౧౪. సత్తధీ

వచనఫలముపదస్సేతి‘యత్థే’చ్చాదినా, యత్థ యస్మిం ‘‘సరో లోపో సరే’’త్యాదికే సుత్తే, సత్తమియాతి ‘సరే’తిఆదినా సత్తమియా, యస్సాతి సరోతిఆదినా నిద్దిట్ఠస్స, కారియం లోపాది, సమ్బన్ధా విసేసాతి సరేత్యాదో ఓపసిలేసికమధికరణం, తఞ్చోపసిలేసే భవమధికరణం పుబ్బస్స వా పరం సియా పరస్స వా పుబ్బన్తి పుబ్బపరోపసి లేసస్సావిసిట్ఠత్తా పుబ్బపరానం సమ్బన్ధస్స అవిసేసా, పరస్సాపీతి న కేవలం పుబ్బస్సేవ, సతీత్యస్మిం అత్థే జోతనీయే సత్తమీ సంసత్తమీ సన్తసద్దస్స సమాదేసేన, సత్తఞ్చేత్యాదివచనమేవం సతి ఘటతే, సన్తి వా సన్తసద్దత్థే పాది, సుత్తే అవుత్తేపి వుత్తియం ‘నిద్దేసే’తి వచనే కారణమాహ-సత్తఞ్చా’తిఆది, నిద్దేసమన్తరేన సత్తం న సమ్భవతీతి సమ్బన్ధో, సత్తమియా నిద్దేసే సతియేవ తం సమ్బన్ధాయ సత్తాయ సమ్భవో, అఞ్ఞథా కిమఞ్ఞన్తస్సా పతిట్ఠాతి అధిప్పాయో, పుబ్బసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా కిన్నిస్సాయ పుబ్బత్తమిచ్చాహ-‘సత్తమి’చ్చాది, తన్తి ‘‘సరో లోపో సరే’’తి సుత్తం, ఉకారస్సాతి ‘వేళు’ఇచ్చత్ర ఉకారస్స, పుబ్బస్స…పే… కరిత్వా తంమనసికతఞ్చోదనం దస్సేతుమాహ-‘తమహ’న్తి చ్చాదితి ఏవమేత్థ సాజ్ఝాహారో సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పుబ్బస్సాతి సత్తమీ నిద్దిట్ఠతో పుబ్బస్స, అనన్తరస్సాతి అబ్యవహితస్స, వుత్తం కిఞ్చి నత్థీతి సమ్బన్ధో, అయమధిప్పాయో ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్సా’’తి (౧-౧-౬౬) పాణినియవచనే ‘‘దిసిరయముచ్చారణక్రియో నిసద్దోప్యయ మిహ నేరన్తరియం జోతేతి, తత్థ‘నిరన్తరం దిట్ఠో’తి పాదిసమాసే కతే ఫుటమేవానన్తరముచ్చారితేత్యమత్థో-వగమ్యతేతి ‘‘పుబ్బసద్దస్స బ్యవహితేపి పయోగదస్సనే బ్యవహితేపి కారియం పప్పోతీ’’తి భస్సకారాదయో వణ్ణేన్తి, ఇహ తాదిసవచనాభావేన వణ్ణాది బ్యవధానేపి సియా’’తి, సరేచ్చాదిపరిహారవచనే-ధిప్పాయ ముబ్భావయతి ‘యదిపి’చ్చాదినా, మథురాయ పాటలిపుత్తకస్స చాన్తరాళే గామాదీనం సబ్భావా బ్యవధానేపి పుబ్బసద్దస్స పవత్తియా దిట్ఠన్తమాహ-‘మథురా’ ఇచ్చాది, యస్మా సరేతి ఓపసిలేసికాధారే సత్తమ్యన్తం పదం, తస్మా బ్యవధానే సరలోపో న హోతీతి ఏవం సఙ్ఖేపబ్యాఖ్యానేన వుత్తియ మత్థో వేదితబ్బో, న కేవలం సరేతి ఏత్థేవాతి ఆహ- ‘కారియే’చ్చాది, ఓపసిలేసికేయేవాధారే భవతీతి సేసో, కారణమాహ-‘వత్తిచ్ఛాన్హవిధానతో సద్దస్సా’తి, వత్తునో యా ఇచ్ఛా వచనిచ్ఛా తస్సా అనుతూలేన విధానతో అత్థస్స కథనతోతి అత్థో,యేన హి యమత్థం వత్తాతిధాతుమిచ్ఛతి సతీప్యభిధానసా మత్థియే న తతో-ఞ్ఞమత్థం సద్దోభిదధాతీత్యధిప్పాయో, వత్తిచ్ఛా వసాయే కారణమాహ’వత్తిచ్ఛాపి’చ్చాది, వత్తునో సుత్తకారస్స ఇచ్ఛా వత్తిచ్ఛా, కథముపదేసతో వత్తిచ్ఛా-వసీయతే’ కథఞ్చ సామత్థియతోతి ఆసఙ్కియ తముపదస్సేతుమాహ-‘అతోచేత్యాది, అతో వక్ఖమానకారణా ఉపదేసతో వసీయతేతి సమ్బన్ధో, కిన్తం కారణ మిచ్చాహ-‘యస్మా’ఇచ్చాది, అన్వయసద్దేనేత్థ గురుపారమ్పరియో-పదేసో వివచ్ఛితో, యస్మా కారణా అన్వయో గురుపారమ్పరియో పదేసో గురుకులముపగమ్మ పఞ్హకరణాదినా అన్విచ్ఛీయతే గవేసీయతి, అతో కారణా గురుపరమ్పరా గతఉపదేసతో వసీయతోతి అత్థో, సామత్థియతో-వసాయప్పటిపాదయితుమాహ- ‘సామత్థియమ్పి’చ్చాది, సామత్థియమ్పి వుచ్చతేతిసేసో, లఘునోపాయేన సద్దానముపలక్ఖణే పవత్తీతి బ్యవహితనివత్తియా వచనన్తరక-రణమనుపన్నం, ఉపపన్నం వచనన్తరకరణం, తస్స చ ఓపసిలేసికాధార మన్తరేన అఞ్ఞథానుపపత్తియా ఆధారవిసేసప్పటిప్పత్తీతి ఇదమేత్థ సామత్థియం, ఆధారన్తరేచ్చాదినా యథావుత్తం సామత్థియం విభావేతి, ఆధారన్తరేపీతి సబ్బత్థ పాఠో దిస్సతి, పసఙ్గాభావతో అత్థన్త-రేనాపి ఆధారన్తరేపి ఓపసిలేసికాధారేపి వచనన్తరప్పసఙ్గో సియాతి సమ్బన్ధసమ్భవా ఓపసిలేసికాధారనిస్సయనేపి ఆనిసంసో న దిస్సతీతి సముచ్చయత్థేనాపి నత్థి పయోజనన్తి వజ్జేతబ్బో యమ్పి సద్దోతి, నను కిమేవం వణ్ణీయతే పుబ్బస్సేవేతి వచన మేవోపసిలేసికమధికరణం విఞ్ఞాపయతి… తత్థేవ పుబ్బపరత్త సమ్భవాతి యోమఞ్ఞతే, తస్సేసా కప్పనా న సఙ్గతాతి దస్సేతుమాహ-‘పుబ్బస్సాతి’చ్చాది, అయుత్తత్తే కారణమాహ-‘సామీపికేపి తస్స సమ్భవా’తి, ‘గఙ్గాయం ఘోసో’తి వుత్తే ఘోసో గఙ్గాయం పుబ్బో వా పరో వేతి గమ్మమానత్తా సామీపికేప్యధికరణే పుబ్బపరత్తస్స సమ్భవాతి అత్థో, ఏతావవుచ్చతేతి పుబ్బస్సేవ హోతి న పరస్సాతి ఏత్తకమేవ వుచ్చతే, తథాచ వక్ఖతి-‘కిన్త’న్తిఆది, అధికం బ్యవహితనివుత్యాది న వుచ్చతేతి సమ్బన్ధో, ఆదిసద్దేనేత్థ ఛట్ఠీపకప్పనా గహితా, ఛట్ఠీపకప్పనాపి సామత్తియా కతాతి సమ్బన్ధో, పకప్పనం పకప్పనావిధానం, ఏవం మఞ్ఞతే ‘పాణినియా ‘‘ఛట్ఠీట్ఠానేయోగా’’త్యతో (౧-౧-౪౯) ‘‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స’’ (౧-౧-౬౬) ‘‘తస్మా త్యుత్తరస్స’’ ఇతి (౧-౧-౬౭) పరిభాసాసుత్తద్వయే ఛట్ఠీగహణమనువత్తియ ‘తస్మిన్తి నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీ’ ‘తస్మాత్యుత్తరస్స ఛట్ఠీ [నిద్దిట్ఠే పుబ్బస్స ఛట్ఠీతి పుబ్బస్స కారియిత్తపటిపాదనయోగ్గో ఛట్ఠీ తబ్బోధకపదే భవతిత్యత్థో, ఏవ ధుత్తరస్సేతు వి. ఉజ్జోతటీకా] తి ఛట్ఠీపకప్పనం పటిపాదేన్తి ‘యస్మిం సుత్తే ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ ఛట్ఠీపకప్పనాయథా సియా’తి, ఇధ పన వచనన్తరాభావేపి యత్థ ఛట్ఠీనిద్దేసో నత్థి, తత్థ సామత్థియేనేవ ఛట్ఠీపకప్పనా సిద్ధా’తి, సామత్థియముపదస్సేతి ‘సత్తమీనిద్దేసే’చ్చాదినా, అఞ్ఞవిభత్తినిద్దిట్ఠోపి పటిపజ్జతేతి సమ్బన్ధో, కారియయో గన్తి కారియసమ్బన్ధం, యథా ‘‘వగ్గే వగ్గన్తో’’తి ఏత్థానువత్తమానం నిగ్గహీత’న్తిదం ఛట్ఠీయన్తం విఞ్ఞాయతే, కథం వగ్గేతేసా సత్తమ్యకతత్థా ‘‘నిగ్గహీత’’న్తి (౧-౩౮) పుబ్బసుత్తే కతత్థతాయ పఠమా విభత్తియా ఛట్ఠీవిభత్తిమ్పకప్పేతి సత్తమియం పుబ్బస్సే’తి తథేత్యవగన్తబ్బం. ఏతావ వుచ్చతేతి వుత్తే ఇదన్తి న విఞ్ఞాయతేతి ఆహ ‘కిన్త’న్తిఆది, యదాహిచ్చాదినా పరియాయపసఙ్గక్కమం దస్సేతి. కిమిదముచ్చతే పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థం వచనన్తి నను పుబ్బపరానం యుగపదుప్పత్తియ మాచరియవచనప్పమాణేనాప్పటిపత్తియం విజ్ఝనత్థం వచనన్తి కస్మా నోచ్చ తేచ్చాహ- ‘యుగపదుపసిలిట్ఠాన’న్త్యాది, యుగపదుపసిలిట్ఠానమసమ్భవోతి సమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ-‘అపరస్సూపసిలేసికస్సాభావతో’తి, అతోతి యుగపదుభిన్నమ్పత్తియా అభావతో, వచనం ‘‘సరో లోపాసరే’’చ్చాదికం (౧-౨౬) సుత్తం.