పరిభాసాధికార

౧౩. విధి

వచనారమ్భయోజనమాహ–‘యం విసేసనభావేనే’చ్చాది, యన్తి అనియమేన ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౩) ఆదీసు అతోతిఆదికం విసేసనభావేన వత్తుమిచ్ఛితం పరామసతి, తేనాతి విసే సనత్తేను-పాదియమానేన యం సద్దనిద్దిట్ఠేన అతోతిఆదికేన కరణభూతేన, యథాకథఞ్చితబ్బతోతి ఆదో మజ్ఝే-న్తే వా సబ్భావతో యేనకేనచి ఆకారేన అభేదోపచారేన అకారాదివిసేసనవతో నామాదినో, తదన్తత్థన్తి తం అతోత్యాది విసేసనమన్తే, నాదో న మజ్ఝే యస్స తం తదన్తం, తం అత్థో పయోజనం యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థో, వత్తాయత్తాతి వత్తునో ఆయత్తా… అత్తావాత్తనో వచనే పధానన్తి, తస్సాతి వత్తునో, సాతి వచనిచ్ఛా, పయోగానుసా రేనాతి జినవచనానుసారేన, ఇతీతి కారణత్థే నిపాతో, ఇమినా కారణేనాతి అత్థో, న సబ్బత్థప్పసఙ్గోతి సంహితాదివిధిమ్హి సబ్బత్థ తదన్త విధిప్పసఙ్గో న హోతి, తథాహి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి (౧-౨౬) ఏత్థ సరోతి విసేసనభావేన వచనిచ్ఛాయ సబ్భావే సరోతి తత్రా’దీనం విసేసనన్తి యథాకథఞ్చిసరాదిసరమజ్ఝసరన్తానం తత్రాదీనం లోపప్పసఙ్గే ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) సరన్తస్సపసఙ్గో సియా, న ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౩) అన్తస్స… ఛట్ఠీనిద్దేసాభావా, తథా సతి ‘తత్రిమే’తిఆదిమ్హి ‘ఇమే’తిఆదినా వత్తబ్బతా ఆపజ్జేయ్యాతి పయోగం నానుసటా నామసియున్తి న సబ్బత్థ తదన్త విధిప్పసఙ్గో, తథా ‘‘గతిబోధా’’ (౨-౪) దిసుత్తాదిమ్హిపి ‘గమయతి మాణవకంగామం త్యాదిప్పసఙ్గోతిఆది చ యథాయోగమవగన్తబ్బం, వుత్తియం ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి సుత్తోదాహరణం దస్సితం, ‘‘నరా నరే’’తి లక్ఖియోదాహరణం.

౧౪. సత్తధీ

వచనఫలముపదస్సేతి‘యత్థే’చ్చాదినా, యత్థ యస్మిం ‘‘సరో లోపో సరే’’త్యాదికే సుత్తే, సత్తమియాతి ‘సరే’తిఆదినా సత్తమియా, యస్సాతి సరోతిఆదినా నిద్దిట్ఠస్స, కారియం లోపాది, సమ్బన్ధా విసేసాతి సరేత్యాదో ఓపసిలేసికమధికరణం, తఞ్చోపసిలేసే భవమధికరణం పుబ్బస్స వా పరం సియా పరస్స వా పుబ్బన్తి పుబ్బపరోపసి లేసస్సావిసిట్ఠత్తా పుబ్బపరానం సమ్బన్ధస్స అవిసేసా, పరస్సాపీతి న కేవలం పుబ్బస్సేవ, సతీత్యస్మిం అత్థే జోతనీయే సత్తమీ సంసత్తమీ సన్తసద్దస్స సమాదేసేన, సత్తఞ్చేత్యాదివచనమేవం సతి ఘటతే, సన్తి వా సన్తసద్దత్థే పాది, సుత్తే అవుత్తేపి వుత్తియం ‘నిద్దేసే’తి వచనే కారణమాహ-సత్తఞ్చా’తిఆది, నిద్దేసమన్తరేన సత్తం న సమ్భవతీతి సమ్బన్ధో, సత్తమియా నిద్దేసే సతియేవ తం సమ్బన్ధాయ సత్తాయ సమ్భవో, అఞ్ఞథా కిమఞ్ఞన్తస్సా పతిట్ఠాతి అధిప్పాయో, పుబ్బసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా కిన్నిస్సాయ పుబ్బత్తమిచ్చాహ-‘సత్తమి’చ్చాది, తన్తి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి సుత్తం, ఉకారస్సాతి ‘వేళు’ఇచ్చత్ర ఉకారస్స, పుబ్బస్స…పే… కరిత్వా తంమనసికతఞ్చోదనం దస్సేతుమాహ-‘తమహ’న్తి చ్చాదితి ఏవమేత్థ సాజ్ఝాహారో సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పుబ్బస్సాతి సత్తమీ నిద్దిట్ఠతో పుబ్బస్స, అనన్తరస్సాతి అబ్యవహితస్స, వుత్తం కిఞ్చి నత్థీతి సమ్బన్ధో, అయమధిప్పాయో ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్సా’’తి (౧-౧-౬౬) పాణినియవచనే ‘‘దిసిరయముచ్చారణక్రియో నిసద్దోప్యయ మిహ నేరన్తరియం జోతేతి, తత్థ‘నిరన్తరం దిట్ఠో’తి పాదిసమాసే కతే ఫుటమేవానన్తరముచ్చారితేత్యమత్థో-వగమ్యతేతి ‘‘పుబ్బసద్దస్స బ్యవహితేపి పయోగదస్సనే బ్యవహితేపి కారియం పప్పోతీ’’తి భస్సకారాదయో వణ్ణేన్తి, ఇహ తాదిసవచనాభావేన వణ్ణాది బ్యవధానేపి సియా’’తి, సరేచ్చాదిపరిహారవచనే-ధిప్పాయ ముబ్భావయతి ‘యదిపి’చ్చాదినా, మథురాయ పాటలిపుత్తకస్స చాన్తరాళే గామాదీనం సబ్భావా బ్యవధానేపి పుబ్బసద్దస్స పవత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘మథురా’ ఇచ్చాది, యస్మా సరేతి ఓపసిలేసికాధారే సత్తమ్యన్తం పదం, తస్మా బ్యవధానే సరలోపో న హోతీతి ఏవం సఙ్ఖేపబ్యాఖ్యానేన వుత్తియ మత్థో వేదితబ్బో, న కేవలం సరేతి ఏత్థేవాతి ఆహ- ‘కారియే’చ్చాది, ఓపసిలేసికేయేవాధారే భవతీతి సేసో, కారణమాహ-‘వత్తిచ్ఛాన్హవిధానతో సద్దస్సా’తి, వత్తునో యా ఇచ్ఛా వచనిచ్ఛా తస్సా అనుతూలేన విధానతో అత్థస్స కథనతోతి అత్థో,యేన హి యమత్థం వత్తాతిధాతుమిచ్ఛతి సతీప్యభిధానసా మత్థియే న తతో-ఞ్ఞమత్థం సద్దోభిదధాతీత్యధిప్పాయో, వత్తిచ్ఛా వసాయే కారణమాహ’వత్తిచ్ఛాపి’చ్చాది, వత్తునో సుత్తకారస్స ఇచ్ఛా వత్తిచ్ఛా, కథముపదేసతో వత్తిచ్ఛా-వసీయతే’ కథఞ్చ సామత్థియతోతి ఆసఙ్కియ తముపదస్సేతుమాహ-‘అతోచేత్యాది, అతో వక్ఖమానకారణా ఉపదేసతో వసీయతేతి సమ్బన్ధో, కిన్తం కారణ మిచ్చాహ-‘యస్మా’ఇచ్చాది, అన్వయసద్దేనేత్థ గురుపారమ్పరియో-పదేసో వివచ్ఛితో, యస్మా కారణా అన్వయో గురుపారమ్పరియో పదేసో గురుకులముపగమ్మ పఞ్హకరణాదినా అన్విచ్ఛీయతే గవేసీయతి, అతో కారణా గురుపరమ్పరా గతఉపదేసతో వసీయతోతి అత్థో, సామత్థియతో-వసాయప్పటిపాదయితుమాహ- ‘సామత్థియమ్పి’చ్చాది, సామత్థియమ్పి వుచ్చతేతిసేసో, లఘునోపాయేన సద్దానముపలక్ఖణే పవత్తీతి బ్యవహితనివత్తియా వచనన్తరక-రణమనుపన్నం, ఉపపన్నం వచనన్తరకరణం, తస్స చ ఓపసిలేసికాధార మన్తరేన అఞ్ఞథానుపపత్తియా ఆధారవిసేసప్పటిప్పత్తీతి ఇదమేత్థ సామత్థియం, ఆధారన్తరేచ్చాదినా యథావుత్తం సామత్థియం విభావేతి, ఆధారన్తరేపీతి సబ్బత్థ పాఠో దిస్సతి, పసఙ్గాభావతో అత్థన్త-రేనాపి ఆధారన్తరేపి ఓపసిలేసికాధారేపి వచనన్తరప్పసఙ్గో సియాతి సమ్బన్ధసమ్భవా ఓపసిలేసికాధారనిస్సయనేపి ఆనిసంసో న దిస్సతీతి సముచ్చయత్థేనాపి నత్థి పయోజనన్తి వజ్జేతబ్బో యమ్పి సద్దోతి, నను కిమేవం వణ్ణీయతే పుబ్బస్సేవేతి వచన మేవోపసిలేసికమధికరణం విఞ్ఞాపయతి… తత్థేవ పుబ్బపరత్త సమ్భవాతి యోమఞ్ఞతే, తస్సేసా కప్పనా న సఙ్గతాతి దస్సేతుమాహ-‘పుబ్బస్సాతి’చ్చాది, అయుత్తత్తే కారణమాహ-‘సామీపికేపి తస్స సమ్భవా’తి, ‘గఙ్గాయం ఘోసో’తి వుత్తే ఘోసో గఙ్గాయం పుబ్బో వా పరో వేతి గమ్మమానత్తా సామీపికేప్యధికరణే పుబ్బపరత్తస్స సమ్భవాతి అత్థో, ఏతావవుచ్చతేతి పుబ్బస్సేవ హోతి న పరస్సాతి ఏత్తకమేవ వుచ్చతే, తథాచ వక్ఖతి-‘కిన్త’న్తిఆది, అధికం బ్యవహితనివుత్యాది న వుచ్చతేతి సమ్బన్ధో, ఆదిసద్దేనేత్థ ఛట్ఠీపకప్పనా గహితా, ఛట్ఠీపకప్పనాపి సామత్తియా కతాతి సమ్బన్ధో, పకప్పనం పకప్పనావిధానం, ఏవం మఞ్ఞతే ‘పాణినియా ‘‘ఛట్ఠీట్ఠానేయోగా’’త్యతో (౧-౧-౪౯) ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స’’ (౧-౧-౬౬) ‘‘తస్మా త్యుత్తరస్స’’ ఇతి (౧-౧-౬౭) పరిభాసాసుత్తద్వయే ఛట్ఠీగహణమనువత్తియ ‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీ’ ‘తస్మాత్యుత్తరస్స ఛట్ఠీ [నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీతి పుబ్బస్స కారియిత్తపటిపాదనయోగ్గో ఛట్ఠీ తబ్బోధకపదే భవతిత్యత్థో, ఏవ ధుత్తరస్సేతు వి. ఉజ్జోతటీకా] తి ఛట్ఠీపకప్పనం పటిపాదేన్తి ‘యస్మిం సుత్తే ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ ఛట్ఠీపకప్పనాయథా సియా’తి, ఇధ పన వచనన్తరాభావేపి యత్థ ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ సామత్థియేనేవ ఛట్ఠీపకప్పనా సిద్ధా’తి, సామత్థియముపదస్సేతి ‘సత్తమీనిద్దేసే’చ్చాదినా, అఞ్ఞవిభత్తినిద్దిట్ఠోపి పటిపజ్జతేతి సమ్బన్ధో, కారియయో గన్తి కారియసమ్బన్ధం, యథా ‘‘వగ్గే వగ్గన్తో’’తి ఏత్థానువత్తమానం నిగ్గహీత’న్తిదం ఛట్ఠీయన్తం విఞ్ఞాయతే, కథం వగ్గేతేసా సత్తమ్యకతత్థా ‘‘నిగ్గహీత’’న్తి (౧-౩౮) పుబ్బసుత్తే కతత్థతాయ పఠమా విభత్తియా ఛట్ఠీవిభత్తిమ్పకప్పేతి సత్తమియం పుబ్బస్సే’తి తథేత్యవగన్తబ్బం. ఏతావ వుచ్చతేతి వుత్తే ఇదన్తి న విఞ్ఞాయతేతి ఆహ ‘కిన్త’న్తిఆది, యదాహిచ్చాదినా పరియాయపసఙ్గక్కమం దస్సేతి. కిమిదముచ్చతే పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థం వచనన్తి నను పుబ్బపరానం యుగపదుప్పత్తియ మాచరియవచనప్పమాణేనాప్పటిపత్తియం విజ్ఝనత్థం వచనన్తి కస్మా నోచ్చ తేచ్చాహ- ‘యుగపదుపసిలిట్ఠాన’న్త్యాది, యుగపదుపసిలిట్ఠానమసమ్భవోతి సమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ-‘అపరస్సూపసిలేసికస్సాభావతో’తి, అతోతి యుగపదుభిన్నమ్పత్తియా అభావతో, వచనం ‘‘సరో లోపాసరే’’చ్చాదికం (౧-౨౬) సుత్తం.

౧౫. పఞ్చ

అవధిభావేనాతి ‘అతో’చ్చాదినా అవధిత్తేన, యస్సాతి యో ఆదినో, కారియన్తి ‘టాటే’ఆదికం, పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసాతి యథా- ‘గామా దేవదత్తో’తి వుత్తే సో తతో పుబ్బో పరోగేతి విఞ్ఞాయతీత్యవధిభావస్స పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావిసేసో, తథేహాపి ‘‘అతో యోనం టాటే’’తి (౨-౪౧) వుచ్చమానే అతో పుబ్బేసం యోనం అథవా పరేసన్తి పుబ్బపరాపేక్ఖత్తేనావధిభావస్సావిసేసాతి మఞ్ఞతే, పురే వియాత్యనేన సత్తమియన్తి ఏత్థ వుత్తం నిద్దేసవచనే కారణమతిదిసతి, వుత్తియం ‘నరానమేరే’తి ఏత్థ అపవాదవిప్పటిసేధే సతిపరత్తా టాటేఆదేసానం పవత్తిం ‘‘ఆదిస్సా’’తి ఏత్థ వణ్ణయిస్సామ, అథ కిమిమినా వచనేన నను యతో యత్థ పఞ్చమీ నిద్దేసో తత్థ సబ్బత్థ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’ (౧-౨౧) త్యతో ‘పరో’త్యనువత్తేతుం సక్కాతి తస్సానువత్తితస్స యోనమిచ్చనేన సామానాధికరణ్యా‘పరేసం యోనం’త్యయమత్థో విఞ్ఞాయతే, తతో పుబ్బేసం పసఙ్గోయేవ నత్థీతి, నేతదత్థి, పరోతి త్యనువత్తమానం ‘అతో’తి పఞ్చమ్యన్తేన సమ్బజ్ఝమానం న కోచి వారేతా అత్థీతి పరతో-కారతో పుబ్బేసమ్పి యోనం టాటేఆదేసా పప్పోన్తీతి వచనేనేమినా భవితబ్బమేవాతి దస్సేతుమాహ-‘వచనే’చ్చాది, ఏవఞ్చరహి తదేవోదాహరితబ్బం, కిం ‘నరానరే’ త్యుదాహటన్తి చే, నేసదోసో, అఞ్ఞదత్థం కారీయమానమిహా-ప్యత్థవన్తం హోతీతి, పుబ్బకో పరిహారోతి బ్యవ హితనివత్తియా పుబ్బసుత్తే వుత్తో ‘‘సరేతోపసిలేసికాధారో’’తి పరిహారో, న సమ్భవతీతి ఇహ సత్తమియా అభావా న సమ్భవతి, వచనానన్తరన్తి పాణినియానం నిద్దిట్ఠగ్గహణమివ బ్యవహితనివత్తియా సుత్తన్తరం, తే హి ‘‘తస్మాత్యుత్తరస్సా’’త్యేత్థ (౧-౧-౬౭) నిద్దిట్ఠగ్గహణమనువత్తియ తేన పుబ్బే వియ బ్యవహితనివత్తిమ్పటిపాదేన్తి. అనన్తరేతివచనా పచ్చాసత్తియా నిస్సయనం విఞ్ఞాయతే, కతత్థతాయాతి వచనా జాతియాత్యాహ- ‘పచ్చాసత్యా జాతిం సన్నిస్సాయా’తి జాతిం సన్నిస్సాయ పచ్చాసత్యా కరణభూతాయ నివత్తిమాహేతి సమ్బన్ధో, ఇమినా పచ్చాసత్తి ఞాయబ్యాపనఞాయజాతిపదత్థబ్యత్తిపదత్థేసు పచ్చాసత్తిఞాయో జాతిపదత్థోచేహ నిస్సీయతేతి దస్సేతి, న హి కేవలం జాతిం నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహి యదేత్థ పచ్చాసత్తిఞాయో న నిస్సితో, తదా బ్యాపనఞాయేన బ్యవహితే చాబ్యవహితే చాసజ్జతీతి జాతియా నిస్సయనే సత్యపి బ్యవహితేపి బ్యాప్యమానా జాతి కేన నివారీయతే నాపి కేవలం పచ్చాసత్తిన్నిస్సాయ బ్యవహితనివత్తి వత్తుం సక్కా, తథాహ్యసతి జాతిసన్నిస్సయేన బ్యత్తినిస్సీయతే, బ్యత్తియఞ్చ పదత్థే పటిలక్ఖియం లక్ఖణం పవత్తతీతి పచ్చాసత్తి ఞాయనిస్సయనేప్యబ్యవహితమ్పతి యం లక్ఖణం భిన్నం తదబ్యవహితే పవత్తం, యమ్పన బ్యవహితమ్పతి భిన్నం లక్ఖణం, తఞ్చ వచనప్పమాణతో మాభవత్వస్స బ్యత్థతాతి బ్యవహితేపి పవత్తతే, తస్మా ఉభోపి నిస్సాయ నీయాతి. విసయదస్సనప్పసఙ్గే విసయిదస్సనమత్థబ్యత్తికారణన్తి వాక్యన్తోగధపదానమత్థమ్పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా సమాసాదికం దస్సేతుం ‘కతో’త్యాదికమారద్ధం, జాతిలక్ఖణోతి అబ్యవహితత్తజాతిసభావో, ‘ఓసధ్యో’తి ఏత్థ సకారే అకారా పరస్స ధకారేన బ్యవహితస్స యోస్స వియావసేసానమ్పి సబ్భావతో వుత్తం-‘యోప్పభుతీన’న్తి, జాతి సామఞ్ఞం, యావతి విసయేతి గవాదికే యత్తకే విసయే, కామచారతో విసయ పరిసమత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘తం యథే’తి, భోజయేతీతి ఏత్థ భోజయేఇతీతి పదచ్ఛేదో, కతోహి జాత్యత్థో కసిణోతి యస్మా సకలో బ్రాహ్మణ జాతిసఙ్ఖాతో అత్థో పరిసమత్తో, తస్మాతి అత్థో, ఇదం వుత్తం హోతి- ‘యావ దిట్ఠమ్భోజయే’తి వుత్తే [వుత్తేన (పోత్థకే)] సన్తాయ సామఞ్ఞవుత్తి బ్రాహ్మణసద్దప్పయోగసామత్థియా పచ్చేకమ్భోజనకిరియా కతా నామ హోతి, యతో కసిణోపి జాత్యత్థో పరిసమత్తో నామాతి. ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) సుత్తే బ్యఞ్జనేతి సత్తమీ పుబ్బస్స దీఘాదివిధిమ్హి చరితత్తా ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧-౩౪) ఏత్థ సరమ్హాతి పఞ్చమ్యక తత్థా, తతో పఞ్చమీనిద్దేసస్స బలీయత్తం, తతో ‘‘సత్తమియం పుబ్బస్స’’ ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి ద్విన్నం పరస్స సముట్ఠాపనే ‘బ్యఞ్జనే’తి సత్తమీ పరస్స కారియ యోగితాయ అత్థతో విభత్తివిపరిణామేన ఛట్ఠీభావేన పరిణమతీ… ద్విన్నం సుత్తానం విప్పటిసేధే పరస్స బలీ యత్తావాతి ఏతాదిససామత్థియసబ్భావతో వుత్తం-‘ఛట్ఠీపకప్పనాపి పురేవియ సామత్థియా’తి.

౧౬. ఆదిస్స

కిఞ్చి అన్తస్స సమ్పత్తన్తి యం టానుబన్ధమనేకవణ్ణం న హోతి, తం ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’ (౧-౧౭) త్యన్తస్స పత్తం, కిఞ్చి సబ్బస్సేతి ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సేతి’’ (౧-౧౯) టానుబన్ధమనేకవణ్ణఞ్చ కారియం సబ్బస్స పత్తం. యదన్తభావికారియంత్యాదినా వచనఫలముపదస్సేన్తో ‘ఛట్ఠీయన్తస్సే’తీమస్సాపవాదో యం యోగోతి దస్సేతి, తస్సాయమ పవాదో హోతు టానుబన్ధాదికారియం కథన్తి ఆహ-‘టానుబన్ధే’చ్చాది, విప్పటిసేధాతి అపవాదవిప్పటిసేధా, ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’తి హి ఉస్సగ్గో, తస్సాపవాదా ‘‘ఆదిస్స’’ ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’త్యేతే, ‘‘ఆదిస్సా’’తీమస్సావకాసో ‘తేరసా’తి, ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సా’’తీమస్సావకాసో ‘ఏసు, అనేనా’తి, ఇహోభయమ్పప్పోతి ‘‘అతో యోనం టాటే’’ (౨-౪౧) ‘‘నరానరే’’ ‘‘అతేన’’ (౨-౧౦౮) ‘‘జనేనా’’తి (తత్థ) ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’తీదమ్పవత్తతీతి తేసమపవాదానం విప్పటిసేధా సబ్బాదేసో భవతి. ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి దససద్దే-న్తస్స పత్తోపి తదపవాదత్తా ‘‘ఆదిస్సా’’తిఆదిభూతస్స దకారస్స హోతీతి ఆహ ‘దకారస్సరో’తి.

౧౭. ఛట్ఠీ

కోత్థోన్త సద్దస్సేచ్చాహ-‘అన్తోవసాన’మిచ్చాది, ‘‘వణ్ణస్సన్తస్స’’తి (౧-౧-౫౨) సుత్తే వణ్ణగ్గహణమన్తవిసేసనాయోపదిట్ఠం పాణినినా-అన్తస్స పదస్స వాక్యస్స వా మాభవీ’తి, ఇహ త్వనత్థకం వణ్ణగ్గహణం బ్యవచ్ఛేజ్జాభావాతి దస్సేతుమాహ-‘సో చే’ త్యాది, నను బ్రహ్మస్సాతి విసేసనత్థేన వత్తుమిచ్ఛితో మహాబ్రహ్మసద్దో ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠో నామాతి ‘‘బ్రహ్మస్సు వా’’తి (౨-౧౯౪) ఉఆదేసో ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి అన్తబ్రహ్మసద్దస్స పప్పోతి, తథా సతి ‘న హి ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠస్స అన్తం పదం వాక్యం వా సమ్భవతీ’తి కస్మా వుత్తన్తి, వుచ్చతే- న విసేసనత్థేనాక్ఖేపమత్తేన మహాబ్రహ్మసద్దో ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠో నామ భవతీతి న బ్రహ్మసద్దస్స సబ్బస్సాదేసప్పసఙ్గో, మహాబ్రహ్మసద్దే వా బ్రహ్మసద్దో అత్థీతి తస్సాన్తస్స ఉత్తం విధీయతే.

౧౮. వాను

‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యనేనేవావిసేసేన వానుబన్ధకారియేప్యన్తస్స సిద్ధే కిమత్థోయమారమ్భోత్యాసఙ్కియ టానుబన్ధాత్యాదినా వచనఫలముపదస్సేన్తో ‘బాధకబాధనత్థో-యమారమ్భో’తి-వదతి, తథాహి ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యస్స బాధకో ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’తి, తస్స చ ‘‘వానుబన్ధో’’త్యయం యోగో బాధకోతి బాధకబాధనత్థో సమ్పజ్జతే, అపఇచ్చయముపసగ్గో వజ్జనే నీవారణే, పనయనే వా వత్తతేతి అపోద్యన్తే ఉస్సగ్గలక్ఖణాని వజ్జీయన్తే నీవారీయన్తే అపనీయన్తే నేనేత్యపవాదో, సుత్తేకదేసేన సుత్తమేవోపలక్ఖితన్తి అన్తస్స‘ఛట్ఠియన్తస్సా’తి సుత్తస్స అపవాదో అన్తాపవాదో, ఉస్సజ్జతే నివత్తీయత్యపవాదేనేత్యుస్సగ్గో, ఉస్సగ్గాపవాదక్కమో పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బో ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సే’’త్యుస్సగ్గో, తదపవాదా ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్స’’ ‘‘ఉకానుబన్ధాద్యన్తా’’ ‘‘మానుబన్ధో సరా నమన్తా పరో’’తి, ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సే’’త్యుస్సగ్గో, తద పవాదా ‘‘వానుబన్ధో’’ ‘‘మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో’’తి.

౧౯. టాను

ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్సేచ్చాదినా వచనారమ్భప్పయోజనాఖ్యానేనాన్తాదేసాపవాదో యం యోగోతి బ్రవీతి, పచ్చేకమభిసమ్బన్ధోతి సో టకారానుబన్ధో చాదేసోతిఆదినా, కస్స సబ్బస్స భవతిచ్చాహ-‘ఛట్ఠీ నిద్దిట్ఠస్సే’చ్చాది, నను చ టేఆదేసోప్యనేకవణ్ణోఏవ ద్వివణ్ణసముదాయత్తాత్యాసఙ్కియాహ-‘ఉపలక్ఖియే’చ్చాది, అనుబధ్యతే పయోగే అసుయ్యమానేపి పయోజనవసేనానుసరీయతీత్యనుబన్ధో, ఉపదేసే యేవోపలక్ఖియ నివత్తతేత్యనేనేతం దస్సేతి ‘ఉచ్చారితవినాసినోనుబన్ధా’తి, ఉపదేసే పఠముచ్చారణే.

౨౦. ఞకా

ఆద్యన్తాతి వుత్తే కథమవయవాత్యయమత్థో లబ్భతీ త్యాహ-‘ఆద్యన్తసద్దానమి’చ్చాది, ఆద్యన్తసద్దానం నియతవయవవాచిత్తా అవయవస్స చావయవినామన్తరేనా సమ్భవతో సామత్థియావయవీ లక్ఖీయతి, ఛట్ఠియాత్యనువుత్తితో వావయవావయవిసమ్బన్ధేసా ఛట్ఠీ, తాయ నిద్దిట్ఠస్సాత్యయమత్థో విఞ్ఞాయతేతి వుత్తియం-‘ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్సా’తి (వుత్తం), తేనేవ పచ్చయవిధిమ్హి కూప్పచ్చయాదయో న దోసా భవన్తీతి, అతోయేవాతి తదవయవాచిత్తతోయేవ, తగ్గహణేనేతి అవయవగ్గహణేన, కతాకతప్పసఙ్గిత్తాతి ఓత్తే కతేపి అకతేపి వుకాగమస్స పసఙ్గతో, భూయత్తత్తా హి ఓత్తస్స భూగ్గహణే సతి కతేపి ఓత్తే వుకాగమేన భవితబ్బమకతేపి తతోవ ‘‘కతాకతప్ప సఙ్గీ యో విధి సనిచ్చో’’తి నిచ్చత్తా ఓత్తం బాధిత్వా వుకాగమో హోతి, అథ వుకాగమే పచ్ఛా తేన న భవితబ్బన్తి ఆహ-‘అన్తావయవే’చ్చాది.

౨౧. మానుబన్ధో

యదినిద్ధారణే ఛట్ఠీ అన్తస్సావిసేసితత్తా అవిసేసేన యతో కుతోచి అన్తతో బానుబన్ధో పరో సియా, న హి దుతియం సరగ్గహణమత్థి, యేనాన్తో విసేసీయతేచ్చాహ-‘నిద్ధారణ’మిచ్చాది, కారణమాహ-‘సుతత్తా’తి, ‘సరాన’న్తి సుతత్తాతి అత్థో, తేన ‘‘సుతానుమితేసుసుతసమ్బన్ధోబలవా’’తి రున్ధతీతేత్థధకారస్సా నుమితస్స మం న హోతీతి దీపేతి, సమాన జాతియస్సేవ లోకే నిద్ధారణప్పతీతి హోతిచ్చాహ-‘తథా హి’చ్చాది, యథా’కణ్హా గావీనం సమ్పన్నఖీరతమా’తి వుత్తే అవిసేసితత్తేపి కణ్హాయ కణ్హాగావీయేవ పతీయతే, తథేహాపి సరానం మజ్ఝే అన్తాత్యన్తత్తేన నిద్ధారియమానో సమానజాతియో సరోయేవ పతీయతే, తేన సరానం యేవాన్తాపరో భవిస్సతీతి భావో, విసేసనత్తోతి ‘‘ఞిలతస్సే’’తి (౫-౧౬౩) సుత్తే అస్సాతి వుత్తే అయమేవేతి నియమాభావా యస్సకస్సచి అకారస్స ఞిప్పత్తి, తేనానిట్ఠప్పత్తీతి లానుసఙ్గిస్సేవ అస్సాతి లస్స యం విసేసనత్తం తం అత్థో పయోజనమస్స ‘‘కత్తరిలో’’తి (౫-౧౮) లకారస్సాతి విసేసనత్థో లకారో, ఇధేవాతి ఇమస్మిం ‘‘మానుబన్ధో’’తిఆదిసుత్తేయేవ.

౨౨. విప్పటి

పరోతి వత్తతే, సో చాఞ్ఞాధిక్యఇట్ఠాద్యనేకత్థోపి ఇధ ఇట్ఠ వాచీ దట్ఠబ్బో, కమ్మబ్యతిహారేఘణితి కమ్మబ్యతిహారో కిరియాపరివత్తనం భావవిసేసో తస్మిం ‘భావకారకేస్వఘణ్ఘకా’’తి (౫-౪౪) సామఞ్ఞేన విహితత్తా విప్పటిసేధనన్తి అత్థే ఘణి విప్పటీ సేధో, తేనాహ-‘సామఞ్ఞే’చ్చాది, విప్పటిసేధసద్దస్స అత్థమాహ-‘అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధో’తి, సంసిద్ధియం వత్తమానోపి సిధి ఉపసగ్గసమ్బన్ధే నాత్థన్తరేపి హోతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధోత్యత్థో, విప్పటిసేధసద్దస్స లోకే విరోధవాచిత్తేన పసిద్ధత్తమాహ ‘తథా హి’చ్చాదినా, కథమ్పన పమాణభూతస్సాచరియస్స వచనేసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో సమ్భవతీచ్చాసఙ్కియ ఉభిన్నం సావకాసత్తే సతి సమ్భవతి నాఞ్ఞథాతి ‘ద్విన్న’మిచ్చాది వుత్తిగన్థో పవత్తోతి వత్తుం ‘సోచా’తిఆదిమాహ అఞ్ఞమఞ్ఞానజ్ఝాసితేతి అఞ్ఞమఞ్ఞేనానక్కన్తే అపరిగ్గహితేతి వుత్తం హోతి, అనుభయతాగినీతి యో విసయేకదేసో ఉభయన్న భజతే తస్మిం అనుభయభాగిని విసయేకదేసే, సామఞ్ఞవిసయో ద్విన్నం విధీనం సాధారణో విసయో, తత్థ పవత్తిప్పసఙ్గే సతి సోచ విప్పటిసేధో జాయతీతి సమ్బన్ధో, ఇమినా విప్పటిసేధస్స విసయో పవత్తిప్పసఙ్గో విసయవిసయీనమభేదేన సుత్తే ‘విప్పటిసేధో’తివుత్తోతి ‘ద్విన్న’మిచ్చాదినా వుత్తిగన్థో రచితోతి దీపేతి, పరో హోతీ తివిధిదస్సితోతి ఇమినా యది నియమో-బ్భూపగతో సియా, తదా ‘పరోవహోతీ’తి వదేయ్యాతి దస్సేతి, పాణినియా హి జాతియం పదత్థే సకిమేవ లక్ఖణం పవత్తతీతి చరితత్థత్తా విసయన్తరే ద్విన్నమ్పి లక్ఖణానమప్పవత్తియం పరం పచ్ఛిమం కారియన్తి విధ్యత్థమిదం వచనం, బ్యత్తియన్తు పదత్థే లత్వాదీనమివ పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థన్తి పటిపన్నా, ఇధ పన జాతియం బ్యత్తియఞ్చ ద్విన్నమ్పి సుత్తానమప్పవత్తియమేవ విధ్యత్థమేవిదం వచనం, న నియమత్థమ్పీతి పటిపాదేతుమాహ-‘తథాహి’చ్చాది, కామచారతో పరిసమాపీయతేతి సమ్బన్ధో, కామతో పరిసమాపనఞ్చేతిస్సా సబ్బస్మిం అత్తనో గోచరే అవిచ్ఛేదబ్యాపనేన పవత్తిసబ్భావతో. కథమ్పనేకస్సాపి పవత్తి న భవేయ్యాత్యాసఙ్కియ కారణమాహ‘ఉభయమ్పి’చ్చాది, హిసద్దో యస్మాత్థే, యస్మా ఉభయమ్పిదమాచరియవచనం, తతోయేవ పమాణం, అభిమతకారియవిధానే లిఙ్గభావేన సద్దికానుమతత్తా(తేసం) విధీనం విధాయకఞ్చ తస్మాతి అత్థో. పమాణత్తా ద్విన్నమ్పి అప్పత్తియం కారణమాహ-‘అనుభయభాగిమ్హి’చ్చాది, యతో లద్ధావకాసా తతో సమానబలాతి, ఇతిసద్దో హేతుమ్హి, విరుద్ధాచాతి ఏత్థ ఇతిసద్దం దత్వా ‘అనుభయభాగిమ్హి…పే… విరుద్ధాచాతి ద్విన్నం వచనానం పమాణత్తా ఉభిన్నమ్పి అప్పవత్తీతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సమానబలానం ద్విన్నం లోకేపి విరోధిత్తం ఏకక్ఖణేయేవ ఉభిన్నమ్పి కారియే అప్పవత్తి చ దిస్సతీతి దిట్ఠన్తమాహ ‘లోకేచే’త్యాది, ఏత్థ చ పేస్సస్స (అ)విరోధత్థినో కారియే అప్పవత్తిరివ [అప్పవత్తియేవ (పోత్థకే)] సమానబలాన ముభిన్నం వచనానం కారియే అప్పవత్తీతి సుఖేనో పమాసంసన్దనం విఞ్ఞాతబ్బం.

జాతిపక్ఖేయేవ భస్సకారేన ద్విన్నం యుగపదిప్పత్తియం ‘లత్వాదీనమివ’ పరియాయప్పసఙ్గో వణ్ణితో, తస్సాయుత్తత్తముపదస్సేన్తో ఆహ ‘నచాపి’చ్చాది, భిన్నవిసయత్తాతి ద్విన్నం విధీనం భిన్నవిసయత్తా. అభిన్నవిసయత్తే హి పరియాయకప్పనా యుత్తిమతీ, అతోచ లత్వాదీనమభిన్నవిసయత్తమ్పటిపాదయితుమాహ- ‘లత్వాదయో హి’చ్చాది, అనవయవేనేతి ధాతు మత్తతో విధానేనావయవబ్యతిరేకసబ్భావతో సబ్బధాతుపరిగ్గహేన, యత్థ యస్మిం ధాత్వత్థేకదేసే పవత్తా సమానా పవత్తా సన్తో లద్ధావకాసా సియుం తస్సేకదేసస్స పరిహారేనాపి పరిచ్చాగేనాపి న విధీయన్తేతి సమ్బన్ధో, లత్వాదీన మేకక్ఖణే అసమ్భవా ఏకస్మిం కతే సతీతరవచనాన మానత్థక్యప్పసఙ్గాచ పరియాయేన భవన్తీతి యన్తం యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇహాతి ఇమస్మిం యుగపదిప్పత్తియం, ఇహ తథాభావస్స కారణమాహ-‘సావకా…పే… వచన’న్తి, తత్థాతి యుగపదిప్పత్తియం. జాతియమ్పదత్థే ‘‘పునప్పసఙ్గవిజాననా సిద్ధం, విప్పటిసేధే యం బాధితం తమ్బాధితమేవా’’తీమాసముభిన్నం పరిభాసనమ్పవత్తిం పటిపాదేన్తో ఆహ- ‘పరస్మిం చే’త్యాది, పరస్మిన్తి ఇట్ఠే, పరిభాసనమ్పన అయమత్థో ‘పునప్పసఙ్గవిజాననాతి ద్విన్నం సుత్తానమేకత్థప్ప సఙ్గసఙ్ఖాతే విప్పటిసేధే సతిపరమిట్ఠం పఠమం హోతి, హోన్తేన తేన యదీతరస్స నిమిత్తోపఘాతో న కతో తదా తస్సాపి పునప్పసఙ్గో తస్స విజాననా సిద్ధన్తి, విప్పటిసేధే యథావుత్తే సతి పఠమం హోన్తేన యం సుత్తం బాధితం తస్స పునప్పవత్తియా యది నిమిత్తం నత్థి తం బాధితమేవే’తి. బ్యత్తియమ్పి విధ్యత్థమేవిదం వచనం, న నియమత్థన్తి దస్సేతుమాహ-‘బ్యత్తియ’మిచ్చాది, ఏవం మఞ్ఞతే ‘బ్యత్తియం పటిలక్ఖియంలక్ఖణప్పవత్తియం ద్విన్నం సాధారణం ఠానమ్పతి యాని వచనాని భిన్నాని తేసమ్పి నిరవకాసత్తేన తుల్యబలత్తా ద్విన్నమ్పటిపత్తియేవసియా, నతు పరియాయప్పసఙ్గో’తి. బ్యత్తియమ్పి యథావుత్తానం పరిభాసానం పవత్తి వుత్తవిధినేవాతి దస్సేన్తో ‘పరిభాసానమ్పి’చ్చాదిమాహ.

జాతియమ్పదత్థే ‘‘వత్తమానేతి అన్తి, సి థ, మి మ, తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే’’చ్చాదీనం లక్ఖణానమేకమేకత్థేపి వత్తమానేతి అన్తి, వత్తమానే సి థ ఇచ్చాదీనం వాక్యేకదేసానం గచ్ఛతిచ్చాదో గచ్ఛ సిచ్చాదో చ లక్ఖియే సకిమ్పవత్తియా సబ్బస్మిం సకే విసయే పఠమ మజ్ఝిమపురిసేకవచనజాతి పరిసమత్తాతి చరితత్థత్తా తుమ్హే గచ్ఛథాతి ఏత్థ ద్వీహి ద్విన్నం పురిసాన మేకక్ఖణే పవత్తియం న కస్సచి, బ్యత్తియమ్పి పటిలక్ఖియం లక్ఖణాని భిజ్జన్తీతి సాధారణం ఠానం పతిభిన్నేహి లక్ఖణేహి ద్విన్నమ్పేకత్థే-కక్ఖణే పవత్తియం న కస్సచి, తథా వుత్తనయేనేవ తిణ్ణం పురిసానమేకక్ఖణే పవత్తియన్తి సబ్బథా అప్పవత్తియం సమ్పత్తాయం వచనమిదం, పరో హోతీతి మజ్ఝిముత్తమం భవతీతి అధిప్పాయేన ‘యథే’చ్చాదినా వుత్తం వుత్తిగన్థమ్పఞ్హముఖేనా హరిత్వా దస్సేతుం ‘క్వపనా’తిఆదిమాహ, నేదముదాహరణమమ్హం మనం భోసేతి-యతో విప్పటిసేధవిసయమేవేదం న హోతి, కుతో యతో ‘‘వత్తమానేతి అన్తి’’చ్చాదిప్పభుతీనం వత్తమానేతి అన్తిచ్చాదీహి వాక్యేకదేసేహి నిద్దిట్ఠానమేవ పుబ్బపరచ్ఛక్కానం పురిసవచనవిసేసవిధాయకేన ‘‘పుబ్బపరచ్ఛక్కాన మేకానేకేసు తుమ్హామ్హ సేసేసు ద్వేద్వే మజ్ఝిముత్తమపఠమా’’ (౬-౧౪) తీమినా వాక్యావయవేన తుమ్హామ్హసేసేసు పయుజ్జమానేసు అప్పయుజ్జమానేసు వా యథాక్కమం పుబ్బచ్ఛక్కానం పరచ్ఛక్కానఞ్చ మజ్ఝిముత్తమపఠమానం పచ్చేకం ద్వేద్వే వచనాని యథాక్కమం భవన్తీతి ‘గచ్ఛథ గచ్ఛామా’తి ఏత్థ ఏకక్ఖణే పవత్తియేవ నత్థి, ద్విన్నమ్పన సావకాసాన మేకక్ఖణే పవత్తియేవ హి విప్పటిసేధోతి, తథాపి వుత్తనయేన విప్పటిసేధప్పకప్పనాపి సక్కా కాతున్తీదముదాహటం సియాతి దట్ఠబ్బం, ఇమిస్సా పన పరిభాసాయ నిరాకులప్పవత్తి ‘‘ఆదిస్సా’’ తీమిస్సా వుత్తనయేన వేదితబ్బా, కతాకతప్పసఙ్గీ యో విధి, సో నిచ్చో, యోత్వకతేయేవాయమనిచ్చోతి వుత్తనిచ్చానిచ్చేసు అన్తరఙ్గబహిరఙ్గేసు చాతుల్యబలత్తా నాస్స యోగస్స బ్యాపారో, తథాహి నిచ్చానిచ్చేసు నిచ్చమేవ బలవన్తి నిచ్చానిచ్చానమతుల్యబలతా, అన్తరఙ్గబహిరఙ్గప్పకార(మ్పన) ఉపరి ‘‘లోపో’’తి (౧-౩౯) సుత్తే పకాసిస్సామ.

౨౩. సఙ్కేతో

వచనారమ్భస్స ఫలమాహ-‘అనుబన్ధోతి యం వుత్తం’త్యాది, వుత్తియం ‘‘యోనవయవభూతో సఙ్కేతో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి ‘‘భాసిస్సం మాగధం సద్దలక్ఖణ’’న్తి సద్దలక్ఖణా భిధానప్పకరణతో సద్దస్సానవయవభూతోతి విఞ్ఞాయతేతి దస్సేతుమాహ-‘కస్స’త్యాదిల్తుప్పచ్చయే లకారో ఉదాహరణం, పకతియాది సముదాయస్సాతిఆదివాక్యస్స సాప్పాయమత్థం వివరితుం ‘ఏవమఞ్ఞతే’చ్చాది వుత్తం, కేచి సద్దసత్థకారాతి పాణినిం సన్ధాయాహ, వచనన్తి ‘‘తస్స లోపో’’తి (౧-౩-౯) వచనం, పయోగాసమవాయితాతి కత్తాఇచ్చాదిప్పయోగే అసమవాయితా అప్పయోగితాతి అధిప్పాయో, ఏవమ్పిస్స లోపో వసేయో… అనుపుబ్బో బన్ధివినాసత్థోతి ఆహు ఉచ్చారితపధంసిత్తా అనుబన్ధ్యతే వినస్సతేత్యనుబన్ధోతి ఇమాయ సద్ద బ్యుప్పత్తియావసేన.

౨౪. వణ్ణ

‘అతేనా’తి (౨-౧౦౮) ఏత్థ అతోతి రస్సబ్యత్తినిద్దేసో వా సియా రస్సజాతినిద్దేసో వా సకలనిస్సయబ్యాపీ అత్థజాతి నిద్దేసోవా, తత్థ రస్సబ్యత్తినిద్దేసే సతి బుద్ధసిద్ధాదీసు యత్థకత్థచి అకారో గయ్హతేతి నేట్ఠప్పసిద్ధి… కేసఞ్చి అసిజ్ఝనతో, రస్స జాతినిద్దేసే పన బుద్ధసిద్ధాదిసబ్బాకారన్తానం లక్ఖణికగవాద్యకా రన్తానఞ్చాకారో గయ్హతీతి సబ్బథా ఇట్ఠప్పసిద్ధి, నాఞ్ఞో దీఘో బ్యత్తన్తరత్తాతి నానిట్ఠప్పత్తి ఆకారతో నాస్సేనాభావా, తస్మా అతోతి రస్సజాతినిద్దేసే నిస్సితే సబ్బమిదమిట్ఠం నిప్ఫజ్జతీతి నాత్థజాతి నిస్సీయతే, న రస్సబ్యత్తిచ, ‘‘యువణ్ణానమే ఓలుత్తా’’తి (౧-౨౯) ఆదీసు పన రస్సబ్యత్తియా రస్సజాతియా వా నిద్దేసే ‘తస్సేదం నోపేతి’చ్చాదీసు ఏఓఆదికమిట్ఠం కత్థచి భవేయ్య, న సబ్బత్థ, సబ్బత్థ వా భవేయ్య ‘వాతేరితం సమోనా’తిఆదీసు బ్యత్తన్త రత్తా, తస్మా సబ్బథా ఇట్ఠప్పసిద్ధియా ఇత్తజాత్యాది నిస్సీయతే, అథవా వణ్ణుచ్చారణమ్పతి కేసఞ్చి వణ్ణుప్పత్తిట్ఠానానం ఉచ్చనీచతదుభయ సంహారవసేన వణ్ణవిసేసుప్పత్తి దస్సనతో తేసం వసేన రస్స బ్యత్తినిద్దేసే రస్సజాతినిద్దేసే వా వుత్తనయేన ఇట్ఠానిట్ఠప్పత్తియం సబ్బథా సబ్బథా ఇట్ఠప్పసిద్ధియా ఇత్తజాత్యాది నిస్సీయతే, తత్థ వణ్ణ పరేన సవణ్ణగ్గహణం నియమితుం వచనమిదమారద్ధన్తి ‘సబ్బత్థేవా’తిఆదినా వచనారమ్భఫలమాహ, సబ్బత్థేవాతి సబ్బస్మింయేవ సుత్తప్పదేసే. నను సయఞ్చాతి వుత్తేపి పరియత్తం, న హ్యఞ్ఞం రూపా సయమత్థి, అఞ్ఞం వా (సయ)తో రూపన్తి సిద్ధేప్యేవం సతి అత్థేత్థ పరో కోచి విసేసోతి ఞాపేతుం సఞ్చ రూప’న్తి వుత్తికారో ఆహాతి సమ్బన్ధో, రూపస్స విసేసితబ్బత్తా ‘సఞ్చ రూప’న్తి వుత్తియం నిద్దిసీయమానత్తా చ రూపన్తి విఞ్ఞాయతీతి ‘సఞ్చ గయ్హతీ’తి వుత్తం, సంరూపగ్గహణాయాపిసద్దం కరోతో-ధిప్పాయో-యన్తి వత్తుమాహ-‘అఞ్ఞథే’చ్చాది, అఞ్ఞథాతి అఞ్ఞేనప్పకారేన సంరూపగ్గహణాయ అపిసద్దాభావేతి అధిప్పాయో, అఞ్ఞపదత్థేతి అఞ్ఞపదత్థ సమాసవిసయే, గుణీభూతస్సాతి అప్పధానభూతస్సాకారే కారాదినో, సమాసేన వుత్తత్తా పధానతూ తత్తేపి గుణో భవతి అఞ్ఞపదత్థో-కారేకారాది విధాయ కత్తా, విధీయమానో సవణ్ణోవ పధానం… ఇదమత్థితాయ తప్పవత్తియాతి. నను వుత్తియమపిసద్దస్సాత్థం వదతా సయఞ్చేతి వత్తబ్బం, ‘‘తథా సయమత్తనీ’’తి నిఘణ్డుతో సయఞ్చ-త్తాకారేకారాదిఞ్చ గయ్హతీత్యమత్థో సమ్భావీయతీతి చోదనమ్పనసి నిధాయ ‘సఞ్చ రూప’న్తి వదన్తో సాధిప్పాయారుళ్హం కిఞ్చి అత్థవిసేసం పకాసేతుం తథేవాహాతి దస్సేతుం వుత్తం-‘సయఞ్చే’త్యాది, ‘‘ధనఞ్ఞాతీసు సంసద్దో, తథాత్తత్తనియేసుపీ’’తి నిఘణ్డువచనతో ‘స’న్తి అత్తాపి గయ్హతి, కో సో సద్దరూపం సాధారణం, ‘స’న్తి అత్తనియమ్పి, కిన్తం సద్దాన మసాధారణం సద్దరూపం, తథా సతి అత్తనియం రూపం నామాత్తసఙ్ఖాతసద్దసమ్బన్ధీతి ఆహ-‘సంరూపం సద్దానమసాధారణం రూప’న్తి, ఏతఞ్చ ఇదన్తీమినా సమ్బన్ధితబ్బం, అసాధారణన్తి అసాధారణం సద్దరూపం, సతి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనస్స సాత్థకతాయ అసాధారణన్తి రూపం విసేసతా సాధారణస్సాపి సమ్భవో వుత్తోయేవ నామాతి ఆహ-‘దువిధం హి’చ్చాది, కిన్తం సాధారణమసాధారణఞ్చరూపన్తి సామఞ్ఞేన రూపం నిద్దిసితుమాహ-‘తత్థా’తిఆది, తత్థాతి నిద్ధారణే సత్తమీ, సద్దానన్తి సాత్థకనిరత్థకానం యేసంకేసఞ్చి సద్దానం, తంతం సద్దత్తాదీహి తేసంతేసం బుద్ధ అఇఆదీనం సద్దానం సద్దత్తాది, ఉభయత్థ ఆదిసద్దేన అత్థో సఙ్గహితో, తేన సాధారణం సద్దరూపమత్థరూపం తథా-సాధారణన్తి చతుబ్బిధం సంరూపన్తి దస్సేతి, చతూసుపి చేతేస్వసాధారణస్స సద్దరూపస్సేవోపానం దస్సేతుమాహ-‘తత్థా’తిఆది, సాధారణరూపబ్యుదాసేనాతి సాధారణరూపస్స పరిచ్చాగేన, ఉపాదియన్తో రూపమేవ సద్దస్ససం, నాత్థోతి చ దస్సేతీతి సమ్బన్ధో, చ సద్దో పనేత్థ ‘ఇదం దస్సేతీ’తి హేట్ఠా వుత్తం సముచ్చినోతి, అసాధారణస్సేవోపాదియనే కారణమాహ-‘తన్త’మిచ్చాది, ఇతరన్తి యే సంకేసఞ్చి సద్దానం సద్దత్తాది, పరస్సాపీతి అఞ్ఞస్స యస్సకస్సచి సద్దస్సాపి, ఇతి ఇదం, పతితం పసిద్ధం, ఏత్థ పన ఇతిసద్దో హేతుమ్హి, యస్మా ఇదం యథావుత్తం పసిద్ధం తస్మా పుబ్బాచరియపరమ్పరాయాగతో పదేసతో ఉపాదియన్తోతి పకతం, సంసద్దవిసేసనసామత్థియేన అసాధారణరూపోపాదియనేపి అసాధారణం సద్దరూపమేవోపాదీయతి నాసాధారణమత్థరూపం… ఇమినా వక్ఖమానకారణతా [తాయ (పోత్థకే)] వసేనాతి ఆహ-‘సద్దస్సే’చ్చాది, ఆసన్నం…సద్దతో సద్దభావసా నఞ్ఞత్తా, విపరియయతోతి విపరియాసేన అనాసన్న భావేనాతి అత్థో, చక్ఖువిసయోపి హి అత్థో కథం సోతవిసయసద్దస్స న ఆసన్నో సంరూపమ్భవితుమరహతీతి, కారణన్తరమాహ-‘అహేయ్యత్తాచా’తిఆది, అహేయ్యత్తాతి అపరిచ్చజనీయత్తా, ఇదమ్పి నిచ్చసమ్బన్ధిత్తే కారణవచనం, తం సద్దరూపం, నిచ్చసమ్బన్ధీతి నిరన్తరసంయోగీ, విపరియయతోతి హేయ్యత్తా, తథాహిచ్చాదినా అత్థస్స హేయ్యత్తం బోధేతి, అపరం కారణమాహ-‘అసాధారణఞ్చ రూపం’త్యాదినా, సాధారణో పరియాయ సద్దానం, పచ్చేతబ్బత్తాతి విఞ్ఞాతబ్బత్తా, ఇదాని కారణత్తయం సమోధానేత్వా ఇమేహి కారణేహి రూపమేవ సద్దస్స సంనామ, నాత్థోతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘తదేవ’న్తిఆది ఆరద్ధం, తదేవన్తి యస్మా ఏవం, తం తస్మాతి అత్థో, సరూపప్పధానేతి ‘‘గోస్సా వఙ’’ (౧-౩౨) త్యాదో గోస్సాత్యాదికే సరూపప్పధానే.

౨౫. న్తు

న్తుసుతియా జన్త్వాదీనమ్పి ‘‘న్తన్తూనంన్తో యోమ్హి పఠమే’’ (౨-౨౧౫) త్యాదినా గహణప్పసఙ్గే జాతియమభిప్పసఙ్గబాధనత్థం బ్యత్తియం వన్త్వాది సమ్బన్ధీనముపాదానత్తమిదమారద్ధం ‘‘వన్త్వవణ్ణా’’ (౪-౭౯) ‘‘తమేత్థస్సత్తీతి మన్తు’’ (౪-౭౮) ‘‘కత్తరి భూతే క్తవన్తు క్తావీ’’ (౫-౫౫) తి విహితా వన్త్వాదయో నామ.

ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం

పరిభాసాధికారో సమత్తో.