఫాదనన్తి దీపేతి, ద్వారే నియుత్తో దోవారికోతి ఏత్థ ణికే దకారవకారానం మజ్ఝే ఓకారాగమో, హింసిస్మాతి ‘హింస-హింసాయ’ మిచ్చస్మా, అప్పచ్చయేతి ‘‘సావకారకేస్వ ఘణ్ఘకా’’తి (౫-౪౪) అప్పచ్చయే, నిజకోతి ఏత్థ జకారస్స యకారే నియకో. అథ వణ్ణవికారోతి వుత్తత్తా జవణ్ణస్స యాదేసే నియకాదయో తావ సిజ్ఝన్తు, సుసానాదయో కథం ఛవపదాదివికారత్తా సుసానాదీనన్తి ఆహ ‘పదవికారోపి’చ్చాది. అఞ్ఞథా వణ్ణసముదాయాదేసస్స విసుంగహణే ఛబ్బితోపత్తియా ‘పఞ్చవిధం నిరుత్త’న్తి సఙ్ఖ్యానియమో న యుజ్జేయ్యాతి భావో. యోగో సమ్బన్ధో, తథాహిచ్చాదినా ధాతుస్స అత్థాతిసయేన యోగమ్పాకటీకరోతి, రవనకిరియాతి సమ్బన్ధోతి కేకాయితాన్యసద్దనకిరియాభిసమ్బన్ధో. మయూరోతి ఏత్థ రవతి మయూరరావే ఏవ వత్తతే, న సామఞ్ఞేన రవనకిరియామత్తేతి భావో.
౪౮. తవ
వణ్ణమత్తస్సే వాతి వణ్ణసామఞ్ఞస్సేవ, మత్తసద్దో ఏత్థ సామఞ్ఞ వచనో. యకారస్సచ చాదేసోతి సమ్బన్ధో, దయకారానం జత్తన్తిస్స ఇమినా, యస్స ‘‘వగ్గలసేహి తే’’తి (౧-౪౯) జత్తం, అత్తానమధికిచ్చ పవత్తన్తి అత్థే అసఙ్ఖ్యసమాసో.
౪౯. వగ్గ
యన్తం సద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధిత్తేపి పక్కన్తవిసయత్తా తంసద్దో యంసద్దం నాపేక్ఖతేత్యాహ-‘తేతి అనన్తర’ఇచ్చాది, తం సద్దో హి పక్కన్త విసయో తథా పసిద్ధవిసయో అనుభూతవిసయో చ యంసద్దం నాపేక్ఖతే, యథా చేసో యంసద్దన్నా పేక్ఖతే, తం సబ్బం మహాసామినాధికాయం సుబోధాలఙ్కారటీకాయం–
మునిన్దచన్దసఞ్జాత, హాసచన్దనలిమ్పితా;
పల్లవాధవలాతస్సే, వేకో నాధరపల్లవోతి (౧౨౨).
ఏతిస్సా గాథాయ అమ్హేహి విత్థారితనయేన గహేతబ్బం, యథా రహన్తి సకమ్మాకమ్మధాతూనమనురూపం.
౫౦. వేవా
కిఞ్చాపీదం [ఇదంకిఞ్చాపి (పోత్థకే)] వికప్పనత్థం కతన్తి హేట్ఠిమేన ని(న్నాన)త్తం విఞ్ఞాయతి, తథాపి ఇమినా వాకారేన వికప్పోవ, హేట్ఠిమే పన క్వచాధికారా హకారన్తధాతుతో ధ్యణ్పచ్చయే మేహ్యం, దోహ్యం సినేహ్యం, లేహ్యన్తిపి భవత్వేవ.
౫౩. సంయో
వత్తునో-త్తప్పధానత్తమత్తవచసీతి నియతావయవవాచినో ఉపాదానాతి వుత్తమనేకత్థత్తేప్యాదిసద్దస్స, ఆదియతీత్యాదీతి కమ్మసా ధనోచాయమాదిసద్దో, సోయమత్థో సుమఙ్గలప్పసాదనియా ఖుద్దసిక్ఖా టీకాయ‘ఆదితో ఉపసమ్పన్నా’తి ఏత్థ అమ్హేహి వుత్తనయేన వేదితబ్బో, సంయుజ్జతీతి సంయోగో-ఏకత్రావట్ఠితబ్యఞ్జనా.
౫౪. విచ్ఛా
యంవత్తతేతి వుత్తివచనం నిక్ఖిపిత్వా తస్స అత్థం వత్తుమారభతే ‘సమ్భవాపేక్ఖాయే’చ్చాది, యంవత్తతేతి చ సుత్తే అవిజ్జమానేపి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగమ్పతి కామచారోతి వుత్తియం వుత్తం, యసద్దస్సానియమత్థవుత్తిత్తేపి పదవాక్యతో నాఞ్ఞం సమ్భవతి విచ్ఛాయమాభిక్ఖఞ్ఞే చ వత్తమానన్తి ఆహ ‘సమ్భవాపేక్ఖాయపదం వాక్యంవా’తి, సమ్భవతీతి సమ్భవో-పదం వాక్యం వా, తస్మిం అపేక్ఖాయ పదం వాక్యం వా వత్తతేతి సమ్బన్ధో, వత్తతేతి విచ్ఛాయమాభిఞ్ఞే చాత్థే వత్తతే, నను పదస్స వాక్యస్స వా విసుంయేవ దబ్బాదయో అత్థా, తం కథమిద మేతస్మిం వత్తుధమ్మే కిరియాధమ్మే చ విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞత్థే వత్తతేతి అనుయోగం సన్ధాయాహ-‘విసయభావేనా’తిఆది, విచ్ఛాయ వత్తుధమ్మస్స కిరియాధమ్మస్స చాభిక్ఖఞ్ఞస్స విసయో పదం వాక్యం వా… అనఞ్ఞత్థవుత్తివసేన తత్థప్పవత్తియా, తం వసేనచ, అభిధాయకత్తేన చేతి గోచరత్తేన పకాసకత్తేన చాతి అత్థో, యంవత్తతేతి అజ్ఝాహటస్స యన్తి పఠమన్తస్స విభత్తివిపరిణామం దస్సేతి (తస్సాతి) ఆదినా, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘యజ్జపి ‘విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేస్వి’ త్యత్ర ఛట్ఠీనోచ్చారీయతే, తథాపి ఛట్ఠీపసిద్ధి హోతేవ, కథం ద్వే ఇచ్చాదేసనిద్దేసా ఆదేసో చ సమ్బన్ధీనమపేక్ఖతే, ‘విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసూ’తి చాత్థనిద్దేసో, న చాత్థస్సాదేసేన సమ్బన్ధో ఉపపజ్జతే, తస్మా విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసు యం పదం వాక్యం వా వత్తతే తస్స ద్వే భవన్తిచ్చేవం ఛట్ఠీయత్థో సక్కా వత్తు’’న్తి, ద్వే రూపాని హోన్తీతి దస్సితం హోతీతి సమ్బన్ధో, సద్దరూపే సఙ్ఖ్యయ్యేతి దుతియా బహువచనన్తం పటిపాదయమానోతి ఏత్థ పటిపాదనకిరియాయ సమ్బన్ధేనోపదిట్ఠం, ‘‘వాక్యన్తరట్ఠోపి సద్దో తదఞ్ఞస్మిమ్పి సమ్బన్ధముపయాతీ’’తి ద్విసద్దోతి ఇదం ఉపరి వాక్యద్వయేప్యుపయుజ్జతి ‘ద్విసద్దో వుత్తో, ద్విసద్దో న సరూపప్పధానో’తి, అథ సరూపప్పధానో కస్మా న వుత్తోతి ఆహ-‘బహువచనేన నిద్దేసా’తి, అథ ద్వేతి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా పదవాక్యానం ఠానే ద్విబ్బచనం వా సియా, తానేవా వత్తన్తీతి ద్విప్పయోగో వా, తథా సతి ‘యంవత్తతే తస్సా’తి కస్మా పఠమమేవ నిస్సాయ వుత్తియం వివరణం కతన్తి ఆహ-‘ఏవఞ్చా’తిఆది, ఇదాని ద్విప్పయోగపక్ఖస్స సదోసత్తా అగహితభావం దస్సేతుమాహ-‘యదాత్వి’ త్యాది, తుసద్దో పుబ్బస్మా పక్ఖా విసేసస్స పదస్సకో [విసేసనత్థో (పోత్థకే)], తత్థ హి ద్వే [ద్వేరూప (పోత్థకే)] సద్దరూపాన్యాదిసీయన్తే, ఇహ తు సోవ సద్దో ద్విరావత్తతే, ఆవుత్తీ సఙ్ఖ్యేయ్యాతి ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘ద్విసద్దో-యం ‘‘ఆదసహి సఙ్ఖ్యా సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తన్తే’’తి వచనతో సఙ్ఖ్యేయ్యవచనో, తస్మేహ సఙ్ఖ్యేయ్యం సద్దరూపం వా సియా ఆవుత్తి వా, ఇచ్చపి నిద్దేసో తదుభయమపేక్ఖియ నపుంసకలిఙ్గేన వా సియా ఇత్థిలిఙ్గేన వా, తత్థ యదా నపుంసకలిఙ్గేన నిద్దేసో, తదా సద్దరూపాని సఙ్ఖ్యేయ్యాని భవన్తి, యదా తు ఇత్థిలిఙ్గేన, తదా సద్దస్సావుత్తీ ఉచ్చారణలక్ఖణా కిరియా సఙ్ఖ్యేయా భవన్తి, తతో చేత్థ ఆవుత్తీఅపి సఙ్ఖ్యేయా హోన్తీ’’తి, తదా ద్విప్పయోగో ద్విబ్బవచనన్తి ఏస పక్ఖోతి అయమేత్థ భావో’’ యదా ద్వే ఆవుత్తియో విధీయన్తే తదా ద్విప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తే సోపేక్ఖో, (అత్ర ఠాన్యాదేసభావో నత్థి) [నతుట్ఠానే ద్విబ్బచనపక్ఖో (పోత్థకే)] ఆవుత్తి హి కిరియా, తస్సా చేహ సద్దో సాధనం, న చ కిరియాయ సాధనస్స చ ఠాన్యాదేసభావో ఉపపజ్జతే, తస్మా యదావుత్తీ విధీయన్తే, తదా దిప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తే-సో పక్ఖో భవతీ’’తి, అయమ్పి పక్ఖో పాణినీయేహి పరిగ్గహీతో, తదయుత్తం దోసదుట్ఠత్తాతి సన్దస్సయమాహ-‘సో పనే’త్యాది, తే హి దుతియమ్పి పక్ఖమబ్భుపగమ్మ ఉపచారమత్తతో భేదో, వత్థుతోత్వభేదో వాతి పోనోపుఞ్ఞేన తం సాధేన్తి. కథమ్పన సదోసత్తం యేనాయం న గహితోత్యాహ- ‘తథాహి’చ్చాది, ణ్యో నసియాతి ‘‘తస్స భావకమ్మేసు త్త తా త్తన ణ్య ణేయ్య ణియ ణియా’’తి (౪-౫౯) భావే విధీయమానో ణ్యో ద్విప్పయోగపక్ఖే సద్దభేదసబ్భావా పున పునేతి సముదాయసభావతో పునపున భావోతి అత్థే పునపున సముదాయతో న భవేయ్యాతి అత్థో, న కేవలం ణ్యోవ, అథ ఖో ఏకపదన్తోగధానం సరానం సరానమాదిభూతస్సుకారస్స భవన్తో ఓకారోపి ‘‘సరానమాదిస్సా యువణ్ణస్సా ఏఓ ణానుబన్ధే’’తి (౪-౧౨౪) న సియా, ‘‘మనాద్యాపాదీనమోమయే చ ‘‘ఇతి (౩-౫౯) ఓకారో పన పక్ఖద్వయేపి హోతేవ… ఉత్తరపదస్స నిమిత్తభావేన గహితత్తా, పుబ్బపక్ఖేపి హి ద్వే సద్దరూపాన్యేవాదిసీయన్తేతి హోతేవ పద భేదో, వక్ఖతి హి ‘సతీపి అత్తగతే భేదే’తి. నను ఆవుత్తిధమ్మభేద సద్దస్సుపచరితో భేదో, సరూపతో త్వభేదోవ, అఞ్ఞథా ఆవుత్తియేవ న సియా, ఏకస్స హి వత్థునో ఆవుత్తి హోతిచ్చాహ‘నాన్తరేనే’చ్చాది, అఞ్ఞథేతి ఉపచరితో భేదో న సభావతోతి చే, కారియమ్భవతీతి ఏవి న సక్కా వత్తున్తి సమ్బన్ధో, సభావతో త్వభేదో వాతి ఉపచారాభావేన వత్థుతో విజ్జమానభేదమవధారయతి, అఞ్ఞథాతి యది భేదో సియా, ఆవుత్తియేవ న సియాతి ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘‘యది సభావతోవ భేదో భిన్నస్స పన కథమావుత్తి సియా’’తి, ఠానిసదిసత్తాతి ‘‘ఠానీవియాదేసో’’తి పరిభాసముపలక్ఖేతి.
కిరియాయాతిఆదీసు సహత్థే తతియా… కిరియాదీహి దబ్బాద్యత్థానం వత్తు [కత్తు] బ్యాపనిచ్ఛాపవత్తితో, దేసాదీతి ( ) [(హి) (పోత్థకే)] ఆదిసద్దేన కాలావత్థాదిం సఙ్గణ్హాతి, నానాకారయుత్తమేవ భిన్నం నామ హోతీతి ఆహ-‘అనేకప్పకారయుత్తే’తి, బహువచననిద్దేసతో వుత్తం హోతీతి సమ్బన్ధో, తేనాతి యేన బహువచననిద్దేసేన సకిం బ్యాపనిచ్ఛా జోతీయతి తేన కరణభూతేన హేతుభూతేన వా, కమేన బ్యాపితుమిచ్ఛాయం జాతిఆదీనఞ్చ బ్యాపితుమిచ్ఛాయన్తి సమ్బన్ధో, తత్థ అయఞ్చ గామో రమణీయో అయఞ్చ గామో రమణీయోతి కమేన బ్యాపితుమిచ్ఛా, ఏత్థ కిఞ్చాపి రమణీయగుణేన గామదబ్బయోగో అత్థి, తథాపి గామానం గుణేన యోగో, సబ్బో గామో రమణీయోతి బాహుల్లేన, నత్థి సాకల్లేన [కమేన (పోత్థకే)] బ్యాపితుమిట్ఠత్తన్తి సకలబ్యాపనిచ్ఛాయాభావోతి న ద్విబ్బచనం, ఏవముపరి యోజేత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో, సమ్పన్నో యవోతి సమ్పన్నగుణేన యవజాతియా బ్యాపితుమిచ్ఛా, ఏకత్థా జాతి, అనేకత్థ నిస్సయా విచ్ఛా [ఏకత్థాజాతి, ఏకమత్థం ఞాపయిస్సామీతి జాతిసద్దో పయుజ్జతే అనే కత్థనిస్సయాచ విచ్ఛా, అనేకత్థం సఞ్ఞాపయిస్సామీతి విచ్ఛాపయుజ్జతే-తి మహాభస్సే], సోభనం ధవఖదిరన్తి సోభనగుణేన ధవాదిదబ్బానం బ్యాపితుమిచ్ఛా, అత్థసద్దేనేత్థ దబ్బాదయో వత్తుమిట్ఠాతి ఆహ-‘దబ్బగుణకిరియాలక్ఖణే’తి, విసద్దో పనేత్థ బ్యాపనత్థోతి ఆహ-‘బ్యాపితుం సమ్బన్ధితు’న్తి, సాతి విచ్ఛా, వత్తుధమ్మోతి ‘రుక్ఖంరుక్ఖ’మిచ్చాదికం యో వదతి, తస్స వత్తునో ధమ్మో… ఇచ్ఛాలక్ఖణస్స ధమ్మస్స తప్పటిబద్ధత్తా, సద్దోతి రుక్ఖమిచ్చాదికో, తస్స సద్దస్స యం రూపం అత్త భావో, తమేవ పచ్చాసత్యా ‘‘సుతానుమితేసు సుతసమ్బన్ధోవ బలవా’’తి విచ్ఛా భిక్ఖఞ్ఞేసు వత్తమానస్స సుతస్సేవ తస్స రూపస్స పచ్చాసన్నభావతో ద్విసఙ్ఖ్యా యుత్తం ద్విసఙ్ఖాతాయ సఙ్ఖ్యాయ ‘రుక్ఖం రుక్ఖ’మిచ్చేవం యుత్తం అతిదిసీయతే సుత్తే ద్వేఇచ్చనేన, ద్విబ్బచనస్సేవ [ద్విబ్బచనమేవ (పోత్థకే)] హి ద్విసఙ్ఖ్యాయుత్తతా, అథ కతమేకవచనన్తస్స ద్విబ్బచనం, తథాహి సబ్బేయేవేతేత్థ విచ్ఛాయం ద్విత్తేహ్యభిధయన్తేతి బహత్తా బహువచనం పప్పోతి, ఏకవచనన్తు న సిజ్ఝతి ‘రుక్ఖం రుక్ఖం సిఞ్చతీ’తి ఏకత్థాభిధానభిన్నసబ్బరుక్ఖప్పతీతీతి కథమేకవచనన్తస్స ద్విబ్బవచనన్తీ ఆసఙ్కియాహ-‘తత్థే’చ్చాది, అత్థసామత్థియాతి ‘బహువచనన్తప్పయోగేహి’చ్చాదినా వక్ఖమాననయేన బహువచనన్తప్పయోగేనేవ విచ్ఛాత్థజోతనతో న తత్థ ద్వీబ్బచనం సియా, భవితబ్బఞ్చ ద్విబ్బచనే (న, ఏ) కవచనత్తమన్తరేన న చాత్థి ద్విబ్బచనావకా సోతి పతీతి బలావగతో యో-త్థో, తస్స అత్థస్స అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం సామత్థియం అత్థసామత్థియం, అత్థసామత్థియా ఏకవచనన్తస్స ద్వీబ్బచనన్తి సమ్బన్ధా, కిరియాదియోగన్తి కిరియాగుణాది సమ్బన్ధో, మన్త్వాతి బ్యాపితుమిచ్ఛాయన్తీమస్స పుబ్బకిరియావచనం, అభిసంహరిత్వాతి ఏకతోకత్వా. సద్దస్స తాదిసత్థపచ్చాయకత్తే సామత్థియం సద్దసత్తి [సద్దస్స]. యుగపదాధికరణతాయం సహవచనిచ్ఛాయం బహువచనప్పవత్తియేవ, న తత్థ ద్విబ్బచనన్తి దస్సేతుమాహ-‘అతోయేవే’చ్చాది, అతో యేవాతి బహువచనన్తస్స సద్దసత్తియా విచ్ఛాజోతనతో ద్విబ్బచనాభావాయేవ, ఏవమఞ్ఞతే- ‘ఇధ పన యోగపజ్జం దువిధం సద్దయోగపజ్జం అత్థయోగపజ్జఞ్చ, తత్థ కిఞ్చి సాత్థకానం సద్దయోగపజ్జమత్థయోగ పజ్జం న సమ్భవతీతి, యుగపది అధికరణం ధవాది అత్థో యస్స సోధవఖదిరపలాససద్దో యుగపదాధికరణో, తస్స భావో తథా, తస్సఞ్చ సతి, సద్దయోగపజ్జమన్తరేన భిన్నత్థానమేకసద్దవచనీయాన మేకతో పపత్తి అత్థయోగపజ్జం, తం సహవచనిచ్ఛాయన్తి ఇమినా దస్సితన్తి తస్సం సహవచనిచ్ఛాయఞ్చ సతి, సోభనా ధవఖదిరపలాసా సోభనా రుక్ఖాతి సోభనగుణయోగేపి బహువచనేనేవ విచ్ఛాజోతనతో ద్విబ్బచనాభావోతి, సోభనం ధవఖదిరన్తి పన సతీపి సద్దయోగపజ్జే సమాహారత్తా నత్థత్థయోగపజ్జ [నాత్వయాగపజ్జ (పోత్థకే)] న్తి ఏకవచనన్తత్తా ద్విత్తప్పసఙ్గేపి సోభనం ధవఖదిరన్తి సద్దానం సకిం బ్యాపనిచ్ఛాయాభావా న ద్విబ్బచనన్తి హేట్ఠా వుత్తం.
వాత్తికకారేన ‘‘ఆనుపుబ్బియే ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧-వా) వుత్తం, తదాహ-‘ఆనుపుబ్బియేపి’చ్చాదినా, అత్థేవానుపుబ్బియేపి విచ్ఛా తతోవ ద్విత్తన్తి పటిపాదయ ‘మానుపుబ్బియ’మిచ్చాదినా ‘అత్థియేవేచ్చాదినో వుత్తివాక్యస్స వివరణమాహ. గామజాతియా తుల్యజాతియానం దిసా దేసాదిభేదేన భిన్నానమివ గామానం, న ఏత్థ విచ్ఛా, మూలమగ్గం వా హి ముఖ్య మేకమేవ… హేట్ఠుద్ధభాగన్తరాభావేనేకత్తా, యేనుపరియధో భాగాపేక్ఖాయ కతమూలగ్గబ్యపదేసేన భిన్నజాతియా మూలగ్గభాగా, తే భిన్నజాతియా, న చ భిన్నజాతియానం విచ్ఛా హోతి, న హి గోగోతి వుత్తే (వాహీక)గతా విచ్ఛావగమ్యతేతి ఆచరియజినిన్దబుద్ధినా ఆనుపుబ్బియే విచ్ఛాయాభావం పటిపాదితం, తం విఘటయితుం ‘యది హి’చ్చాదినా యం వుత్తియం వుత్తం, తం విపఞ్చితుమాహ- ‘యథే’చ్చాది, నసన్నివిట్ఠోతి న పతిట్ఠితో, నత్థీతి వుత్తం హోతి, యస్సూపరిభాగో అత్థి తమ్పి మూలన్తి మూల బ్యపదేసస్సాపేక్ఖా కతత్తమాహ, ఉభయన్తి మూలమగ్గఞ్చ, తథా అఞ్ఞేపి మూలగ్గభాగాతి ఇమినా మూలగ్గభేదానం హేట్ఠా వియ గహణే సతి బహుత్తమాహ, పుబ్బకథితేనాతి ‘రుక్ఖాదీనం బాహుల్లేనా’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘మూలాదీనం బాహుల్లేన థూలాది గుణయోగమ్మన్త్వా సత్తమీవిభత్తియుత్తేన మూలాదిసద్దసహితేన సబ్బ సద్దేన మూలాదికమత్థమభిసంహరిత్వా సబ్బస్మిం మూలే థూలా సబ్బస్మిం అగ్గే సుఖుమాతి ఏవం (వత్తునో) బ్యాపితుమిచ్ఛాయమేకవచనన్తస్స విచ్ఛాయన్త్వేవ ద్విబ్బచన’’న్తి.
జేట్ఠానం విచ్ఛాసమ్భవే సబ్బకనిట్ఠస్స జేట్ఠత్తాభావానుప్పవేసో న సియాతి ఆనుపుబ్బియమత్తవచనిచ్ఛాయం తేనేవ ద్విత్తమభిహితం ‘జేట్ఠం జేట్ఠమనుప్పవేసయా’తి తేనేవాచరియేన, తదధునా విఘటీయతి ‘జేట్ఠ’ మిచ్చాదినా, కనిట్ఠోపి పవేసీయతీతి కనిట్ఠస్సపి విచ్ఛాసమ్భవమాహ, తత్థ కారణమాహ-‘యథేవ హి’చ్చాది, పరస్సాతి మజ్ఝిమస్సాతి ఏత్థ విసేసనం, కనిట్ఠస్సాపి జేట్ఠబ్యపదేసోతి సమ్బన్ధో, యథావుత్తమేవ సమత్థేతి ‘వత్తిచ్ఛానిబన్ధనే హి’చ్చాదినా, వత్తిచ్ఛాదిబన్ధనేతి వత్తునో ఇచ్ఛా నిబన్ధనం కారణమస్సాతి సమాసో, వత్థుసభావే వత్థు తత్థే, అభినివేసో పవత్తి, నాభిసమ్భుణాతి న పప్పోతి.
‘‘సకత్థే వధారియమానే నేకస్మిం ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వాత్తికకారేన వుత్తం, తదాహ ‘సకత్థే’ఇచ్చాది, అత్థప్పకారణాద్యనపేక్ఖస్స పదస్స అత్థే సకత్థే అవధారియమానే ఏత్తకమేవేతి గమ్మమానే అనేకస్మిం దియ్యమానే ద్విబ్బచనమిట్ఠం మతం పాణినియానన్తి అత్థో, అయమ్పనేసమధిప్పాయో ‘మాసకం మాసకం ఇమమ్హా కహాపణా భవన్తానం ద్విన్నం దేహీ త్యత్ర ద్వే ఏవ మాసా దాతుమిచ్ఛితా, కహాపణం నామ–
చత్తారో విహయో గుఞ్జా, ద్వేగుఞ్జా మాసకో భవే;
ద్వే అక్ఖావ మాసకాపఞ్చ,క్ఖానం ధరణమట్ఠకంతి.
వుత్తవిధినానేకమాసకసముదాయో, తత్థ న సబ్బే కహాపణ సమ్బన్ధినో మాసా దానకిరియాయ బ్యాపితా, ద్వేయేవాతి నేత్థత్థ విచ్ఛాతి యథావుత్తవత్తబ్బేన ద్విబ్బచన’’న్తి, తం దస్సేత్వాతి తం ద్విబ్బచనోదాహరణం దస్సేత్వా, పటిపాదయితుం విచ్ఛాయమేవ ద్విత్తం దస్సేతుం… మాసకం మాసకమిచ్చాదోత్వయమధిప్పాయో-‘‘దేహీతి దానకిరియాయ మాస్స బ్యాపితుమిట్ఠాతి విచ్ఛాయమేవేత్థ ద్విబ్బచనం, తథాహ్యతో ద్విరుత్తా విచ్ఛావ గమ్యతే’’తి, సద్దన్తరతోచ్చాదికం కిమాసఙ్కియ వుత్తన్తి ఆహ‘దేహీ’తిఆది, అవధారణే పతీయమానేతి కహాపణసమ్బన్ధిని బహుమ్హి మాసకసముదాయే మాసకద్వయనిచ్ఛయే విఞ్ఞాయమానే సతి, అవిసేసేన సామఞ్ఞేన మాసానం దేహీతి దానకిరియాయ బ్యాపనా భావాతి సమ్బన్ధో, సద్దన్తరతోచ్చాదినో సాధిప్పాయమత్థమభిధాతుమారభతే ‘పదేనే’చ్చాది, ఏత్థ పదేనాతి మాసకమిచ్చనేన పదేన, ఇమమ్హా కహాపణాతి ఇదమేత్థ సద్దన్తరం, కతాభిసఙ్ఖరణస్సాతి మాసకం మాసకమిచ్చేవం నిప్ఫాదితస్స, సద్దన్తరతోతి ఇమినా పదన్తరయోగో గహితోతి ఆహ-‘పదన్తరేన యోగతో’తి అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘ద్విత్తకరణకాలే సద్దన్తరవచనీయస్సత్థస్సానపేక్ఖితత్తా మాసకంమాసకన్తి అవిసేసేన మాసకవిచ్ఛాయం ద్విత్తం, తదను పన ఇమమ్హా కహాపణాతిసద్దన్తరసమ్బన్ధే సతి యది కహాపణసమ్బన్ధ్య న వసేసమాసకవిచ్ఛా పరిగ్గయ్హతి తదా ఇమస్స కహాపణస్సాతి ఛట్ఠియా భవితబ్బం, ఇమమ్హా కహాపణాతి పన అవధిపఞ్చమీనిద్దేసతో కహాపణతో ద్వయమేవ గహేత్వా భవన్తానం ద్విన్నం దేహీతి ఇమమ్హా కహాపణాతి సద్దన్తరతోవధారణం గమ్యతే’’తి.