49. චතුරාරක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා

461-2. බුද්ධානුස්සති …පෙ… මරණස්සතීති ඉමා චතුරාරක්ඛා නාමාති සෙසො. ආරකත්තාදිනාති ආරකභාවො ආරකත්තං, තං ආදි යස්ස ‘‘අරීනං හතත්තා’’තිආදිකස්ස තං ආරකත්තාදි. තෙන තෙන මග්ගෙන සවාසනානං අරානං හතත්තා ආරකා සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතොති ආ-කාරස්ස රස්සත්තං, ක-කාරස්ස හ-කාරං සානුනාසිකං කත්වා ‘‘අරහ’’න්ති පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ‘‘ආරකා’’ති ච වුත්තෙ සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො, විසෙසත්ථිනා ච විසෙසස්ස අනුප්පයොජිතබ්බත්තා ‘‘කිලෙසෙහී’’ති ලබ්භති.

සම්මාති අවිපරීතං. සාමන්ති සයමෙව, අපරනෙය්‍යො හුත්වාති අත්ථො. ‘‘සම්බුද්ධො’’ති හි එත්ථ සං-සද්දො ‘‘සය’’න්ති එතස්ස අත්ථස්ස බොධකො දට්ඨබ්බො. බුද්ධතොති භාවප්පධානොයං නිද්දෙසො, බුද්ධත්තාති අත්ථො. ‘‘අරහං’’ ඉති වා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ ඉති වා භගවතො නවභෙදෙ ගුණෙ යා පුනප්පුනං අනුස්සති, සා බුද්ධානුස්සතීති යොජනා. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඉතී’’ති වත්තබ්බෙ අ-කාරො සන්ධිවසෙන ආගතො. ඉති-සද්දො පනෙත්ථ ආදිඅත්ථො, ඉච්චාදීති අත්ථො. නවභෙදෙති ‘‘අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථී’’ති එකතො ගහෙත්වා. එත්ථ පන උපචාරො උප්පජ්ජති, න අප්පනා, තථා මරණස්සතියං. ඉතරෙසු පන උභයම්පි උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. බුද්ධානුස්සති.

463-4. ‘‘සීමට්ඨා’’තිආදිනා මෙත්තාභාවනං දස්සෙති. සීමට්ඨසඞ්ඝෙති සීමායං තිට්ඨතීති සීමට්ඨො, සොව සඞ්ඝො. ගොචරගාමම්හි ඉස්සරෙ ජනෙති සම්බන්ධො. තත්ථ මානුසෙ උපාදාය සබ්බසත්තෙසූති යොජෙතබ්බං. තත්ථාති තස්මිං ගාමෙ. සුඛිතා හොන්තු අවෙරාති පදච්ඡෙදො. ආදිනාති ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා හොන්තු, අනීඝා හොන්තු, සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති ඉමිනා. පරිච්ඡිජ්ජ පරිච්ඡිජ්ජාති ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ සබ්බෙ භික්ඛූ’’තිආදිනා එවම්පි පරිච්ඡින්දිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා. මෙත්තාභාවනා.

465-6. ඉදානි අසුභං නිද්දිසන්තො සබ්බපඨමං සාධෙතබ්බං සත්තවිධමුග්ගහකොසල්ලං ‘‘වණ්ණෙ’’ච්චාදිනා දස්සෙති. සත්තවිධඤ්හි තං නයතො ආගතං වාචාසජ්ඣායමනසාසජ්ඣායෙහි සද්ධිං. තත්ථ පඨමං වාචාය සජ්ඣායන්තෙන චත්තාරි තචපඤ්චකාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා අනුලොමප්පටිලොමවසෙන කාතබ්බං. යථා පන වචසා, තථෙව මනසාපි සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායො හි මනසා සජ්ඣායස්ස පච්චයො. සො පන ලක්ඛණප්පටිවෙධස්ස පච්චයො. තත්ථ වණ්ණො නාම කෙසාදීනං වණ්ණො. සණ්ඨානං තෙසංයෙව සණ්ඨානං. ඔකාසො තෙසංයෙව පතිට්ඨොකාසො. දිසා නාභිතො උද්ධං උපරිමදිසා, අධො හෙට්ඨිමා. පරිච්ඡෙදො නාම ‘‘අයං කොට්ඨාසො හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ්ච ඉමිනා නාම පරිච්ඡින්නො’’ති එවං සභාගපරිච්ඡෙදො චෙව ‘‘කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසා’’ති එවං අමිස්සකතාවසෙන විසභාගපරිච්ඡෙදො ච. කෙසාදිකොට්ඨාසෙ වවත්ථපෙත්වාති සම්බන්ධො. වවත්ථපෙත්වාති වුත්තනයෙන වවත්ථපෙත්වා.

එවං වවත්ථපෙන්තෙන යථාවුත්තං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං සම්පාදෙත්වා අට්ඨාරසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘අනුපුබ්බතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අප්පනාතො තයො ච සුත්තන්තාති ඉමෙ චත්තාරොපි නයතොවාගතෙ නාතිසීඝාදීසු පක්ඛිපිත්වා දසවිධතා වෙදිතබ්බා. අනුපුබ්බතොති සජ්ඣායකරණතො පට්ඨාය අනුපටිපාටියා. නාතිසීඝං නාතිසණිකං කත්වාති කිරියාවිසෙසනං. වික්ඛෙපං පටිබාහයන්ති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චෙතසො වික්ඛෙපං පටිබාහන්තො. පණ්ණත්තිං සමතික්කම්මාති යායං ‘‘කෙසා ලොමා’’ති පණ්ණත්ති, තං අතික්කමිත්වා, ‘‘පටික්කූල’’න්ති චිත්තං ඨපෙත්වාති අධිප්පායො. අනුපුබ්බතො මුඤ්චන්තස්සාති යො යො කොට්ඨාසො න උපට්ඨාති, තං තං අනුක්කමෙන මුඤ්චතො, තස්ස ‘‘භාවනා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

467. එවං උභයකොසල්ලං සම්පාදෙත්වා සබ්බකොට්ඨාසෙ වණ්ණාදිවසෙන වවත්ථපෙත්වා වණ්ණාදිවසෙනෙව පඤ්චධා පටික්කූලතා වවත්ථපෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘වණ්ණා’’තිආදිමාහ. වණ්ණ…පෙ… ඔකාසෙහි කොට්ඨාසෙ පටික්කූලාති භාවනා අසුභන්ති යොජනා. තත්‍ර කෙසා තාව පකතිවණ්ණෙන කාළකා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා, සණ්ඨානතො දීඝවට්ටතුලාදණ්ඩසණ්ඨානා, දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා, ඔකාසතො උභොසු පස්සෙසු කණ්ණචූළිකාහි, පුරතො නළාටන්තෙන, පච්ඡතො ගළවාටකෙන පරිච්ඡින්නා, සීසකටාහවෙඨනඅල්ලචම්මං කෙසානං ඔකාසො. පරිච්ඡෙදතො කෙසා සීසවෙඨනචම්මෙ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා. ද්වෙ කෙසා එකතො නත්ථීති අයං සභාගපරිච්ඡෙදො. ‘‘කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසා’’ති එවං අවසෙසඑකතිං සකොට්ඨාසෙහි අමිස්සීකතා කෙසා නාම පාටියෙක්කො එකො කොට්ඨාසොති අයං විසභාගපරිච්ඡෙදො. ඉදං කෙසානං වණ්ණාදිතො නිච්ඡයනං. ඉදං පන නෙසං වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො නිච්ඡයනං – කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටික්කූලා ආසයතොපි සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ඔකාසතොපි පටික්කූලාති එවං සෙසකොට්ඨාසානම්පි යථායොගං වෙදිතබ්බං.

උද්ධුමාතාදිවත්ථූසූති උද්ධුමාතකවිනීලකවිපුබ්බකවිච්ඡිද්දකවික්ඛායිතකවික්ඛිත්තකහතවි- ක්ඛිත්තකලොහිතකපුළවකඅට්ඨිකසඞ්ඛාතෙසු දසෙසු අවිඤ්ඤාණකඅසුභවත්ථූසු අසුභාකාරං ගහෙත්වා පවත්තා භාවනා වා අසුභන්ති සම්බන්ධො. අසුභභාවනා.

468. ‘‘මරණං මෙ භවිස්සතී’’ති වා ‘‘ජීවිතං මෙ උපරුජ්ඣතී’’ති වා ‘‘මරණං මරණ’’න්ති වා යොනිසො භාවයිත්වානාති යොජනා. ජීවිතන්ති රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච අරූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච. යොනිසොති උපායෙන. එවං පවත්තයතොයෙව හි එකච්චස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, මරණාරම්මණා සති සණ්ඨාති, උපචාරප්පත්තමෙව කම්මට්ඨානං හොති.

469-470. යස්ස පන එත්තාවතා න හොති, තෙන වධකපච්චූපට්ඨානාදීහි අට්ඨහාකාරෙහි මරණං අනුස්සරිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘වධකස්සෙවා’’තිආදිමාහ. වධකස්ස ඉව උපට්ඨානාති ‘‘ඉමස්ස සීසං ඡින්දිස්සාමී’’ති අසිං ගහෙත්වා ගීවාය සඤ්චාරයමානස්ස වධකස්ස විය මරණස්ස උපට්ඨානතො. සම්පත්තීනං විපත්තිතොති භොගසම්පත්තියා ජීවිතසම්පත්තියා ච විනාසමරණසඞ්ඛාතවිපත්තිතො. උපසංහරතොති යසමහත්තතො පුඤ්ඤමහත්තතො ථාමමහත්තතො ඉද්ධිමහත්තතො පඤ්ඤාමහත්තතො පච්චෙකබුද්ධතො සම්මාසම්බුද්ධතොති ඉමෙහි සත්තහාකාරෙහි අත්තනො උපසංහරණතො. කායබහුසාධාරණාති අසීතියා කිමිකුලානං, අනෙකසතානං රොගානං, බාහිරානඤ්ච අහිවිච්ඡිකාදීනං මරණස්ස පච්චයානං සාධාරණතො. ආයුදුබ්බලතොති අස්සාසපස්සාසූපනිබද්ධත්තඉරියාපථූපනිබද්ධත්තාදිනා ආයුනො දුබ්බලතො. කාලවවත්ථානස්ස අභාවතොති ‘‘ඉමස්මිංයෙව කාලෙ මරිතබ්බං, න අඤ්ඤස්මි’’න්ති එවං කාලවවත්ථානස්ස අභාවතො. අද්ධානස්ස පරිච්ඡෙදාති ‘‘මනුස්සානං ජීවිතස්ස පරිච්ඡෙදො නාම එතරහි පරිත්තො, අද්ධා යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවතී’’ති එවං අද්ධානස්ස කාලස්ස පරිච්ඡෙදතො.

එත්ථ පන කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා විපස්සනාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්තුකාමෙන බුද්ධපුත්තෙන යං කාතබ්බං, තං ආදිකම්මිකස්ස කුලපුත්තස්ස වසෙන ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපෙනොපදිස්සාම. චතුබ්බිධං තාව සීලං සොධෙතබ්බං. තත්ථ තිවිධා විසුජ්ඣනා අනාපජ්ජනං, ආපන්නවුට්ඨානං, කිලෙසෙහි ච අප්පටිපීළනං. එවං විසුද්ධසීලස්ස හි භාවනා සම්පජ්ජති. යම්පිදං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනං වසෙන ආභිසමාචාරිකසීලං වුච්චති, තම්පි සාධුකං පරිපූරෙතබ්බං. තතො –

‘‘ආවාසො ච කුලං ලාභො, ගණො කම්මඤ්ච පඤ්චමං;

අද්ධානං ඤාති ආබාධො, ගන්ථො ඉද්ධීති තෙ දසා’’ති. (විසුද්ධි. 1.41) –

එවං වුත්තෙසු දසසු පලිබොධෙසු යො පලිබොධො, යො උපච්ඡින්දිතබ්බො. එවං උපච්ඡින්නපලිබොධෙන –

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චාට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (අ. නි. 7.37) –

එවං වුත්තලක්ඛණං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං. තං දුවිධං හොති සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානඤ්ච පාරිහාරියකම්මට්ඨානඤ්ච. තත්ථ සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං නාම භික්ඛුසඞ්ඝාදීසු මෙත්තා, මරණස්සති ච, ‘‘අසුභසඤ්ඤා’’තිපි එකෙ. එතං පන තයං සබ්බත්ථ අත්ථයිතබ්බං ඉච්ඡිතබ්බන්ති කත්වා, අධිප්පෙතස්ස ච යොගානුයොගකම්මස්ස පදට්ඨානත්තා ‘‘සබ්බත්ථකකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු පන යං යස්ස චරිතානුකූලං, තං තස්ස නිච්චං පරිහරිතබ්බත්තා යථාවුත්තෙනෙව නයෙන ‘‘පාරිහාරියකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති, තතො –

‘‘මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

‘‘නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

‘‘අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථා’’ති. (විසුද්ධි. 1.52) –

වුත්තඅට්ඨාරසසෙනාසනදොසවජ්ජිතං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති නච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙනෙව උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මවිනයධරා මාතිකාධරා. තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං භන්තෙ කථං, ඉමස්ස කො අත්ථො’ති. තස්ස තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානිං කරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානීයෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11) වුත්තපඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං සෙනාසනං උපගම්ම තත්ථ වසන්තෙන ‘‘දීඝානි කෙසලොමනඛානි ඡින්දිතබ්බානි, ජිණ්ණචීවරෙසු අග්ගළඅනුවාතපරිභණ්ඩදානාදිනා දළ්හීකම්මං වා තන්තච්ඡෙදාදීසු තුන්නකම්මං වා කාතබ්බං, කිලිට්ඨානි රජිතබ්බානි, සචෙ පත්තෙ මලං හොති, පත්තො පචිතබ්බො, මඤ්චපීඨාදීනි සොධෙතබ්බානී’’ති එවං වුත්තඋපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන කතභත්තකිච්චෙන භත්තසම්මදං විනොදෙත්වා රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ආචරියුග්ගහතො එකපදම්පි අසම්මුය්හන්තෙන මනසි කාතබ්බන්ති.

චතුරාරක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.