౨. దుతియకణ్డ వణ్ణనా
౧. ద్వేద్వే
అవయవసమ్బన్ధేతి స్యాద్యవయవీసముదాయేన ద్వేద్వేతి వుత్తానమవయవానం సమ్బన్ధే, అతేత్థ వుత్యనుకూలాయ పఞ్చికాయ వా భవితబ్బం, పఞ్చికాను కూలాయ వుత్తియా వా, న చేత్థ ద్విన్నమఞ్ఞోఞ్ఞానుకూలతా దిస్సతి, తథాహి వుత్తియం-‘ఏకానేకత్థేసు వత్తమానతో నామస్మా’తి ఏత్తకమేవ పకతివిసేసనవసేన వుత్తం, పఞ్చికాయన్తు తబ్బిసేసన వసేన చ పచ్చయత్థవిసేసనవసేన చ అత్థో దస్సితో, తదేవ ముభిన్నన్నాఞ్ఞమఞ్ఞానుకూలతా దిస్సతి, తతో ఏత్థ యథా ద్విన్నమఞ్ఞోఞ్ఞానుకూలతా సమ్పజ్జతి, తథా బ్యాచిక్ఖిస్సామ ‘‘యది పనేత్థ వుత్యానుకూలా పఞ్చికా భవేయ్య పచ్చయత్థపక్ఖో జహితబ్బో సియాతి ‘తే…పే… ఏకానేకత్థేసు’తి చ, తేన…పే… యోజనియ’న్తి చ ఏతేసం జహితబ్బతాయ బహుపాఠవిలోపో ఆపజ్జతి, యది పన పఞ్చికానుకూలా వుత్తి భవేయ్య వుత్తియం కిఞ్చిమత్తం పక్ఖిపితబ్బ మత్తమేవ సియాతి బహువిలోపాపత్తి (న) హోతీతి ఏతేసం ద్వేద్వే హోన్తి ఏకానే కత్థేసు వత్తమానతో నామస్మా’తి వుత్తియా భవితబ్బ’’న్తి, ఏవఞ్హి సతి సత్థన్తరేనాపి సహ ఘటతే, సుత్తే ‘ద్వేద్వేకానేకేసు నామస్మా’తి వుత్తత్తా ‘ఏకానేకేసూ’తి ఇదం పచ్చయవిసేసనం వా యుజ్జతి
పకతివిసేసనవసేన వా యదేతం పచ్చయవిసేసనం, తదా సామత్థియా ఏకానేకేసూతి పకతివిసేసనమ్పి లబ్భతి, తత్థ సామత్థియమత్థ బలం, తథాహ్యేకాదీసు భవన్తా పకతివాచ్చానమేవేకత్తాదిఅబ్యతి రిత్తఅత్థమత్తాదీరూపానం జోతకా స్యాదయో కథమేకత్తాదీసు వత్తమానతో నామస్మా అఞ్ఞతో సియున్తి యథావుత్తనామవిసేసాక్ఖేపో, తథా ఇత్థిణాదిప్పచ్చయాదీనమ్పి పన పకతివిసేసానుపాదానేపి యతో ధాత్వాది వాచ్చోత్థో నత్థి, సామత్థియా తతో, ధాతుత్యాద్యన్తేహి [త్యాద్యన్త వాచ్చేహి (పోత్థకే)] న హోన్తే విత్తిపచ్చయా, తథా ణాదిపచ్చయాపి… విభత్యన్తా విధానతో, యదేతమ్పకతివిసేసనం తదాపి సామత్థియేనేవ ఏకత్తాదీసు వత్తమానతో నామస్మా తజ్జోతనాయ భవన్తా స్యాదయో కథమఞ్ఞత్థ హోన్తి అసమ్భవాతి ఏకానేకేసు ద్వేద్వేతి లబ్భతి, అథవా సరూపేన అవుత్తమ్పి సామత్థియేనేకానేకత్థేసూతి గమ్మమానం వుత్తమేవ హోతీతి కత్వా‘తేచా’తిఆదికం వుత్తన్తి గహేతబ్బం, ఏకానేకేసు వత్తమానతో నామస్మాతి కిమత్థం అసత్వభూతాయ కిరియాయేకత్తాదిసమ్బన్ధాభావా క్రియత్థాచ త్యాదీహి యేవేకత్తాదీనం వుత్తత్తా త్యాద్యన్తేహి చ న భవేయ్యున్తి పయోజనన్తరమాహ-‘యమ్పనా’తిఆది, పఞ్చకనామత్థస్సాధిప్పేతభావో చేత్థ పక్ఖస్సేతస్సేవ యుత్తత్తా. తథాహి సఙ్ఖ్యాకమ్మాదయో నామ వాచ్చస్స దబ్బస్స ధమ్మో సకత్థో-పసజ్జనో చ సద్దో దబ్బేయేవ వత్తతే… దబ్బేయేవాన్యనయాదివోహారా, తత్థ దబ్బవాచినా సద్దేన దబ్బధమ్మానమబ్భన్తరీకరణన్తి నాయుత్తమేతం నామేన పఞ్చన్నమభిధానం, విభత్తియో పన జోతికా, ఇత్థిపచ్చయా చ ఇత్థిలిఙ్గస్స, తథా చామ్హేహి వుత్తం సమ్బన్ధచిన్తాయం–
సద్దో సకత్థం వత్వాన, పదత్థం దబ్బసఞ్ఞితం;
సమవేతం వదే లిఙ్గం, సఙ్ఖ్యం కమ్మాదికమ్మి చేతి.
ఏకానేకేసు స్యాదీనం యథాక్కమం దస్సేతుం ‘తేనా’తిఆది వుత్తం, తేనాతి యేన పఞ్చకో నామత్థో అధిప్పేతో ఏకాదీసు చ అత్థేసు జో-తనీయేసు స్యాదయో విధియిస్సన్తి తేన, సబ్బత్థాతి ‘అంయో’ఆదీసు సబ్బత్థ, సభావతోత్యాదికస్సాయమధిప్పాయో ‘‘యద్యపి స్యాదయో ఏకానేకేసు హోన్తి తథాపి ఏకాదయో సఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిన్నే అత్థే వత్తన్తి న సఙ్ఖ్యామత్తే, సఙ్ఖ్యాయ సమ్భవాభావా సఙ్ఖ్యేయే భవతీతి న సఙ్ఖ్యాపి స్యాదీనమత్థో’’తి (న) కేవలం సకత్థ దబ్బాదియేవ స్యాదీనమత్థో న భవతి, అపి తు సఙ్ఖ్యాపీత్యపిసద్దత్థో, అనేన సఙ్ఖ్యా విభత్యత్థో చతుక్కో నామత్థోత్యయమ్పక్ఖో నిరాకతో పఞ్చకో నామత్థోతి దస్సనే సఙ్ఖ్యాకమ్మాదీనం విభత్తియో జోతికా హోన్తి, తికో నామత్థోతి దస్సనే తు సఙ్ఖ్యాకమ్మాదయో విభత్తివాచ్చా హోన్తి, ఇదాని అధిప్పేతపఞ్చకనామత్థే సకత్థాదికం సరూపతో దస్సేతుం ‘తత్థా’తిఆదిమాహ, తత్థ సకత్థో విసేసనన్తి సరూపాది యం కిఞ్చి విసేసనత్తేన వత్తుమిచ్ఛితం తం సకత్థో నామతి అత్థో, తం దస్సేతి ‘సరూపజాతిగుణదబ్బాని’తి.
బలేన యస్సా భిన్నేసు, పవత్తన్తే గగాదీసు;
సా జాత్యభిన్నధీసద్దా, సుత్తం పుప్ఫేస్వివాన్వీతం.
దబ్బాధారో తతో భిన్నో, నిమిత్తం తప్పతీతియా;
భావాభావసభావో యో, సో గుణో నిగ్గుణో మతో.
సరూపం సద్దరూపంవ, జాతియా యం విసేసనం;
విసేసీయతి యంకిఞ్చి, దబ్బం తం సముదీరితం.
ఇదాని సరూపాదినో విసేసనస్స సకత్థభావం జాత్యాదివిసేసస్స దబ్బభావఞ్చ దస్సేతుం ‘తత్థా’తిఆదిమాహ, సరూపే వత్తతే సద్దోతి వియభేదోపచారేనాహ-‘సద్దస్స సరూపేనా’తి, ఏత్థ పన గోతి జాతిమత్తవాచిని గోసద్దే పయుత్తే గోసద్దో జాతిమత్తమాహేతి సో జాతిం విసేసేతి నామ. యట్ఠిఆదిసద్దేహి యట్ఠిఆదిసహచరితా ఉపచారతో గహితాతి యట్ఠిఆదిదబ్బేహి యట్ఠిఆదిసహచరితా పురిసా విసేసీయన్తీతి ఆహ-‘దబ్బమ్పి దబ్బన్తరస్స విసేసనభూతమ్భవతీ’తి, యట్ఠియోపవేసయాతి యట్ఠిసద్దవచనీయ యట్ఠిదబ్బవిసిట్ఠే పురిసే పవేసయాతి అత్థో, కున్తేపవేసయాతి ఏత్థాపి ఏసేవనయో, యథావుత్తచతుబ్బిధసకత్థతో పరోపి అత్థి సకత్థోతి ఆహ-‘కత్థచీ’తిఆది, సమ్బన్ధనిమిత్తోతి సమ్బన్ధో నిమిత్తం కారణం పచ్చయప్పవత్తియా అస్స పచ్చయస్స సోతి సమాసో, ఏత్థ హి దణ్డో అస్స అత్థీతి అస్సాతి సామినో పురిసస్స సంసఙ్ఖాతదణ్డాదిదబ్బేన సహయో సస్సామిసమ్బన్ధో, సోపి పచ్చయస్స నిమిత్తం, తథా చ వక్ఖతి-‘దణ్డపురిససమ్బన్ధా దణ్డీతి పచ్చయో’తి, (కిరి)యా పదత్థస్సాపి విసేసనత్తేన సకత్థభావో జాతిపదత్థాదీనం వుత్త ఠానేయేవ వత్తబ్బోతి పాచకోతి ఏత్థ కిరియాకారకసమ్బన్ధసఙ్ఖాతం పరాభిమతం సకత్థమ్పి పరోపదేసేనోపదిసితుకామో ఇధ సమ్బన్ధసకత్థస్స వుత్తట్ఠానేయేవ కిరియాసకత్థం దస్సేతుం ‘కత్థచి కిరియాపీ’తిఆదిమాహ. నామసభావేన విఞ్ఞాయమానం పఞ్చమం నామసఙ్ఖాతమత్థం దబ్బపదత్థేన సఙ్గహేత్వా జాతిగుణకిరియాదబ్బానీతి హి చతుబ్బిధో నామత్థో, నామమ్పి అన్వత్థరుళ్హివసేన దువిధం పుమిత్థినపుంసక లిఙ్గవసేన తివిధమ్పి చతుబ్బిధం హోతి… యథావుత్తే చతుబ్బిధే అత్థే నమతి, తే వా అత్తని నామేతీతి ఇమినా కారణేన. సామఞ్ఞగుణ కిరియాయదిచ్ఛావసేనాఞ్ఞథాపి చతుబ్బిధత్తం నామస్స వదన్తి, తత్థాపి యదిచ్ఛానామస్స దబ్బనామేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో, ఇత్థత్తం ఏసాతి పసిద్ధిమా అత్థో, యమ్పనాతిఆదినా వుత్తమేవత్థం సాధేతి ‘తత్థే’చ్చాదినా, అభిధాయకత్తేన జోతకత్తేన, ఇకారన్తతోతి మునిసద్దతో, అఞ్ఞథాతి ఇకారన్తతో న భవతి చే, అతోతి ఆదేస భవనతో ఫలం దస్సితం న సియాతి సమ్బన్ధో, వుత్తియం ‘ఏవం కుమారీ కుమారియో’తిఆదీసు ఏవన్తి యథా పుల్లిఙ్గే ఇకారన్తతో స్యాదీనముదాహరణమనాదేసత్థం వుత్తం ఏవమిత్థియమ్పి అనాకారన్తతోతి దస్సేతి, ఉపలక్ఖణం చేతమినీ-నీ-ఊ-తి-పచ్చయన్తాదీనం, అసతి…పే… వచనేతి ఇమినా పాణినియానం విభత్తిసఞ్ఞావిధాయకస్స సుత్తన్తరస్స అత్థిభావం దస్సేతి, ‘‘విభత్తిచ’’ (౧-౪-౧౦౪) ఇతి హి తేసం సుత్తం, తస్సత్థో ‘స్యాదీనం త్యాదీనఞ్చ విభత్తిసఞ్ఞా హోతీ’తి, భవన్తీతి అన్వత్థవసేన విభత్తిసద్దవచనీయాని భవన్తి, సో (యేవత్థో) విభత్తిచ్చనేన విభజీయతీతి విభత్తి, కమ్మే క్తిప్పచ్చయన్తోయం విభత్తి సద్దోతి దస్సేతి, కథమ్పనేతేసు స్యాదీసు విభజీయతిచ్చస్స వాక్యత్థాస్సానుగమో యేనేవం వుచ్చతిచ్చాసఙ్కియ యేన యథా చ విభజీయతి తముపదస్సేన్తో ఆహ-‘తథా హి’చ్చాది.
౨. కమ్మే
వుత్తియం కత్తుకిరియాయాతి కత్తుసాద్యతాయ తం సమ్బన్ధినియా కత్తుకమ్మట్ఠాయపి దువిధాయ కిరియాయ, అనేకత్థత్తా ధాతూనం కరోతి ఏత్థ సమ్బన్ధనత్థోతి ఆహ-‘కరీయతి అభిసమ్బన్ధీయతీ’తి, యంకిఞ్చి పదత్థరూపం సమ్బజ్ఝతీతి అత్థో, ఇమినా చాన్వత్థవసేనేవాయం కమ్మవోహారో సిద్ధోతి దస్సేతి, సబ్బకారకానమ్పి పన కిరియాసమ్బన్ధ సబ్భావేపి కిరియాభిసమ్బన్ధీయమానత్తేనేవ యం వత్తుమిచ్ఛితం తదేవ కమ్మం విఞ్ఞేయ్యం, కత్తాది కత్తు కిరియాయాభిసమ్బన్ధీయమానత్తేపి కత్తాదిత్తవచనిచ్ఛాయేవ కమ్మం న హోతి… యస్మా వచనిచ్ఛాయేవ కారకాని భవన్తి, ఏవం సబ్బకారకానమ్పి కారకన్తరప్పత్తియం తదభావో యథాయోగం వత్తబ్బో, వాక్యేకదేసేనేత్యనేన ‘‘ద్వేద్వేకా’’దినో వాక్యస్స ‘‘కమ్మే దుతియా’’ఇచ్చాదినో చ ఏకవాక్యత్తం సూచేతి, పకరణస్స మహావాక్యరూపత్తా విప్పకట్ఠానిపి వాక్యాని ఆకఙ్ఖాదిసభావే అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధానుభవనేనేకవాక్యభావమ్పటీపజ్జన్తే, వుత్తీ హి–
‘‘ఆకఙ్ఖాయోగ్గతా సత్తా, బీజం సన్నిధినో యతో;
విప్పకట్ఠాని వాక్యాని, మహావాక్యం కరోన్త్యతోతి.
సామఞ్ఞేనాతి కమ్మాద్యవిసేసేన, పుబ్బాచరియసమఞ్ఞావసేనాహ ‘దుతియాదికా’తి, తేన యద్యపి త్యాదినోపి ద్విన్నం పూరణియా దుతియాతి సక్కా వోహరితుం, తథాపి స్యాదీనం దుకేయేవ దుతియాతతియా రుళ్హీతి నత్యాదీనం దుకాని దుతియాదిసద్దేన గయ్హన్తి, విసిట్ఠేసూతి కమ్మాదినా విసేసితేసు, తివిధం కమ్మన్తి సకసమయప్పసిద్ధియా కమ్మస్స తివిధత్తమాహ, అఞ్ఞే తు సత్తవిధమిచ్ఛన్తి, కథం–
నిబ్బత్తివికతిప్పత్తి, భేదేన తివిధం మతం,
తత్థేచ్ఛితతమం కమ్మం, కమ్మంత్వఞ్ఞం చతుబ్బిధం;
ఇచ్ఛితఞ్చానిచ్ఛితఞ్చ, నేవిచ్ఛితమనిచ్ఛితం,
తథాఞ్ఞపుబ్బం నాఞ్ఞపుబ్బన్తి, ఏవమఞ్ఞం చతుబ్బిధన్తి.
తత్థ ఇచ్ఛితాదీని ఉపరియేవాపి భవిస్సన్తి, తత్రేచ్చాదినా తివిధం కమ్మం సరూపతో దస్సేతి, తత్థ నిబ్బత్తికమ్మమేకే-నేకధా పరికప్పేన్తి, తదిహ పకాసయిస్సామ–
సతీ-సతీ వా పకతి, న యత్థ పరిణామినీ,
నిస్సీయతే తం నిబ్బత్తి, కమ్మమఞ్ఞేసమఞ్ఞథా;
అసన్తం జాయతే యం వా, యం సన్తమప్పకాసతి,
ఉప్పత్యా-భిబ్యత్తియా వా, తన్నిబ్బత్తీతి వుచ్చతీతి.
అయమేత్థ అత్థో ‘‘కటవికారస్స కాససఙ్ఖాతా విజ్జమానా పకతి పరిణామినీ కటవికారమ్పతి పరిణమన్తీ యత్థప్పయోగే న నిస్సీయతే… కటం కరోతీతేత్థ కేవలమత్థావగమమత్తస్స వత్తుమిచ్ఛితత్తా కాసేతి అసుయ్యమానత్తా చ, పకతియా తు సుయ్య మానత్తే వికారియం సియా, తేనేవ కాసే కటం కరోతి, తణ్డులే ఓదనం పచతీతి ద్వయత్థో కరోతి పచతి చ, తస్మా కాసే కరోతి తణ్డులే పచతీతి వికారీయతి, కటం కరోతి ఓదనమ్పచతీతి నిబ్బత్తీ యతీతి అత్థో, అసతీ వా పకతి అవిజ్జమానత్తాయేవ యత్థ న నిస్సీయతే… [(యథా) (పోత్థకే)] ( ) సంయోగం జనయతి విభాగముప్పాదయతీతి సంయోగవిభాగానం కస్సాపి పకతియా అవికారత్తా సంయోగవిభాగవన్తే హ్యవికతేహేవ తేసం జననతో, తమేవమ్భూతమనిస్సితపకతికం అవిజ్జమాన (పకతి) కం వా కారియం నిబ్బత్తికమ్మం నామాతి ఏకో, అఞ్ఞేసమఞ్ఞథాతి వత్వా తన్దస్సేతి ‘అసన్త’మిచ్చాదినా, యం అసన్తమవిజ్జమానం జాయతే, తన్నిబ్బత్తికమ్మం, యథా సుఖం జనయతి బుద్ధిముప్పాదయతీతి, సన్తం విజ్జమానమేవ వా కేవలమప్పకాసితపుబ్బం యం ఉప్పత్తియా అభిబ్యత్తియా వా పకాసతి, తమ్పి నిబ్బత్తికమ్మం, యథా పుత్తం విజాయతిసామఞ్ఞమభిబ్యఞ్జయతీ’’తి, తదేవం కేసఞ్చి మతేన అనిస్సితపకతికం అవిజ్జమానపకతికన్తి దువిధం నిబ్బత్తికమ్మమ్పి అఞ్ఞేసమ్మతేన అసన్తం జాయమానం సన్తమప్పకాసమానన్తి దువిధం నిబ్బత్తికమ్మమ్పీతిసబ్బమ్పి అట్ఠితపుబ్బమేవ జాయతీత్యసతో జాననా న బ్యతిరిచ్చతిచ్చాహ-‘అసతో జననం కరీయతీ’తి, అవత్థన్తరన్తి ఓదనాదినో క్లేదనాదిలక్ఖణమఞ్ఞమవత్థం.
పకత్యుచ్ఛేదసమ్భూతం, వికారియం కిఞ్చి కిఞ్చి తు;
గుణన్తరసముప్పత్యా, ఏవం సా వికతి ద్విధా.
కిఞ్చి వికారియం కమ్మం పకతియా కారణస్స ఉచ్ఛేదేన సమ్భూతం, యథా కట్ఠం భస్మం కరోతీతి కట్ఠస్సాచ్చన్తపరావత్తి [పరావత్తియా (పోత్థకే)], కిఞ్చి పన గుణన్తరానముప్పత్తియా, యథా సువణ్ణం కటకం కేయురం వా కరోతీతి ఏవం ద్వీధా సా వికతి హోతీతి అత్థో, న విభావీయన్తేతి న గమ్యన్తే, సా పత్తి‘పాపీయతి విసయీకరీయతీ’తి కత్వా.
యత్ర క్రియాకతో కోచి, విసేసో నావగమ్యతే;
దస్సనా వానుమానా వా, సా పత్తీతి పకిత్తితా.
యత్థ కిరియాకతో కిరియాసమ్పాదితో విసేసో అతిసయో కోచి నావగమ్యతే నప్పతీయతే దస్సనా వా పచ్చక్ఖప్పమాణేన అనుమానప్పమాణేన వా యథా నిబ్బత్తివికతీనమతిసయో పచ్చక్ఖానుమానా వగమనీయో, తత్ర హి నిబ్బత్తియం విసేససిద్ధిరతిపసిద్ధా… అత్థలాభాఖ్యస్స విసేసస్సావిజ్జమానస్స కిరియాకత్తా, వికారియే ( ) [(ఏవ) (పోత్థకే)] తు క్వచి పచ్చక్ఖవిసయో… కట్ఠం డహతీతి కణ్హత్తాదిభావస్స పచ్చక్ఖేనేవోపలబ్భనతో, క్వచిదనుమానగమ్మో… దేవదత్తం రోసేతి పసాదయతి వేతి విసిట్ఠముఖవణ్ణాదికారియానుమేయ్యత్తా రోసాదినో, ఏవం యత్థ న విసేససిద్ధి అపి తు పత్తిమత్తం, సా పత్తీతి పకిత్తితా కథితా, ఆదిచ్చమ్పస్సతి ధమ్మమజ్ఝేతీతి అయమేత్థ అత్థో, కథఞ్చరహి అసన్తస్స [సన్తస్స (పోత్థకే)] పత్తికమ్మస్స కిఞ్చి (అకరోన్త)స్స కారకత్తం, న హి కిఞ్చి అకరోన్తం కారకమ్భవితుమరహతీతి ఉచ్చతే-
దస్సనక్ఖమతాభాసో, పగమబ్యత్తిఆదయో;
విసేసా పత్తికమ్మస్స, క్రియాసిద్ధియమిచ్ఛితా.
అత్ర దట్ఠుం సక్కా ఇతి దస్సనే ఖమతా ఆభాసోపగమో విసయత్తోపగమో విసయత్తోపగమనం బ్యత్తి చేతి ఏవమాదయో విసేసా యథాయోగం పత్తికమ్మస్స కిరియానిప్ఫత్తియం ఇచ్ఛితా, తతో తస్స కారకత్తన్తి అత్థో, ఆదిచ్చం పస్సతీతి ఏత్థ హి ఆదిచ్చో దట్ఠుం సక్కా, తతోవ సో దిస్సతి అభిబ్యత్తిఞ్చోపయాతీతి దస్సనకిరియానిప్ఫాదకత్థేనాస్స కారకత్తముపపజ్జతే, తథా ఞ్ఞత్రాప్యాదిసద్దగహితవిసేసవసేన కిరియాసిద్ధితో కారకత్తం వేదితబ్బం, నను వికారియమ్పి నిబ్బత్తికమ్మమేవ… తేన రూపేనాసతోయేవ జననతో, పత్తికమ్మమ్పి కిరియాసమ్బన్ధరూపేనాసన్తమేవ పచ్ఛా తథా భవతీతి నిబ్బత్తియేవాతి సచ్చం-
అత్థేసా వత్థుట్ఠితి, సుఖుమబుద్ధిగోచరపతీత్యనురోధేన,
తత్ర యమ్పేతం ఘటతే, యథా పతీతి సద్దత్థావత్తానతో.
విసేసానుపాదానతోతి ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా వుత్తం. కరీయతి కటో, కతో కటో చ్చేవమాదీసు త్యాదిప్పభుతీహి అతిహితకమ్మాదినిస్సయేసుపి ఏకత్తాదీసు దుతియాదయో పప్పోన్తి నియమాభావా, తథాహి పఞ్చకే నామత్థే కటాదివచనీయస్స సమ్బన్ధీ కమ్మాద్యత్థో, త్యాదిప్పభుతీతి అనభి హితస్స సఙ్ఖ్యాఖ్యస్సాపరస్స విభత్యత్థస్సాభిధానాయ అభిహితేసుపి కటాదీసు కమ్మాదీసు దుతియాదయో సియున్తి పాణినియా ‘‘కమ్మే దుతియా’’చ్చాదీసు (౨-౩-౨) ‘‘అనభిహితే’’తి (౨-౩-౧) వచనమధికరోన్తి, వేయ్యత్తియాయేవ దుతియాదీనప్పసఙ్గేపి తన్నిస్సయభూతే-కత్తాద్యత్థే జోతనాయాభిహితేసు దుతియాదయో సియుం, తికే పన సఙ్ఖ్యాకమ్మాదయో విభత్తి వచనీయా, తత్థ యజ్జపి కమ్మాదినో పచ్చయేనాభిధానం, తథాప్యేకత్తాదయో నాభిహితాతి తస్స సఙ్ఖ్యాఖ్యస్సాపరస్స విభత్యత్థస్సాతి ధానాయ అభిహితేసుపి కమ్మాదీసు దుతియాదయో సియున్తి పాణినియా ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి ‘‘అనభిహితే’’తి వచనమధికరోన్తి, తముపదస్సేన్తో ఆహ-‘తత్రిదం సియా’తిఆది, తత్ర తస్మిం దుతియాది విభత్తివిధానే ఇదం చోద్యం సియా, కిన్తి ఆహ-‘పఞ్చకే’ఇచ్చాది, అనభిహితకమ్మాదినిస్సయేసుతి అనభిహితా కమ్మాదయో నిస్సయా యేసమేకత్తాదీనం, తేసూత్యత్థో, దుతియాదయో విభత్తియో యథా సియున్తి జోతనాయాభిధానాయ చాతి యుజ్జమానవసేన అత్థో వేదితబ్బో, అభిహితకమ్మాదినిస్సయేసుపీతి అపిసద్దేన అనభిహితకమ్మాదినిస్సయమేకత్తాదిం సముచ్చినోతి, ఆసఙ్కియాతి పుబ్బకిరియాయ వుత్తన్తి అపరకిరియా వేదితబ్బా, పఞ్చకే తికే చా భిహితకమ్మాదినిస్సయే సేకత్తాదీసు దుతియాదిప్పత్తిమాసఙ్కావసేన దస్సేత్వా చతుక్కవాదీనమ్పి పక్ఖముబ్భావియ పరిహరితుం ‘యదిచ్చా’దిమాహ, అయన్తేసమధిప్పాయో ‘‘యదేసా సఙ్ఖ్యా పాటిపదికత్థో తప్పటిపజ్జనే కమ్మాదయో విభత్తివచనీయా, తదా ‘అనభిహితే కమ్మే’తిఆదినా అనభిహితగ్గహణం కమ్మాదివిసేసానమనుభవన్తమనత్థకం… అభిహితే విభత్తివాచ్చాభావతో, యదా పనాయం పక్ఖో ‘సఙ్ఖ్యా విభత్తివచనీయా’తి తదా ‘‘కమ్మే దుతియా’’ త్యేవమాదయో నిద్దేసా విసయసన్దస్సనమత్తాయేవ వేదితబ్బా’’తి, సబ్బథాతి పఞ్చకతికవాదీనం చతుక్కవాదీనఞ్చ మతవసేన సబ్బప్పకారేన, సద్దత్థాబ్యతిరిత్తత్థమత్తోయేవాతి బ్యతిరేకో బ్యతిరిత్తం, నపుంసకే భావే క్తో, న విజ్జతే బ్యతిరిత్తం బ్యతిరేకో భేదో యస్స తం అబ్యతిరిత్తం, అబ్యతిభిన్నన్తి అత్థో, సద్దత్థతో సకత్థతో అబ్యతిరిత్తం అత్థమత్తం అత్థసామఞ్ఞం యస్స ఓదనాదిసద్దస్స సో తథా వుత్తో.
కిఞ్చాపి వుత్తియం తబ్బాదిణాదిసమాసేహి అభిహితమవుత్తం, తథాపి తేహి అభిహితేప్యేవమేవ దట్ఠబ్బన్తి నిదస్సేన్తో ఆహ-‘ఏవ’మిచ్చాది, కర-కరణే కరీయిత్థాతి కతో‘క్తో భావకమ్మేసు’తి (౫-౫౬) కమ్మే క్తో, సతికోతి ఏత్థ కీతోతి కమ్మత్థే ‘‘దిస్సన్తఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి (౪-౧౨౦) ఇకో, కమ్మతాగమ్యతే కితప్పచ్చయాదీనం కమ్మే విహితత్తా, ఏవఞ్చ ధుహి కిమేకముదాహరణం దత్తమాచరియేనే త్యతో ఆహ- ‘ఉదాహరణ’ఇచ్చాది, అనభిహితేతి వచనం వినాపీతి వచనం వినా ఏవాతి అవధారణే-అపిసద్దో, సమ్భావనేవా, యద్యభిహితేహి వచనం వినాపి దుతియాదీనమప్పవత్తి భవేయ్య, వచనసబ్భావే తు కథాయేవ నత్థీతి అత్థో, ఏవఞ్చ పనేత్థ దుతియాదీనమభిహితే పసఙ్గాభావో జానితబ్బో ‘‘పచ్చతే ఓదనో, కతో కటోచ్చాదోపి యది దుతియాదయో సియుం పఠమావిధానస్సావకాసో న భవేయ్య తతో సామత్థియానభిహితేయేవ కమ్మాదో దుతియాదయో సకిరియా (యం తద)భిబ్యత్తియా భవిస్సన్తి, పఠమేవత్వభిహితే’’తి, న నుచ పఠమాయాకారకమవకాసో రుక్ఖో పిలక్ఖోతి [రుక్ఖో పిలక్ఖోతి క్రియాపదం న సూయతేతి విభత్యన్తరస్సప్పత్తి మఞ్ఞతేభస్సాపదీప] కిమిదముచ్చతే అకారకన్తి యద్య కారకం నేదమ్పయోగమరహతి తతో యత్థ విసేసకిరియాన మస్సవనం తత్థ పదత్థసహచరితాయ సత్తాయ పతీతియా ‘రుక్ఖో అత్థి పిలక్ఖో అత్థీ’తి అపేక్ఖీయతీతి కారకత్తం రుక్ఖాదీన మత్థేవేతి [అత్థేవేతి ఞ్ఞతం వత్థుం పరం పతిపాదయితుం సద్దో పయుజ్జతే ఞ్ఞణఞ్చ సతోఇతి యత్ర క్రియాపదన్తరస్స అప్పయోగో తత్ర ఉస్సగ్గతో సత్తా పతీతితుత్థీతి క్రియాపదానుసఙ్గర కత్తరి తతియప్పసఙ్గరనవకాసా పఠమా త్యత్థో-భస్సపదీప], న చ ఉచ్చం నీచంత్యధికరణవాచిత్తే [వాచికా] నిపాతస్స అత్థీత్యనేన నత్థి సమ్బన్ధోతి ఉచ్చమత్థీత్యాధేయ్యస్సేవ కత్తుత్తం నాధారస్సాత్య కారకత్తమాధారస్సాత్యవకాసో-త్థి పఠమాయాతి ‘‘పఠమావిధా నస్సావకాసో న భవేయ్యా’’తి యథావుత్తో-యం హేతు అసిద్ధోతి చ సక్కా వత్తుం, అసఙ్ఖ్యతో పఠమాత్యవత్వా ‘‘పఠమాత్థ మత్తే’’తి (౨.౩౯) సామఞ్ఞవిధానతో సిద్ధోయేవ, యం హేతుత్తానభిహితవచనమనత్థకమిచ్చేవ ఠితం.
యఞ్చాతి చసద్దో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే అపరమ్పి కిఞ్చి వత్తబ్బమత్థీతి అత్థో, యఞ్చ ఫలం మఞ్ఞతేతి సమ్బన్ధో, యదేత్థాన భిహితాధికారో నత్థి తదా యథా ‘కతో కటో’చ్చత్రత్తేన కమ్మస్సాభిహితత్తా దుతియా న హోతి తథా ‘కటం కరోతి విపులం దస్సనీయ’న్తి కటసద్దతో ఉప్పన్నాయ దుతియాయ (విపులాదిగతస్స) కమ్మస్సా భిహితత్తా విపులాదీహి విసేసనేహి దుతియా న సియా, తతో త్యాది తబ్బాదిణాదిసమాసేహి కమ్మస్సాన భిహితత్తమత్తేవాతి విపులాదీహిపి దుతియావిధానసఙ్ఖాతం అనభిహితే’’తి (౨-౩-౧) అనభిహిత వచనస్స అధికారే యఞ్చ ఫలం చిన్తయతీతి అత్థో, యుత్తస్సాతిమస్స అత్థో సమ్బన్ధస్సాతి, పచ్చేకం కరోత్యభిసమ్బన్ధతాయాతి ‘కటం కరోతి విపులం కరోతి దస్సనీయం కరోతి’చ్చేవం పచ్చేకం పచ్చేకం కరోతిస్సాభిసమ్బన్ధతాయాతి అత్థో, కమ్మతా అత్థీతి సేసో, ఏవం మఞ్ఞతే-‘‘కటం కరోమీతి పవత్తో విపులం కరోమీ దస్సనియం కరోమీతి చ పవత్తోవాతి విపులాదీనమ్పి పచ్చేకం కమ్మతా అత్థేవ, తత్థేకస్సాభిధానే పరేకస్స సుఖమవలోకయన్తీతి తదభిధానాయపి దుతియా భవిస్సతీ’’తి, పకారన్తరావతారో నాచరియే నోపరోధితోతి తమ్పి పనేత్థ దస్సయిస్సామ-‘‘కటసద్దా ఉప్పజ్జమానా దుతియా కటజాతి కమ్మమభిహితవతీ, న విపులాదిగుణకమ్మం, తతో తదభిధానాయ చ దుతియాయేవ భవతి, అథవా కటోవ కమ్మం, తం సామానాధికరణ్యేన విపులాదీహిపి దుతియా భవిస్సతి, కటం కరోతి విపులో దస్సనీయోతి హి వుచ్చమానే విపులాదయో కత్తుసమానాధికరణతాయేవ పతీయేయ్యుం తస్మా కటసద్దసామానాధికరణ్యమ్పటిపాదయతా వస్సమేత్థ దుతియా కరణీయా’’తి. నన్వేమిచ్చాదిచోద్యం, ఏవన్తి ఏవం గుణయుత్తస్స కమ్మతాయ సతి, పప్పోతీతి కట కమ్మే-భిధానియే (కతో) తి క్తప్పచ్చయస్స కతత్తా ఉదారాదితో కరోత్యభిసమ్బన్ధా దుతియా పప్పోతీతి అత్థో, ఏవం మఞ్ఞతేచ్చాది పరిహారో, అవయవేన కమ్మం న వదతీతి సమ్బన్ధో, అవయవేనాతి విసుంవిసుం, కిఞ్చరహీతి ఆహ-‘సభావతో సబ్బం కమ్మం వదతీ’తి. హోతు కామం ఉదారాదితోపి వుత్తేన విధినా పఠమా, కతసద్దతో కా పవత్తతీతి ఆహ-‘కతసద్దతో పి’చ్చాది, అన్తోభూతో అన్తోగధో నామస్స సద్దస్స అత్థో యస్మిం కమ్మలక్ఖణత్థేసో అత్థో కమ్మలక్ఖణో అభిహితో కథితో సమ్పన్నో సమ్పజ్జతీతి అత్థో, నను ‘కతో కటో’చ్చాదో సభావతో సబ్బకమ్మవుత్తియా అన్తోభూతనామత్థవుత్తియా చాత్థమత్తే హోతి సబ్బత్థ పఠమాతి ‘కటం కరోతి ఉళారం సోభనం దస్సనీయ’న్తి కటాదితోపి ఉప్పన్నాయ దుతియాయ కమ్మస్సాభిహితత్తా ఉళారాదీహి పఠమాప్పసఙ్గో సియాతి అభిహితాభిధానప్పసఙ్గోపగతం చోదనం మనసి నిధాయాహ-‘కటాదిసద్దో త్వి’చ్చాది, సామఞ్ఞేనాతి విసుం విసుం కటాదిసామఞ్ఞేన.
‘‘కత్తురిచ్ఛితతమ’’న్త్యనేన (౧-౪-౪౯) కత్తునో కిరియాయ సమ్బన్ధి తుమిట్ఠతమం తస్మిం ఇచ్ఛితతమే కమ్మసఞ్ఞం విధాయ నిబ్బత్యాదికేసుతీసు కమ్మేసు దుతియా విధీయతే పాణినీయేహి, ఇచ్ఛితతమత్తఞ్చ తదత్థత్తా కిరియాయ, ఓదనం పచతి గావుమ్పయో దోహతిత్యాదో(హి) ఓదనాద్యత్థా పచనాదికిరియారబ్భతేతి ఓదనపయాదీనమిచ్ఛితతమత్తం, తదుపదస్సేన్తో ఆహ-‘యం కత్తు’చ్చాది, విభత్తిం విధాయ దుతియాభిమతాతి సమ్బన్ధో, పున పయాదినిప్ఫత్తినిమిత్తం యంకిఞ్చి దోహనాదికిరియా యుత్తం కరణాదిరూపేన అకథితం గవాదికమిచ్ఛితం కారకం, తత్థాపి ‘‘అకథితఞ్చా’’తి (౧-౪-౫౧) కమ్మసఞ్ఞం విధాయ తేనేవ దుతియా విధీయతే, తదుపదస్సేతుమాహ-‘ఉపయుజ్జమానే’చ్చాది, అత్ర చేవమకథితనియమో కతో వాత్తికకారేన-
పుచ్ఛిచిభిక్ఖీనం దుహి,యాచీనం నిమిత్తముపయోగే;
పుబ్బవిధిమ్హి-కథితం, బ్రూసాసీనఞ్చ గుణాసత్తన్తి.
ఉపయుజ్జతే ఇట్ఠత్థసిద్ధియం బ్యాపారీయతీత్యుపయోగో-పయోప్పభుతి, తస్మిం, నిమిత్తం గవాది, అపుబ్బవిధిమ్హి అపాదానాధికరణాది పుబ్బసఞ్ఞా విధానాభావే, విధానే హి మాణవకా మగ్గం పుచ్ఛతి, రుక్ఖా ఫలాన్యవచినాత్యాది యథారహం భవతి, గుణాసత్తన్తి గుణేన సత్తం సమ్బన్ధీ, గుణసద్దేనేత్థ పధానసాధనం ధమ్మాదికం వత్తుమిచ్ఛితం పధానసాధనఞ్హి కిరియాయోపకారకముపకారియం పధానభూతం కిరియమపేక్ఖియ గుణో భవతి, చో-నుత్తసముచ్చయే, పధానన్తు ధమ్మాదినో పవత్తియా తదత్థత్తా, ఉపయుజ్జమానఞ్చ తం పయోపభుతిచేతి విసేసనసమాసం కత్వా ఉపయుజ్జమానపయోప్పభుతినో నిమిత్తన్తి ఛట్ఠీసమాసో, పభుతి సద్దేన గవాదినో గహణం, ఆదిసద్దేన గోమన్తాదినో, దుతియేనాది సద్దేన అధికరణాదినో, చతుత్థేన వినయాదినో, విధానన్తి దుతియా విధానం, దుతియావిధానమభిమతన్తి యోజనీయం. పాణినియేహి ‘‘తథా యుత్తఞ్చానిచ్ఛితం’’ (౧-౪-౫౦) ఇచ్చనేన కమ్మసఞ్ఞం విధాయ ‘‘కమ్మే దుతియా’’ (౨-౩-౨) త్యనేనేవ దుతియా విధీయతే, తన్దస్సేతుమాహ-‘యేనే’చ్చాది, ‘‘తథా యుత్తఞ్చానిచ్ఛిత’’న్తీమస్స అత్థో యేనేవేచ్చాదిపఞ్చికాపాఠానుసారేన వేదితబ్బో, యుజ్జతేతి కిరియాభిసమ్బజ్ఝతే, యుత్తన్తి కిరియాభిసమ్బన్ధం, అత్ర తు–
యద్యబుద్ధ్యాహిలఙ్ఘాది, తదాహ్యాదిమనిచ్ఛితం;
యదా లజ్జాభయాదీహి, తదేచ్ఛి తతమం మతం.
‘‘తథా యుత్తఞ్చానిచ్ఛిత’’న్తి సుత్తేనస్స పరియుదాసవుత్తితో ఇచ్ఛితా అఞ్ఞమనిచ్ఛితమనభిమతమితరఞ్చ, తతోయేవ‘గామం గచ్ఛన్తో రుక్ఖమూలముపసప్పతీ’త్యత్ర నేవిచ్ఛితనానిచ్ఛితస్సపి రుక్ఖమూలస్స కమ్మ సఞ్ఞా సిద్ధాతి తత్థ ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి దుతియా విధీయతే, తన్దస్సేతి’నేవిచ్ఛితనానిచ్ఛితస్మా’ఇచ్చాది, రుక్ఖమూలం నేవిచ్ఛితం పుబ్బమనభిమతత్తా, నాప్యనిచ్ఛితం అప్పటికూలత్తా, గామగమేన హ్యస్స తప్పరతా, రుక్ఖమూలోపసప్పనన్తు పసఙ్గాగతన్తి రుక్ఖమూలానమ్పి కిరియాభిసమ్బన్ధో అత్థేవ, అత్రాపి-
నేవిచ్ఛితానిచ్ఛితన్తు, మబుద్ధియుపసప్పనే;
మూలం విస్సమనత్థన్తు, తమిచ్ఛితతమం సియా.
బ్రూసాసినఞ్చాతి చసద్దోపసఙ్గహితే దస్సేతుమాహ-‘ఏవ’మిచ్చాది, ఏత్థ గామదేవదత్తగగ్గానమకథితసఞ్ఞా, అజాదయో త్విచ్ఛితతమా, ఆదిసద్దేన ‘పత్థేతి గావుం పురిసం ద్విజో’త్యాదయో సఙ్గహితా, నయతినీ=పాపుణనే, వహతి వహ=పాపుణనే, హరతి హర=హరణే, జయతిజి=జయే, సబ్బత్థలేచ ఏత్తే అయాదేసే చ రూపం, దణ్డ=దణ్డనే చురాదిత్తా ణిమ్హి రూపం, అథ ‘‘అధిసీట్ఠాసానం కమ్మం’’త్యాదినా (౧-౪-౪౬) తేన తేన కమ్మసఞ్ఞం విధాయ ‘పఠవిం అధిసేస్సతీ’తి ఆదో (తత్థ) తత్థ ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి (౨-౩-౨) దుతియా విధీయతే తేహి తేహి సత్థ కారేహి, సబ్బత్థేవేత్థ లోకస్స కమ్మవచనిచ్ఛాతి కమేనేతంఞ్ఞసఞ్ఞాపుబ్బకం కమ్మముపదస్సేన్తో ఆహ-‘అధిపుబ్బ’ఇచ్చాది, యాయ వత్తిచ్ఛాయ దుతియా సియా తాయ వత్తిచ్ఛాయ కమ్మతా కథంహినామాతి సమ్బన్ధో, నేవ ఉపలబ్భన్తీతి కదాచికస్సచి సియాతి సమ్బన్ధో, పయతితబ్బన్తి సుత్తన్తరమారబ్భనీయం, తత్థేవం కిం భవతో మనసి దోసధిజమ్భనేనాతి అత్థో, ధమ్మేతి ఏత్థాపి ఏవం సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో, యథా ఆధారే కమ్మవచనిచ్ఛా, తథేహాపి ఆధారవచనిచ్ఛాతి అత్థో, తేనేవాహ-‘ధమ్మేతి ఆధారవచనిచ్ఛా’తి, ధమ్మే అభినివిసతేతి సమ్బన్ధో, ఏవంసద్దసమానత్థత్తా తథా సద్దస్స తదత్థానుసారేనేవ విఞ్ఞాయతీతి తథాసద్దస్స అత్థో విసుం న వుత్తో, పానఞ్చ ఆచారోచ పానాచారం, తంపానాచారమస్స ఆధారస్స తస్మిం తప్పానాచారే, పానత్థాచారత్థధాతుసమ్బన్ధీ యో నద్యాది కో ఆధారో సో పానాచారవాయేవాతి ఆహ- ‘పానత్థాచారత్థానం ధాతూనమాధారే’తి, కేసఞ్చీతి అనియమేన కేసఞ్చి సద్దసత్థకారానం, ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఆధారవచనిచ్ఛాపక్ఖే, పతిపరీహి భాగేచేత్యవసిద్ధాతి ఇమినా పతిసద్దస్స ధాతునా అయుత్తతం దస్సేతి… యది యుజ్జేయ్య ఛట్ఠియాభావా, తేనాహ-‘యదాత్వి’చ్చాది, వుత్తియం తేనాతి తసద్దేన, అపిసద్దోపసఙ్గహితం తతియమ్పి గహేత్వా వాచాతి బహువచననిద్దేసో.
౩. కాల
యదా కాలద్ధానమిచ్చాదినా‘మాసమాసతే కోసం సయతి’చ్చాదో అకమ్మకేహిపి యోగే కాలభావద్ధదేసానం పరేహి కమ్మత్తమనుఞ్ఞాతన్తి చ, యదాత్విచ్చాదినా తు కిరియావ సబ్బేనసబ్బం న సూయతి, తథా సతి కుతో చ కమ్మత్తన్తి తేహేవ వుత్తన్తీ చ దస్సేతి, గమ్మ మానకిరియాయోగోపి న నిస్సితో… మాసమాసతేచ్చాదీసు ఆసనాది [ఆసనాదీసు (పోత్థకే)] కిరియానం మాసాదియోగో వియ కల్యాణిత్తగుణాదియోగో చ లోకస్స పతీతిపథముపయాతీతి, న సిజ్ఝతీతి కిరియా న హోన్తి గుణదబ్బానీతి కిరియాసమ్బన్ధాభావా కమ్మత్తాభావోతి న సిజ్ఝతి, గుళేన మిస్సా ధానా భజ్జితయవా గుళధానా. అజ్ఝయనకిరియాయ పబ్బతేన చ మాసకోసానం సాకల్లేన సమ్బన్ధాభావా అచ్చన్తసంయోగాభావోతి మాసస్సాతిఆదీసు న దుతియా. పుబ్బణ్హే సమయన్తి ఇమినా పుబ్బణ్హే సమయోతి సత్తమీఆమాదిసమాసం దస్సేతి, అచ్చన్త మేవాతి ఇమినా సమయస్స సాకల్లేన విహరణకిరియాయ సమ్బన్ధమాహ, యంసమయం కరుణావిహారేన విహాసి, తం ఏకంసమయన్తి సమ్బన్ధో, ఉపసఙ్కమనకిరియాయచ్చన్తమేవ యుత్తోతి ఇమినా నివాసనవిహరణ కిరియాహిపి పుబ్బణ్హసమయాదీనమచ్చన్తమేవ యుత్తతం ఉపలక్ఖేతి, పకారన్తరేనాపి సిద్ధియమాసఙ్కముబ్భావయతి ‘యదా త్వి’చ్చాదినా, విభత్తియా విపల్లాసో యథాపకతమతిక్కమ్మ అఞ్ఞథా భవనం, ఇధ పన సత్తమి యమ్పత్తాయం సత్తమ్యత్థే బాహులకేన ‘‘కమ్మే దుతియా’’చ్చేవ దుతియాప్పత్తి.
తతియాభిమతాతి ‘‘అపవగ్గే తతియా’’తి (౨-౩-౬) వచనేన పాణినియానంపపఞ్చత్తమభిమతా, కథమ్పన కాలద్ధానం కరణత్తమిచ్చాసఙ్కియ కరణత్తమేసమ్పటిపాదేన్తో ఆహ-‘తథాపి’చ్చాది, తథాపీతి వుత్తక్కమేన కరణత్తసమ్భవా తతియాయ విజ్జమానాయపి, సియాతి తతియా సియా, తఞ్చాతి తం కరణఞ్చ. కారకమజ్ఝేతి ఏత్థ ఛట్ఠీ సమాసో కారకసద్దేన చ సత్తికారకం గహితన్తి (ఆహ) ‘ద్విన్నం కత్తుసత్తీనం మజ్ఝే’తి, అభిన్నస్సాపి హి ఏకస్స దేవదత్తాదికత్తునో భిన్నానం తంసమవేతానం కత్తుసత్తీనం మజ్ఝే కాలద్ధానాని, సత్తిభేదమేవ బ్యఞ్జయమాహ-‘తథాహి’చ్చాది, ఏకత్థాతి ఏకస్మిం దేవదత్తే, ద్వీహేతీతే (భుఞ్జిక్రియా) సాధనన్తి సమ్బన్ధో, ద్విన్నం అహానం సమాహారో ద్వీహం తస్మిం. ఇసుమసతీతి వా, ఇసుమ్హి ఆసో అస్సేతి వా నిప్ఫన్నేన ఇస్సాససద్దేన గమ్మమానం కిరియం దస్సేతి ‘ఇస్వసనే’తి, నన్విచ్చాది చోద్యం, ధనుపఞ్చసతం కోసో, ఏవమఞ్ఞతేచ్చాది పరిహారో, ఛట్ఠియాసమ్పత్తాయన్తి కోసస్సేకదేసేతి ఏవం ఛట్ఠియా సమ్పత్తాయం, ముత్తసంసయేనేదం సమానన్తి ముత్తో సంసయో యస్మిం అవధ్యాదో తేనేతం తుల్యన్తి అత్థో. వుత్తియం అభిమతాతి ‘‘సత్తమీ పఞ్చమియో కారకమజ్ఝే’’తి (౨-౩-౭) వచనేన సత్తమీపఞ్చమియో పపఞ్చత్తమభిమతా, ద్వీహే భుఞ్జిస్సతీతి ద్వీసు దివసేసు గతేసు భుఞ్జిస్సతీతి అత్థో, ‘‘యబ్భావో భావలక్ఖణ’’న్తి (౨-౩౬) సత్తమీ, సకసకకారకవచనిచ్ఛాయేవాతి హి ఇదం బాహుల్లం నిస్సాయ వుత్తం, ద్వీహా భుఞ్జిస్సతి కోసా విజ్ఝతీతి ద్వీహా నిక్ఖమ్మ భుఞ్జిస్సతి, కోసా నిక్ఖమ్మ ఠితం లక్ఖం విజ్ఝతి ఉపాత్తవిసయో-యమవధి, కోసే విజ్ఝతీతి కోసే ఠితం లక్ఖం విజ్ఝతీతి అత్థో.
౪. గతి
కతచత్థసమాసాతి కతో చత్థసమాసో యేసు తే తథా వుత్తా, అఞ్ఞపదత్థవుత్తయోతి అఞ్ఞపదత్థే వుత్తి యేసన్తి బ్యధికరణఞ్ఞపదత్థసమాసో, చత్తసమాసే గత్యాదీనం విసుంవిసుం పధానత్తా తేహి పరం పయుజ్జమానో అత్థసద్దో గత్యాదీహి పచ్చేకమభిసమ్బజ్ఝతీతి మఞ్ఞతే, అథ సుత్తే ‘పయోజ్జే’ఇచ్చేతావత్యుచ్చమానే పయోజ్జో సయం కత్తాతి కథం విఞ్ఞాయతి యేన ‘పయోజ్జే కత్తరీ’తి వివరణం కతమిచ్చాసఙ్కియాహ-‘గత్యాద్యత్థ’మిచ్చాది, ఆదిసద్దేన బోధా దీనం గహణం, తక్కిరియాసమత్థోవాతి తస్సా గత్యాదికాయ కిరియాయ సమత్థో ఏవ నియుజ్జతేతి సమ్బన్ధో, కిరియాకరణే సమత్థో నామ కత్తావాతి ఆహ-‘సోచ కత్తా’తి. దుతియాయ సిద్ధాయాతి వక్ఖమాననయేన పయోజ్జస్స కత్తునో కమ్మత్తసిద్ధియా ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి సుత్తేనేవ కమ్మే దుతియాయ సిద్ధాయ. కిం లక్ఖణో-యం నియమో యదత్థమి దమారభీయతిచ్చాహ-‘గత్యాద్యత్థాన’మిచ్చాది, పచ్చుదాహరీయిస్సతే ‘ఏతేసమేవే’చ్చాదినా, తథాచాబ్భుపగమే, పయోజ్జో కత్తా న కమ్మం త్యబ్భుపగమ్మ పయోజ్జే కత్తరీ’తి వివరితన్తి అత్థో, సామత్థియమ్పనఇచ్చాదినా సామత్థియసరూపమాహ, గతి ఆద్యత్థానన్తి పదచ్ఛేదో, నియుజ్జమానో పయోజకబ్యాపారసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ సమ్బన్ధీయమానత్తా కమ్మభూతోవ భవతీతి అత్థో, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘గమనాదికిరియాయ సాధనత్తా యదిపి పయోజ్జో కత్తా, తథాపి సో పయోజకేన గమనాదీసు బ్యాపారియమానో పయోజకస్స బ్యాపారలక్ఖణాయ కిరియాయ సమ్బన్ధీయమానో యది కమ్మం న హోతి అఞ్ఞథా కిం హోతీతి అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణేన సామత్థియేన కమ్మభూతోవ హోతీ’’తి [(అత్థో) (పోత్థకే)] ( ), పతీయతేతి ఇమినా పతీతివసేనేవాస్స కమ్మతా, సభావతో తు పయోజ్జో కత్తావాతిపి ఞాపేతి, పయోజకోతి సబ్బత్థ దేవదత్తాదికో విఞ్ఞేయ్యో, అత్థగహణస్సాతి ‘‘సద్దాకమ్మకభజ్జాదీన’’న్తి అవత్వా ‘‘సద్దత్థాకమ్మకభజ్జాదీన’’న్తి అత్థగ్గహణస్స, బోధత్థస్స ఉదాహరణన్తి సేసో, నను వచనప్పయోజనం దస్సయతా వచనమేవోపదస్సియ పఞ్హో కాతబ్బో, అథ ‘ఏతేసమేవా’త్యవిజ్జమానేనేవ కథం త్యాసఙ్కియాహ ‘ఏతేసమేవే’చ్చాది, హేట్ఠా వుత్తక్కమేన నియమత్థత్తా వచనస్స ఏవకారో లబ్భతి, సమ్బన్ధివచనత్తా ఏతసద్దస్స తేన యథాపఠితా గత్యాదయోవ విసేస్సభూతా సఙ్ఖేపేన పరామసీయన్తీతి ఏతే సమేవాతి కతన్తి మఞ్ఞతే [ఏవోసఞ్చాతి మఞ్ఞతే (పోత్థకే)], (గచ్ఛతి దేవదత్తోతి…పే… నహోతీతి) ఇమినా ఇమమత్థఞ్చ జోతేతి ‘‘యదిపి కిరియాభిసమ్బన్ధా పయోజ్జస్స వియ కత్తునోపి కమ్మత్తమ్పసజ్జతి, తథాపి పయోజ్జేతి వుత్తత్తా కత్తరి దేవదత్తే దుతియా నప్పసజ్జతీ’’తి, అభిమతాతి ‘‘గతిబుద్ధ్యా’’ది (౧-౪-౫౨) సుత్తేన పయోజ్జస్స కత్తునో కమ్మసఞ్ఞం విధాయ తస్మిం పయోజ్జేదుతియాభిమతా, చరహిసద్దో పుచ్ఛాయం, పయోజేతీతి అస్మిం ఉద్దేసే తదా కథం భవితబ్బన్తి సేసోతి యదాచరహిచ్చాదివాక్యస్సావసానే పయోజేతీతి అస్మిం ఉద్దేసే వచనసమీపే’తదా కథమ్భవితబ్బ’న్తి పాఠసేసో హోతీతి అత్థో వేదితబ్బో, యావతాతి తతియన్తపటీరూపకో నిపాతో, యస్మా దత్థో వత్తతే, యస్మా దుతియా పప్పోతి తస్మా ‘యఞ్ఞదత్తేనే’తి భవితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
౫. హరా
నియమేనేచ్చాదినా వచనారమ్భస్స పయోజనమాహ, సాపి తతియాపి [దుతియాపితి వత్తబ్బ] యదాత్విచ్చాదినా హరతి నాహారత్థే [నహరత్యత్థే (పోత్థకే)] తిపి విఞ్ఞాపేతి, ఉభయత్థాతి దుతియాయ పత్తాయ అప్పత్తాయ చ, విభాసా వికప్పోతి అత్థో, కారేతికర-కరణే, లేత్తాయాదేసాతిలత్త ఏత్తఅయాదేస్స, వద-వచనే, అభివదనమభివాదో తం కరోతీతి ‘‘ధాత్వత్థేనామస్మీ’’తి (౫-౧౨) ఇమ్హి నామధాతు ‘అభివాది’తిసుత్తే నిద్దిట్ఠోతి ఆహ-‘అభివాదిస్మా’ఇచ్చాది.
౬. నఖా
ఖాదయతి ఆదయతి ఖాద, అద=భక్ఖణే, అవ్హాపయతి వ్హే=అవ్హానే ఆపుబ్బో, ‘‘పయోజకబ్యాపారే ణాపిచే’’తి (౫-౧౬) ణాపిమ్హి పుబ్బసరలోపో, కన్దయతి కన్ద=అవ్హానరోదనేసు.
‘‘వహిస్సానియన్తుకే’’తి గణసుత్తే అయమేత్థో ‘‘వహిస్సధాతుస్స పయోజ్జే కత్తరి నియన్తురహితే దుతియా న భవతీ’’తి, నియన్తా సారథి కిరియాసిద్ధిం నియామకోతి వత్వా తమేవ పకాసేతుమాహ-‘కిరియఙ్గ’మిచ్చాది, కిరియఙ్గ కిరియోపకరణభూతం బలీ బద్దాదిం కిరియాకారణం, నియమేత్వాతి ఏకస్మిం కరణీయే కిరియా విసయే పతిట్ఠపేత్వా, వాహయతి భారం దేవదత్తేనేత్యత్ర హి దేవదత్తో పఞ్ఞవా పురిసో నియన్తారమన్తరేనేవ భారం వహతీత్యనియన్తుకో కత్తా, వాహయతి భారం బలీబద్దే ఇచ్చత్ర తు బలీబద్దా నియన్తా రమన్తరేన న వహన్తీతి సనియన్తుకా.
‘‘భిక్ఖిస్సాహింసాయ’’న్తి గణసుత్తస్సాయమత్థో ‘‘భక్ఖిస్సాహింసత్థస్స పయోజ్జే కత్తరి దుతియా న భవతీ’’తి, అథ కథమేత్థ హింసత్థతా భక్ఖిస్స హింసా హి చేతనావతి సమ్భవతి, న చేత్థసస్సం చేతనావన్తన్తి ఆహ-‘సబ్బే’ఇచ్చాది, సబ్బేతి రుక్ఖాదయో, భావా పదత్థా, ఇదాని సబ్బదస్సనానుకూలహింసత్థతముపదస్సేతుమాహ-‘యదివే’చ్చాది, నను బుద్ధవచన నిస్సితమిదం బ్యాకరణం, తథా సతి సమ్మతమేవే-త్థో-పదస్సేత్వా గన్తబ్బం కిన్నామాఞ్ఞదస్సనోపగాతాధిరేనాతి తుణ్హీ హోతి నిక్కారణిస్సా [నిక్కమ్మిస్సా (పోత్థకే)] భవతో-పాయోతి విఞ్ఞాయతి, పరత్థానుబద్ధకిచ్ఛం పన మహాపుఞ్ఞపఞ్ఞా న కిఞ్చి వియ మఞ్ఞన్తి, హోతి (హి) ఏతేన పరత్థో ‘‘మతన్తరేపి సిద్ధి సిస్సానం, తంతం మతఞ్ఞునో వా కదాచి కరహచి యదిదమవలోకేయ్యుం తే చేత్థావతారం [చేత్థకారం (పోత్థకే)] లభేయ్యుం ఏతాదిసో చ పఞ్ఞవా పటిలద్ధబుద్ధవచనప్పసాదో’తి తదవతారేన చ బుద్ధే భగవతి కమేన దళ్హం పసాదం పటిలభేయ్యు’’న్తి, ఏవమేవం తత్థ తత్థ తంతంబ్యాకరణోదాహరణప్పసఙ్గేపి తదనుసారేనేవ తన్తంపయోజనం వేదితబ్బం, న నిరత్థకకథాపసుతో-యమాచరియోతి.
దుహాదీనం త్యేవమాదో అమ్హాకమ్పరమగురునా రతనమతిపఞ్చికాలఙ్కారాదికారేన నానాకారసారత్థవేదవేదితు [వేదావేదిత (పోత్థకే)] మహాపఞ్ఞాపాటవానం పఞ్ఞవన్తానం సామినా మహాసామినా సమ్బుద్ధసాసనరతనవరోపకారకేన ‘ఇదమేత్థ విచారణీయం’త్యభిధాయ నానామతన్తరమాకడ్ఢియ బహుం సమ్పవేదితమత్థి, మయమ్పనేత్థ ఆచరియేనాధిప్పేతమత్తమేవాలమ్బ అత్థమ్ప కాసయిస్సామ. సత్యప్యనేకదస్సనభేదే సిట్ఠప్పయోగానుసారేన యత్థ పధానేకమ్మనిత్యాదిప్పభుతయోదిస్సన్తి, యత్ర త్వప్పధానేత్యాదీ, యత్రోభయత్రపి, తంసబ్బమిహ భస్సకారాద్యనుమతక్కమేన పటిపాదయమాహ-దుహాదీన’మిచ్చాది, ఏత్థాదిసద్దో పకారవాచీ, తేన యాచిప్పభుతయో గయ్హన్తి, కమ్మద్వయయుత్తానన్తి నిద్ధారణే ఛట్ఠీ, తేన కమ్మద్వయయుత్తానం మజ్ఝే దుహాదీనమప్పధానేపి గవాదో కమ్మే త్యాదిప్పభుతయోతి యోజనా. ఇచ్చాదితిఆదిసద్దేన ‘అవరున్ధతి వజం గావం అవరున్ధీయతే వజం గో’ఇచ్చాదీనం పరిగ్గహో, గమనాద్యత్థాన మిత్యాదిసద్దేన బోధత్థాదీనం గహణం. గమీయతే గామో దేవదత్తన్తి ఏత్థ కథం పయోజ్జత్తసమ్భవోతి ఆహ-‘పురిసే’చ్చాది, యజ్జపి గామో తుణ్హీ హోతి నిబ్యాపారత్తా పురిసోవ తు గమనకిరియం నిప్ఫాదేతి, తథాపి పురిసస్స గమనకిరియాయ యంఫలప్పత్తిలక్ఖణం, తముభిన్నమ్పి గామపురిసానం సమానన్తి పురిస కిరియాతుల్యఫలత్తా గామోపి గమనకిరియాయ కత్తుబ్యపదేసే కారణం భవతీతి అధిప్పాయో, తథాహి గామం గచ్ఛన్తో కోచి గామే ఆసన్నే సతి వదతి ‘ఆగతో గామో పత్తో గామో’తి, అతోఞ్ఞేసన్తి యే కమ్మద్వయయుత్తా దుహాదయో గమనాద్యత్థాచోదాహటా, ఏతేహి అఞ్ఞేసం, పధానే కమ్మేభి అజాదిమ్హి పధానే కమ్మే, పధానత్తమ్పన అజాదీనం కిరియాయ పయోజనత్తా, అజాద్యత్థా హ్యానయనకిరియారభ్యతే. అయమ్పనేత్థ సఙ్గహో-
‘‘దుహి యాచి రుధి పుచ్ఛి, భిక్ఖి చి బ్రువి సాసి చ;
జి దణ్డి పత్థి మన్థీ చ, ధాతూ హోన్తి దుహాదయో.
గత్యాదిసుత్తపట్ఠితా, గత్యాద్యత్థా భవన్తి తే;
నీవహహరకసాచ, నీవహాదీ భవన్తి తే.
ద్వికమ్మకేసు చేతేసు, అప్పధానే దుహాదినం;
త్యాదిప్పభుతయో హోన్తి, పధానే నీవహాదినం;
ఉభయత్థ పయోగాను, సారా గత్యత్థఆదినం’’తి.
పయోగో పన సమ్బన్ధచిన్తాయమిహ చ వుత్తానుసారేన సబ్బథా విఞ్ఞేయ్యా.
౭. ధ్యాది
పుబ్బే కిరియానిస్సయేన [కారకనిస్సయేన (పోత్థకే)] దుతియాయ విహితత్తా ఆహ ‘ఇదాని’చ్చాది, ధిసద్దస్స అత్థప్పధాన నిద్దేసేన వా ఆదిసద్దేన వా ‘హా దేవదత్త’న్తిపి హోతి, హా దేవదత్తదుక్ఖన్తి తు దుక్ఖేన యోగా దేవదత్తేన న యుత్తో హోతీతి పఠమావామన్తణే. ననుచ అన్తరాసద్దేన యోగే యథారాజగహనాలన్దాహి దుతియా [(తథా)] అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నా లన్ద(న్తి తథా) అన్తరామగ్గేతి ఏత్థ మగ్గతోపి [అన్తరామగ్గతోపి] కస్మా న దుతియాతి తేనాయోగా, యేసఞ్హి తంమజ్ఝం తే తేన యుజ్జన్తీతి తేహియేవ దుతియా, అథవాబ్భుపగతేపి తంయోగే తంసమ్బన్ధీయేవ మగ్గోతి ముఖ్యత్తా తతో [సబ్బస్స (పోత్థకే)] న దుతియా, అత్రాపి ఛట్ఠీయేవ పప్పోతి అన్తరా తఞ్చ మఞ్చ కమణ్డలుఇతి, తవ మమ మజ్ఝే కమణ్డలుత్యత్థో, అథ కమణ్డలుసద్దతో దుతియా కస్మా న భవతి సతీప్యన్తరేన యోగే తస్స పధానత్తా, తథాహి కమణ్డలునో సకత్థా పవత్తి, తుమ్హమ్హానన్తు పరత్థా-కమణ్డలువిసేసనత్తేన తేసం పవత్తత్తా, తత్ర కమణ్డలునో సకత్థే వత్తమానత్తా పధానత్తేనావతత్తా పాటిపదికతో అచ్చుతత్తా పరత్తా పఠమేవ భవతీతి జీనిన్దబుద్ధిన్యాస. నిన్దాది లక్ఖణస్స సమ్బన్ధస్స సబ్భావా సబ్బత్థ సమ్బన్ధఛట్ఠియా సమ్పత్తాయం వచనం, ఆకతిగణో-యం.
౮. లక్ఖణి
లక్ఖణాదీస్వత్థేసుతి నామస్సా [కస్సా (పోత్థకే)] యమత్థనిద్దేసోతి ఆహ ‘అభినాయో యుత్తో’చ్చాది, తేనాతి అభినా యుత్తస్సాత్థనిద్దేస కారణేన, లక్ఖణసద్దేన హేతు వత్తుమిచ్ఛితోతి ఆహ-‘తత్థే’చ్చాది, దువిధో హేతు, వుత్తఞ్హి సుబోధాలఙ్కారే ‘‘జనకో ఞాపకో చేతి, దువిధా హేతవో సియు’’న్తి (౨౫౨), సముపలక్ఖయతీతి సముపలక్ఖణం, సఙ్కేతమత్తం ఞాపకం, న తు జనకం, సఙ్కేతోపి లక్ఖణముచ్చతే లక్ఖీయతే కారియమానేనాతి కత్వా, జనకస్సాప్యత్ర లక్ఖణత్తేన గహణే పయోజనం ‘‘అనునా’’ (౨-౧౦) ఇచ్చత్ర దట్ఠబ్బం. కఞ్చిపకారన్తి ఇమినా ఇత్థంసద్దస్స అత్థం వదతి. పత్తోతి ఇమినా భూతసద్దస్స, ఏత్థ హి భూధాతు పత్తియం వత్తతే, రుక్ఖోలక్ఖణన్తి రుక్ఖో ఞాపకహేతూతి అత్థో… రుక్ఖేన విజ్జుయా ఞాపీయమానత్తా, ఆచరియజినిన్దబుద్ధి పన అఞ్ఞథా వణ్ణయతి, తస్సేదం మతం-
క్రియాయ జోతకో నాయం, సమ్బన్ధస్స న వాచకో;
నాపి క్రియన్తరాపేక్ఖీ, సమ్బన్ధస్స తు భేదకోతి.
అయమేత్థ అత్థో ‘‘అయమభి అభినన్దతిత్యాదీసు వియ కిరియాయ జోతకో న హోతి, ఛట్ఠీ వియ సమ్బన్ధస్స వాచకో న హోతి, నిక్కోసమ్బీత్యత్ర గమనకిరియాపేక్ఖీ నిసద్దో వియ నాపి కిరియన్తరా పేక్ఖీ, కిఞ్చరహి సమ్బన్ధస్స తు భేదకో విసేసకో భవతీ’’తి తముపదస్సేతుమాహ-‘అఞ్ఞే త్వి’చ్చాది, ఏత్థ ఇతిసద్దో నిదస్సనే, రుక్ఖమ్పత్వా విజ్జోతతే ఇతిఏవం పత్తికిరియాయ పత్వాతివుత్తరుక్ఖపాపనకిరియాయ జనితోతి అత్థో, తథాహి రుక్ఖస్స విజ్జుయా పాపనాభావే విజ్జుయా లక్ఖియాయ తల్లణస్స చ రుక్ఖస్స యో లక్ఖియలక్ఖణభావో సమ్బన్ధో, సో కేన సమ్పాదితో భవేయ్య, నను సమ్బన్ధే అభినా జోతీయమానే రుక్ఖస్స లక్ఖణవుత్తితా కథం జోతీయతీతి ఆహ-‘లక్ఖణత్థోచ విసయభావేనా’తి, తథాచేత్యాదినా తస్మిం పక్ఖే సమ్భావితం దోసముబ్భావయతి, తత్రాయ మిచ్చాదినా యథావుత్తదోసపరిహారాయ పరేహేవాభిధీయమానమ్పరిహారమాహ, పరిహారోపదస్సనేనాస్సాపి పక్ఖస్సాదుట్ఠతాఖ్యాపనేనేసోపి పక్ఖో-బ్భుపగతోత్యవసేయో, అతోయేవుపరి యథావుత్త పక్ఖనిస్సయేనేవ బ్యాఖ్యాయతే, దేవదత్తస్స సాధుత్తసఙ్ఖాతఇత్థమ్పకారప్పత్తియా విసయభావేనావట్ఠితా మాతా తత్థ వత్తతి నామాతి ఆహ-‘మాతుయా’తిఆది, మాతా చ ఇత్థమ్భూతే పవత్తా విసయ భావేన దేవదత్తో చ తత్థ విసయీభావేన, తేసఞ్చ విసయవిసయీభావలక్ఖణో సమ్బన్ధో ఇత్థమ్పత్తిలక్ఖణాయ కిరియాయ జాతో, సో మాతుసమ్బన్ధో హోతి కారణవసేన, సోచాతినా జోతీయతీతి మాతు తేనాభినా యోగోతి ఆహ-‘య్వాయ’చ్చాది, మాతుసమ్బన్ధోఇతి యోజనా, ఇత్థమ్పత్తియాతి ఇత్థమ్పత్తిలక్ఖణాయ కిరియాయ కరణభూతాయ, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘కిఞ్చాపి సో సమ్బన్ధో దేవదత్తేనాప్యవినాభావీతి తస్స సోభినా జోతీయతే, తథాపి మాతుసమ్బన్ధోభినా జోతీయతీతి ‘మాతు తేన యోగో’తి చ (వుచ్చతి)… సద్దసత్తియా తగ్గతాయేవ దుతియాయ ఉభయగతస్సాపి సమ్బన్ధస్స జోతనతో’’తి రుక్ఖో రుక్ఖో తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో, ఠితిమ్పటిచ్చాతి ఠితిన్నిస్సాయ ఏసం రుక్ఖానం యో చ సమ్బన్ధోతి యోజనా, రుక్ఖానన్తి ఇమినా రుక్ఖా కిరియాయ పరే సమ్బన్ధినోతి ఞాపేతి, ఠితిమ్పటిచ్చాతి ఇమినా పన తిట్ఠతిసద్దవచనీయా సాధ్యరూపా ఠితికిరియా రుక్ఖతో పరే సమ్బన్ధీతి, అచేతనానం రుక్ఖానమపేక్ఖావిరహేపి లోకమ్పతీతివసేన ‘పిపతీసా’దీనం విఞ్ఞాయమానత్తా విఞ్ఞాయమానఠానాపేక్ఖణకిరియాయసాధ్యసాధనలక్ఖణో సమ్బన్ధో జాతోతి విఞ్ఞేయ్యం, సో చ రుక్ఖసమ్బన్ధో-భినా జోతీయతీతి ఆహ-‘సో’తిఆది, ద్విబ్బచనేనేవ జోతనీయాతి విచ్ఛాత్థే వుత్తిమత్తే సతీపి విభత్తియా [విచ్ఛత్థే వుత్కిమత్తేత్యాదివచనం విచారేరేతబ్బంవితత్తియా అబిసద్దస్సచ విచ్ఛత్థే వుత్తియా అభావా, లక్ఖణిత్థమ్భూతి హి పకతివిసేసనం] జోతేతుమసమత్థత్తా విచ్ఛాయ జోతనాయ ద్విబ్బవచనం కత్తబ్బమేవాతి అధిప్పాయో.
౯. పతి
ఉపాదియమానోతి అబ్భుపగమ్మమానో, యది పన ఉపాదియమానో భాగో, అనుపాదియమానో కథన్తి ఆహ-‘యో పనా’తిఆది, తగరకుట్ఠా గన్ధబ్బవిసేసా, మమాభజతీతి మం ఆభజతి, మమ కోట్ఠాసో హోతీతి అధిప్పాయో.
౧౦. అను
నతులక్ఖణన్తి సచ్చకిరియా వుట్ఠియా హేతు హోతి, న తు సఙ్కేతోతి అత్థో, హేతుత్తా లక్ఖణత్తాభావే సచ్చకిరియాయ కథం లక్ఖణే దుతియాతి హేతుత్తేపి లక్ఖణత్తమస్స సాధేన్తో సాధమ్మపయోగేనాన్వయమాహ-‘యం సకిమ్పి’చ్చాది, ఏత్థ హి లక్ఖణం సచ్చ కిరియాతి పటిఞ్ఞా, [పక్ఖో (పోత్థకే)] సకిమ్పి నిమిత్తతాయ కప్పనత్తాతి హేతు, యం సకిమ్పి నిమిత్తతాయ కప్పతే తమ్పి లక్ఖణం భవతి, యథా’అపి భవం కమణ్డలుపాణిం సిస్సమద్దక్ఖీ’తి సాధమ్మపయోగేనాన్వయో దట్ఠబ్బో, కప్పతేతి సమత్థోతి అత్థో, కమణ్డలు పాణిమ్హి అస్సేతి కమణ్డలుపాణీ, అపీతి పఞ్హే, కదాచి కేనచి కమణ్డలుపాణీసిస్సో దిట్ఠో సో తమేవ దస్సనం లక్ఖణం కత్వా పుచ్ఛతి ‘అపి’త్యాదినా, అథ యథా వుత్తేన హేతునోపి లక్ఖణత్తమత్తు తథాపి పరవిప్పటిసేధేన హేతుమ్హి తతియా కస్మా న సియాతి చోదయమాహ ‘న న్వేవమ్పి’చ్చాది, పుబ్బవిప్పటిసేధేనాతి అపవాదపుబ్బవిప్పటిసేధేన, తథాహి ఛట్ఠియా పవాదో హోతి హేతుమ్హి తతియావిధి… సమ్బన్ధఛట్ఠియా పత్తాయ హేతుతతియావిధానతో ఉపపదవిభత్తివిధిపి ఛట్ఠియాపవాదో… సమ్బన్ధవిసేసాభిబ్యత్తిహేతునోపపదేన యోగే తస్మింయేవ సమ్బన్ధే విధానతో, తత్థ హేతుతతియావకాసో ‘ధనేన కుల’న్తి, ఉపపదవిభత్తియావకాసో ‘రుక్ఖమనువిజ్జోతతే’తి, సచ్చకిరియమను పావస్సీతి తు హేతుమ్హి లక్ఖణే-పవాదవిప్పటిసేధే సతి పుబ్బవిప్పటిసేధేన దుతియా భవతి.
౧౧. సహ
సహత్థే-నునో వత్తనే పబ్బతేన యోగో కథన్తి ఆహ‘పబ్బతేనే’చ్చాది.
౧౨. హీనే
విసయభావేనాతిఆదినా హీనత్థేతి విసయసత్తమిత్తమాహ, విజాననప్పకారమాహ-‘హీనే’చ్చాది, తేనాతి అనునా, కథం తేన యుత్తత్తం ఉక్కట్ఠస్సాతి హీనుక్కట్ఠసమ్బన్ధముఖేన విభావేన్తో’తత్థా’తిఆదిమాహ, తత్థాతి హీనేచ్చాదినా వుత్తే తస్మిం, యతోతి ఉక్కట్ఠసారిపుత్తాదికో, హీనోతి పఞ్ఞవత్తాది(తో నిక్కట్ఠో, సో సారిపుత్తాదికో ఉక్కట్ఠో) హీనత్థవిసయో జాయతే… తబ్బిసయే తస్స ఉక్కట్ఠతా పత్తితో, హీనుక్కట్ఠసమ్బన్ధో పన అతిసాయనాదికాయ కాయచి కిరియాయ కతోతి దట్ఠబ్బం.
౧౪. సత్త
కిన్తం ఆధిక్యమిచ్చాహ- ‘అధికాధికీసమ్బన్ధో’తి, అధికో అస్స అత్థీతి అధికీ=ఖారీ, అథాధికీవినిముత్తే అధికాధికిసమ్బన్ధో కథమవసీయతే నహ్యత్రాధికీ కోచి సూయతిచ్చాహ-‘నవినే’చ్చాది, ఇతి సద్దో హేతుమ్హి యథావుత్తసమ్బన్ధసాధనో, తదోపసద్దేనయోగోతి తదా ఉపసద్దేనాధికినోయోగోతి అత్థో. ద్విట్ఠత్తా సమ్బన్ధస్స అధికస్సాప్యుపసద్దేన యోగా తతోపి కస్మా న సత్తమీత్యాహ-‘అధికమ్హాత్వి’చ్చాది, యథా ఏకాయేవ విభత్తియా ఉభయగతస్సాపి సమ్బన్ధస్స జోతితత్తా విజ్జుసఙ్ఖాతలక్ఖియా సత్తమ్యభావో, ఏవమిధా పీతి పుబ్బే వుత్తసమాధిమతిదిసన్తో ఆహ-‘లక్ఖితా వియ సత్తమ్య భావో’తి, ‘‘మాణికా చతురోదోణా, ఖారిత్థీ చతుమాణికా’’.
౧౫. సామి
కిన్తం సామిత్తమిచ్చాహ-‘సస్సామిసమ్బన్ధో’తి, కాయ కిరియాయ జనితోతి ఆహ-‘పరిపాలనాదికిరియాయ జనితో’తి, తఞ్చాతి సామిత్తాపేక్ఖో నపుంసకనిద్దేసో, సమ్బన్ధస్సానేకవిధత్తా ఆహ‘సబ్బత్థ సమ్బన్ధే’తి, ఆఖ్యాయతేతీమస్స అత్థో విధీయతే ఞాపీయతేతి, దిట్ఠన్తో-పనీతోత్థో సుఖేన పటిపత్తుం సక్కాతి పసిద్ధమనువదియమానమప్పసిద్ధఞ్చ విధీయమానం దిట్ఠన్తమాహ-‘యథా యో కుణ్డలీ సో దేవదత్తో’తి, కుణ్డలిత్తమ్పసిద్ధం, దేవదత్తత్తమప్పసిద్ధమిచ్చాహ-‘కుణ్డలిత్తానువాదేనే’చ్చాది. యథేవోభయాధిట్ఠానత్తేప్యుపసజ్జనతోవ ఛట్ఠీ ‘రఞ్ఞో పురిసో’తి, న విసేస్సతో ‘పురిసస్స రాజా’తి, తథా సమ్బన్ధాభిబ్యఞ్జనకేనాధినా యోగేపి విసేసనతోవ భవతి, నాఞ్ఞతోతి ఆహ-‘తత్థా’తిఆది. బ్యతిరేకమాపాదీయతీతి కారకఛక్కతో బ్యతిరిత్తత్తా సమ్బన్ధో బ్యతిరేకో తం ఆపాదీయతి పాపీయతీతి అత్థో, ఉభయతోతి సంతో సామితో చ, అధిబ్రహ్మదత్తే పఞ్చాలాతి బ్రహ్మదత్తస్స పఞ్చాలా సన్తకా [సామినో (పోత్థకే)] తి అత్థో, సన్తకా [సామినో (పోత్థకే)] హి పఞ్చాలా, న సామి [నసం (పోత్థకే)], అధిపఞ్చాలేసు బ్రహ్మదత్తోతి పఞ్చాలానం బ్రహ్మదత్తో సామీత్యత్థో.
౧౬. కత్తు
కిం లక్ఖణో-యం కత్తాఇచ్చాహ-‘కత్తరి’చ్చాది, గచ్ఛతి దేవదత్తోచ్చాదో కత్తరి పతిట్ఠితం, పచత్యోదనం దేవదత్తోచ్చాదో కమ్మే పతిట్ఠితం కిరియం కరోతీతి సమ్బన్ధో, కరోతీతి చ ఇమినా అన్వత్థ బ్యపదేసోవ సిద్ధో-యం కత్తు వోహారోతి ఞాపేతి, కేనచి పయుజ్జమానోపి సకే కమ్మే సయమేవ పధానత్తమనుభవతీతి‘పయుత్తో వా పధానభావేనా’తి వుత్తం హోతి చేత్థ-
పధానతాయ యో కత్తు, కమ్మట్ఠం కురుతే క్రియం;
సా కత్తా నామప్పయుత్తో, పయుత్తో వాత్యయం ద్విధాతి.
తత్థ పురిసేన కతన్తి అప్పయుత్తో, పురిసేన కరోతి దేవదత్తోతి పయుత్తో, నను కిరియా-యమబ్యవధానేన కరణాధికరణే హేవ సాధ్యతే కత్తారా తు దూరట్ఠేన, తథాసతి కథమనేకసాధనసాధనీయం కిరియం కత్తావ కరోతి ముఖ్యభావేనాపరేత్వముఖ్యభావేనాతి వుచ్చతే-
కత్తుతోఞ్ఞేసముబ్భూత్యా, వివిత్తాలోచనాదినా [వవివేకేచ దస్సనాతి వాక్యపదీయే, పవివేకేచ కారకన్థరామభావేదిస్సభే కత్తరిక్రియా అత్థి భవతి విజ్జతిచ్చాదో తితటీకా, తతియపాథానంపాత ౧౦౦, నంపాత ౨౪౩];
దూరాదప్యుపకారిత్తే, కత్తు వాత్తప్పధానతా.
అయమేత్థ అత్థో ‘‘కత్తునో సకాసా అఞ్ఞేసం కరణాదీనం ఉబ్భూత్యా సమ్భవేనచ, తథాహి పసిద్ధకరణసభావోపి ఫరసు కత్తాయత్తవుత్తితాయాధికరణమ్భ వతి‘ఫరసుమ్హి ఠపేత్వా ఛిన్దతీ’తి, వివిత్తస్స కరణాదీహి పుథబ్భూతస్స, కత్తునో కిరియాయ ఆలోచనేన దస్సనేన చ ‘దేవదత్తో అత్థి భవతి విజ్జతీ’తి [వుథబ్భూతస్సానేన ఆలోచనేన దస్సనేనచ కత్తునోదేవదత్తేనదేవదత్తం భవతి విజ్జతీతి (పోత్థకే)], ఆదిసద్దేన కరణాదినో (తదధీన) పవత్తిఆదీనం గహణం, ఇమినా కారణేన దూరతో ఉపకారిత్తేపి కత్తుయేవ సప్పధానతా సియా’’తి, పునపి-
థాల్యాదీనన్తు కత్తుత్తం, హోతేవాచేతనానపి;
యతో సద్దస్స వుత్యత్థే, మిచ్ఛాత్యాసేన-నాదినా.
అయమేత్థ అత్థో ‘‘అచేతనానమ్పి థాలీఅసిఆదీనం కత్తుత్తమ్భవతి యథావణ్ణితసప్పధానత్తనిమిత్తాభావేపి, కస్మాతి చే యతో కారణా అత్థే అత్తనో అభిధేయ్యేసద్దస్స వుత్తి పటిపత్తి అనాదినా మిచ్ఛాభ్యాసేనభవతి తస్మా థాల్యాదీనన్తిఆది పకతం, కిం వుత్తం హోతి ‘‘అఞ్ఞథా సద్దత్థో, అఞ్ఞథా సభావత్థో, న హి సద్దో బాహ్యే వత్థుమ్హి బ్యాపారమాపజ్జతి, తథాహి–
అఞ్ఞథే వాగ్గి సంసగ్గా, దాహం దడ్ఢోతి మఞ్ఞతి;
అఞ్ఞథా దాహసద్దేన, దాహత్థో సమ్పతీయతే.
బాహ్యపదత్థస్స సభావో వియ హుత్వా మిచ్ఛాభ్యాసేన అనాదినా పన పవత్తేన బాహ్యే వత్థూని అవిజ్జమానేన కరణభూతేన థాల్యాదీనం కత్తుత్తం హోతీ’’తి. అథ చ పన–
వత్తిచ్ఛాదో పవత్తేహి, సప్పధానత్త హేతుహి;
కత్తుధమ్మేహి వుత్తేహి, కత్తా సద్దావ ఞాయతే.
ఏకస్సాముఖ్యవత్థాహి, భేదేన పరికప్పనే;
కమ్మత్తం కరణత్తఞ్చ, కత్తుత్తం చోపజాయతే.
వుత్తేహీతి ‘కత్తుతోఞ్ఞేసముబ్భూత్యా’చ్చాదినా, సద్దావాతి సద్దే తేధమ్మా హోన్తు వా మా వా కత్తుసమ్బన్ధియథావుత్తధమ్మవచనిచ్ఛాయ సద్దతోవ కత్తా పతీయతే, నియమేన న వత్థుతోతి అత్థో, అముఖ్యా వత్థాహీతి బుద్ధియా తదాకారతాయ పరిణామావత్థాహి, హన్త్యత్త నావత్తానన్తి ఏకస్సేవాత్తనో కమ్మత్తాది జాయతే, అతోయేవాచ్చన్తమసన్తోపి అఙ్కురో జననకిరియాయ కత్తా భవతి ‘అఙ్కురో జాయతే’తి, వుత్తం హి–
పురాసఞ్జనితో [పురాసఞ్జాతితో] భావా, బుద్ధయవత్థాని బన్ధనో;
అవసిట్ఠో సతాఞ్ఞేన, కత్తా భవతి జాతియాఇతి.
సతా అఞ్ఞేన దేవదత్తాదినా.
కిన్తం కరణం నామాతి ఆహ-‘యో పనా’తిఆది, యోతి యో పదత్థో, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘కరణబ్యపదేసాయ సుత్తన్తరాభావేపి కరోత్యనేనేతి కరణన్త్యన్వత్థతో పసిద్ధో-యం కరణవోహారో’’తి, అత్రేదం పటిభానం–
యం వత్తుమిచ్ఛితం కత్తు, క్రియాయచ్చన్తసాధనం;
కరణన్తం ద్విధా హోతి, బాహ్యబ్భన్తరభేదతోతి.
తత్థ యంవత్తుమిచ్ఛితంత్యాదినా ఇదం దస్సేతి-‘‘న వత్థుతో కిఞ్చి కరణం నామ అత్థి, వచనిచ్ఛావసేన పన పసిద్ధకరణానమ్పి ఫరసుఆదీనం ‘ఫరసు ఛిన్దతి, ఫరసుమ్హి ఛిన్దతీ’తి కత్తుఅధికరణత్తస్సపి, పసిద్ధాధికరణానమ్పి తదనుత్తాదివిసేససమ్భవే థాల్యా పచతీ’తి కరణత్తస్సపి దస్సనతో వచనిచ్ఛాతోయేవ కరణం కారకం విఞ్ఞేయ్య’’న్తి, తఞ్చ దువిధన్తి ఆహ-‘ద్విధా హోతీ’తిఆది, తత్థ అసినా ఛిన్దతీతి బాహ్యం, చక్ఖునా పస్సతీత్యబ్భన్తరం. కిరియానిమిత్తత్తా కారకన్తి ఇమినా కారకసద్దస్స నిమిత్తపరియాయత్తమాహ. పకతి యాభిరూపోచ్చాదో కిరియాయావిజ్జమానత్తా సమ్బన్ధమత్తం విఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధలక్ఖణా ఛట్ఠీ సియా, సమేన ధావతీత్యాదో తు కిరియాయ విజ్జమానత్తేపి కమ్మత్తం వత్తుమిచ్ఛితన్తి దుతియా సియా, సమం ధావతి విసమం ధావతీత్యత్థో, తథా ద్విదోణేనాతి ద్వేదోణే కిణాతీత్యత్థో, పఞ్చకేనాతి పఞ్చ పరిమాణస్స పఞ్చకో పఞ్చకం వగ్గం కత్వా పసవో కిణాతి పఞ్చపఞ్చ కత్వా కిణాతీత్యత్థోతి వాత్తికకారేన ‘తతియా విధానాయోపసఙ్ఖ్యానం’కతం, తం దస్సేతుమాహ- ‘పకతిఆదీహీ’తిఆది, యత్థేసంకరణభావోతి యస్సం కిరియాయమే సమ్పకత్యాదీనం కరణత్తం, తం కిరియం కథయతీతి సమ్బన్ధో, సబ్బస్సేవ పదత్థస్స సత్తాబ్యభిచారతో ఆహ-‘భూ’ఇచ్చాది, పకతియాభిరూపోతి సభావేనాయమభిరూపో భవతి, న తు వత్థాలఙ్కారాదినేత్యత్థో, కరోతిస్స గమ్మమానత్తే పన పకతియాభిరూపో కతోతిఆది, తదా కత్తరియేవ తతియా, యం యస్మా అఞ్ఞగోత్తో గోతమో న హోతి అతోచ గోతమో భవతీతి సమ్బన్ధో, ననుచ ద్విదోణ పఞ్చకా కయమ్పటిచ్చ కమ్మభూతా హోన్తి ద్విదోణాదినా కేయత్తా తతో కిముచ్చతే‘కయమ్పటిచ్చ ద్విదోణపఞ్చకా కరణాని భవన్తీ’త్యా సఙ్కీయాహ-‘తథాహి’చ్చాది, ఇదం వుత్తం హోతి-‘‘ద్విదోణాదిసద్దేన హి న గయ్హుపగం వత్థుముచ్చతి, తేహి పన ద్విదోణాద్యత్థం మూలం తాదత్థియా భిహితన్తి న వుత్తదోసావసరో’’తి.
౧౭. సహ
యథాక్కమమాగమనకిరియాయ థూలత్తగుణేన గోమన్తదబ్బేన చ సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘తం యథే’చ్చాదిమాహ, ఉదాహరణమత్తం దస్సేన్తోపి ఇమినా అధిప్పాయేనాపి దస్సేతీతి వుత్తం ‘సబ్బత్థేవ వా’తిఆది, పుత్తేన సహాగతోతిఆదీసు ఆగమనాదికిరియమ్పటిచ్చ ద్వే కత్తారో పధానాప్పధానవసేన, తేసు పధానే కారియసమ్పచ్చయఞాయేన వా బహులంవచనేన వా పధానే కత్తరి పచ్చయో, ఇతరే’కత్తరి తతియా’త్యేవ తతియా సిద్ధా, తతో-యం వచనారమ్భో-నత్థకోతి మఞ్ఞమానోచో దేతి ‘నన్వి’చ్చాదినా, త్తేనాభిధీయతే పితేతి పధానకత్తా, తుల్యోపి కిరియాసమ్బన్ధే పితాపుత్తానం పితాత్ర పధానం సద్దచోదితత్తా, పుత్తో-ప్పధానమసద్దచోదితత్తా, సద్దబ్యాపారాపేక్ఖాయ హి పధానాప్పధానాయ వవత్థానం, పితురేవాత్రాగతాదిసద్దసామానాధికరణ్యా ఆగమనకిరియా సమ్బన్ధో సద్దేనోచ్చతే, నేతరస్స సద్దసత్తిసభావతో, తథా విధా హి సద్దస్స సత్తి యతో పితురేవాత్ర కిరియా సమ్బన్ధం సక్కోతి పటిపాదేతుం, న పుత్తస్స, ఏవఞ్చాగతోచ్చాదో ఏకవచనముపజ్జతే, అఞ్ఞథా హి బహువచనం సియా, ‘పితా పుత్తా ఆగతా’తి. (యది) వుత్తనయేన తతియా సిద్ధా ‘సిద్ధే సత్యారమ్భో నియమాయ వా వికప్పాయ వా’ న చేత్థ నియమో, నాపి వికప్పో, తతో కిమనేన యోగేనా త్యాసయేనాహ-‘అప్పధానేయేవ’చ్చాది. నయిదమేవమిచ్చాది పరిహారో. సహభావమత్తం వత్తుమిట్ఠం వాతి యోజనా, సామత్థియాతి భేదాధిట్ఠానత్తా సహత్థయోగస్స పుత్తస్సాపి కిరియాభిసమ్బన్ధో విఞ్ఞాయతి కథమఞ్ఞథా సహత్థయోగో సియాతి ఇమినా అత్థ బలేన. అత్థగ్గహణన్తి సుత్తే ‘‘సహత్థేనే’’తి అత్థగ్గహణం. పరియాయత్థన్తి పరితో అయన్తి అవగచ్ఛన్తి అత్థమనేనేతి పరియాయో అత్థో పయోజనం యస్సాతి విగ్గహో, ఏత్థ చ పరియాయత్థమేవాతి నావధారణం, అతోయేవ వినాపి సహసద్దప్పయోగం తప్పరియాయప్పయోగం వా సహత్థేన యోగే విధానతో అసత్యపి సహాదిసద్దప్పయోగే యత్థ తదత్థో గమ్యతే తత్థాపి భవత్యేవ తతియా… గమ్యమానేన సహత్థేన యోగా, యథా‘‘స్యాది స్యానే’’తి. (౩-౧) సహ పరియాయేనాతి సహసద్దస్స పరియాయతో. విసేసానుపాదానతోతి ‘‘సహయుత్తే-ప్పధానే’’తి (౨-౩-౧౯) పాణినీయ సుత్తే వియ అప్పధానేతి విసేసస్సానుపాదానతో.
౧౮. లక్ఖణే
లక్ఖీయత్యనేనాతి లక్ఖణం సఙ్కేతో, కిన్తం కమణ్డలుప్పభుతి, అత్థే కారియస్సాసమ్భవా తంవాచీహి విభత్తీతి మఞ్ఞమానేన యంవివరణం కతం ‘లక్ఖణే వత్తమానతో’తి, తముల్లఙ్గియాత్థం వదతి ‘యో అత్థో’ఇచ్చాది, వత్తమానతోతి విఞ్ఞాయతి… నామస్మా పచ్చయవిధానప్ప సఙ్గతో, ఉపాత్తోతి గహితో. కఞ్చిప్పణరమాపన్నస్స లక్ఖణే తతియా యథా సియా ‘రుక్ఖమ్పతి విజ్జోతన’మిచ్చత్ర లక్ఖణమత్తే మా భవీతి పాణినీయేహి ‘‘ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే’’తి (౨-౩-౨౧) ఇత్థమ్భూతగ్గహణం కతం, తమ్మనసి నిధాయ చోదయమాహ–‘నన్వి’చ్చాది, ఇత్థమ్భూతస్స లక్ఖణన్తి ఛట్ఠీసమాసో, ఆపన్నస్సాతి భూతస్స, సామఞ్ఞస్స భేదకో విసేసో పకారో వుచ్చతే, తథాహి ‘తిదణ్డకేన పరిబ్బాజకమద్దక్ఖీ’తి మనుస్సత్తసామఞ్ఞస్స పరిబ్బాజకత్తమ్పకారో, తమ్పరిబ్బాజకో పత్తో, తస్స తిదణ్డకం లక్ఖణం. ఉపలక్ఖణత్తేతి ఇమినా ఇత్థమ్భూతస్స లక్ఖణత్తాభావమాహ, ఉపలక్ఖణన్తి సఙ్కేతో. నయిదమత్థిచ్చాది పరిహారో, రుక్ఖమ్పతి విజ్జోతనన్తి ఏత్థ కస్సచి ఇత్థమ్భూతస్సాభావా ఇత్థమ్భూతగ్గహణే పయోజనం న దిస్సతి తన్నివత్తనతో, రుక్ఖమ్పతి విజ్జోతతేతి ఏత్థతు ఇత్థమ్భూతస్స విజ్జుసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స సబ్భావా తతియాప్పత్తియం తంనివత్తియా యథావుత్తం ఞాయమన్తరేన నాఞ్ఞం కిఞ్చి పటిసరణమత్థీతి సఞ్ఞాపయమాహ-‘అవస్స’మిచ్చాది, అఞ్ఞథాతి ఏవమనబ్భుపగమ్మ ‘ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే’తి వచనే కరీయమానే సతి, ఇత్థమ్భూతవాదినో ఉత్తరమాసఙ్కియాహ-‘నచా’తిఆది, వత్తున్తి వచనసేసో, చో-వధారణే, నేవ సక్కాతి వుత్తం హోతి, దుతియావిధానసామత్థియాతి ‘‘పతిపరీహి భాగే చా’’తి (౨-౯) కస్మా న సక్కాతి ఆహ-‘అత్థి’చ్చాది, అసతి హి పయోజనే సామత్థియన్తి భావో. అథ కమణ్డలు పాణిమ్హి అస్సాతి ఆదో తతియా కస్మా న సియా త్యాహ-‘కమణ్డలు’ఇచ్చాది, కమణ్డలుస్స సేతస్స చ ఉపలక్ఖణ భావేనానుపాదానతోతి సమ్బన్ధో, ఇమినా ఉపాదాతునో సవచసి సతన్తతమాహ, విసిట్ఠావయవాధేయ్యేనాతి పాణి కమణ్డలునా విసిట్ఠోవయవో, తస్సాధేయ్యో కమణ్డలు తేనాతి అత్థో. యేనాఙ్గేన వికతేన అఙ్గినో వికారో లక్ఖీయతే తతో తతియా యథాసియాతి పరేహి ‘‘యేనాఙ్గవికారో’’తి (౨-౩-౨౦) ఆరద్ధం, తదాహ-‘యేనే’చ్చాది, తత్థ యసద్దేన వికతావయవో హేతుత్తేన నిద్దిట్ఠో అఙ్గసద్దో చ సముదాయవచనో ఉపాత్తో తేనాహ-‘యేనేచ్చాది, ననుచ కాణాదీనం నియతగుణీనమభిధాయిత్తా అక్ఖిసద్దస్స పయోగో న యుత్తో బ్యావత్తియాభావాతి, నేస దోసో, లోకియో-యం సద్దస్స వోహారో, లోకస్స చ సద్దప్పయోగే గురులఘుమ్పత్యదయో నత్థి, తథాహి లోకేన ‘సీసపాతి’పి వుచ్చతే, రుక్ఖో సీసపాతిపి, యస్స తు తత్థాదరో, సో-క్ఖిసద్దం పయుజ్జతేవ, అథవా సామఞ్ఞుపక్కమే విసేసో పయోగమరహతి, అక్ఖి(నాతి) హి వుత్తే సన్దేహో సియా ‘కిమస్స వత్తుమిచ్ఛిత’న్తి తతో కాణోతి వుచ్చతే, నాక్ఖినా నిరూపయతి సోభనోతి, కిఞ్చరహి కాణోతి, అక్ఖికాణమస్సేత్యాదో కస్మా న సియాతి ఆసఙ్కియ‘కమణ్డలు పాణిమ్హి అస్సా’త్యత్ర యో వుత్తో పరిహారో, త మేత్థోపదిసన్తో ఆహ-‘హేట్ఠా వియ అప్పసఙ్గో’తి.
౧౯. హేతు
కిస్మిఞ్చి ఫలే దిట్ఠసామత్థియేత్థే హేతు నిరుళ్హో. ఏకత్ర హి దిట్ఠసామత్థియోత్థో తంయోగ్గతాయ కారియ (మ)కరోన్తోపి హేతు వుచ్చతే సతి సహ కారిన్యసతి చ విధురప్పచ్చయో పపా(త) తో, తేన కారియస్స బ్యభిచారో, తేనేవాహ- ‘అనిప్ఫాదయన్తోపీ’తి, కారణే తతియాయాభావే కారణమాహ- ‘తక్కిరియాయోగ్గతామత్తే’చ్చాది.
౨౧. గుణే
ఉపాధి విసేసనం, పరాఙ్గభూతేతి పరస్స బన్ధత్తా(దినో) విధానా యాఙ్గభూతే జళత్తాదిహేతుమ్హీతి అత్థో, ఇమినా గుణసద్దో యమప్పధానవచనోతి వదతి, యఞ్చాప్పధానం తమ్పరాఙ్గభూతన్తి గుణేతీమస్స ‘పరాఙ్గభూతే’తి అత్థమాహ, యఞ్హి పరత్థముపాదీయతే తదప్పధానమను వాదరూపేనోపాదీయమానత్తా, యథా ‘జళత్తా బద్ధో, రుక్ఖో యం సీస పత్తా, అగ్గి ఏత్థ ధుమత్తే’చ్చాది, తేనేవాహ-‘పరత్థరూపాపన్న’న్తి, వావిధానన్తి ‘‘విభాసా గుణే-థియం’’న్తి (౨-౩-౨౫) ఏవం విధానం, ఇత్థియన్తిఆదినా పఞ్చమీరూపస్సపి అభిమతభావం దస్సేతి, తేనేవాహ-‘ఉభయత్థా’తిఆది, నను ‘తో పఞ్చమ్యా’’తి (౪-౯౫) సుత్తేన తద్ధితపచ్చయన్తస్స కథం పఞ్చమ్యన్తతా త్యాసఙ్కియాహ-‘పఞ్చమినిద్దేసే’ ఇచ్చాది, ఇమినా సుత్తేన పఞ్చమియా వినాతి యోజనా, వా పఞ్చమియా విధానతో తతియారూపేనపి భవితబ్బన్తి చోదనమనసి నిధాయ పఞ్చమ్యు దాహరణేయేవ కారణం తతియోదాహరణస్స చ పఠమోదాహరణానుసారేనాను మన్తబ్బతఞ్చదస్సేన్తో ఆహ ‘పఞ్చమ్యాయేవి’చ్చాది, అభావేన సఙ్ఖారనిరోధేనాతి తతియన్తరూపాని.
౨౨. ఛట్ఠీ
సమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయేవేత్థ ఛట్ఠీ సిద్ధాతి ఆసఙ్కియాహ-‘హేతుమ్హి’చ్చాది, హేతుమాహ-‘తం యోగ్గతా’ ఇచ్చాది, సద్దసత్తిసామత్థియాతి సద్దసత్తిసఙ్ఖాతాయ సామత్థియా, తమేవ ఫుటయతి ‘యత్థ’ఇచ్చాదినా, హేత్వత్థవాచకేహి అన్తరేనాతి సమ్బన్ధో, సమానాధికరణేహీతి హేత్వత్థసమానాధికరణేహి ఉదరాదీహి, తజ్జోతనాయాతి హేత్వత్థజోతనాయాలన్తి సమ్బన్ధో, బ్యతిరేకేన తు హేత్వత్థతో తప్పవత్తిమాహ-‘యత్థ పని’చ్చాది, హేత్వత్థేహిపిచ్చాదినా సామత్థియముపదస్సితం ‘వసే ధమ్మస్స హేతునో’తి తత్థోదాహరణం.
౨౩. సబ్బా
నామభూతేహీతి సబ్బాదీసు కేచి కేసఞ్చి యది నామాని సియుం తేహి, అప్పధానభూతేహీతి పియసబ్బాదీహి, కిమ్పయోజనన్తిఆదో పయోజనసద్దో ‘‘పయోజనం కారియహేతూసు’’తి నిఘణ్డుతో హేతువచనో.
౨౪. చతు
యస్స సచేతనాయాచేతనాయ వా కస్సచి, పూజానుగ్గహకామత్త మన్తరేన సమ్మాపదానం న సమ్భవతీతి ఆహ-‘పూజా’ ఇచ్చాది, తేనాతి యథావుత్తేనత్థేన, చాగఙ్గన్తి దదాతినో దానకిరియాయ కమ్మేన సమ్బజ్ఝమానఞ్చాగకారణం, ఇదాని సమ్పదానలక్ఖణం సప్పభేదమావికాతుకామో ఆహ-‘తదిద’మిచ్చాది, ననిరాకరోతీత్య నిరాకరణం, ఆరాధయతీత్యారాధనం, అబ్భనుజానాతీత్యబ్భనుఞ్ఞం, తేసం వసేన, ఇధ సమ్పదానన్తిధా వుత్తం కథితం, కేతేతి ఆహ-‘రుక్ఖయాచకభిక్ఖవో’తి, రుక్ఖాదికం తం సమ్పదానం విభాగేన దస్సేతుమాహ-‘తత్థ హి’చ్చాది, అజ్ఝేసనేనారాధనేన సమ్పదానం భవతీతి సమ్బన్ధో, అనుమతియా అబ్భనుజానేన, విజ్జమానేప్యనిరాకరణే భిక్ఖునో-ధికమనుమతన్త్యధిప్పాయేనాహ-‘సో’ ఇచ్చాది.
౨౫. తాద
పయోజనపరియాయే అత్థసద్దే సతి ఇదన్తి పయోజనం పరామట్ఠుం సక్కాతి ‘తస్సేద’న్తిఆది వుత్తం, తసద్దేనేత్థ వికతియాతిసమ్బన్ధో, అత్థసద్దేన తు పకతియా, అత్థ కథనమేతన్తి ఇమినా వచనిచ్ఛాయ మేతిస్సం నత్థి సమాసోతి దీపేతి, విగ్గహే వాస్మిమిమస్మాయేవ నిపాతనా సమాసో దట్ఠబ్బో,సో వికతిసఙ్ఖాతో అత్థో, పకతిత్వఞ్ఞపదత్థేనాక్ఖిపీయతే, తతో తదత్థసద్దతో, కోయం తదత్థ భావో చ్చాహ-‘తదత్థభావో నామా’తిఆది, నిమిత్తం యూపాదివికతి, నిమిత్తీదారుఆదిపకతి తసద్దేనాత్థసద్దేన చ గహితా, తేసం సమ్బన్ధో తదత్థసద్దస్స పవత్తినిమిత్తం తదత్థభావో నామాతి అత్థో, హేతు హేతుమన్తభావలక్ఖణో సమ్బన్ధో నామాతి వుత్తం హోతి, పధానావచ్ఛేదగుణస్మాతి విధీయమానత్తేన పధానస్స పురిసస్స ఆచ్ఛేదకా విసేసకా గుణా, యఞ్హి విధీయతే ఞాపీయతే తమ్పధాన, మితరమప్పధానమనువజ్జమానత్తా, యదా ఉపాదీయతేతి వత్వా ఉపాదీయమానప్పకారం దిట్ఠన్తేన ఫుటయితుమాహ-‘యథా’ఇచ్చాది, యూపో నిమిత్తం యస్స దారునో తం తథా వుత్తం నాఞ్ఞనిమిత్తన్తి యదా నిమిత్యవచ్ఛేదకత్తేనుపాదీయతే తదా నిమిత్తసద్దతోవ చతుత్థీ సమ్బన్ధో, తతో అఞ్ఞనిమిత్తతో, నిమిత్తనిమిత్తీనం సమ్బన్ధస్స అభిముఖభావేన తత్థేవ నిమిత్తే పవత్తీతి సమ్బన్ధో, నిమిత్తసద్దతో హేతుతతియాపి నాసఙ్కనీయాతి సమ్బన్ధో, కారణమాహ-‘నిమిత్త’ [హేతు] ఇచ్చాది. ఉభయత్థాతి యూపాయ పాకాయాతి ఉభయత్థ.
పిణియమానా కిం సద్దాదివచనీయా పరో సాదుఆదికో యో-త్థో సో అఞ్ఞో కత్తా యస్స సో అఞ్ఞకత్తుకో-భిలాసో, అభిలాసో రుచీతి ఇమినా దిత్యాద్యనేకత్థన్తోపి రుచిసద్దో-భిలాసే రుళ్హోవ గయ్హతీతి వదతి, సా రుచి అత్థో-భిధేయ్యో యేసం భే తదత్థా, తేసం సమ్బన్ధినో పిణియమానస్స, ఇమినా చ కిఞ్చాపి రుచిరయం యస్సుప్పజ్జతేయో వా తస్సా జనకో, తేసముభిన్నమ్పి అత్థి, తథాపి యస్సుప్పజ్జతే సోవ తస్సాధికరణం, అజనకోపి సో తాయ సంసత్తోతి తస్సేవ పిణియమానస్స సమ్పదానసఞ్ఞా, నతుజనకస్స తాయాసంసత్తస్సాతి దీపేతి, ఇధాతి ఇమినా సక్కతే ఉదాహరణానమసమానరూపకం దస్సేతి, ఇమినా చ ఉదాహరణానమసమాన రూపత్తమేవ చతుత్థీవిధానే కారణం, అఞ్ఞథా ఛట్ఠీయేవ తేహిపి విధీయేయ్య కారణాసమ్భవా [కారణసబ్భావా] హి దీపేతి, ఈదిసస్స పచ్చుదాహరణ(స్స) భావే కారణమాహ-‘అనఞ్ఞకత్తు కత్తా-భిలాసస్సా’తి, పరేసమిదమ్పచ్చుదాహరణమ్భవతు ఇధ కథన్తి ఆహ-‘ఇహత్వి’చ్చాది, త్వన్తి అత్తమత్తే పఠమాయేవ, సమ్భవే కారణన్తరమాహ-‘అథవా’తిఆది, నత్థి అఞ్ఞో కత్తా యస్సా సా అనఞ్ఞకత్తుకా రుచి, భాయ రుచియా సమ్బన్ధినో పిణియమానస్స సమ్పదానసఞ్ఞం యే పన ఇచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో, యే పన ఆహు చాతిసమ్బన్ధో, ఉప్పజ్జనముప్పత్తి, కస్స ఉప్పత్తి, రుచియా, ఉప్పత్తియా ఆధారో ఉప్పత్యాధారో‘దేవదత్తాయ రోచతే’చ్చాదో దేవదత్తాదిం ఉపలక్ఖేతీతి ఉప్పత్యాధారోపలక్ఖణం వచనం, ఏత్థ రుచియా ఉప్పత్యాధారోపలక్ఖణమేవ వచనన్తి సావధారణ మత్థో దట్ఠబ్బో… సబ్బేసం వాక్యానమవధారణఫలత్తా, తేన పిణియ మానవచనమభిలాసస్స అఞ్ఞకత్తుకతాసన్దస్సనపరం న హోతీతి బ్యవచ్ఛిన్నమ్భవతి, తేసం కచ్చాయనస్స చేహాపి పసజ్జతీతి సమ్బన్ధో, ఇహాపీతి త్వమితి ఏత్థాపి, అఞ్ఞథాసిద్ధత్తాతి అత్థమత్తే పఠమాయ ఏవ సిద్ధత్తా, వచనస్సాతి ఉభిన్నమ్పి చతుత్థీవిధానవచనస్స, అతిప్పసఙ్గోచాతి ‘‘కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తిఆదో తవాతి అనభిమతట్ఠానప్పత్తిచ.
ధారిప్పయోగేతి ధారిధాతునో పయోగే, ఉత్తమీణో అధమీణోతి ధనికగహేతూనం రుళ్హీత్యాహ-‘ఉత్తమీణో ధనసామీ’తి, ఉత్తమీణమస్సాతి ఉత్తమీణో, ధారయతీతిమస్సత్థమాహ-‘వహతీ’తి, ధారితోతి ధారంధాతుతో. సుత్తన్తరేన (తం తం) నియమేన నియమితానం తేసంతేసం సమ్పదానసఞ్ఞం విధాయ చతుత్థీ విహితా పరేహి, తదాహ ‘సిలాఘ హనుట్ఠాసపాన’మిచ్చాది, సబ్బత్థ యోగసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, ఞాపేతున్తి సిలాఘాదికే బోధేతుం, ఇచ్ఛితోతి అతిమతో. తదత్థవాచీనఞ్చ ధాతూనం సఙ్గహణత్థం ‘కుధదుహిస్సోసూయత్థాన’న్తి వుత్తం, యమ్పతి కోపోతి ఇమినా కోపస్స విసయమాహ, యస్సాతి ఇమినా యంకారకన్తి వుత్తమేవ పరామసతి, యస్సాతి రాజాదినో, పుచ్ఛతీతి పుచ్ఛియతే, తేనేవ వక్ఖతి-‘యస్స సమ్బన్ధిం సుభాసుభం పుచ్ఛతి నేమిత్తికో’తి, యోచానుకూలత్తమ్భ జతీతి ఇమినా ఇదం దస్సేతి ‘‘పతిపుబ్బకో ఆపుబ్బకోచ సుణోతి అబ్భుపగమే పటిజాననేచ వత్తతే, యదాయమబ్భుపగమో పత్థనా పుబ్బతో భవతి తదా పత్థనాయ కత్తు పత్థయితునో చతుత్థీ రూపమ్భవతి, యదాత్వపత్థతమ్పి కేవలమానుకూల్యేన వత్తమానందిస్వా దేయ్యమబ్భుపగచ్ఛన్తి ఇదమిదం వోదస్సామాతి [కోపిస్ససామాతి (పోత్థకే)] తదానుకూల్యేన పవత్తనసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ కత్తునో చతుత్థీరూపమ్భవతీ’’తి, ఇమినా చ పాణినియవుత్తికారస్స జయాదిచ్చస్సమతే బ్యభిచారమాహ, సో హి ‘‘అబ్భుపగమో నామ పరేన పత్థితస్స భవతి తత్థ పత్థయితుయేవ చతుత్థీరూపమ్భవతీ’’తి వదతి, పుబ్బస్సాకిరియాయ యో కత్తాతి వేదవాక్యేన విహితథుతికకరణ సఙ్ఖాతాయ ఉస్సాహానుజాననతో పుబ్బభూతాయ కిరియాయ యో కత్తా హోతా పోతా చ, సబ్బత్థాపి‘తస్సా’తి ఇదం ‘చతుత్థీయాయదభిమతం రూప’న్తిఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం, ఛట్ఠియా సబ్బబ్యాపిభావమాలమ్బ ఏవన్తి అతిదేసోతి ఆహ ‘ఏవన్తీ’తిఆది, రూపసామ్యతో పన తాదత్థియత్థసబ్భావాచ యథాయోగం తాదత్థ్హ చతుత్థీపి న విరుజ్ఝతి, వక్ఖతి హి‘తాదత్థ్హ వచనిచ్ఛాయన్తు ‘ఇచ్చాదినా, ఇచ్ఛితో రాజా, కమ్మ వచనిచ్ఛాతి ఇమినా వచనిచ్ఛాయ పధానత్తమాహ… వచనిచ్ఛాభిముఖత్తా సబ్బేసం కారకానం, అప్పచురప్పయోగత్తాతి అబహుప్పయోగత్తా, హనుతే అపనయతి, ఉపతిట్ఠతే ఉపట్ఠానం ఉపగమనం కరోతి, పిహయన్తి పత్థేన్తి, కుజ్ఝ అమరిసం కరోతి, దుహనాదయో కోపప్పభవా నానన్తరేన తే సమ్భవన్తీతి దూభాదయోప్యుదాహటా ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) రస్సే అపరజ్ఝామి, ఇస్సయన్తి నసహన్తి, ఆరజ్ఝతి పుచ్ఛితో నేమిత్తికో ఉపపరిక్ఖతి, భాదత్థ్హం విభావేతి ‘యస్సే’చ్చాదినా, పరియా లోచేతి ఉపపరిక్ఖతి, కిం లక్ఖణో-యమనియమోచ్చాహ-‘నావస్స’మిచ్చాది, యాచితుస్మాయేవ [యాచితుయేవ (పోత్థకే)] ఛట్ఠీతి నావస్సమయన్నియమోతి అత్థో, కుతోచ్చాహ-‘సమ్బన్ధే’చ్చాది, అఞ్ఞస్మాపీతి అయాచితుతోఅపి, థుతికరణస్స కత్తుభూతా హోతాపోతారో ఉస్సాహనానుజాననానం కమ్మం హోతీతి ఆహ-‘పచ్చనుపుబ్బస్స గిణాతిస్స కమ్మే’తి. హోతుపోతుసద్దేహిచ్చాదినా పోతుసద్దస్సపి ఛట్ఠిరూపం దస్సితం, వుత్తియన్తు ‘హోతు పతిగిణాతి’చ్చేవ పాఠో దిస్సతి, హోత్వేవమ్పిత్యమ్హాకమత్రోపేక్ఖా, ఉస్సాహయతీత్యత్థే గిణాతి అన్తోగతణ్యత్థో. అనావాదోతి నావాఅన్నాదివజ్జితే. ఏత్థ పన తథా పటిసేధాభావేపి బహులాధికారతో ‘న తం నావమ్మఞ్ఞే నతం అన్నమ్మఞ్ఞే’చ్చాది భవతి, అత్థేవ హి బహులాధికారతోవా తిప్పసఙ్గాభావో, పఠమన్తం రూపన్తి మఞ్ఞమానోతి పఠమన్తం రూపం, ఏత్థచ యదా తిణాదితోపి ఖికంసీయతే తదా నిన్దావగమో, తత్థ చ నియోగతోవ నఞ్పయోగో ఞాథానుప పత్తియాతి సప్పటిసేధముదాహటం ‘న మఞ్ఞమానో’తి, అవధిమ్హియేవ పఞ్చమీతిణాతి, నఞ్పయోగేవ నియోగతో నిన్దావగమా తిణన్తి కమ్మేయేవ దుతియా, అథవా సతీపి నిన్దావగమే వచనిచ్ఛాతో సవిసయేయేవ దుతియా, సమ్ముతిప్పయోగేతి సమ్ముతిసద్దస్స పయోగే, చతుత్థిం ఇచ్ఛన్తీతి మత్తాయాతి ఏత్థ చతుత్థిం ఇచ్ఛన్తి, పున రుత్తత్తే కారణమాహ-‘అథ సోతివిజ్జమానత్తా’తి, చణ్డస్స కుక్కురస్సాతిఆదిసుత్తే ‘‘అథ సో’’తి పాఠస్స విజ్జమానత్తా ‘భియ్యోసో మత్తాయా’తి ఏత్థ సోకారో పునరుత్తోతి అధిప్పాయో, చగ్గహణేనాతి ‘‘సిలాఘహను…పే… సత్తమ్యత్థేసుచా’’తి సుత్తే చగ్గహణేన, చతుత్థీభిమతాతి ‘‘నమో యోగాదిస్వపిచా’’తి సుత్తేన.
౨౬. పఞ్చ
అవధీయతే విసిలిస్సతే ఏతస్మాత్యవధి, అవపుబ్బాయ ధాధాతుతో అవధిమ్హి‘‘దాధాత్వీ’’తి (౫-౪౫) ఇ.
యతో-వధీయతే కిఞ్చి, క్రియాపుబ్బం కుతోచిపి;
చలఞ్చాచలమఞ్ఞఞ్చ, తం వదన్త్య వధిమ్బుధా.
ఏత్థాయమత్థో ‘‘యతోకుతోచిపి అత్థో కిఞ్చి వత్థుఅవధీయతే సంయోగస్స వా కిరియానిమిత్తం గమనదానాదికిరియాపుబ్బం విసిలిస్సతే సయం వా అపేతి అఞ్ఞేన వా విసుం కరీయతే, తమేవంవిధం చలఞ్చా చలఞ్చ విసిలేసపరిచ్ఛేదభూతం పదత్థమవధిం వదన్తి బుధా తబ్బిదునో’’తి, తం యథా ధావతాస్సా పురిసో పతతి, పురిసం పాతేతి వా, రుక్ఖా పణ్ణం పతతి, పణ్ణం పాతేతి వాతి, సోచ తిధాప్యుచ్చతే విసయభేదేన, యథా–
నిద్దిట్ఠవిసయో కోచి, ఉపాత్తవిసయో తథా;
అనుమేయ్యవిసయో చాతి, తిధావధి సమీరితోతి.
తత్థ నిద్దిట్ఠా వచనోపనీతా కిరియా విసయో యత్థ సో నిద్దిట్ఠ విసయో వధి, యథా-‘గామస్మా ఆగతో’తి, ఉపాత్తాజ్ఝాహటా కిరియా విసయో యత్థ సో ఉపాత్తవిసయో, యథా-‘వలాహకా విజ్జోతతే’తి, వలాహకా నిక్ఖమ్మ విజ్జోభతేతి అత్థో, అనుమేయ్యా కిరియా విసయో యత్థ సో అనుమేయ్యవిసయో, యథా‘మాథురా పాటలిపుత్తకేహి అభిరూపతరా’తి, ఏత్థ అభిరూపగుణేన ఉక్కంసనమనుమేయ్యం, అతోయేవేత్థాయమేవ సఞ్ఞా పరిప్ఫుటా విఞ్ఞాయతీతి న కాచిదిహ సఞ్ఞా పరిభాసీయతే బ్యామోహకారిణీ, అథావధిస్మాతి వుచ్చమానే ‘పదత్థావధిస్మా’తి కుతో-వసీయతే యేనేవం వివరణం కతన్త్యాసఙ్కియాహ-పదాన’మిచ్చాది. యథా గామస్మాతిఆదినా ఇదం దీపేతి ‘‘న కేవలం కాయసంసగ్గపుబ్బకోవ విసిలేసో, కిఞ్చరహి బుద్ధిసంసగ్గపుబ్బకోపి, అత్థి చేహ బుద్ధిసంసగ్గ పుబ్బకో, తథాహి చోరేహి భాయతిత్యాదో యో (భయ)పేక్ఖణ సీలో భవతి, సో యది మం చోరా పస్సేయ్యుం, ధువం మే మరణన్తి విచారేన్తో తే బుద్ధియా పప్పోతి పప్పుయ్య చ తతో నివత్తతే, తథా చోరేహి తాయతిత్యాదో యో ఏకస్స మిత్తో భవతి సో యద్యేతం చోరా పస్సేయ్యుం ధువమస్స మరణన్తి పస్సన్తో తే బుద్ధియా పత్వా తతో నివత్తయతీత్యవధిత్తా అవధిస్మావ సబ్బత్థ పఞ్చమీ’’తి, పరేహి పన ఏతాదిసేసు సబ్బత్థ పటిపత్తువిసేసానుగ్గహాయ సుత్తేహేవ పపఞ్చో కతో, ఇధ పన సామఞ్ఞవచనేనేవ సిద్ధత్తా తదనుగ్గహాయ ఉదాహరణేహేవ పపఞ్చితం, భీతిభాయనత్థానన్తి భీతి తాయనానం అత్థో యేసం తే భీతితాయనత్థా తేసన్తి అత్థో, నను భీత్యత్థానం పయోగే భయహేతు సమ్భవతి నతు తాయనత్థానన్తి, నేస దోసో, తాయనఞ్హి రక్ఖనముచ్చతే [సాయనాహి రక్ఖనముప్పజ్జభే (పోత్థకే)] తఞ్చ భయహేతుతో వేత్యాహ-‘యో భయహేతు’తిఆది, ఇమినా చ ‘‘భీత్యత్థానం భయహేతు’’తి (౧-౪-౨౫) పాణినియానమపాదానసఞ్ఞా సుత్తమ్పటిక్ఖిపతి, తతోతి భయహేతుతో, తేసన్తి భయతాయనానం, భయమనిట్ఠపాతసఙ్కా, ఉత్తాసోత్యత్థో, తాయన మనిట్ఠపాతతో పరిరక్ఖనం, యథా దస్సనం హోన్తేవాతీమినా వచనిచ్ఛాయేవ పధానత్తమాహ, కో హి లోకియం వచనిచ్ఛమతివత్తితుం సక్కోతి, తథాహి సబ్బేవ దబ్బాదయో సబ్బకారకసత్తియుత్తావ, తత్థాయం కారకవిభాగో వచనిచ్ఛావసేనేవ, తం యథా ‘వలాహకో విజ్జోతతే, వలాహకేన విజ్జోతతే, వలాహకే విజ్జోతతే’తి. పరాపుబ్బస్సాతిఆదినా ‘‘పరాజిస్సాసయ్హో’’తి (౧-౪-౨౬) సఞ్ఞాసుత్తం పచ్చక్ఖాతి, అసయ్హో అత్థోతి సహితుం అభిభవితుమసమత్థో అత్థో, అజ్ఝేనసకాసాఇచ్చాదినా ఉదాహరణత్థమాచిక్ఖతి, ననుచేవమత్థం వదతా యఞ్ఞదత్తస్సాసయ్హత్తం వుత్తం, తం కథం అజ్ఝయనస్సాసయ్హత్తం, యేనాసయ్హత్తస్సావధిత్తం పటిపాదయతి త్యాసఙ్కియాహ-‘యఞ్ఞదత్తానభిభవో’చ్చాది, అసయ్హోతీమస్స పచ్చుదాహరణం పటిపాదయతి ‘యో పని’చ్చాది. ‘‘వారణత్థానమిచ్ఛితో’’తి (౧-౪-౨౭) సుత్తితం, తదాహ ‘వారణత్థాన’మిచ్చాది, వారణమత్థో యేసం తే వారణత్థా, అవధిమత్తవచనిచ్ఛాయన్తి విసేసతో విధానమన్తరేనా వధిమత్త వచనిచ్ఛాయం, విసేసవిధానేతి ఇచ్ఛితోతి విసేసవిధానే, చిత్తస్సావధివచనిచ్ఛాయమ్పన చిత్తతో పాపం నివారయేతి భవతి. ‘‘రక్ఖనత్థానమిచ్ఛిత’’న్తి (౨-౬-౩) సుత్తితం, తదాహ-‘రక్ఖనత్థాన’మిచ్చాది, కేసఞ్చీతి కచ్చాయనాదికే దస్సేతి. ‘‘అన్తరధానే యేనాదస్సనమిచ్ఛతీ’’తి (౧-౪-౨౮) సఞ్ఞాసుత్తమారద్ధం, తదాహ-‘అన్తరధానే’చ్చాది, అయముపజ్ఝాయో యది మం పస్సతీతి సమ్బన్ధో, దస్సనే దోసం తక్కేతి ‘నున’మిచ్చాదినా, పేసనమసక్కారపుబ్బకో నియోగో, అజ్ఝేసనం సక్కారపుబ్బకో, మఞ్ఞమానో సిస్సా అహం కథన్నామ బ్యవహితో భవామీతి అన్తరధానే బ్యవధాన నిమిత్తం, యేన అత్తనో అదస్సనమిచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో, అన్తరధానేతి నిమిత్తసత్తమీచాయం, అతో ఆహ-‘బ్యవధాననిమిత్త’న్తి, బ్యవహితోతి అన్తరహితో, మామం ఉపజ్ఝాయోత్యాదినా ఉదాహరణత్థమాహ, బ్యవధానత్థం బ్యవహితత్థం, ‘‘అన్తరధానేతి కిం చోరే న దిదిక్ఖతీ’’తి పచ్చుదాహటం పరేహి, తమ్పటిపాదయమాహ-‘యత్థాదస్సన’మిచ్చాది, చోరే న దిదిక్ఖతీ (త్య), త్ర హి యో చోరే న దిదిక్ఖతి తేహి అత్తనో అదస్సనమిచ్ఛతీతి న అన్తరధాననిమిత్తం, కిన్తుపఘాతనివత్యత్థం, కిన్తుపఘాతనివత్తియాతి ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘నాత్రాన్తరధానమే (వావసేయం), కిన్తు తన్నిమిత్తో పఘాతనివత్తిపి, ‘ఉపజ్ఝాయా అన్తరధాయతీ’త్యత్ర వినాప్యుపఘాతసమ్భవమన్తరధానసమ్పాదనమేవ సమ్భవతీ’’తి. ఇచ్ఛతిగ్గహణం కిమత్థం అదస్సనిచ్ఛాయం సతి సత్యపి దస్సనే యథాసియా’’తి వుత్తం, (తం) పటిపాదయమాహ-‘అదస్సనిచ్ఛాయమ్పని’చ్చాది, సతీపి దస్సనేతి ఉపజ్ఝాయేన దస్సనే సతీపి, తతోతి ఉపజ్ఝాయతో, అవధిరూపతా ఏవాతి ఉపజ్ఝాయస్సావధిరూపతా ఏవ. ‘‘ఆఖ్యాతో పయోగే’’తి (౧-౪-౨౯) పరవచనం, తదాహ ‘ఉపయోగే’చ్చాది, నియమపుబ్బకం విజ్జాగహణముపయోగో త్రాధిప్పేతో, ఉపయోగవచనసామత్థియా విజ్జాగహణత్థం సిస్సవత్తం నియమో, తతోతి ఆఖ్యాతుతో. ‘‘జనికత్తునో పకతీ’’తి (౧-౪-౩౦) సఞ్ఞాసుత్తం కతం, తదాహ-‘జన్యత్థస్సా’తిఆది, జనినో అత్థో జన్యత్థో, కిన్తం జననం, తతోతి జనికత్తుహేతుతో, పకతిసద్దేన కారణమత్తం గహితంపరేహి ‘పుత్తా పమోదా జాయతే’చ్చాదో పుత్తాదితోపి యథా సియా’తి, దువిధం (హి) కారణం ఉపాదానకారణం సహకారికారణఞ్చ, తత్థ కారియేనాభిన్నదేసో ఘటస్స మత్తికాపిణ్డో ఉపాదానకారణం, తస్సేవ పన దణ్డచక్కాది (కారియేన భిన్నదేసో) సహకారికారణం, తేసూపాదానకారణస్సేహ గహణే’సిఙ్గా సరో జాయతే’చ్చత్రేవ సియా, న తు ‘పుత్తా పమోదా జాయతే’చ్చాదో, కారకన్తరవచనిచ్ఛాయన్తి ఏత్థ కారకన్తరాదివచనిచ్ఛాయన్తి పాఠేన భవితబ్బం… ఏత్థన్తరే సమ్బన్ధ వచనిచ్ఛాయపి సమ్భవతో, తత్ర తిట్ఠన్తీతి తత్రట్ఠా, తేసం, లోకో-నఞ్ఞథావాదీ వోహారికజనో, తత్థ భవా లోకియా, నవత్తు పటిబద్ధాతి లోకవచనిచ్ఛముల్లఙ్గియ అహమేవ వదామీతి సకజ్ఝాసయేన వదన్తో వత్తా, తప్పటిబద్ధా న హోతీతి అత్థో. ‘‘పభవో భవతిస్సా’’తి (౧-౪-౩౧) సుత్తితం, తదాహ-‘భవతిస్సా’తిఆది, పఠమతో ఉపలబ్భతీతి అత్థకథనేన జన్యత్థో-త్ర న సమ్భవతీతి వదతి, నహి హిమవా గఙ్గాయ కారణం, సా హి అఞ్ఞేహి ఏవకారణేహి ఉప్పన్నా, హిమవతి తు కేవలం పఠమతో ఉపలబ్భతి. ‘‘జిగుచ్ఛావిరామపమాదత్థానుముపసఙ్ఖ్యానం’’తి (౧-౪-౨౪వా) వుత్తం, తదాహ-‘విరమణత్థే’త్యాది, జిగుచ్ఛాపమాదత్థధాతుయోగే పన కమ్మాధికరణవచనిచ్ఛా దిస్సతీతి వుత్తం, అవధివచనిచ్ఛాపి పన దిస్సకే ‘జిగుచ్ఛతి నాహిరికో పాపా’తి, ధమ్మా పమజ్జతీతిపి హోతేవ పటిసేధాభావా. ‘‘అఞ్ఞారాదితరరితే దిసాసద్దాఞ్చుత్తరపదాచాహి యుత్తే’’తి (౨-౩-౨౯) సుత్తితం, తదాహ-‘అఞ్ఞసద్దయోగే’చ్చాది, యతోతి దేవదత్తాదితో, ‘‘అఞ్ఞఇత్యత్థగ్గహణం, తేన పరియాయప్పయోగేపి భవతీ’’తి అఞ్ఞేహి బ్యాఖ్యాతత్తా ఆహ-‘భిన్నో దేవదత్తా’తి, ఆరాసద్దస్స దూరత్థత్తా ఆసవక్ఖయతో ఆరా దూరో భవతీ(త్యత్థో ఉ) పాదీయతేత్యాహ‘ఆరాసద్దో దూరత్థో’తి, నిద్దిస్సమానపటియోగీతి ‘దేవదత్తో సూరో’తి నిద్దిస్సమానస్స కస్సచి యో సో దుతియో, సో పటియోగీ. దిసాదేసకాలవుత్తీనం దిసాసద్దత్తేన పరిగ్గహతో ఆహ‘దిసా దేసకాలవాచీనం యోగే’తి, పుబ్బేవ సమ్బోధాతిఆదీని కాలవాచీయోగే ఉదాహరణాని, అఞ్చుత్తరపదఆచఆహిపచ్చయయో గేత్విహ నోదాహటం. ‘‘పఞ్చమీవిధానే ల్యప్లోపే కమ్మన్యుపసఙ్ఖ్యానం ‘‘అధికరణే చోపసఙ్ఖ్యాన’’మితి (౨-౩-౨౮-వా) వాత్తికం, తదాహ‘యత్థ’చ్చాది, ల్యప్పచ్చయస్స యత్రాప్పయోగో, తస్సత్థో చే గమ్యతే, సో ల్యప్లోపో, త్వాలోపో ల్యపలోపోత్యవిసేసో, పాసాద మారుయ్హ పేక్ఖతి ఆసనే ఉపవిసిత్వా పేక్ఖతీతి ఇదం విసయో పదస్సనం పుబ్బం యస్సాతి కిరియావిసేసనే సమాసో, వక్ఖమానసబ్బదస్సనేసుపి పాసాదతో-పక్కమనలేససబ్భావా పాసాదో (యేవా) వధిరూపేన వత్తుమిట్ఠోతి దస్సేతుమాహ-‘తథాహి’చ్చాది, అపక్కమతి తతో తం దస్సనన్తి తతో పాసాదతో తస్స దట్ఠునో దస్సనం చక్ఖున్ద్రియం అపక్కమత్యపయాతీత్యత్థో, అవధిభావో పాసాదస్సాతి విఞ్ఞాయతి, యేసన్తి వేసేసికానం, తే హ్యేవమాచిక్ఖన్తి ‘‘ఇన్ద్రియేసు చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖుగోళకతో-చ్చన్తసుఖుమభావేన నిక్ఖమ్మ విసాలీభవన్తం విసయదేసముపగమ్మ సకలమత్తనా దిట్ఠం పస్సతి రంసిరూపేన, యథా కాహలా మూలే కిసా అగ్గేమహతీ, తథా ఞాణిన్ద్రియానీ’’తి, అధిట్ఠానదేసన్తి ఇన్ద్రియాధిట్ఠానభూతం చక్ఖుగోళకదేసం, విసయప్పవత్తీతి గోచరే పవత్తి, సన్తతియాతి ఇన్ద్రియపబన్ధస్స, అధిట్ఠాన మనిన్ద్రియం నాపజ్జతేతి సమ్బన్ధో, తతోతి పాసాదతో, అపక్కన్త్యాతి అపగమనేన, యజ్జపి చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖుగోళకతో బహి నిగ్గచ్ఛతి, తథాపిపాసాదట్ఠస్సచక్ఖుగోళకా నిగ్గచ్ఛతీతి పాసాదస్సాప్యవధిభావో, యేసన్తూతి ఖణికవాదీనన్తు, ఇన్ద్రియాధిట్ఠానమ్పత్తే విసయే విఞ్ఞాణలక్ఖణం కారియం కరోన్తి సీలేనాతి పత్తకారీని, అనిన్ద్రియాధిట్ఠానదోసో నేతి సమ్బన్ధో, తతోతి పాసాదతో, యేసమ్పనాతి ఖణికవాదినోవ దస్సేతి, అత్ర హి చత్తారో పక్ఖా పత్తకారీనిన్ద్రియాని, అప్పత్తకారీని, చక్ఖుసోతాని అప్పత్తకారీని సేసాని వుత్తవిపరితాని, చక్ఖుయేవ పత్తకారీ సేసమఞ్ఞథేతి, చతుస్వేవ తేసు పఠమపక్ఖద్వయముపన్యస్య పటిపాదితం… తప్పటిపాదనేనేతరేసమ్పి పటిపాదితత్తా, సబ్బసామయికసాధారణత్తాసద్దసత్థస్సాతి ఇదం అయుత్తమివ దిస్సతి… సద్దసత్థస్సిమస్స బుద్ధవచనోపయోగిత్తేన సోగతసమయానుగుణప్పవత్తితో, ఖణికవాదినో పన నిస్సాయేదం సున్దరమేవ, మనసికారాదీతిఆదిసద్దేన చక్ఖుతో [చక్ఖునా (పోత్థకే)] అభేదో రూపాపాథగమో చ దస్సితో, యోగ్గదేసేతి దస్సనయోగ్గే పదేసే. ‘‘పుచ్ఛనాఖ్యానేసు చ పఞ్చమీ వత్తబ్బా’’తి (౨-౩-౨౮వా) వుత్తం, తదాహ-‘పుచ్ఛనసద్దతో’చ్చాది, పుచ్ఛనాఖ్యానేసు సామఞ్ఞేన పఞ్చమీవిధానే-తిప్పసఙ్గం దస్సేతుమాహ-‘అవస్స’మిచ్చాది, కస్సాతి పఞ్హో, దేవదత్తస్సేత్యాఖ్యానం, కోసో యఞ్ఞ దత్తోతి పఞ్హో విధిరూపోవాయం, యో-ఙ్గదీత్యాద్యనువాదరూపమాఖ్యానం, అఙ్గదీకేయూరీ. ‘‘యతోచాద్ధకాలనిమ్మానం తతో పఞ్చమీ వత్తబ్బా’’తి (౨-౩-౨౮వా) వుత్తం, తదాహ-‘అద్ధ’చ్చాది, నిమీయతే పరిచ్ఛిజ్జతే యేన తం నిమానం, తదేవ నిమ్మానం. ‘‘అద్ధస్స పఠమా సత్తమీ చ వత్తబ్బా’’తి (౨-౩-౨౮) వుత్తం, తత్థాయమత్థో ‘‘తం యుత్తాతి వత్తతే, తం యుత్తా పఞ్చమియుత్థా పరస్సాద్ధస్స పఠమా చ సత్తమీ చ వత్తబ్బా’’తి, పాటలిపుత్తస్మాతి పఞ్చమి యుత్తం, ఏతాపి న వత్తబ్బాతి దస్సేతుమాహ-‘సత్తయోజనానీ’తిఆది, అత్ర హి యదా రాజగహస్స యోజనఞ్చాభేదో వత్తుమిచ్ఛీయతే, తదా పాటలిపుత్తస్మా రాజగహం సత్తయోజనానీతి, భేదవచనిచ్ఛాయన్తు ‘‘సబ్భావో’’త్యాదినా (౨-౩౪) సత్తమీ సిద్ధా‘సత్తసు యోజనేసు’తి. తథాహి పాటలిపుత్తస్మా సత్తసు యోజనేసు సతి రాజగహంభవతీత్యయమత్థో పతీయతే, సత్తయోజనసమ్బన్ధిభవనం రాజగహ (భవన)స్స లక్ఖణమ్భవతి. సమ్బన్ధే ఛట్ఠీతి ఇమినా ‘‘తం యుత్తా కాలే సత్తమీ వత్తబ్బా’’తి (౨-౩-౨౮వా) వచనమ్పటిక్ఖిపతి. ‘‘కరణేచ థోకప్పకిచ్ఛకతిపయస్సా సత్తవచనస్సే’’తి (౨-౩-౩౩) సుత్తితం, తదాహ-‘యదా ఇచ్చాది, కిచ్ఛాదయోతిఆదిసద్దేన థోకఅప్పకతిపయే సఙ్గణ్హాతి, అసత్తరూపన్తి అద్దబ్బరూపం, గుణే హేతుమ్హీతి గుణపదత్థే హేతుభూతే ‘‘గుణే’’తి (౨-౨౧) పఞ్చమీతి అత్థో, యథావుత్తవిధానేనేతి ‘‘గుణే’’తి సుత్తే వుత్తవిధానేన, ‘‘గుణే’’తి సుత్తే వుత్తవిధానేన, యదాత్విచ్చాదినా పరేసం వియ కరణే విసుం విధానే పయోజనం నత్థీతి దస్సేతి. కత్తబ్బరూపస్స చలనస్సాతి సమ్బన్ధో, సమానాధికరణత్తేన విసేసనన్తి యోజనా, సమానాధికరణత్తేనాతి చ ‘రఞ్ఞో పురిసో’త్యాదో అసమానాధికరణస్సాపి విసేసనత్తదస్సనతో వుత్తం, సమానాధికరణత్తేన విసేసనభావో చాస్స థోకగుణాన్వితే చలనే వత్తమానో థోకసద్దో అసత్తవచనోవ విసేసనన్తి, తేనేవాఖ్యాయతే ‘థోకస్స కమ్మత్తా కమ్మే దుతియా’తి. పఞ్చమీత్యనువత్తమానే ‘‘దూరన్తికత్థేహి ఛట్ఠీ వా’’తి (౨-౩-౩౪) వుత్తం, తదాహ‘దూరన్తి కత్థేహి’చ్చాది, అవధిసమ్బన్ధలక్ఖణాతి అవధిసమ్బన్ధావ లక్ఖణం నిమిత్తమాసం పఞ్చమీఛట్ఠీనం తా తథా వుత్తా, వత్తుమిట్ఠోతి ఇమినా వచనిచ్ఛాయేవ పధానత్తమాహ, ఏవం చరహి తంతం కారకవచనిచ్ఛాయమఞ్ఞాపి విభత్తియో కస్మా నప్పయుజ్జేయ్యున్తి ఆహ-‘లోకియా చేత్థా’తిఆది, ఏత్థ విభత్తీనం నియమే లోకియా ఏవ వచనిచ్ఛా నిబన్ధనం కారణన్తి అత్థో, పఞ్చమీచాత్యనువత్తమానే ‘‘దూరన్తి కత్థేహి దుతియా చే’’తి (౨-౩-౩౫) వుత్తం, ‘‘పఞ్చమ్యధికరణేచ’’ (౨-౩-౩౬) ఇచ్చత్ర చ కారేన దూరన్తి కత్థేహి సత్తమీ చ వుత్తా పాటి పదికత్థే సారసఙ్గహకారాదీహి, తదక్ఖిప్ప అఞ్ఞాపదేసేన పటిక్ఖిపితుం కేచిత్యాది యం వుత్తం వుత్తియం, తం దస్సేతుమాహ’కేచీతి సారసఙ్గహాదయో’తిఆది. దూరాపాదావసేచనన్తి అయం తేసమ్పటిక్ఖేపన యోతి సమ్బన్ధో, ఇతిసద్దో పనేత్థ పరిహీనో, నహితన్తిఆదీసు తసద్దేనాసత్తరూపం దూరాది వత్తుమిచ్ఛితన్త్యవసేయం, న హి తం గమ్యతే, న హి తతో గమ్యతే, న హి తేన గమ్యతే, న హి తస్మిం ఠీయతే’తి విసుం సమ్బన్ధో వసేయో. పతీయన్తేచాతి చో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే, అతోచేతి వక్ఖమానహేతుపరామాసో, యన్తి యస్మా అత్థే నిపాతో, వాక్యకారో వరరుచి, తంసామానాధికరణ్యతోతి దూరాదిసా మానాధికరణ్యతో, తంయుత్తతోపీతి దూరాదియుత్తా గామాదిసద్దతోపి, పచ్చక్ఖన్తోతి వాక్యకారవచనం పచ్చాచిక్ఖన్తో, తథాహ్యత్రాయం మహాభాస్స పాఠో ‘‘దూరన్తికత్థేహి పఞ్చమీవిధానే తంయుత్తా పఞ్చమీపటిసేధో వత్తబ్బో దూరా గామస్స, తత్రాపి దస్సనా అనత్థకో-యమ్పటిసేధో, తత్రాపి హి పఞ్చమీ దిస్సతి–
దూరస్మావసథా ముత్తం, దూరాపాదావసేచనం;
గురుతో కుపితా దూరా,భాబ్యం దూరా చ దస్సుహితి.
అత్ర దూరన్తికేత్యాది వత్తబ్బం వాక్యకారవచనం, దూరా గామస్సాతి తస్సోదాహరణం, తత్రాపిచ్చాది పచ్చక్ఖానభాస్సం, దూరస్మావసథాతి ఆవసథస్స దూరేతి అత్థోహి భాస్సపదీపే కేయ్యటో, పఠమో పురిసో యస్స సో పఠమపురిసో భవతి ‘‘దూరన్తికా’’ది (౨-౬-౫) కచ్చాయనసుత్తే సుద్ధాదియోగోపి సఙ్గహితో, తేనాహ–‘సుద్ధప్ప మోచనవివిత్తప్పమాణయోగే’తి, ‘‘ధాతునామానముపసగ్గయోగాదీస్వపిచ’’ ఇతి (౨-౬-౨) సుత్తే చగ్గహణతో పభుతియోగో చ గహితో, తేనాహ–‘పభుతి యోగేచా’తి, పభుతియోగేచాతి ఇమినా పభుత్యత్థయోగోపి సఙ్గహితో, తేనేవ ‘యతోసరామి అత్తాన’న్తి ఉదాహటం.
౨౭. అప
నను ఫుటోవ తేసం సాలాదీనం యోగోతి కిమేత్థ పఞ్హేన కస్స పనేతేహి యోగో’త్యాసఙ్కియాహ-‘వజ్జనం హిచ్చాది, వజ్జనానన్తి కత్తరి అనో, వజ్జనే సమ్బన్ధే వత్తమానేహీతి వజ్జనసఙ్ఖాతే సమ్బన్ధే వత్త మానేహి అపపరీహి, యుత్తస్మాతి యుత్తతోవ ఏకస్మా, నాఞ్ఞతో, కిమేత్థ వత్తబ్బన్తి ఇమినా అపపరీహి యుత్తస్మావ పఞ్చమీభవనే పసిద్ధత్తమాహ, పసిద్ధమ్పేతమాహరిత్వా పకాసేతుమాహ-‘కత్తునో’చ్చాది, యదత్థోతి యోసాలాది అత్థో పయోజనం యస్స వజ్జనకిరియా రమ్భస్స సో యదత్థో. ‘‘పఞ్చమ్యపాపరీహీ’’తి (౨-౩-౧౦) ఆయుత్తేపి పఞ్చమీ విధీయతే పరేహి, తదాహ-‘మరియాదాయ’మిచ్చాది, అవధిమా ఏత్థ వస్సనం.