సరలోపాది వణ్ణనా

౨౬. సరో

ఆధారవిసేసాపస్సయనన్తి ఓపసిలేసికాధారవిసేసస్స నిస్సయనం, ఓపసిలేసికాధారం వినా ఆధారన్తరే గహితే సతి వచనన్తరం సుత్తన్తరం వినా బ్యవహితనివత్తి కాతుం న చ సక్కాతి సమ్బన్ధో, కేచీతి బుద్ధప్పియాచరియాదయో దస్సేతి, తే హి యది వణ్ణేన కాలేన వా బ్యవధానేపి సన్ధి భవేయ్య తదా సరేతి నిమిత్తస్సో పాదానం నిరత్థకం భవేయ్యాతి సరేతి నిమిత్తోపాదానసామత్థియేనానేన వణ్ణాదిబ్యవధానే నో సన్ధీతి మఞ్ఞమానా ‘నిమిత్తో’చ్చాదికం వాక్యమాహు, తదయుత్తన్తి తేహి’నిమిత్తో’చ్చాదినా యం వుత్తం, తం అయుత్తన్తి అత్థో, అయుత్తత్తే కారణం బ్యభిచారసబ్భావేన సామత్థియాభావోయేవాతి బ్యభిచారన్దస్సేత్వా సామత్థియాభావన్దస్సేతుమాహ-‘అవసానే,చ్చాది, కారియాభావేపీతి ఏత్థ న కేవలం ‘ఇదమేవ సచ్చం, సుమనా భవన్తు అథోపి’త్యాదో వణ్ణకాలబ్యవధానేయేవ, అథ ఖో ‘ఏతే న సచ్చేన సువత్థి హోతూ’త్యాదో అవసానే ‘పమాదో మచ్చునో పదం’ త్యాదో అన్త బిన్దు సఙ్ఖాతనిమిత్తన్తరే వా కారియాభావేపి నిమిత్తో పాదానస్స సాత్థకతోతి అపిసద్దస్సత్థో, సాత్థకతోతి భావప్పచ్చయలోపేన భావప్పధానవసేన వా వుత్తం, సాత్థకత్తతోతి వుత్తం హోతి, అఞ్ఞథా నిమిత్తోపాదానమేవ సాత్థకం నామాతి ‘నిమిత్తో పాదానస్స సాత్థకతో’తి న యుజ్జతి, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘అవసానే నిమిన్తరే వా కారియాభావేన బ్యభిచారసబ్భావా అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం సామత్థియం నత్థి, నిమిత్తన్తుబ్యవధానేపి చత్థి, యథా’దారునిమిత్తం వనోపసఙ్కమన’న్తి తస్మా వణ్ణకాలబ్యవధానేపి సరేతి నిమిత్తే సతి లోపకారియం పప్పోతే వా’తి. లుప్పతీతి ‘తత్రిమే’చ్చాదినా కథనకాలే న దిస్సతీతి అత్థో, అదస్సనమత్తమేవ హి లోపో, అఞ్ఞథా ‘తత్రా’దిసద్దరూపాభావప్పత్తియా అత్థప్పతీతి కారిత్తమేసం న సియాతి, పఠమాయ నిద్దిట్ఠో… వుత్తత్తా కమ్మస్స, సరస్సాతి వదేయ్య… భావే ఖాదిప్పచ్చయేన అవుత్తకమ్మత్తా, ఇహాతి ఇమినా సత్థన్తరే భావసాధనవసేన గహణం విభావేతి, గన్థ లాఘవో… సరస్స లోపోతి వా లోపం పప్పోతీతి వా అవత్తబ్బత్తా, సరోతి పఠమాయ నిద్దిట్ఠత్తా సరో లోపో నామ హోతీతి సఙ్కాపి సియాతి ఆహ-‘న చే’చ్చాది, ఇహాతి ఇమస్మిం సుత్తే, హోన్తిచ్చాదోపి పుబ్బసరలోపే హన్తిచ్చాదికమ్పి సియాత్యాసఙ్కియాహ-‘సోచే’చ్చాది, ఉస్సగ్గతో ఆగతో సమ్భూతో తస్స వా అయంతి ఓస్సగ్గికో పుబ్బలోపో, తస్స భావో ఓస్సగ్గికత్తం, ఓస్సగ్గికత్తా పుబ్బలోపస్స కారియన్తరేహి పరలోపాదీహి అపవాదవిధీహి ఆబాధితో ఏవ, సో చ పుబ్బలోపో హోతీతి సమ్బన్ధో, ‘‘పరో క్వచీ’’తి (౯౧-౨౭) క్వచిగ్గహణేన పుబ్బపరలోపానం తుల్యబలత్తాభావా యథా గమప్పత్తితో పరలోపస్సాపవాదరూపత్తం, అజ్ఝాసితేతి పవిట్ఠే, న హోతి… పరలోపాపవాదేన బాధితత్తా, తేహీతి పరలోపాదీహి, సబ్బథా ముత్తవిసయో సద్ధిన్ద్రియన్తి, వికప్పేన ముత్తవిసయో లతే వాతి.

౨౭. పరో

ఇతిసద్దో ఇదమత్థే, క్వచి లోపనీయో హోతీతి ఇదం వచనం దీపేతీతి సమ్బన్ధో, కిన్తి ఆహ-‘పయోగానుసారిత’న్తి, కస్సాతి ఆహ-‘కారియస్స పరలోపస్సా’తి, కేన హేతునాతి ఆహ ‘క్వచిగ్గహణేనా’తి, కత్థాతి ఆహ-‘ఇహ ఇమస్మిం సుత్తే’తి, తేనాతి తేన పయోగానుసారితాదీపనేన, యథాపయోగన్తి ఆగమపయోగానతిక్కమేన, నిచ్చం పక్ఖేవా పరలోపో సియాతి హోన్తిచ్చాదో నిచ్చం, లతావాతిఆదీసు పక్ఖే వా పరలోపో భవేయ్య, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘కస్మిన్తి అత్థే క్వాతి నిప్ఫన్నేనానియమవుత్తినా అనియమత్థస్సేవ విసేసకతో వచనే సబ్బత్థేవానియతత్థవుత్తిత్తా క్వచిసద్దో-యం యథాగమం నిచ్చమనిచ్చమసన్తఞ్చ విధిం దీపేతి, తత్థ హోన్తిచ్చాదికో నిచ్చ పక్ఖో పరలోపస్సేవ విసయో, లతావాతిఆదికో అనిచ్చపక్ఖో ఉభయసాధారణత్తా పుబ్బలోపస్సాపి విసయోతి ఇమినా నిచ్చం పక్ఖే వా పరలోపో హోతి, అసన్తపక్ఖో పన సద్ధిన్ద్రియన్తిఆదికో పుబ్బలోపస్సేవ విసయో సబ్బథానేన పరిచ్చత్తత్తా’’తి, తీసుపి చేతేసు పన పక్ఖేసు నిచ్చానిచ్చపక్ఖేసు యేవస్సాపవాదరూపతా… పుబ్బలోపస్స సబ్బథా హోన్తిచ్చాదో నివారకత్తా వా విధాయకత్తా వా పరలోపస్స, న త్వసన్తపక్ఖే… పుబ్బలోపస్సేవ సబ్బథానేన దిన్నా వసరత్తా, లోకగ్గోతిఆది తు క్వచిసద్దస్స పయోగానుసారితా దీపకత్తా నిచ్చే అసన్తేవాపి విధిమ్హి దీపితే పరలోపేన వా నిప్ఫజ్జతీతి నేట్ఠబ్యాఘాతో, ఏవం తావ క్వచిగ్గహణే సబ్బథానిట్ఠపరిహారేన ఇట్ఠప్పసిద్ధి సియా, తదభావేకథన్తి తదభావే విరోధమాహ-‘అఞ్ఞతే’చ్చాది, పరియాయేన భవన్తీతి క్వచిగ్గహణాభావే ‘పరో’తి సుత్తం సియా తథా సతి సుత్తద్వయమేకవిసయం తుల్యబలఞ్చ సియా, తత్థ విప్పటిసేధాభావా పమాణభూతానమాచరియ (వచనా)నం నిరత్థకతా మా భవీతి వారేన భవన్తీతి అత్థో, ఇతీతి ఇమినా పరియాయభవనకారణేన, పక్ఖేయేవ సియాతి లతావాతిఆదీసు పుబ్బలోపే పరియాయప్పవత్తే పరియాయేన పరలోపస్సాప్పవత్తితో లతావాతి పక్ఖేయేవ పరలోపో భవేయ్య, హోన్తిచ్చాదో నిచ్చం న సియాతి సమ్బన్ధో, తఞ్చాతి తం పరియాయభవనఞ్చ, ఖో వాక్యాలఙ్కారే, పటిపదన్తి పదమ్ప దమ్పతి హోతి, నేకదేసపరిహారేనాపి, తేనాహ ‘న కత్థచీ’తి, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘సబ్బత్థ వికప్పప్పసత్తియా హన్తి, సద్ధన్ద్రియంత్యాదికం ‘‘న ద్వేవా’’తి (౧-౨౮) సుత్తేపి హన్తిచ్చాదికఞ్చానిట్ఠరూపమ్పి సమ్పజ్జతీ’’తి. నచేవమిట్ఠన్తి ఏవమిదం యథావుత్తం వికప్పవిధానం సద్దలక్ఖణఞ్ఞూహి నేవాభిమతన్తి అత్థో, తమేవ సాధేతి ‘పరలోపో హి’చ్చాదినా, అథా నిచ్చపక్ఖే వా పరలోపే కతే-నేన పరిచ్చత్తట్ఠానే ఉస్సగ్గప్పవత్తియా లతావ లతేవాతి రూపద్వయం సమ్పజ్జతి తస్మా పయోగానుసారితాదీపకేన క్వచిసద్దేనేవ హోన్తి సద్ధిన్ద్రియం లతావ లతేవాతి పయోగ సమ్భవోపి, తథాపి అనిచ్చపక్ఖే లతాఇవాతి తతియరూపప్పసిద్ధియా పరియాయేన భవితబ్బన్తి పరికప్పేతి ‘నను చేత్యాదినా, అథ ‘‘పరో క్వచీ’తి క్వచిగ్గహణే సతి అప(వాదరూప)త్తా కథమ్పరియాయప్పవత్తీతి మనసి నిధాయానిచ్చపక్ఖే పరియాయప్పవత్తిదీపనత్థం ‘‘న ద్వేవా’’తి సుత్తితన్తి అపవాదే రూపత్తయేపి పరియాయప్పవత్తియం దోసాభావమాహ-‘నాయం దోసో’చ్చాది, తథాహిచ్చాదినా ‘‘న ద్వేవా’’తి సుత్తేనేవ పరియాయస్సాపి దీపితత్తం సాధేతి, సా చ ఏకత్థప్పవత్తి పరియాయం వినా న సమ్భవతి… ఏకక్ఖణే పవత్యసబ్భావాతి అధిప్పాయో, నను చ క్వచాభావే పరియాయప్పవత్తియం యథావుత్త దోసస్సేవాప్పసఙ్గతో మా హోతు పరియాయో, భిన్నవిసయే పన పుబ్బపరలోపప్పవత్తియా ‘‘న ద్వేవా’తి నిసేధే లతేవ లతావ లతాఇవాతి రూపత్తయం నిప్ఫజ్జతీతి చోదనం మనసి నిధాయాహ-‘నచే’చ్చాది, తత్థ దోసమాహ-‘తథా చ సతి’చ్చాదినా, కత్థచి దేమిచ్చాదో నిచ్చం పుబ్బలోపస్సేవ, కత్థచి హోన్తిచ్చాదో నిచ్చం పరలోపస్సేవ, వికప్పేన వా కత్థచి యథోదకం యథాఉదకం త్యాదో పుబ్బలోపస్సేవ కత్థచి ఇతిపి ఇచ్చపిచ్చాదో పరలోపస్సేవ కత్థచి లతేవ లతావ లతాఇవాచ్చాదో పరియాయేనుభయలోపస్సేవ దస్సనతోతి సమ్బన్ధో, ఏత్థచ ఇతిపీతి వవత్థితవిభాసత్త దీపనేన క్వచిసద్దేన పరలోపే కతే-ఞ్ఞత్ర పుబ్బ లోపే సమ్పత్తే ‘‘న ద్వేవా’’తి ఏత్థానువత్తమాన క్వచానుభావేన నిచ్చం నిసేధే ఇచ్చపిచ్చేవ భవతి. సమ్బజ్ఝతి తేసు తేసు సుత్తేసు. పరిచ్ఛేదోతి కమ్మత్థవసేన ఆధారవసేన వాతి ఆహ-‘పరిచ్ఛిజ్జతి’చ్చాది.

౨౮. నద్వే

తత్థచాతి చసద్దేన భవితబ్బం, తథా చ సతి అఞ్ఞోఞ్ఞానజ్ఝాసి తం యథోదకం యథాఉదకంత్యాది ఇతిపి ఇచ్చపిచ్చాదిచ సఙ్గహితం భవతీతి, పుబ్బలోపే పరలోపే చ పరియాయేన సమ్పత్తే ద్విన్నమ్పి పక్ఖే అభావే సతి కథమిదం యుజ్జతీతి చోదేతి‘యజ్జేవ’మిచ్చాదినా, యజ్జేవన్తి హి అయం నిపాతసముదాయో అనిట్ఠాపాదనారమ్భ వత్తతే, ఏవఞ్చే గయ్హతీతి అత్థో, తదేతి అత్థతో విఞ్ఞాయతి, నిచ్చం సన్ధికారియాభావే కారణమాహ-‘ఉపసిలేసా భావతో’తి, తదేవ సమత్థేతి ఈదిసేసు హి’చ్చాదినా, వత్తుమిట్ఠత్తాతి ఇమినా సన్నికంసో వణ్ణాన మద్ధమత్తకాలబ్యవధానా పచ్చాసత్తి, సన్నికంసస్సేతస్స వచనిచ్ఛాయం సతియేవ సన్ధికారియం హోతీతి దీపేతి, ఉపసిలేసాభావో వాతి ఉపసిలేసాభావో ఏవ భవతి, నాఞ్ఞథాతి అధిప్పాయో, తదభావేచాతి తస్స ఉపసిలేసస్స అభావే చ, సన్ధికారియాభావే కారణమాహ-‘కాలన్తరేన బ్యవధానా’తి, కాలన్తరేనాతి ఉభయత్థ ఠితవణ్ణాన ముచ్చారణకాలతో అఞ్ఞేన మజ్ఝప్పతితకాలేన, సన్ధి హోతేవ… సన్నికంసవచనిచ్ఛావసేన ఉపసిలేసభావతో, బుద్ధ వీర అత్థురాజపుత్తం అజరామరోతి ఛేదో, యదిపి సబ్బమ్పేతం యజ్జేవంత్యాదినా వుత్తం క్వచి సద్దప్పభావేనేవ సిజ్ఝతి, తథాపి పకారో-యమ్పి సత్థే యోజేతబ్బో వాతి దస్సేతుం వుత్తో.

౨౯. యువ

నను సుత్తే ‘లుత్తా’తి పఞ్చమీ నిద్దేసా ‘పరేస’న్తి హోతు, ‘యథాక్కమం’తి తు వచనాభావే కథం యథాక్కమన్తీదం వుత్తన్తి ఆహ-‘సమే’చ్చాతి, సమా సఙ్ఖ్యా గణనా యేసు తే సమసఙ్ఖ్యా-ఉద్దేసినో అనుదేసినో చ, ఉద్దిసనం పఠమం నిద్దిసనం ఉద్దేసో, అనుదిసనం పచ్ఛా కథనం అనుదేసో, ఉద్దేసో అనుదేసో ఏసమత్థీతి ఉద్దేసినో అనుదేసినో, తేసం సమసఙ్ఖ్యానముద్దేసీనం అనుదేసీనఞ్చ, ఇవణ్ణువణ్ణాహి ఉద్దేసినో ద్వే, ఏ ఓకారా అనుదేసినో చ ద్వేతి ఉద్దేసీనమనుదేసీనఞ్చ ఠాన్యాదేసానం సమసఙ్ఖ్యా సియా, సతియఞ్చ తస్సం యథాక్కమ మాదసా విధీయన్తే, లోకతో సిద్ధిముపదస్సేతి ‘తథాహి’చ్చాదినా. అవ…పే… ఏ ఓతి పరేసం మతం, విప్పటిపత్తీతి విరుద్ధా పటిపత్తి పటిజాననం, పరే ‘‘సతిపి హేట్ఠా వాగ్గహణే‘క్వచాసవణ్ణం లుత్తే’తి సుత్తే క్వచిగ్గహణకరణతో అవణ్ణే ఏవ లుత్తే అసవణ్ణో విధి హోతి, తతో ఇధ న హోతి దిట్ఠుపాదాన’’న్తి వదన్తి, క్వచీతి అధికారో ఇధ న హోతి మహుస్సవో మాతూపట్ఠానన్తి, పతిసద్దో ఆధారత్థో, తేన సమానాధికరణో ఉరసద్దోపీతి ఉరస్మిన్తి నిచ్చ సమాసత్తా అసకపదేన విగ్గహే కతే ‘‘అసఙ్ఖ్యం విభత్తి’’చ్చాదినా (౩-౨) సుత్తేన అసఙ్ఖ్యసమాసోతి దస్సేతుమాహ-‘విభత్యత్థేసఙ్ఖ్యసమాసో’తి, ఏత్థ పన యువణ్ణానన్తి సంసామి సమీపసమూహ వికారావయవాదీసు ఠాన్యాదేససమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, తస్మా ఇవణ్ణువణ్ణానం ఠానే ఏ ఓఆదేసా హోన్తీతి అత్థో, ఠానమ్పన తిధా అపకంసో నివత్తి పసఙ్గో చేతి, తత్థ గున్నం ఠానే అస్సా సమ్బన్ధీయన్తు [బజ్ఝన్తు (జినిన్దబుద్ధి)] తి అపకంసో ఠానసద్దస్సత్థో, ‘‘సేమ్హస్స ఠానే కటుకమోసధం దాతబ్బ’’న్తి నివత్తి ‘‘దబ్భానం ఠానే సరేహి అత్థరితబ్బ’’న్తి పసఙ్గో, తేసు ఇధ పఠమదుతియా న యుజ్జన్తి… నిచ్చత్తా సద్దత్థసమ్బన్ధస్స అపనయనవినాసా న యుజ్జన్తీతి, తతియో తు (యుజ్జతి)… సుత్తే అత్థాభిధానాయ ఇవణ్ణువణ్ణానం పవత్తిప్పసఙ్గే తదత్థాభిధానాయేవ ఏఓఆదేసా భవన్తీతి.

౩౦. యవా

‘‘సత్తమియం పుబ్బస్సే’’తి (౧-౧౪) పుబ్బస్స కారియవిధానతో సత్తమీ నిద్దిట్ఠస్స పరతా విఞ్ఞాయతీతి వుత్తియం ‘పరే’తి వుత్తం, ఏవముపరిపి, పరేహి ఇచ్చస్స అజ్ఝిణముత్తో’తి సాధేతుం ‘‘సబ్బోచన్తి’’ ‘‘అజ్ఝో అధీ’’తి చ సుత్తితం, తేసమిధ పచ్చక్ఖాతభావదస్సనత్థమాహ-‘ఇద’మిచ్చాది, అబ్భక్ఖానన్తి [అబ్భుగ్గభో] ఇమినావ సిద్ధన్తి ‘‘అబ్భో అభీ’’తి చ న వత్తబ్బం, ఇతి+అస్స ఇతి ఠితే పరలోపోతి దస్సనత్థం ‘ఇతి అస్స పరలోపో’తి ఆహ, అన్వగమాతిఆదీసు నిచ్చం.

౩౧. ఏఓ

పుత్తా మే+అత్థి, అసన్తో+ఏత్థాతి పదచ్ఛేదో.

౩౨. గోస్స

అన్తాదేసత్థోతి ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౭) బాధకస్స ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సా’’తి (౧-౧౯) బాధకేన ‘‘వానుబన్ధో’’తి (౧-౧౮) సుత్తేన అన్తాదేసత్థో, తేనేవ వుత్తం-‘బాధకబాధనత్థోయమారమ్భో’తి, అవవాదేసే పుబ్బసరలోపే దీఘేచ గవాస్సం, గవచ్ఛన్తి నిచ్చం. ఇదం కథం సిజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో, ఇదన్తి యథరివేచ్చాదికం, కిం వినా సిజ్ఝతీతి ఆహ-‘ఏవాదిస్సా’తిఆది, ఏవస్స ఆదిఏకారో ఏవాది, తస్స, రిఆదేసమన్తరేనాతి సమ్బన్ధో, చసద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, రస్సవిధానఞ్చాతి యోజనీయో, కతేపి తస్మిన్తి తస్మిం సుత్తే విహితే చ, న సిజ్ఝతీతి ఏవాదిస్స రిఆదేసో న కతోతి కత్వా వుత్తం, భుసం+ఏవాతి (పన) ఠితే మహావుత్తినా ఏవాదిస్స ఇఆదేసే రూపసిద్ధి హోతేవ, ఇధ పన పకారన్తరేన ‘భుసామివే’తి సాధేతుమాహ ‘తమ్పి’చ్చాది.

౩౩. బ్యఞ్జ

రస్సదీఘానన్తి సుత్తే అవుత్తే కథం రస్సదీఘానన్తి లభతి ఉద్దేసినోతి ఆహ-‘దీఘస్సా’తిఆది, దీఘస్సాతి రస్సస్సాతి చ ఠానసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, పచ్చాసత్యాతి ఠానసో పచ్చాసత్యా, ఇదఞ్చ నిస్సయ వసేన వుత్తం, నిస్సయకరణమేకో సత్థాగతో ఞాయోతి, ఇధ నిచ్చం-వీతినామేతి థుల్లచ్చయం, ఇధ న హోతి-జనో సాయం.

౩౪. సర

ఠానసమ్బన్ధేతి ఠితి ఠానం పసఙ్గో, సమ్బన్ధనం-సమ్బన్ధో, ఠాన్యాదేసభావలక్ఖణో ఠానేయోగనిమిత్తభూతో సమ్బన్ధో ఠానసమ్బన్ధో తస్మిం, ద్వే రూపాని హోన్తీతి ఇమినా న సరూపప్పధానోతి దస్సితం హోతీతి సమ్బన్ధో, హేతుమాహ-‘బహువచననిద్దేసా’తి, ద్వే రూపానిహోన్తీత్యాది వచనమిదం [పదమిదం (పోత్థకే)] దస్సేతి ‘‘సరూపప్పధానేపి ద్విసద్దే ద్విసద్దసామఞ్ఞేన సఙ్ఖ్యాద్విసద్దానుసిట్ఠం నప్పయుజ్జతే, తస్స (పన) సఙ్ఖ్యేయ్యవచనసఙ్ఖ్యాభావా ఏకవచనమేవ ( ) [(పన) (పోత్థకే)] హోతీ’’తి, ఇమినా చ-త్థప్పధానో-యం నిద్దేసో న సరూపప్పధానోతి దస్సేతి, అధిపతిపచ్చయో అధిపతిప్పచ్చయోతి అనిచ్చం, ఇధ న హోతి ఇధ మోదతీతి, తం ఖణన్తి ఏత్థ ఏకఙ్గవికలం పచ్చుదాహరణన్తి సరమ్హా పరత్తాభావా న ద్విత్తం.

౩౫. చతు

తబ్బగ్గే తతియపఠమాతి కస్మా వుత్తం చతుత్థ (దుతియ) సద్దేహి వగ్గక్ఖరేస్వేవ గయ్హమానేసు తథా నిద్దేసో యుత్తో, న హి చతున్నమ్పూరణో చతుత్థో ద్విన్నమ్పూరణో దుతియోతి అక్ఖరాయేవ వుచ్చన్తీతి ఆసఙ్కియ ‘వినాపీ’తిఆదిమాహ, అక్ఖరే అక్ఖరవిసయే చతుత్థాది వోహారో కరీయమానో వగ్గగ్గహణం వినాపి వగ్గక్ఖరేయేవ రుళ్హో పసిద్ధోతి సమ్బన్ధో, హేతుమ్హి ఇతిసద్దో, యతో ఏవం, తస్మా కారణా ‘తబ్బగ్గే తతియపఠమా’తి వుత్తన్తి అధిప్పాయో, తబ్బగ్గేతి చతుత్థదుతియా యస్మిం, తస్మింయేవ వగ్గేతి అత్థో, పచ్చాసత్తీతి పతి ఆపుబ్బా ‘సద-విసరణగత్యవసాదనేసు’ఇచ్చస్మా ఇత్థియం భావేత్తిమ్హి నిప్ఫజ్జతీతి దస్సేతుమాహ-‘పచ్చాసీదన’మిచ్చాది, యథాయోగ్గన్తి చతుత్థక్ఖరే చతుత్థస్స తతియో దుతియక్ఖరే దుతియస్స పఠమోతి ఏవం యోగ్గమనతిక్కమ్మ, ధస్స దభావోతి ఇమినావ పుబ్బస్స ధస్స దత్తముపలక్ఖేతి, తథా యసత్థేరోతి. థేరోతి ఏత్థ ఏకారో వగ్గక్ఖరో న హోతీతి తస్మిం తవగ్గదుతియక్ఖరస్స తస్స తో పఠమో న హోతి. పన్థోతి ఏత్థ తవగ్గ దుతియక్ఖరేన థకారేన తబ్బగ్గభూతే నకారే సతీపి న సో తబ్బగ్గదుతియక్ఖరోతి న తస్స పఠమో తో, ఏత్థ నిగ్ఘోసో నిఘోసోతిఆది అనిచ్చం, దడ్ఢో నిట్ఠానన్తి నిచ్చం.

౩౬. వితిస్స

ఇతిసద్దో-నుకరణం. నిపాతస్స పకతివియా-నుకరణం భవతి, అనుకరణఞ్చ ద్విధా అసాధుసద్దరూపం సాధుసద్దరూపన్తి, తేసు భారవాహకో కోచి తేన పీళితో ‘అహో భారో’తి వత్తబ్బే సత్తివేకల్లా ‘అహో బాల’ ఇచ్చాహ, తంసమీపవత్తీ ‘కిమయమాహే’తి కేనచి పుట్ఠో సమానో ‘అహో బాల ఇచ్చయమాహే’తి వదతి, ఇధమసాధుసద్దరూపం, ఇతీతి పన సాధుసద్దరూపం, తస్మా తతో-నుకారియేనాత్థేన సాత్థకత్తా ఠానసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ.

౩౭. ఏఓ

నను ‘‘వితిస్సేవే వా’’తి (౧-౩౬) వోత్యనువత్తియ అవణ్ణే ఏఓనం వో హోతీతి చ సక్కా విఞ్ఞాతుం, తథా సతి ‘అవణ్ణే క్వచి వో హోతీ’’తి వత్తబ్బం ‘అహోతి వా’తి కస్మా వుత్తన్తి చోదనమాసఙ్కియాహ-‘ఓకారస్సపి’చ్చాది, ఠానిభావేన నిద్దిట్ఠత్తాతి ‘‘ఏఓన’’న్తి (౧-౩౧) వకారాదేసస్స విజ్జమానత్తా వకారాదేసమ్పతి పున ఓకారో ఠానిభావేన నిద్దిసితబ్బో న సియాతి అధిప్పాయేనాహ, న నిమిత్తన్తి ఏఓనం వకారాదేసత్థం అవణ్ణో కారణం న హోతీతి అత్థో, అఞ్ఞథాతి అవణ్ణస్స నిమిత్తత్తే, ఓకారం న పఠేయ్యాతి సమ్బన్ధో, మకారాగమే’యాచ కమాగతే అగ్గమక్ఖాయతీ’తి, స్వే భవన్తి విగ్గయ్హ తనప్పచ్చయే తద్ధితవుత్తియం విభత్తియా ‘‘ఏకత్థతాయం’’తి (౨-౧౧౯) లోపే అకారాదేసే దీఘేచ స్యాదిమ్హి స్వాతనం ద్విత్తే హియ్యత్తనం. స్వాతనన్తిఆదీసు నిచ్చం, ఇధ నహోతి పరేచ న విజానన్తీతి.

౩౮. నిగ్గ

కథ‘మాగమో హోతీ’తి వుత్తం యది నిగ్గహీతమాగమో సియా సుత్తే ఆగమగ్గహణేన వా భవితబ్బం ఞ-మ-కాద్య నుబన్ధవిసేసేన వా త్యాసఙ్కియాహ-‘అసతి పి’చ్చాది, ఆగమావసాయే కారణమాహ-‘ఆదేసత్తాయోగా’తి, ఆదేసత్తాయోగో కథం విఞ్ఞాయతి చ్చాహ-‘ఠానినిద్దేసాభావతో’తి, తథా సతి ఆగమినిద్దేసాభావా ఆగమత్తమ్పి న సియాతి చోదేతి ‘యజ్జేవ’మిచ్చాదినా, న-ఇతి చోదనం పటిక్ఖిపిత్వా తస్స ఆగమత్తమేవ సాధేతుమాహ-‘తస్సా’తిఆది, తస్సాతి నిగ్గహీతస్స, రస్సానుప్పవత్తితో రస్ససరమేవ అనుగన్త్వా పవత్తితో, అయమేవత్థో వుత్తియమ్పి దస్సితోయేవాతి వత్తుమాహ-‘ఏతదేవే’చ్చాది, పురిమా జాతీతి విసేసనసమాసేకతే రస్సే చ బిన్ద్వాగమో, పరనిమిత్తస్సానిద్దిట్ఠత్తా బహుసద్దే-న్తస్స బిన్ద్వాగమే బహుం, సతిపి పయోగానుసారిత్తదీపకస్స క్వచిసద్దస్సాపి వవత్థితవిభాసత్తే వాసద్దస్సాపి తాదిసత్తస్సేవ పటిపాదకత్త సభావం దస్సేతుం ‘వవత్థితవిభాసత్తా వాధికారస్సా’తి వుత్తియం వుత్తం, వవత్థితస్స లక్ఖియస్స అనురోధేన లక్ఖణప్పవత్తికా విభాసా వవత్థితవిభాసా, అభేదేన తు వాధికారో వవత్థిత విభాసా, తస్సా భావో వవత్థితవిభాసత్తం, తస్మా, ఇధ న హోతి ఇధ మోదతి, ఇమస్మిం ఠానే ఆగమత్తప్పకాసకో ఠానినిద్దే సాభావా ఆదేసత్తాయోగసఙ్ఖాతో కారణవిసేసో సమత్థో, తస్స భావో సామత్థియం-అత్థబల-మఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం, సచాతి సో ఆగమో చ.

౩౯. లోపో

లోపసద్దస్స భావసాధనమత్తమేవ సాధేతుమాహ-‘తేనే’చ్చాది, లోపోతి యది కమ్మసాధనో సియా తదా తేన సమానాధికరణం కత్వా ఉపరి ‘‘పరసరో’’తి సుత్తమారభీయేయ్యాతి బ్యతిరేకమాహ ‘న పరసరో’తి, ఇధ న హోతి సఙ్గరో.

౪౦. పర

త్వంసి త్వమసీతి వికప్పో, ఇధ న హోతి తాసాహం.

౪౧. వగ్గే

నను వగ్గేవగ్గన్తోతి ఏత్తకేయేవ వుత్తే యస్మిం (కిస్మి)ఞ్చి వగ్గక్ఖరే పరే బిన్దునో యోకోచి వగ్గన్తో అనియమేన భవేయ్య తథా సతి అనిట్ఠమ్పి సియాత్యాసఙ్కియ పచ్చాసత్తిం సన్నిస్సాయానిట్ఠ నివత్తిన్దస్సేతుమాహ-‘వగ్గే వగ్గన్తో’తిచ్చాది, సోవాతి వగ్గన్తోవ, తస్మిన్తి వగ్గక్ఖరే.

౪౨. యేవ

నను సద్దత్తా బ్యభిచారిత్తా ఏవస్స తావ సద్దో హోతు, సంయతో, సంహితోతి సద్దేకదేసభూతానమ్పి సమ్భవా తేపి గహే తబ్బా సియున్తి ‘యఏవహి సద్దేసు’తి యహీనమ్పి కథం సద్దవోహారో కతోతి ఆహ ‘ఏవా’తిఆది, ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘అబ్యభిచారినా బ్యభిచారీ నియమ్యతే’తి.

౪౩. యేసం

యసద్దే పుబ్బసుత్తేనేవ సంస్సప్యాదేసే సిద్ధే సో ( ) [(తస్స) (పోత్థకే)] య కారమత్తేయేవ పరే సంస్సేవ (యథా) సియాతి సుత్తమిదమారద్ధం.

౪౪. వన

ఠానినమాసిలిస్స గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఆగమో నామ, కో-యమేత్థ ఠానీతి ఆహ-‘సరస్సాతి, సుత్తే అనువత్తస్స చ అవిజ్జమానత్తా ‘సరస్సా’తి కుతో లబ్భతీతి చోదేతి ‘నను చే’త్యాదినా. ఆగమసుతియా వనాదీనం ఠానిసుతియా అభావేపి సామత్థియా బ్యఞ్జనస్స వా ఆగమో సియా సరస్స వా, యది బ్యఞ్జనస్స వా సియా (న) ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి (౫-౯౨) సుత్తిత మాచరియేన, తస్మా తదేవ ఞాపేతి ‘సరో యేవేత్థ ఠానీ భవితుమరహతీ’తి. వుచ్చతేచ్చాదినా పరిహారమాహ, నిపుబ్బా పదిస్మా అనప్పచ్చయే ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి యుకఅన్తావయవో ‘‘తవగ్గవరనా’’దినా (౧-౪౮) యే దస్స జో ‘‘వగ్గల సేహితే’’తి (౧-౪౯) (యస్స జో) నిపజ్జనం, మానన్తత్యాదీసూతి అధికారాతి ‘‘క్యో భావకమ్మేస్వపరోక్ఖేసు మానన్తత్యాదీసూ’’తి (౫-౧౭) ఇతో మానన్తత్యాదీసుతి అధికారా, పచ్చయన్తరేతి మానన్తత్యాదీతో అఞ్ఞస్మిం పచ్చయే, కచ్చాయనేన ‘అతిప్పగోఖోతావా’తి సాధనత్థం ‘‘క్వచి ఓ బ్యఞ్జనే’’తి ఓకారాగమో గకారాగమో చ సుత్తన్తరేన విహితో, తం పకారన్తరేన సాధేతుం వుత్తియం-‘అతిప్పగో ఖో తావా’తి యం వుత్తం తం దస్సేతుం ‘అతిప్పా’తిఆది వుత్తం.

౪౬. ఛ

ద్వాదయో అట్ఠారసన్తా బహువచనన్తాతి ‘ఛకీ’తి వత్తబ్బే ‘ఛా’తి ఏకవచనం న యుజ్జతీతి చోదేతి ‘ననుచా’తిఆదినా, పరిహరతి నచ్చాదినా, నేతి ‘ఛళో’తి అయుత్తో-యం నిద్దేసో న హోతీతి అత్థో, ఛసద్దస్స అనుకరణత్తా ఛసద్దానుకరణత్తా, హేట్ఠా వుత్తసాధుసద్దరూపా సాధుసద్దరూపమనుకరణం విభజతి ‘అనుకరణఞ్చ దువిధ’మిచ్చాదినా, పరిచ్చత్తో జహితో అత్థో విధినిసేధరూపో యస్స తం పరిచ్చత్తత్తం, ఏత్థ పన ఛసద్దేన ఛసఙ్ఖ్యావిసేసో పరిచ్చత్తో, అభిధాయతో హోతీతి ఇమినా ఛసద్దస్స అనుకారియేనాత్థేనాత్థవన్తత్థమాహ, ఏకవచనన్తస్స నిద్దేసో కతో… ఛసద్దవచనీయస్స ఛస్స ఏకత్తా, అనుకారియస్సాతి ఏకాదినో సఙ్ఖ్యా సద్దస్స తదఞ్ఞస్స వా యదనుకారియమేకాదికం తదఞ్ఞం వా సద్దరూపం తస్స. సఙ్ఖ్యాదివిసేసన్తి ఏకత్తాదిసఙ్ఖ్యావిసేసం తదఞ్ఞం వా, ‘‘యోమ్హి ద్విన్నం దువే ద్వే’’తి (౨-౨౧౯) సుత్తే ద్విసద్దో-నుకారియం ద్విసద్దరూపం తబ్బచనీయఞ్చ ద్విసఙ్ఖ్యావిసేసమ్పరామసతీతి తబ్బాచకం ద్విన్నన్తి బహువచనం, అథ ‘ళఞి’తి కస్మా న వుత్తం ఏవఞ్హి సతి ఞానబన్ధత్తాళకారో ఆద్యవయవో భవితుమరహతీతి చోదనమ్మనసి నిధాయ ‘ఛసద్దా’తిఆదిమాహ, అన్తాపవాదేన విధీయమానో ళకారో ఛ సద్దా పరస్సాదిస్స ఆగమత్తా…పే… హోతీతి సమ్బన్ధో, అన్తాపవాదేనాతి ఇమినా ‘సరస్సా’తి ఛట్ఠీనిద్దేసతో ‘‘ఛళీయన్తస్సా’’తీ-మస్స విసయభావం దీపేతి, పరస్సాతి ఇమినా ‘ఛా’తి పఞ్చమీనిద్దేసతో ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తీమస్స విసయభావం, ఆదిస్సాతి ఇమినా ళస్సేకవణ్ణత్తా అన్తాపవాదేన ‘‘ఆదిస్సా’’తి సుత్తే న ఆద్యన్తో వియేకోపి సరోతి సరస్సాదిస్స పత్తిం దస్సేతి, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘ఛా’తి పఞ్చమీనిద్దేసా ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి (౧-౧౫) పరస్స సమ్పత్తం కారియం ఏకవణ్ణత్తా ‘‘ఛట్ఠియన్తస్సా’’తి (౧-౧౭) అన్తస్స సమ్పత్తం ‘‘ఆదిస్సా’’తి (౧-౧౬) ఆదివణ్ణస్స పప్పోతీ’’తి. ఆదిభూతోవ హోతీతి అసతిపి ఞకారే ఆగమగ్గహణానువత్తియా ఆగమినం సరం అవినాసేన్తో తస్స ఆద్యవయవభూతోవ హోతీతి అత్థో, లకారం కరోన్తి ‘‘యవమదనతరలాచాగమా’’తి సుత్తేన, తన్తి లకారకరణం ఉభిన్నమవిసేసవచనఞ్చ అయుత్తతం దస్సేతి ‘తేసమ్పి’చ్చాదినా, తేసమ్పీతి కచ్చాయనానమ్పి, అక్ఖరసఞ్ఞాయన్తి ‘‘అక్ఖరాపాదయో ఏకచత్తాలీస’’న్తి విధీయమానఅక్ఖర సఞ్ఞాయం. అవిసేసే లళానం నానత్తాభావే, పాకటో వాతి ఇమినా సుతిలిపిభేదస్స పచ్చక్ఖసిద్ధతన్దస్సేతి, తత్థ హి సోతవిఞ్ఞాణవీథియా లళానం విసుంవిసుం గహణం సుతి, తంతం దేసవాసీనం లేఖా వ వత్థానం లిపి, తేసం భేదో సోతచక్ఖువిఞ్ఞాణగయ్హత్తా పచ్చక్ఖసిద్ధో, ఛళభిఞ్ఞాతి వికప్పేన ళకారాగమపక్ఖే రూపం.

౪౭. తద

ఇస్స అత్తం నిపాతనా, దకారో పన ‘‘మయదా సరే’’తి (౧-౪౪), పదన్తరేనాతిఆదీతి ఇమినా అఞ్ఞేన పదేన, సాధూని భవన్తీతి వుత్తి పాఠస్స అత్థం వత్తుం ‘సాధూని భవన్తీతి నిపాతనతో’తి ఆహ, తత్థ కారణమాహ-‘య’మిచ్చాది, అప్పత్తస్స పాపనమ్పత్తస్స పటిసేధో చ నిపాతనం, తేసం ఇధ పాఠాతి తేసం తథా ఇచ్ఛన్తానం ఇధాతి నిపాతస్స ఇమస్మిం తదమినాదిసుత్తే పాఠా, ఉద్ధస్స ఉదూతి ఉద్ధం ఖమస్సాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసే ఉద్ధంఖ ఇతి ఠితే ఉద్ధంసద్దస్స ఉదుఆదేసో, అస-భోజనే ఇచ్చస్మా ‘‘క్వచణ’ ఇతి (౫-౪౧) సుత్తేన అణ్పచ్చయే అససద్దో నిప్ఫజ్జతీతి ఆహ-‘పిసితమసనా’తి ‘‘క్వచణ’’ ఇతి మహియం రవతీతి ఠితే ఇమినావ గణనిపాతనేన సమాసే కతే మయూరసద్దో నిప్ఫజ్జతీతి దస్సేతుమాహ ‘మహిసద్దస్సే’చ్చాది, అస్స తదమినాదిగణస్స ఆగతిగణత్తా ఏవమఞ్ఞేపీతి సమ్బన్ధో, వుత్తన్తి పాఠసేసో. దీఘనికాయాదీసు పఞ్చసు నికాయేసూతి–

‘‘దీఘమజ్ఝిమసంయుత్త, అఙ్గుత్తరికఖుద్దకా;

నికాయా (పఞ్చ) గమ్భీరా, ధమ్మతో అత్థతోచిమే’’తి.

వుత్తేసు దీఘాగమాదీసు పఞ్చసు నికాయేసు, ఞాతబ్బాతి వణ్ణా గమాదిద్వారేన జానితబ్బా, పఞ్చవిధం పఞ్చప్పకారం నిరుత్తముచ్చతేతి సమ్బన్ధో, నిబ్బచనం నిరుత్తం, నపుంసకే భావే త్తో, అత్థకథనవాక్య పుబ్బకముచ్చారణమిచ్చత్థో, తదభిధాయి సత్థమప్యభిధానే-భిధేయ్యో పచారా తదత్థతాయ వా నిరుత్తముచ్చతే, వుత్తనిరుత్తి లక్ఖణేన…పే… వేదితబ్బాతి ఇమినా నిరుత్తసత్థే యే సద్దా పటిపదం నిప్ఫాదియన్తి తేసమిదం సామఞ్ఞేన నిప్ఫాదనన్తి దీపేతి, ద్వారే నియుత్తో దోవారికోతి ఏత్థ ణికే దకారవకారానం మజ్ఝే ఓకారాగమో, హింసిస్మాతి ‘హింస-హింసాయ’ మిచ్చస్మా, అప్పచ్చయేతి ‘‘సావకారకేస్వ ఘణ్ఘకా’’తి (౫-౪౪) అప్పచ్చయే, నిజకోతి ఏత్థ జకారస్స యకారే నియకో. అథ వణ్ణవికారోతి వుత్తత్తా జవణ్ణస్స యాదేసే నియకాదయో తావ సిజ్ఝన్తు, సుసానాదయో కథం ఛవపదాదివికారత్తా సుసానాదీనన్తి ఆహ ‘పదవికారోపి’చ్చాది. అఞ్ఞథా వణ్ణసముదాయాదేసస్స విసుంగహణే ఛబ్బితోపత్తియా ‘పఞ్చవిధం నిరుత్త’న్తి సఙ్ఖ్యానియమో న యుజ్జేయ్యాతి భావో. యోగో సమ్బన్ధో, తథాహిచ్చాదినా ధాతుస్స అత్థాతిసయేన యోగమ్పాకటీకరోతి, రవనకిరియాతి సమ్బన్ధోతి కేకాయితాన్యసద్దనకిరియాభిసమ్బన్ధో. మయూరోతి ఏత్థ రవతి మయూరరావే ఏవ వత్తతే, న సామఞ్ఞేన రవనకిరియామత్తేతి భావో.

౪౮. తవ

వణ్ణమత్తస్సే వాతి వణ్ణసామఞ్ఞస్సేవ, మత్తసద్దో ఏత్థ సామఞ్ఞ వచనో. యకారస్సచ చాదేసోతి సమ్బన్ధో, దయకారానం జత్తన్తిస్స ఇమినా, యస్స ‘‘వగ్గలసేహి తే’’తి (౧-౪౯) జత్తం, అత్తానమధికిచ్చ పవత్తన్తి అత్థే అసఙ్ఖ్యసమాసో.

౪౯. వగ్గ

యన్తం సద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధిత్తేపి పక్కన్తవిసయత్తా తంసద్దో యంసద్దం నాపేక్ఖతేత్యాహ-‘తేతి అనన్తర’ఇచ్చాది, తం సద్దో హి పక్కన్త విసయో తథా పసిద్ధవిసయో అనుభూతవిసయో చ యంసద్దం నాపేక్ఖతే, యథా చేసో యంసద్దన్నా పేక్ఖతే, తం సబ్బం మహాసామినాధికాయం సుబోధాలఙ్కారటీకాయం–

మునిన్దచన్దసఞ్జాత, హాసచన్దనలిమ్పితా;

పల్లవాధవలాతస్సే, వేకో నాధరపల్లవోతి (౧౨౨).

ఏతిస్సా గాథాయ అమ్హేహి విత్థారితనయేన గహేతబ్బం, యథా రహన్తి సకమ్మాకమ్మధాతూనమనురూపం.

౫౦. వేవా

కిఞ్చాపీదం [ఇదంకిఞ్చాపి (పోత్థకే)] వికప్పనత్థం కతన్తి హేట్ఠిమేన ని(న్నాన)త్తం విఞ్ఞాయతి, తథాపి ఇమినా వాకారేన వికప్పోవ, హేట్ఠిమే పన క్వచాధికారా హకారన్తధాతుతో ధ్యణ్పచ్చయే మేహ్యం, దోహ్యం సినేహ్యం, లేహ్యన్తిపి భవత్వేవ.

౫౩. సంయో

వత్తునో-త్తప్పధానత్తమత్తవచసీతి నియతావయవవాచినో ఉపాదానాతి వుత్తమనేకత్థత్తేప్యాదిసద్దస్స, ఆదియతీత్యాదీతి కమ్మసా ధనోచాయమాదిసద్దో, సోయమత్థో సుమఙ్గలప్పసాదనియా ఖుద్దసిక్ఖా టీకాయ‘ఆదితో ఉపసమ్పన్నా’తి ఏత్థ అమ్హేహి వుత్తనయేన వేదితబ్బో, సంయుజ్జతీతి సంయోగో-ఏకత్రావట్ఠితబ్యఞ్జనా.

౫౪. విచ్ఛా

యంవత్తతేతి వుత్తివచనం నిక్ఖిపిత్వా తస్స అత్థం వత్తుమారభతే ‘సమ్భవాపేక్ఖాయే’చ్చాది, యంవత్తతేతి చ సుత్తే అవిజ్జమానేపి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగమ్పతి కామచారోతి వుత్తియం వుత్తం, యసద్దస్సానియమత్థవుత్తిత్తేపి పదవాక్యతో నాఞ్ఞం సమ్భవతి విచ్ఛాయమాభిక్ఖఞ్ఞే చ వత్తమానన్తి ఆహ ‘సమ్భవాపేక్ఖాయపదం వాక్యంవా’తి, సమ్భవతీతి సమ్భవో-పదం వాక్యం వా, తస్మిం అపేక్ఖాయ పదం వాక్యం వా వత్తతేతి సమ్బన్ధో, వత్తతేతి విచ్ఛాయమాభిఞ్ఞే చాత్థే వత్తతే, నను పదస్స వాక్యస్స వా విసుంయేవ దబ్బాదయో అత్థా, తం కథమిద మేతస్మిం వత్తుధమ్మే కిరియాధమ్మే చ విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞత్థే వత్తతేతి అనుయోగం సన్ధాయాహ-‘విసయభావేనా’తిఆది, విచ్ఛాయ వత్తుధమ్మస్స కిరియాధమ్మస్స చాభిక్ఖఞ్ఞస్స విసయో పదం వాక్యం వా… అనఞ్ఞత్థవుత్తివసేన తత్థప్పవత్తియా, తం వసేనచ, అభిధాయకత్తేన చేతి గోచరత్తేన పకాసకత్తేన చాతి అత్థో, యంవత్తతేతి అజ్ఝాహటస్స యన్తి పఠమన్తస్స విభత్తివిపరిణామం దస్సేతి (తస్సాతి) ఆదినా, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘యజ్జపి ‘విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేస్వి’ త్యత్ర ఛట్ఠీనోచ్చారీయతే, తథాపి ఛట్ఠీపసిద్ధి హోతేవ, కథం ద్వే ఇచ్చాదేసనిద్దేసా ఆదేసో చ సమ్బన్ధీనమపేక్ఖతే, ‘విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసూ’తి చాత్థనిద్దేసో, న చాత్థస్సాదేసేన సమ్బన్ధో ఉపపజ్జతే, తస్మా విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసు యం పదం వాక్యం వా వత్తతే తస్స ద్వే భవన్తిచ్చేవం ఛట్ఠీయత్థో సక్కా వత్తు’’న్తి, ద్వే రూపాని హోన్తీతి దస్సితం హోతీతి సమ్బన్ధో, సద్దరూపే సఙ్ఖ్యయ్యేతి దుతియా బహువచనన్తం పటిపాదయమానోతి ఏత్థ పటిపాదనకిరియాయ సమ్బన్ధేనోపదిట్ఠం, ‘‘వాక్యన్తరట్ఠోపి సద్దో తదఞ్ఞస్మిమ్పి సమ్బన్ధముపయాతీ’’తి ద్విసద్దోతి ఇదం ఉపరి వాక్యద్వయేప్యుపయుజ్జతి ‘ద్విసద్దో వుత్తో, ద్విసద్దో న సరూపప్పధానో’తి, అథ సరూపప్పధానో కస్మా న వుత్తోతి ఆహ-‘బహువచనేన నిద్దేసా’తి, అథ ద్వేతి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా పదవాక్యానం ఠానే ద్విబ్బచనం వా సియా, తానేవా వత్తన్తీతి ద్విప్పయోగో వా, తథా సతి ‘యంవత్తతే తస్సా’తి కస్మా పఠమమేవ నిస్సాయ వుత్తియం వివరణం కతన్తి ఆహ-‘ఏవఞ్చా’తిఆది, ఇదాని ద్విప్పయోగపక్ఖస్స సదోసత్తా అగహితభావం దస్సేతుమాహ-‘యదాత్వి’ త్యాది, తుసద్దో పుబ్బస్మా పక్ఖా విసేసస్స పదస్సకో [విసేసనత్థో (పోత్థకే)], తత్థ హి ద్వే [ద్వేరూప (పోత్థకే)] సద్దరూపాన్యాదిసీయన్తే, ఇహ తు సోవ సద్దో ద్విరావత్తతే, ఆవుత్తీ సఙ్ఖ్యేయ్యాతి ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘ద్విసద్దో-యం ‘‘ఆదసహి సఙ్ఖ్యా సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తన్తే’’తి వచనతో సఙ్ఖ్యేయ్యవచనో, తస్మేహ సఙ్ఖ్యేయ్యం సద్దరూపం వా సియా ఆవుత్తి వా, ఇచ్చపి నిద్దేసో తదుభయమపేక్ఖియ నపుంసకలిఙ్గేన వా సియా ఇత్థిలిఙ్గేన వా, తత్థ యదా నపుంసకలిఙ్గేన నిద్దేసో, తదా సద్దరూపాని సఙ్ఖ్యేయ్యాని భవన్తి, యదా తు ఇత్థిలిఙ్గేన, తదా సద్దస్సావుత్తీ ఉచ్చారణలక్ఖణా కిరియా సఙ్ఖ్యేయా భవన్తి, తతో చేత్థ ఆవుత్తీఅపి సఙ్ఖ్యేయా హోన్తీ’’తి, తదా ద్విప్పయోగో ద్విబ్బవచనన్తి ఏస పక్ఖోతి అయమేత్థ భావో’’ యదా ద్వే ఆవుత్తియో విధీయన్తే తదా ద్విప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తే సోపేక్ఖో, (అత్ర ఠాన్యాదేసభావో నత్థి) [నతుట్ఠానే ద్విబ్బచనపక్ఖో (పోత్థకే)] ఆవుత్తి హి కిరియా, తస్సా చేహ సద్దో సాధనం, న చ కిరియాయ సాధనస్స చ ఠాన్యాదేసభావో ఉపపజ్జతే, తస్మా యదావుత్తీ విధీయన్తే, తదా దిప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తే-సో పక్ఖో భవతీ’’తి, అయమ్పి పక్ఖో పాణినీయేహి పరిగ్గహీతో, తదయుత్తం దోసదుట్ఠత్తాతి సన్దస్సయమాహ-‘సో పనే’త్యాది, తే హి దుతియమ్పి పక్ఖమబ్భుపగమ్మ ఉపచారమత్తతో భేదో, వత్థుతోత్వభేదో వాతి పోనోపుఞ్ఞేన తం సాధేన్తి. కథమ్పన సదోసత్తం యేనాయం న గహితోత్యాహ- ‘తథాహి’చ్చాది, ణ్యో నసియాతి ‘‘తస్స భావకమ్మేసు త్త తా త్తన ణ్య ణేయ్య ణియ ణియా’’తి (౪-౫౯) భావే విధీయమానో ణ్యో ద్విప్పయోగపక్ఖే సద్దభేదసబ్భావా పున పునేతి సముదాయసభావతో పునపున భావోతి అత్థే పునపున సముదాయతో న భవేయ్యాతి అత్థో, న కేవలం ణ్యోవ, అథ ఖో ఏకపదన్తోగధానం సరానం సరానమాదిభూతస్సుకారస్స భవన్తో ఓకారోపి ‘‘సరానమాదిస్సా యువణ్ణస్సా ఏఓ ణానుబన్ధే’’తి (౪-౧౨౪) న సియా, ‘‘మనాద్యాపాదీనమోమయే చ ‘‘ఇతి (౩-౫౯) ఓకారో పన పక్ఖద్వయేపి హోతేవ… ఉత్తరపదస్స నిమిత్తభావేన గహితత్తా, పుబ్బపక్ఖేపి హి ద్వే సద్దరూపాన్యేవాదిసీయన్తేతి హోతేవ పద భేదో, వక్ఖతి హి ‘సతీపి అత్తగతే భేదే’తి. నను ఆవుత్తిధమ్మభేద సద్దస్సుపచరితో భేదో, సరూపతో త్వభేదోవ, అఞ్ఞథా ఆవుత్తియేవ న సియా, ఏకస్స హి వత్థునో ఆవుత్తి హోతిచ్చాహ‘నాన్తరేనే’చ్చాది, అఞ్ఞథేతి ఉపచరితో భేదో న సభావతోతి చే, కారియమ్భవతీతి ఏవి న సక్కా వత్తున్తి సమ్బన్ధో, సభావతో త్వభేదో వాతి ఉపచారాభావేన వత్థుతో విజ్జమానభేదమవధారయతి, అఞ్ఞథాతి యది భేదో సియా, ఆవుత్తియేవ న సియాతి ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘‘యది సభావతోవ భేదో భిన్నస్స పన కథమావుత్తి సియా’’తి, ఠానిసదిసత్తాతి ‘‘ఠానీవియాదేసో’’తి పరిభాసముపలక్ఖేతి.

కిరియాయాతిఆదీసు సహత్థే తతియా… కిరియాదీహి దబ్బాద్యత్థానం వత్తు [కత్తు] బ్యాపనిచ్ఛాపవత్తితో, దేసాదీతి ( ) [(హి) (పోత్థకే)] ఆదిసద్దేన కాలావత్థాదిం సఙ్గణ్హాతి, నానాకారయుత్తమేవ భిన్నం నామ హోతీతి ఆహ-‘అనేకప్పకారయుత్తే’తి, బహువచననిద్దేసతో వుత్తం హోతీతి సమ్బన్ధో, తేనాతి యేన బహువచననిద్దేసేన సకిం బ్యాపనిచ్ఛా జోతీయతి తేన కరణభూతేన హేతుభూతేన వా, కమేన బ్యాపితుమిచ్ఛాయం జాతిఆదీనఞ్చ బ్యాపితుమిచ్ఛాయన్తి సమ్బన్ధో, తత్థ అయఞ్చ గామో రమణీయో అయఞ్చ గామో రమణీయోతి కమేన బ్యాపితుమిచ్ఛా, ఏత్థ కిఞ్చాపి రమణీయగుణేన గామదబ్బయోగో అత్థి, తథాపి గామానం గుణేన యోగో, సబ్బో గామో రమణీయోతి బాహుల్లేన, నత్థి సాకల్లేన [కమేన (పోత్థకే)] బ్యాపితుమిట్ఠత్తన్తి సకలబ్యాపనిచ్ఛాయాభావోతి న ద్విబ్బచనం, ఏవముపరి యోజేత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో, సమ్పన్నో యవోతి సమ్పన్నగుణేన యవజాతియా బ్యాపితుమిచ్ఛా, ఏకత్థా జాతి, అనేకత్థ నిస్సయా విచ్ఛా [ఏకత్థాజాతి, ఏకమత్థం ఞాపయిస్సామీతి జాతిసద్దో పయుజ్జతే అనే కత్థనిస్సయాచ విచ్ఛా, అనేకత్థం సఞ్ఞాపయిస్సామీతి విచ్ఛాపయుజ్జతే-తి మహాభస్సే], సోభనం ధవఖదిరన్తి సోభనగుణేన ధవాదిదబ్బానం బ్యాపితుమిచ్ఛా, అత్థసద్దేనేత్థ దబ్బాదయో వత్తుమిట్ఠాతి ఆహ-‘దబ్బగుణకిరియాలక్ఖణే’తి, విసద్దో పనేత్థ బ్యాపనత్థోతి ఆహ-‘బ్యాపితుం సమ్బన్ధితు’న్తి, సాతి విచ్ఛా, వత్తుధమ్మోతి ‘రుక్ఖంరుక్ఖ’మిచ్చాదికం యో వదతి, తస్స వత్తునో ధమ్మో… ఇచ్ఛాలక్ఖణస్స ధమ్మస్స తప్పటిబద్ధత్తా, సద్దోతి రుక్ఖమిచ్చాదికో, తస్స సద్దస్స యం రూపం అత్త భావో, తమేవ పచ్చాసత్యా ‘‘సుతానుమితేసు సుతసమ్బన్ధోవ బలవా’’తి విచ్ఛా భిక్ఖఞ్ఞేసు వత్తమానస్స సుతస్సేవ తస్స రూపస్స పచ్చాసన్నభావతో ద్విసఙ్ఖ్యా యుత్తం ద్విసఙ్ఖాతాయ సఙ్ఖ్యాయ ‘రుక్ఖం రుక్ఖ’మిచ్చేవం యుత్తం అతిదిసీయతే సుత్తే ద్వేఇచ్చనేన, ద్విబ్బచనస్సేవ [ద్విబ్బచనమేవ (పోత్థకే)] హి ద్విసఙ్ఖ్యాయుత్తతా, అథ కతమేకవచనన్తస్స ద్విబ్బచనం, తథాహి సబ్బేయేవేతేత్థ విచ్ఛాయం ద్విత్తేహ్యభిధయన్తేతి బహత్తా బహువచనం పప్పోతి, ఏకవచనన్తు న సిజ్ఝతి ‘రుక్ఖం రుక్ఖం సిఞ్చతీ’తి ఏకత్థాభిధానభిన్నసబ్బరుక్ఖప్పతీతీతి కథమేకవచనన్తస్స ద్విబ్బవచనన్తీ ఆసఙ్కియాహ-‘తత్థే’చ్చాది, అత్థసామత్థియాతి ‘బహువచనన్తప్పయోగేహి’చ్చాదినా వక్ఖమాననయేన బహువచనన్తప్పయోగేనేవ విచ్ఛాత్థజోతనతో న తత్థ ద్వీబ్బచనం సియా, భవితబ్బఞ్చ ద్విబ్బచనే (న, ఏ) కవచనత్తమన్తరేన న చాత్థి ద్విబ్బచనావకా సోతి పతీతి బలావగతో యో-త్థో, తస్స అత్థస్స అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం సామత్థియం అత్థసామత్థియం, అత్థసామత్థియా ఏకవచనన్తస్స ద్వీబ్బచనన్తి సమ్బన్ధా, కిరియాదియోగన్తి కిరియాగుణాది సమ్బన్ధో, మన్త్వాతి బ్యాపితుమిచ్ఛాయన్తీమస్స పుబ్బకిరియావచనం, అభిసంహరిత్వాతి ఏకతోకత్వా. సద్దస్స తాదిసత్థపచ్చాయకత్తే సామత్థియం సద్దసత్తి [సద్దస్స]. యుగపదాధికరణతాయం సహవచనిచ్ఛాయం బహువచనప్పవత్తియేవ, న తత్థ ద్విబ్బచనన్తి దస్సేతుమాహ-‘అతోయేవే’చ్చాది, అతో యేవాతి బహువచనన్తస్స సద్దసత్తియా విచ్ఛాజోతనతో ద్విబ్బచనాభావాయేవ, ఏవమఞ్ఞతే- ‘ఇధ పన యోగపజ్జం దువిధం సద్దయోగపజ్జం అత్థయోగపజ్జఞ్చ, తత్థ కిఞ్చి సాత్థకానం సద్దయోగపజ్జమత్థయోగ పజ్జం న సమ్భవతీతి, యుగపది అధికరణం ధవాది అత్థో యస్స సోధవఖదిరపలాససద్దో యుగపదాధికరణో, తస్స భావో తథా, తస్సఞ్చ సతి, సద్దయోగపజ్జమన్తరేన భిన్నత్థానమేకసద్దవచనీయాన మేకతో పపత్తి అత్థయోగపజ్జం, తం సహవచనిచ్ఛాయన్తి ఇమినా దస్సితన్తి తస్సం సహవచనిచ్ఛాయఞ్చ సతి, సోభనా ధవఖదిరపలాసా సోభనా రుక్ఖాతి సోభనగుణయోగేపి బహువచనేనేవ విచ్ఛాజోతనతో ద్విబ్బచనాభావోతి, సోభనం ధవఖదిరన్తి పన సతీపి సద్దయోగపజ్జే సమాహారత్తా నత్థత్థయోగపజ్జ [నాత్వయాగపజ్జ (పోత్థకే)] న్తి ఏకవచనన్తత్తా ద్విత్తప్పసఙ్గేపి సోభనం ధవఖదిరన్తి సద్దానం సకిం బ్యాపనిచ్ఛాయాభావా న ద్విబ్బచనన్తి హేట్ఠా వుత్తం.

వాత్తికకారేన ‘‘ఆనుపుబ్బియే ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧-వా) వుత్తం, తదాహ-‘ఆనుపుబ్బియేపి’చ్చాదినా, అత్థేవానుపుబ్బియేపి విచ్ఛా తతోవ ద్విత్తన్తి పటిపాదయ ‘మానుపుబ్బియ’మిచ్చాదినా ‘అత్థియేవేచ్చాదినో వుత్తివాక్యస్స వివరణమాహ. గామజాతియా తుల్యజాతియానం దిసా దేసాదిభేదేన భిన్నానమివ గామానం, న ఏత్థ విచ్ఛా, మూలమగ్గం వా హి ముఖ్య మేకమేవ… హేట్ఠుద్ధభాగన్తరాభావేనేకత్తా, యేనుపరియధో భాగాపేక్ఖాయ కతమూలగ్గబ్యపదేసేన భిన్నజాతియా మూలగ్గభాగా, తే భిన్నజాతియా, న చ భిన్నజాతియానం విచ్ఛా హోతి, న హి గోగోతి వుత్తే (వాహీక)గతా విచ్ఛావగమ్యతేతి ఆచరియజినిన్దబుద్ధినా ఆనుపుబ్బియే విచ్ఛాయాభావం పటిపాదితం, తం విఘటయితుం ‘యది హి’చ్చాదినా యం వుత్తియం వుత్తం, తం విపఞ్చితుమాహ- ‘యథే’చ్చాది, నసన్నివిట్ఠోతి న పతిట్ఠితో, నత్థీతి వుత్తం హోతి, యస్సూపరిభాగో అత్థి తమ్పి మూలన్తి మూల బ్యపదేసస్సాపేక్ఖా కతత్తమాహ, ఉభయన్తి మూలమగ్గఞ్చ, తథా అఞ్ఞేపి మూలగ్గభాగాతి ఇమినా మూలగ్గభేదానం హేట్ఠా వియ గహణే సతి బహుత్తమాహ, పుబ్బకథితేనాతి ‘రుక్ఖాదీనం బాహుల్లేనా’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘మూలాదీనం బాహుల్లేన థూలాది గుణయోగమ్మన్త్వా సత్తమీవిభత్తియుత్తేన మూలాదిసద్దసహితేన సబ్బ సద్దేన మూలాదికమత్థమభిసంహరిత్వా సబ్బస్మిం మూలే థూలా సబ్బస్మిం అగ్గే సుఖుమాతి ఏవం (వత్తునో) బ్యాపితుమిచ్ఛాయమేకవచనన్తస్స విచ్ఛాయన్త్వేవ ద్విబ్బచన’’న్తి.

జేట్ఠానం విచ్ఛాసమ్భవే సబ్బకనిట్ఠస్స జేట్ఠత్తాభావానుప్పవేసో న సియాతి ఆనుపుబ్బియమత్తవచనిచ్ఛాయం తేనేవ ద్విత్తమభిహితం ‘జేట్ఠం జేట్ఠమనుప్పవేసయా’తి తేనేవాచరియేన, తదధునా విఘటీయతి ‘జేట్ఠ’ మిచ్చాదినా, కనిట్ఠోపి పవేసీయతీతి కనిట్ఠస్సపి విచ్ఛాసమ్భవమాహ, తత్థ కారణమాహ-‘యథేవ హి’చ్చాది, పరస్సాతి మజ్ఝిమస్సాతి ఏత్థ విసేసనం, కనిట్ఠస్సాపి జేట్ఠబ్యపదేసోతి సమ్బన్ధో, యథావుత్తమేవ సమత్థేతి ‘వత్తిచ్ఛానిబన్ధనే హి’చ్చాదినా, వత్తిచ్ఛాదిబన్ధనేతి వత్తునో ఇచ్ఛా నిబన్ధనం కారణమస్సాతి సమాసో, వత్థుసభావే వత్థు తత్థే, అభినివేసో పవత్తి, నాభిసమ్భుణాతి న పప్పోతి.

‘‘సకత్థే వధారియమానే నేకస్మిం ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వాత్తికకారేన వుత్తం, తదాహ ‘సకత్థే’ఇచ్చాది, అత్థప్పకారణాద్యనపేక్ఖస్స పదస్స అత్థే సకత్థే అవధారియమానే ఏత్తకమేవేతి గమ్మమానే అనేకస్మిం దియ్యమానే ద్విబ్బచనమిట్ఠం మతం పాణినియానన్తి అత్థో, అయమ్పనేసమధిప్పాయో ‘మాసకం మాసకం ఇమమ్హా కహాపణా భవన్తానం ద్విన్నం దేహీ త్యత్ర ద్వే ఏవ మాసా దాతుమిచ్ఛితా, కహాపణం నామ–

చత్తారో విహయో గుఞ్జా, ద్వేగుఞ్జా మాసకో భవే;

ద్వే అక్ఖావ మాసకాపఞ్చ,క్ఖానం ధరణమట్ఠకంతి.

వుత్తవిధినానేకమాసకసముదాయో, తత్థ న సబ్బే కహాపణ సమ్బన్ధినో మాసా దానకిరియాయ బ్యాపితా, ద్వేయేవాతి నేత్థత్థ విచ్ఛాతి యథావుత్తవత్తబ్బేన ద్విబ్బచన’’న్తి, తం దస్సేత్వాతి తం ద్విబ్బచనోదాహరణం దస్సేత్వా, పటిపాదయితుం విచ్ఛాయమేవ ద్విత్తం దస్సేతుం… మాసకం మాసకమిచ్చాదోత్వయమధిప్పాయో-‘‘దేహీతి దానకిరియాయ మాస్స బ్యాపితుమిట్ఠాతి విచ్ఛాయమేవేత్థ ద్విబ్బచనం, తథాహ్యతో ద్విరుత్తా విచ్ఛావ గమ్యతే’’తి, సద్దన్తరతోచ్చాదికం కిమాసఙ్కియ వుత్తన్తి ఆహ‘దేహీ’తిఆది, అవధారణే పతీయమానేతి కహాపణసమ్బన్ధిని బహుమ్హి మాసకసముదాయే మాసకద్వయనిచ్ఛయే విఞ్ఞాయమానే సతి, అవిసేసేన సామఞ్ఞేన మాసానం దేహీతి దానకిరియాయ బ్యాపనా భావాతి సమ్బన్ధో, సద్దన్తరతోచ్చాదినో సాధిప్పాయమత్థమభిధాతుమారభతే ‘పదేనే’చ్చాది, ఏత్థ పదేనాతి మాసకమిచ్చనేన పదేన, ఇమమ్హా కహాపణాతి ఇదమేత్థ సద్దన్తరం, కతాభిసఙ్ఖరణస్సాతి మాసకం మాసకమిచ్చేవం నిప్ఫాదితస్స, సద్దన్తరతోతి ఇమినా పదన్తరయోగో గహితోతి ఆహ-‘పదన్తరేన యోగతో’తి అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘ద్విత్తకరణకాలే సద్దన్తరవచనీయస్సత్థస్సానపేక్ఖితత్తా మాసకంమాసకన్తి అవిసేసేన మాసకవిచ్ఛాయం ద్విత్తం, తదను పన ఇమమ్హా కహాపణాతిసద్దన్తరసమ్బన్ధే సతి యది కహాపణసమ్బన్ధ్య న వసేసమాసకవిచ్ఛా పరిగ్గయ్హతి తదా ఇమస్స కహాపణస్సాతి ఛట్ఠియా భవితబ్బం, ఇమమ్హా కహాపణాతి పన అవధిపఞ్చమీనిద్దేసతో కహాపణతో ద్వయమేవ గహేత్వా భవన్తానం ద్విన్నం దేహీతి ఇమమ్హా కహాపణాతి సద్దన్తరతోవధారణం గమ్యతే’’తి.

‘‘పుబ్బపఠమానమత్థాతిసయవచనిచ్ఛాయం ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వుత్తం, తదాహ-‘పుబ్బపఠమానం మిచ్చాది, పుబ్బపఠమానం పుబ్బపఠమ సద్దానం అత్థాతిసయో యో అత్థస్స పకంసో, తస్స వచనిచ్ఛాయం, సబ్బపఠమభావసఙ్ఖాత అత్థాతిసయమత్తావ వచనిచ్ఛాతి న ఏత్థ విచ్ఛాతి తేసమధిప్పాయో, వికసనకిరియాయ పాకకిరియాయాతి వుత్తేపి వికాసకరణకిరియాయ పాకకరణకిరియాయాతి అత్థసమ్భవతో ‘పుబ్బం పుబ్బం పుప్ఫ’న్తి త్యాదో, పుబ్బం పుబ్బం వికసనం కరోన్తి, పఠమం పఠమం వచనం కరోన్తీతి కిరియావిసేసనవసేన అత్థో దట్ఠబ్బో, పుబ్బాతి మతా పఠమాభిమతాతి ఇమినా పుబ్బపఠమభావేనాభిమతానం బహుత్త బ్యాపనేన విచ్ఛాసబ్భావే కారణమాహ.

‘‘డతర డతమానం సమసమ్పధారణాయమిత్థీనిగదే భావే ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వుత్తం, ఏత్థ ఇత్థిలిఙ్గసద్దో ఇత్థిలిఙ్గయోగా ఇత్థీతి వుత్తో, నిగద్యతేనేనేతి నిగదో, ఇత్థీ నిగదో యస్స సో ఇత్థినిగదోభావో, తస్మిం ఇత్థీనిగదే భావే, తదాహ-రతరరత మన్తాన’మిచ్చాది, ఇత్థిలిఙ్గేతి ఇత్థిలిఙ్గం యస్స సో ఇత్థిలిఙ్గోభావో, తస్మిం ఇత్థిలిఙ్గే భావే వత్తమానానం రతరరతమన్తానం ద్విబ్బచనమభిమతన్తి సమ్బన్ధో, కస్మిం విసయేతి ఆహ-‘సమసమ్పధారణ విసయే’తి, సమేన అడ్ఢతాదినా గుణేన ఇమే ఉభో అడ్ఢా ఇత్వేవం రూపా సమ్పధారణా నిరూపనా అవబోధో సమసమ్పధారణా, సాఏవ విసయో, తస్మిం సతి, అడ్ఢతాయ బహువిధత్తాభావా కిరియాదియో గాభావా చ నత్థేత్థ విచ్ఛాతి తేసమధిప్పాయో, పుచ్ఛియమానాతి ఇమినా ఇమే ఉభో’ ఇచ్చాదీనం పుచ్ఛావాక్యతం దస్సేతి.

పరబ్యవహారేనాహ-‘ఆఖ్యాతాదీనం విసయత్త’న్తి, ఇమినా ఆఖ్యాతాదీనమేవ కిరియాజోతకపదభావేన పోనోపుఞ్ఞసఙ్ఖాతకిరియా ధమ్మస్స ధనసమేవ విసయత్తం దీపేతి, అతిసయవిసిట్ఠన్తి ఇమినా పపచతిసద్దేపకారో పకంసత్థ జోతకో ఉపసగ్గోతి దస్సేతి, హివిధిమ్హీతి’లూ-చ్ఛేదనే’ఇచ్చస్మా విధిమ్హి హిప్పచ్చయో ‘‘పఞ్హపత్తనావిధీసు’’తి (౬-౯) ఇమినా సుత్తేనాతి అత్థో, ఓస్సాతి ‘‘యువణ్ణానమేఓపచ్చయే’’తి (౫-౮౨) ఓకారస్స, ‘పుబ్బేక-కత్తుకాన’’ (౫-౬౨) మిచ్చేవాతి ఏవకారేన పరేసమివాయమప్యాభిక్ఖఞ్ఞే పచ్చయో చే విధీయతే, తదా పపచతిఇచ్చత్ర వియ ఆభిక్ఖఞ్ఞే విధీయమానేన పచ్చయేనేవ ఆభిక్ఖఞ్ఞత్థస్స పకాసితత్తా న ద్విబ్బచనేన భవితబ్బన్తి దస్సేతి, యదా తు భుసం పునప్పునం పచతీతి వచనిచ్ఛా తదాపి పపచతీతి భవత్యేవ.

ఇహ ఇమస్మిం ఉదాహరణే, ఆభిక్ఖఞ్ఞే ఇచ్చేవాతి ఇమినా అనుకరణమత్తమేవేతం నత్థేత్థాభిక్ఖఞ్ఞన్తి పాణినియా సుత్తన్తరేన ద్విత్తమ్పటిపాదేన్తి, నత్థేత్థ తాదిసేన వచనేన పయోజనం, ఆభిక్ఖఞ్ఞేయేవ ద్విబ్బచనన్తి దస్సేతి, ఏవమఞ్ఞతే ‘‘పటఇచ్చేతమనుకరణం భవన కిరియమ్పతి వత్తతీతి [భవనకిరియామతీ వుత్తీతి (పోత్థకే)] కిరియాధమ్మం పోనోపుఞ్ఞమేత్థ అత్థేవా’’తి, తేనేవ వక్ఖతి-‘పటపటా భవతీతి ఆభిక్ఖఞ్ఞే ద్విబ్బచన’న్తి, అనితిస్మిన్తి ఇతిసద్దే అవిజ్జమానే, రాప్పచ్చయోతి పఠమం ద్విత్తే కతే పచ్ఛా రాప్పచ్చయో, రాప్పచ్చయమకత్వాపి పకారన్తరేన సాధేతుమాహ- ‘అథవా’ ఇచ్చాది, దీఘో నిచ్చన్తి పఠమం ద్విత్తే పటపటకరోతీతి ఠితే నిచ్చం దీఘో, పటపటా కరోతీతి ఏత్థ నిప్ఫత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని పటపటాయతీతి ఏత్థ దస్సేతుం పటపటాయతీతిఆది ఆరద్ధం.

౫౫. స్యాది

ఏకస్స ఏకస్స ఇతి ఠితే పుబ్బవిభత్తియా లుత్తే సంహితాయఞ్చ కతాయం ఏకేకస్స, ఏవం మత్థకేన మత్థకేనాతి ఠితే మత్థక మత్థకేనాతి.

౫౬. సబ్బా

అఞ్ఞం అఞ్ఞన్తి ఠితే ఇమినా విభత్తియా లోపే అకారస్స ‘‘తదమినా’’ (౧-౪౭) దినా ఓకారే అఞ్ఞోఞ్ఞన్తిపి హోతి.

౫౭. యావ

యావబోధన్తి ‘‘యావావధారణే’’తి (౩-౪) అసఙ్ఖ్యసమాసో.

౫౮. బహుల

క్వచి పవత్యప్పవత్తి, క్వచఞ్ఞం క్వచి వా క్వచి;

సియా బహులసద్దేన, విధి సబ్బో యథాగమంతి.

ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం

పఠమకణ్డవణ్ణనా సమత్తా.