43. ඡන්දදානනිද්දෙසවණ්ණනා

399. කම්මප්පත්තෙති උපොසථාදිනො කම්මස්ස පත්තෙ යුත්තෙ අනුරූපෙ. සඞ්ඝෙ සමාගතෙති චතුවග්ගාදිකෙ සඞ්ඝෙ එකත්ථ සන්නිපතිතෙ. එත්ථ ච ඡන්දහාරකෙනාපි සද්ධිං චතුවග්ගාදිකො වෙදිතබ්බො.

400. ඡන්දදානාදිවිධිං දස්සෙතුං ‘‘එක’’න්තිආදිමාහ. උපාගම්මාති සන්තිං ආපත්තිං පකාසෙත්වා තතො පච්ඡා උපගන්ත්වා. ඡන්දං දදෙති වක්ඛමානෙසු තීසු එකෙනපි බහි උපොසථං කත්වා ආගතො ඡන්දං දදෙය්‍ය, කෙනචි කරණීයෙන සන්නිපාතට්ඨානං ගන්ත්වා කායසාමග්ගිං අදෙන්තො පන පාරිසුද්ධිං දෙන්තො ඡන්දං දදෙය්‍ය.

402. උභින්නං දානෙ කිංපයොජනන්ති ආහ ‘‘පාරිසුද්ධී’’තිආදි. පාරිසුද්ධිප්පදානෙන සඞ්ඝස්ස අත්තනො චාපි උපොසථං සම්පාදෙතීති සම්බන්ධො. පරිසුද්ධි එව පාරිසුද්ධි, තස්ස පදානං, තෙන. නනු ච පාරිසුද්ධිතාපදානමත්තමෙව උපොසථකම්මං නාමාති පාරිසුද්ධිප්පදානං අත්තනො උපොසථං සම්පාදෙතු, කථං සඞ්ඝස්සාති? වුච්චතෙ – පාරිසුද්ධිදානස්ස ධම්මකම්මතාසම්පාදනෙන සඞ්ඝස්සාපි උපොසථං සම්පාදෙතීති.

එත්ථ පන චතූසු එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තීසු වා එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා ද්වෙ පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන වග්ගං උපොසථකම්මං. චත්තාරො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තයො වා ද්වෙ වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන සමග්ගං. චතූසු එකස්ස ආහරිත්වා තයො පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, තීසු වා එකස්ස ආහරිත්වා ද්වෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ධම්මෙන වග්ගං. සචෙ පන චත්තාරො සන්නිපතිත්වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං, ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, ධම්මෙන සමග්ගං. පවාරණකම්මෙසුපි පඤ්චසු එකස්ස පවාරණං ආහරිත්වා චත්තාරො ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, චතූසු තීසු වා එකස්ස ආහරිත්වා තයො ද්වෙ වා සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙන්ති, අධම්මෙන වග්ගං පවාරණකම්මන්තිආදි වුත්තනයමෙව. සෙසකම්මං විබාධතීති අවසෙසසඞ්ඝකිච්චං විබාධෙති අලද්ධාධිප්පායත්තාති අධිප්පායො.

403. ද්වයන්ති උපොසථකරණඤ්චෙව අවසෙසකිච්චඤ්ච. අත්තනො න සාධෙතීති සම්බන්ධනීයං.

404. හරෙය්‍යාති පුබ්බෙ වුත්තං සුද්ධිකඡන්දං වා ඉමං වා ඡන්දපාරිසුද්ධිං හරෙය්‍ය. පරම්පරා න හාරයෙති පරම්පරා න ආහරෙය්‍ය. කස්මාති ආහ ‘‘පරම්පරාහටා’’තිආදි. තෙනාති පඨමතො ගහිතඡන්දපාරිසුද්ධිකෙන. පරම්පරාහටාති යථා බිළාලසඞ්ඛලිකාය පඨමං වලයං දුතියං පාපුණාති, තතියං න පාපුණාති, එවං දුතියස්ස ආගච්ඡති, තතියස්ස න ආගච්ඡති. ‘‘පරිම්පරාහටා ඡන්ද-පාරිසුද්ධි න ගච්ඡතී’’ති වා පාඨො.

405. සබ්බූපචාරන්ති ‘‘එකංසං චීවරං කත්වා’’ තිආදි සබ්බං උපචාරං.

406. සො ආගතො ආරොචෙත්වා සඞ්ඝං පවාරෙය්‍යාති යොජනා. අථාති අනන්තරත්ථෙ. ආගතොති පවාරණං ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු. ආරොචෙත්වාති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා. එවන්ති වක්ඛමානක්කමෙන.

407-8. ගහෙත්වා හාරකොති සම්බන්ධො. නාහටාති ආහටාව න හොතීති අත්ථො. හාරකො සඞ්ඝං පත්වා තථා හෙය්‍ය, ආහටා හොතීති යොජනා. තථා හෙය්‍යාති විබ්භන්තාදිකො භවෙය්‍ය.

409. සඞ්ඝං පත්තො පමත්තො වා සුත්තො වා නාරොචයෙය්‍ය අනාපත්ති චාති සම්බන්ධො. ච-සද්දො ඡන්දපාරිසුද්ධිහරණං සම්පිණ්ඩෙතීති.

ඡන්දදානනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

44. උපොසථනිද්දෙසවණ්ණනා

410. දුවෙ උපොසථාති සුලභප්පවත්තිවසෙන වුත්තං. තයො පන දිවසවසෙනෙව උපොසථා චාතුද්දසිකො පන්නරසිකො සාමග්ගිකොති. තත්ථ හෙමන්තගිම්හවස්සානානං තිණ්ණං උතූනං තතියසත්තමපක්ඛෙසු ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ චාතුද්දසිකා, සෙසා පන්නරසිකාති එවං එකසංවච්ඡරෙ චතුවීසතිඋපොසථා. ඉදං තාව ලොකස්ස පකතිචාරිත්තං. ‘‘ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බ’’න්තිආදිවචනතො (මහාව. 178) පන තථාරූපපච්චයෙ සති අඤ්ඤස්මිම්පි චාතුද්දසෙ උපොසථං කාතුං වට්ටති.

411. සුත්තුද්දෙසො සඞ්ඝස්සෙවාති යොජනා. අධිට්ඨානඤ්ච තං උපොසථො චාති කම්මධාරයො. සෙසානන්ති ද්වින්නං තිණ්ණං වා. ‘‘දුවෙ’’තිආදිනා ච චාතුද්දසො පන්නරසො සාමග්ගීති දිවසවසෙන, සුත්තුද්දෙසො අධිට්ඨානං පාරිසුද්ධීති කරණප්පකාරෙන, සඞ්ඝුපොසථො ගණුපොසථො පුග්ගලුපොසථොති පුග්ගලවසෙන චාති නව උපොසථා දීපිතා හොන්ති.

412. පුබ්බකිච්චෙති –

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168) –

එවං අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තෙ පුබ්බකරණානන්තරං කත්තබ්බෙ පුබ්බකිච්චෙ.

පුබ්බකරණෙති –

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168) –

එවං අට්ඨකථාචරියෙහෙව වුත්තෙ සබ්බපඨමං කත්තබ්බෙ පුබ්බකරණෙ. පත්තකල්ලෙති උපොසථාදීනං චතුන්නං අඞ්ගානං සම්භවෙන පත්තො කාලො ඉමස්සාති පත්තකාලං, පත්තකාලමෙව පත්තකල්ලං. කිං තං? උපොසථාදිකම්මං. තං පන චතූහි අඞ්ගෙහි සඞ්ගහිතං. යථාහු අට්ඨකථාචරියා –

‘‘උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා,

සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති,

පත්තකල්ලන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168);

සමානිතෙති සම්මා ආනීතෙ පවත්තිතෙති අත්ථො. සොති සුත්තුද්දෙසො. පඤ්චධාති නිදානුද්දෙසො පාරාජිකුද්දෙසො සඞ්ඝාදිසෙසුද්දෙසො අනියතුද්දෙසො විත්ථාරුද්දෙසොති එවං පඤ්චධා.

413. විනාන්තරායන්ති රාජන්තරායො චොරන්තරායො අග්‍යන්තරායො උදකන්තරායො මනුස්සන්තරායො අමනුස්සන්තරායො වාළන්තරායො සරීසපන්තරායො ජීවිතන්තරායො බ්‍රහ්මචරියන්තරායොති (මහාව. 150) වුත්තෙසු දසසු යං කිඤ්චි අන්තරායං විනා. සඞ්ඛෙපෙනාති විනා විත්ථාරං. ‘‘එත්ථ ද්වීසු තීසු වා උද්දෙසෙසු විසදෙසු ථෙරොව ඉස්සරො’’ති වුත්තත්තා අවත්තන්තෙපි වට්ටතීති යොජනා. එත්ථාති පඤ්චසු උද්දෙසෙසු. අවත්තන්තෙති ථෙරස්ස විත්ථාරෙන අවත්තමානෙ අප්පගුණෙ. වට්ටතීති සංඛිත්තෙන උද්දිසිතුම්පි වට්ටති. ඉමිනාව යස්ස කස්සචි උද්දෙසකස්ස අවත්තන්තෙපි වට්ටතීති විඤ්ඤායති. ද්වීසු වත්තමානෙසු ඉස්සරත්තෙ අධිකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සනත්ථං ‘‘තීසූ’’ති වුත්තං. ‘‘ථෙරොව ඉස්සරො’’තිආදිනා ඉදං පරිදීපෙති – ද්වෙ අඛණ්ඩා සුවිසදා වාචුග්ගතා, ථෙරාධෙය්‍යං පාතිමොක්ඛං, සචෙ පන එත්තකම්පි විසදං කාතුං න සක්කොති, බ්‍යත්තස්ස භික්ඛුනො ආයත්තං හොති, තස්මා සයං උද්දිසිතබ්බං, අඤ්ඤා වා අජ්ඣෙසිතබ්බොති.

414. උද්දිසන්තෙ සමා වා අථ ථොකිකා වා යදි ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධනීයං. උද්දිසන්තෙ ආවාසිකෙහි පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ. සමා වා ථොකිකා වාති ආවාසිකෙහි සමා වා ථොකිකා වා ආගන්තුකා භික්ඛූ. අවසෙසකං සොතබ්බන්ති ඉමිනා එත්තාවතාපි උපොසථො කතොයෙව නාමාති දීපෙති.

415. උද්දිට්ඨමත්තෙති උද්දිට්ඨංයෙව උද්දිට්ඨමත්තං. මත්ත-සද්දො අවධාරණෙ. සකලාය එකච්චාය වා උට්ඨිතාය සමා වා ථොකිකා වා යදි ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති යොජනා. සකලායාති සබ්බාය පරිසාය. එසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිං කරෙය්‍යුන්ති එසං ආවාසිකානං සමීපෙ තෙ ආගන්තුකා භික්ඛූ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අථ බහුකා චෙ, සබ්බවිකප්පෙසු පුබ්බකිච්චං කත්වාති යොජනීයං. විකප්පීයන්ති පරිකප්පීයන්තීති විකප්පා, අවසෙසසවනපාරිසුද්ධිඋපොසථවිධානා සබ්බෙ ච තෙ විකප්පා චෙති සබ්බවිකප්පා. තෙසු. පුනුද්දිසෙති පුන පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍ය.

416. ඉතරානන්ති ආගන්තුකානං. ඉතරොති චාතුද්දසො. එත්ථ පන යෙසං පන්නරසො, තෙ අතීතං උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථාධිප්පායො – තාදිසෙ පච්චයෙ සති චාතුද්දසිකස්ස කතත්තා තෙසං යථාවුත්තතතියසත්තමපක්ඛසඞ්ඛාතචාතුද්දසිකෙ සම්පත්තෙ තෙරසීචාතුද්දසීකත්තබ්බත්තා අනුපොසථත්තා පන තත්ථ උපොසථො න කතොති චාතුද්දසොයෙව පන්නරසො ජාතො. සමානෙතරෙති සමා ඌනා ඉතරෙති පදච්ඡෙදො. ඉතරෙති ආගන්තුකා. පුරිමානං අනුවත්තන්තූති ආවාසිකෙහි ‘‘අජ්ජුපොසථො පන්නරසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කයිරමානෙ පුරිමානං ආවාසිකානං අනුවත්තන්තූති අත්ථො. සචෙධිකාති යදි ආගන්තුකා බහුකා හොන්ති. පුරිමාති ආවාසිකා. තෙසං අනුවත්තන්තූති තෙසං ආගන්තුකානං ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කයිරමානෙ අනුවත්තන්තු. සෙසෙපීති ආගන්තුකානං පන්නරසවාරෙපි. අයං නයොති ‘‘ආගන්තුකානං පන්නරසො ඉතරානං සචෙතරො’’තිආදිකො අයමෙව නයො. එත්ථ පන යෙසං පන්නරසො, තෙ තිරොරට්ඨතො වා ආගතා අතීතං වා උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බො.

417. අතීතුපොසථස්ස චාතුද්දසියං කතත්තා චාතුද්දසියං පන්නරසුපොසථො කතොති පන්නරසී ආවාසිකානං පාටිපදො ජාතොති ආහ ‘‘ආවාසිකානං පාටිපදො’’ති. ඉතරානන්ති ආගන්තුකානං. උපොසථොති පන්නරසො උපොසථො. සමථොකානන්ති අත්තනා සමානං වා ථොකානං වා ආගන්තුකානං. මූලට්ඨාති ආවාසිකා. කාමතො දෙන්තූති අත්තනො ඉච්ඡාය දෙන්තු.

418. නො චෙ දෙන්තීති යදි ආවාසිකා කායසාමග්ගිං න දෙන්ති, තෙසං පන ආවාසිකානං හිය්‍යො උපොසථස්ස කතත්තා අජ්ජ උපොසථකරණං නත්ථි. බහූසු අනිච්ඡාය කායසාමග්ගිං දදෙය්‍යාති යොජනා. බහූසූති ආගන්තුකෙසු බහුකෙසු. බහි වා වජෙති ආවාසිකභික්ඛුපරිසා නිස්සීමං වා වජෙය්‍යාති අත්ථො.

419. සාවෙය්‍ය සුත්තන්ති පාතිමොක්ඛසඞ්ඛාතං සුත්තං වායමිත්වා සාවෙය්‍ය.

420. සම්මජ්ජිතුං …පෙ… උදකාසනං පඤ්ඤපෙතුඤ්ච මහාථෙරෙන පෙසිතො කල්ලො න කරෙය්‍ය තථාති සම්බන්ධො. කල්ලොති අගිලානො. තථාති දුක්කටං අතිදිසති. ආසනෙසු අසති අන්තමසො සාඛාභඞ්ගම්පි කප්පියං කාරාපෙත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බං. තෙලෙ අසති කපල්ලෙ අග්ගිපි ජාලෙතබ්බො.

421-3. පට්ඨපෙත්වා දකාසනන්ති පරිභොජනීයපානීයොදකඤ්ච ආසනඤ්ච සන්නිහිතං කත්වා. ගණඤත්තින්ති ඉදානි වක්ඛමානං ගණෙන ඨපෙතබ්බං ඤත්තිං. තෙති අඤ්ඤෙ දුවෙ භික්ඛූ. සමත්තපුබ්බාරම්භෙනාති සමත්තො නිට්ඨිතො පුබ්බෙසු උත්තරාසඞ්ගඑකංසකරණාදීසු ආරම්භො යස්සාති තිපදබහුබ්බීහි. නවෙන තෙ එවමීරියාති සම්බන්ධො. තෙති ඉතරෙ ද්වෙ.

424. කත්තබ්බං කත්වා පුබ්බකිච්චාදිකං සම්පාදෙත්වා නවො එවං ඊරියොති යොජනා.

427. යත්ථාති යස්මිං විහාරෙ එකෙකස්ස පාරිසුද්ධිං හරිත්වානාති සම්බන්ධො. එකෙකස්සාති එත්ථ විච්ඡායං ද්විත්තං. කිරියාය ගුණෙන දබ්බෙන වා භින්නෙ අත්ථෙ බ්‍යාපිතුං ඉච්ඡා විච්ඡා. එත්ථ පන ඡන්දපාරිසුද්ධිහරණසඞ්ඛාතාය කිරියාය චතූසු ච තීසු ච ද්වීසු ච භින්නමෙකෙකං බ්‍යාපිතුං සම්බන්ධිතුං ඉච්ඡාති විච්ඡා. ඉතරීතරෙති එත්ථාපි කරණකිරියාවසෙන වෙදිතබ්බං. තයො ද්වෙ එකො වා තං තං සඞ්ඝුපොසථං ගණුපොසථං පුග්ගලුපොසථං වාති වුත්තං හොති. අයමෙත්ථාධිප්පායො – චතූසු එකස්ස ආහරිත්වා තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තීසු වා එකස්ස ආහරිත්වා ද්වෙ සඞ්ඝුපොසථං කරොන්ති, අධම්මෙන වග්ගං උපොසථකම්මං. අථ පන එකස්ස ආහරිත්වා තයො සඞ්ඝුපොසථං කරොන්ති, එකස්ස ආහරිත්වා ද්වෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, අධම්මෙන වග්ගං නාම හොති. යදි පන චත්තාරොපි සන්නිපතිත්වා පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තයො වා ද්වෙ වා සඞ්ඝුපොසථං කරොන්ති, අධම්මෙන සමග්ගං නාම හොතීති. තබ්බිපරියායෙන ධම්මෙන සමග්ගං වෙදිතබ්බං.

428. වග්ගෙ සමග්ගෙ වා ‘‘වග්ගො’’ති සඤ්ඤිනො විමතිස්ස වා කරොතො දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. වග්ගෙති වග්ගසඞ්ඝෙ. විමතිස්සාති ‘‘වග්ගො නු ඛො, සමග්ගො’’ති එවං වෙමතිකස්ස. ඉමිනාව කුක්කුච්චපකතවාරොපි උපලක්ඛිතො. කරොතොති උපොසථං කරොන්තස්ස. භෙදාධිප්පායෙන කරොතොති යොජනා. එත්ථ පන පාපස්ස බලවතාය ථුල්ලච්චයං වුත්තං. සඤ්ඤිනොති සඤ්ඤාසීසෙන චිත්තං වුත්තං, චිත්තවතොති අත්ථො.

429-30. ‘‘උක්ඛිත්තස්සා’’තිආදිනා වජ්ජනීයපුග්ගලෙ දස්සෙති. උක්ඛිත්තස්සාති කත්තුඅත්ථෙ සාමිවචනං. නිසින්නසද්දස්ස කම්මසාධනත්තා උක්ඛිත්තාදීහි කත්තූහි භවිතබ්බන්ති. ‘‘සෙසාන’’න්ති විසෙසනස්ස භික්ඛූනං බ්‍යභිචාරෙන සාත්ථකතා. අභබ්බස්ස පණ්ඩකාදිඑකාදසවිධස්ස අභබ්බස්ස. නිසින්නපරිසායඤ්ච පාතිමොක්ඛං න උද්දිසෙති සම්බන්ධො. සභාගාපත්තිකො තථා න උද්දිසෙති යොජෙතබ්බං. විකාලභොජනාදිවත්ථුතො සමානො භාගො කොට්ඨාසො එතිස්සාති සභාගා, සා ආපත්ති අස්සාති බහුබ්බීහි.

ඡන්දෙන පරිවුත්ථෙනාති එත්ථ චතුබ්බිධං පාරිවාසියං පරිසපාරිවාසියං රත්තිපාරිවාසියං ඡන්දපාරිවාසියං අජ්ඣාසයපාරිවාසියන්ති. තත්ථ භික්ඛූ කෙනචිදෙව කරණීයෙන සන්නිපතිතා හොන්ති, අථ මෙඝුට්ඨානාදිනා කෙනචිදෙව කරණීයෙන අනොකාසො, අථ ‘‘අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡාමා’’ති ඡන්දං අවිස්සජ්ජිත්වාව උට්ඨහන්ති, ඉදං පරිසපාරිවාසියං නාම කිඤ්චාපි පරිසපාරිවාසියං, ඡන්දස්ස පන අවිස්සට්ඨත්තා කම්මං කාතුං වට්ටති.

‘‘යාව පන සබ්බෙ සන්නිපතන්ති, තාව ධම්මං සුණිස්සාමා’’ති එකං අජ්ඣෙසන්ති, තස්මිං ධම්මකථං කථෙන්තෙයෙව අරුණො උග්ගච්ඡති, සචෙ චාතුද්දසිකං කාතුං නිසින්නා, පන්නරසොති කාතුං වට්ටති, සචෙ පන්නරසිකං කාතුං නිසින්නා, පාටිපදෙ අනුපොසථෙ උපොසථං කාතුං න වට්ටති, අඤ්ඤං පන සඞ්ඝකිච්චං කාතුං වට්ටති, ඉදං රත්තිපාරිවාසියං නාම.

එවං පන නිසින්නෙ කොචි නක්ඛත්තපාඨකො භික්ඛු ‘‘අජ්ජ නක්ඛත්තං දාරුණං, ඉමං කම්මං මා කරොථා’’ති වදති, තෙ තස්ස වචනෙන ඡන්දං විස්සජ්ජෙත්වා තත්ථෙව නිසින්නා හොන්ති, අථඤ්ඤො ආගන්ත්වා ‘‘නක්ඛත්තං පටිමානෙන්තං, අත්ථො බාලං උපච්චගා’’ති (ජා. 1.1.49) වත්වා ‘‘කිං නක්ඛත්තෙන, කරොථා’’ති වදති, ඉදං ඡන්දපාරිවාසියඤ්චෙව අජ්ඣාසයපාරිවාසියඤ්ච. එකස්මිං පාරිවාසියෙ පුන ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආනෙත්වා කම්මං කාතුං වට්ටති.

431. ආපන්නඤ්ච වෙමතිකඤ්ච අදෙසයිත්වා වා නාවිකත්වා වා උපොසථං කාතුං න ච කප්පතීති සම්බන්ධො. නාවිකත්වාති ගරුකාපත්තිං අනාවිකත්වා. න චාති නෙව.

432. අට්ඨිතොපොසථාති අට්ඨිතො අවිස්සට්ඨො උපොසථො යස්මින්ති බහුබ්බීහි. තදහූති තස්මිං උපොසථදිවසෙ. අන්තරායං වා සඞ්ඝං වා විනා අධිට්ඨාතුං සීමමෙව වා න වජෙති යොජනා. අධිට්ඨාතුන්ති ඉමිනා ගණුපොසථම්පි උපලක්ඛෙති. සීමන්ති ඉමිනා නදිම්පි.

උපොසථනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

45. පවාරණානිද්දෙසවණ්ණනා

433. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤප්පවාරණා’’ත්‍යාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාතබ්බා පවාරණා. තත්ථ තිණ්ණං චතුන්නඤ්ච ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤප්පවාරණා, ද්වින්නං පන අට්ඨපෙත්වාව. අධිට්ඨානන්ති අධිට්ඨානප්පවාරණා, යුපච්චයන්තානං භාවෙ නියතනපුංසකත්තා ‘‘අධිට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. සෙසා පඤ්චාදීහි කාතබ්බා අවසෙසා සඞ්ඝප්පවාරණා සඞ්ඝවසෙන ඤත්තිං ඨපෙත්වා කාතබ්බා. එතෙන නවසු සඞ්ඝප්පවාරණාදයො තිස්සො දස්සිතා. නව හි පවාරණා චාතුද්දසී පන්නරසී සාමග්ගීති දිවසවසෙන, තෙවාචී ද්වෙවාචී එකවාචීති කත්තබ්බාකාරවසෙන, සඞ්ඝෙ පවාරණා, ගණෙ පවාරණා, පුග්ගලෙ පවාරණාති කාරකවසෙන ච. තත්ථ පුරිමවස්සංවුත්ථානං පුබ්බකත්තිකපුණ්ණමා වා තෙසංයෙව සචෙ භණ්ඩනකාරකෙහි උපද්දුතා පවාරණං පච්චුක්කඩ්ඪන්ති, අථ කත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛචාතුද්දසො වා පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමා වා පච්ඡිමවස්සංවුත්ථානඤ්ච පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමා එව වා පවාරණාදිවසා හොන්ති. ඉදං පන පකතිචාරිත්තං. තථාරූපප්පච්චයෙ සති ද්වින්නං කත්තිකපුණ්ණමානං පුරිමෙසු චාතුද්දසෙසුපි පවාරණං කාතුං වට්ටති. භින්නස්ස පන සඞ්ඝස්ස සාමග්ගියං යො කොචි දිවසො පවාරණාදිවසො හොති. ඉමා දිවසවසෙන තිස්සො පවාරණා. කත්තබ්බාකාරවසෙන පන වක්ඛමානනයෙන විඤ්ඤාතබ්බා.

434. ‘‘පුබ්බකිච්චෙ’’තිආදීසු –

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

පවාරණාය එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චති.

‘‘ඡන්දප්පවාරණා උතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

පවාරණාය එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චති.

‘‘පවාරණා යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා,

සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති,

පත්තකල්ලන්ති වුච්චතී’’ති. –

එවං අට්ඨකථායං වුත්තා පුබ්බකිච්චාදයො වෙදිතබ්බා. ඤත්තින්ති ඉදානි වක්ඛමානං සාමඤ්ඤං සඞ්ඝඤත්තිං. එවං පන ඤත්තියා ඨපිතාය කාරණෙ සති තෙවාචිකද්වෙවාචිකඑකවාචිකසමානවස්සිකවසෙනපි පවාරෙතුං වට්ටති. අයමෙව පන ඤත්ති ‘‘සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘සඞ්ඝො තෙවාචිකං පවාරෙය්‍ය, සඞ්ඝො ද්වෙවාචිකං පවාරෙය්‍ය, සඞ්ඝො එකවාචිකං පවාරෙය්‍ය, සඞ්ඝො සමානවස්සිකං පවාරෙය්‍යා’’තිපි ඨපෙතුං වට්ටති. චාතුද්දසියං පන සාමග්ගියඤ්ච ‘‘චාතුද්දසී සාමග්ගී’’ති වත්තබ්බං.

437. ථෙරෙසු උක්කුටිකං නිසජ්ජ පවාරෙන්තෙසු නවො යාව සයං පවාරෙති, තාව උක්කුටිකො එව අච්ඡතූති යොජනා. අච්ඡතූති නිසීදෙය්‍ය.

440-2. ධම්මසාකච්ඡා ච කලහො චාති ද්වන්දො. රත්තියා ඛෙපිතභාවතො තෙවාචිකාය ඔකාසෙ අසති දසවිධෙ වා අන්තරායෙ සති ‘‘සුණාතු මෙ…පෙ… සමානවස්සිකං පවාරෙය්‍යා’’ති අනුරූපතො ඤත්තිං වත්වා යථාඨපිතඤත්තියා අනුරූපෙන පවාරෙය්‍යාති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. අනුරූපතොති ‘‘සුණාතු මෙ…පෙ… දානං දෙන්තෙහි රත්ති ඛෙපිතා, සචෙ…පෙ… රත්ති විභායිස්සති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ල’’න්තිආදිනා තෙන ඛෙපිතරත්තියා අනුරූපෙන. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං රාජන්තරායො, සචෙ සඞ්ඝො තෙවාචිකං…පෙ… සඞ්ඝො භවිස්සති, අථායං රාජන්තරායො භවිස්සති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ල’’න්තිආදිනා රාජන්තරායාදීනං අනුරූපෙන වාති අත්ථො. ‘‘අථායං බ්‍රහ්මචරියන්තරායො භවිස්සතී’’ති පන පෙය්‍යාලවසෙන අන්තෙ වුත්තං බ්‍රහ්මචරියන්තරායං ගහෙත්වා වුත්තං. ‘‘ද්වෙවාචික’’න්තිආදිකං පන විසුං විසුං වත්තබ්බම්පි ලඞ්ඝනක්කමෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා වුත්තං. වචනසමයෙ පන ‘‘ද්වෙවාචිකං පවාරෙය්‍ය’’ඉච්චාදිනා වත්තබ්බං. ආගච්ඡෙය්‍යුං යදි සමාආදිකා චාති ‘‘ආගච්ඡෙය්‍යුං යදි සමා’’ඉච්චාදයො උපොසථෙ වුත්තා ගාථායො ච. එත්ථාති එතිස්සං පවාරණායං. අයමෙව ච ආහරණක්කමො –

ආගච්ඡෙය්‍යුං යදි සමා, පවාරෙන්තෙව ථොකිකා;

පවාරිතා තෙ සුප්පවාරිතා, අඤ්ඤෙහි ච පවාරියං;

පවාරිතෙසු සකලා-යෙකච්චායුට්ඨිතාය වා.

පවාරෙය්‍යුඤ්ච තෙ තෙසං, සන්තිකෙ බහුකා සචෙ;

කත්වා සබ්බවිකප්පෙසු, පුබ්බකිච්චං පුනුද්දිසෙති.

‘‘ආවාසිකානං පන්නරසො’’තිආදිකා ගාථායො පන එත්ථාපි සමානා.

443. ඤත්තිං වත්වාති වක්ඛමානගණඤත්තිං වත්වා.

444. සමුදීරියාති අඤ්ඤෙ ද්වෙ තයො වා වක්ඛමානක්කමෙන වත්තබ්බා.

446-8. කත්තබ්බං කත්වාති යොජෙතබ්බං. කත්තබ්බන්ති පුබ්බකිච්චාදිකං. නවෙනපි ‘‘අහං භන්තෙ…පෙ… පටිකරිස්සාමී’’ති ථෙරො ඊරියොති යොජෙතබ්බං. එවන්ති ඉදානි වක්ඛමානං පරාමසති.

449. ‘‘යස්මි’’න්තිආදි වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

450. ගාථායොති ‘‘වග්ගෙ සමග්ගෙ වග්ගොති, සඤ්ඤිනො’’තිආදිකා හෙට්ඨා වුත්තගාථායො වා. අයං පනෙත්ථ විසෙසො – කරොතොති එත්ථ පවාරණං කරොතොති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තතිය ගාථාය ‘‘පාතිමොක්ඛං න උද්දිසෙ’’ති අපනෙත්වා ‘‘නො කරෙය්‍ය පවාරණ’’න්ති පදං පක්ඛිපිතබ්බං. චතුත්ථගාථාය ‘‘අනුපොසථෙ’’තිආදිගාථාබන්ධං අපනෙත්වා ‘‘නෙව පවාරණෙ කාතුං, සා කප්පති පවාරණා’’ති පක්ඛිපිතබ්බං. පඤ්චමගාථාය ‘‘අට්ඨිතොපොසථාවාසා’’ති අපනෙත්වා ‘‘පවාරණාඨිතාවාසා’’ති පක්ඛිපිතබ්බං.

451. සඞ්ඝම්හි පවාරිතෙවාති පුරිමවස්සූපගතෙ සඞ්ඝම්හි පවාරිතෙ එව. පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරෙය්‍යාති න එකස්මිං උපොසථග්ගෙ ද්වෙ ඤත්තියො ඨපෙතබ්බාති අධිප්පායො. පච්ඡිමිකාය උපගන්ත්වා අපරිනිට්ඨිතවස්සො අවුත්ථො. අනුපාගතොති වස්සං අනුපාගතො. අයමෙත්ථාධිප්පායො – පුරිමිකාය වස්සං උපගතා පඤ්ච වා අතිරෙකා වා පච්ඡිමිකාය උපගතා තෙහි සමා වා ඌනතරා වා පුරිමිකාය වා උපගතෙහි පච්ඡිමිකාය උපගතා ථොකතරා චෙව හොන්ති, සඞ්ඝප්පවාරණාය ගණං පූරෙන්ති සඞ්ඝප්පවාරණාවසෙන ඤත්තිං ඨපෙත්වා, අථ ච උභොපි එකතො හුත්වා සඞ්ඝං න පූරෙන්ති, ගණං පන පූරෙන්ති, ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතබ්බං, පච්ඡා තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. යදි පන පුරිමිකාය එකො, පච්ඡිමිකාය එකො, එකෙන එකස්ස සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං, එකෙන පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පුරිමෙහි වස්සූපගතෙහි පච්ඡා වස්සූපගතා එකෙනපි අධිකා සඞ්ඝං පූරෙන්ති, පඨමං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා පච්ඡා තෙසං සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බන්ති. ගණෙපි එසෙව නයො. එවමුපරිපි යථායොගං චින්තනීයං.

452. චාතුමාසිනියාති අපරකත්තිකපුණ්ණමායං. සඞ්ඝෙනාති පඨමං වස්සූපගතෙන සඞ්ඝෙන. වුත්ථා වස්සා යෙහි තෙ වුත්ථවස්සා, පච්ඡිමවස්සූපගතා. සචෙ අප්පතරා සියුන්ති ඉමිනා යදි අධිකතරා වා සමසමා වා හොන්ති, පවාරණාඤත්තිං ඨපෙත්වා පච්ඡිමවස්සූපගතෙහි පඨමං පවාරිතෙ පච්ඡා ඉතරෙහි පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බොති දීපෙතීති.

පවාරණානිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

46. සංවරනිද්දෙසවණ්ණනා

453. සංවරණං චක්ඛුද්වාරාදීනං සතිකවාටෙන පිදහනං සංවරො. තත්ථ කිඤ්චාපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො නත්ථි, න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති උප්පජ්ජති, නෙව භවඞ්ගසමයෙ ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ, ජවනක්ඛණෙ පන උප්පජ්ජතීති තදා සංවරො හොති, එවං හොන්තෙ පන සො චක්ඛුද්වාරාදීනං සංවරොති වුච්චති. චක්ඛුසොතාදිභෙදෙහීති චක්ඛු ච සොතඤ්ච, තානි ආදි යෙසං, තෙව භෙදා චාති සමාසො, තෙහි ද්වාරෙහි. අභිජ්ඣාදිප්පවත්තියා අච්චන්තොපකාරකත්තා කරණත්ථෙ චෙත්ථ තතියා. එතෙන චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායමනසඞ්ඛාතානි ද්වාරානි වුත්තානි. රූපසද්දාදිගොචරෙති රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බධම්මසඞ්ඛාතෙ විසයෙ. අභිජ්ඣාදොමනස්සාදිප්පවත්තින්ති එත්ථ පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායතීති අභිජ්ඣා, බලවතණ්හා. ආදි-සද්දෙන මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අනෙකෙ අකුසලා ධම්මා සඞ්ගහිතා.

454. සකං චිත්තං කිට්ඨාදිං දුප්පසුං විය නිග්ගණ්හෙය්‍යාති සම්බන්ධො. කිට්ඨන්ති කිට්ඨට්ඨානෙ උප්පන්නං සස්සං ගහිතං. කිට්ඨං අදතීති කිට්ඨාදි, තං. සම්පජානොති සාත්ථකසප්පායගොචරඅසම්මොහසඞ්ඛාතෙන චතුසම්පජඤ්ඤෙන සම්මා පජානො. ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං කථිතං.

සංවරනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

47. සුද්ධිනිද්දෙසවණ්ණනා

455. දෙසනා සංවරො එට්ඨි පච්චවෙක්ඛණන්ති භෙදතො සුද්ධි චතුබ්බිධාති සම්බන්ධො. ‘‘පච්චවෙක්ඛණං භෙදතො’’ති වත්තබ්බෙ නිග්ගහිතලොපො දට්ඨබ්බො, දෙසනාසුද්ධි සංවරසුද්ධි පරියෙට්ඨිසුද්ධි පච්චවෙක්ඛණසුද්ධීති චතුබ්බිධාති වුත්තං හොති. තත්ථ සුජ්ඣතීති සුද්ධි, යථාධම්මං දෙසනාය සුද්ධි දෙසනාසුද්ධි. වුට්ඨානස්සාපි චෙත්ථ දෙසනාය එව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. මූලාපත්තීනං පන අභික්ඛුතාපටිඤ්ඤාව දෙසනාති හෙට්ඨා වුත්තා, සාවස්ස පාරාජිකාපන්නස්ස විසුද්ධි නාම හොති. අයඤ්හි යස්මා පාරාජිකං ආපන්නො, තස්මා භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා අභබ්බො ඣානාදීනි අධිගන්තුං. භික්ඛුභාවො හිස්ස සග්ගන්තරායො චෙව හොති, මග්ගන්තරායො ච. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨං, නිරයායූපකඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 311);

අපරම්පි වුත්තං –

‘‘සිථිලො හි පරිබ්බජො, භිය්‍යො ආකිරතෙ රජ’’න්ති. (ධ. ප. 313);

ඉච්චස්ස භික්ඛුභාවො විසුද්ධි නාම න හොති. යස්මා පන ගිහිආදිකො හුත්වා දානසරණසීලසංවරාදීහි සග්ගමග්ගං වා ඣානවිමොක්ඛමග්ගං වා ආරාධෙතුං භබ්බො හොති, තස්මාස්ස ගිහිආදිභාවො විසුද්ධි නාම හොති. අධිට්ඨානවිසිට්ඨෙන සංවරෙන විසුද්ධි සංවරවිසුද්ධි. ධම්මෙන සමෙන පච්චයානං එට්ඨියා සුද්ධි එට්ඨිසුද්ධි. චතූසු පච්චයෙසු පච්චවෙක්ඛණෙන සුද්ධි පච්චවෙක්ඛණසුද්ධි. ‘‘චතුබ්බිධා පාතී’’තිආදීසු පාතිමොක්ඛසංවරසම්මතන්ති ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරො’’ති සම්මතං සීලං.

456. චිත්තාධිට්ඨානසංවරා සුජ්ඣතීති ඉන්ද්‍රියසංවරො සංවරසුද්ධීති වුත්තොති යොජනා.

457. අනෙසනං පහාය ධම්මෙන උප්පාදෙන්තස්ස එට්ඨියා සුද්ධත්තා ආජීවනිස්සිතං එට්ඨිසුද්ධීති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. උප්පාදෙන්තස්සාති පච්චයෙ උප්පාදෙන්තස්ස.

458. පච්චවෙක්ඛණසුජ්ඣනාති හෙතුම්හි පඤ්චමීති.

සුද්ධිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

48. සන්තොසනිද්දෙසවණ්ණනා

459. පංසුකූලං පිණ්ඩියාලොපො රුක්ඛමූලං පූතිමුත්තභෙසජ්ජන්ති ඉමෙ චත්තාරො පච්චයා අප්පග්ඝනකතාය අප්පා චෙව කස්සචිපි ආලයාභාවෙන අනවජ්ජා ච ගතගතට්ඨානෙ ලබ්භමානතාය සුලභා චාති වුච්චන්ති, තෙනාහ ‘‘අප්පෙනා’’තිආදි. මත්තඤ්ඤූති පරියෙසනප්පටිග්ගහණපරිභොගවිස්සජ්ජනෙසු චතූසු මත්තඤ්ඤුතාවසෙන පමාණඤ්ඤූ.

460. කථං සන්තුට්ඨොති ආහ ‘‘අතීත’’න්තිආදි. පච්චුප්පන්නෙන යාපෙන්තොති යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පවසෙන පච්චුප්පන්නෙන යථාවුත්තචතුබ්බිධපච්චයෙන යාපෙන්තොති.

සන්තොසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

49. චතුරාරක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා

461-2. බුද්ධානුස්සති …පෙ… මරණස්සතීති ඉමා චතුරාරක්ඛා නාමාති සෙසො. ආරකත්තාදිනාති ආරකභාවො ආරකත්තං, තං ආදි යස්ස ‘‘අරීනං හතත්තා’’තිආදිකස්ස තං ආරකත්තාදි. තෙන තෙන මග්ගෙන සවාසනානං අරානං හතත්තා ආරකා සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතොති ආ-කාරස්ස රස්සත්තං, ක-කාරස්ස හ-කාරං සානුනාසිකං කත්වා ‘‘අරහ’’න්ති පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ‘‘ආරකා’’ති ච වුත්තෙ සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො, විසෙසත්ථිනා ච විසෙසස්ස අනුප්පයොජිතබ්බත්තා ‘‘කිලෙසෙහී’’ති ලබ්භති.

සම්මාති අවිපරීතං. සාමන්ති සයමෙව, අපරනෙය්‍යො හුත්වාති අත්ථො. ‘‘සම්බුද්ධො’’ති හි එත්ථ සං-සද්දො ‘‘සය’’න්ති එතස්ස අත්ථස්ස බොධකො දට්ඨබ්බො. බුද්ධතොති භාවප්පධානොයං නිද්දෙසො, බුද්ධත්තාති අත්ථො. ‘‘අරහං’’ ඉති වා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ ඉති වා භගවතො නවභෙදෙ ගුණෙ යා පුනප්පුනං අනුස්සති, සා බුද්ධානුස්සතීති යොජනා. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඉතී’’ති වත්තබ්බෙ අ-කාරො සන්ධිවසෙන ආගතො. ඉති-සද්දො පනෙත්ථ ආදිඅත්ථො, ඉච්චාදීති අත්ථො. නවභෙදෙති ‘‘අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථී’’ති එකතො ගහෙත්වා. එත්ථ පන උපචාරො උප්පජ්ජති, න අප්පනා, තථා මරණස්සතියං. ඉතරෙසු පන උභයම්පි උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. බුද්ධානුස්සති.

463-4. ‘‘සීමට්ඨා’’තිආදිනා මෙත්තාභාවනං දස්සෙති. සීමට්ඨසඞ්ඝෙති සීමායං තිට්ඨතීති සීමට්ඨො, සොව සඞ්ඝො. ගොචරගාමම්හි ඉස්සරෙ ජනෙති සම්බන්ධො. තත්ථ මානුසෙ උපාදාය සබ්බසත්තෙසූති යොජෙතබ්බං. තත්ථාති තස්මිං ගාමෙ. සුඛිතා හොන්තු අවෙරාති පදච්ඡෙදො. ආදිනාති ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා හොන්තු, අනීඝා හොන්තු, සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති ඉමිනා. පරිච්ඡිජ්ජ පරිච්ඡිජ්ජාති ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ සබ්බෙ භික්ඛූ’’තිආදිනා එවම්පි පරිච්ඡින්දිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා. මෙත්තාභාවනා.

465-6. ඉදානි අසුභං නිද්දිසන්තො සබ්බපඨමං සාධෙතබ්බං සත්තවිධමුග්ගහකොසල්ලං ‘‘වණ්ණෙ’’ච්චාදිනා දස්සෙති. සත්තවිධඤ්හි තං නයතො ආගතං වාචාසජ්ඣායමනසාසජ්ඣායෙහි සද්ධිං. තත්ථ පඨමං වාචාය සජ්ඣායන්තෙන චත්තාරි තචපඤ්චකාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා අනුලොමප්පටිලොමවසෙන කාතබ්බං. යථා පන වචසා, තථෙව මනසාපි සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායො හි මනසා සජ්ඣායස්ස පච්චයො. සො පන ලක්ඛණප්පටිවෙධස්ස පච්චයො. තත්ථ වණ්ණො නාම කෙසාදීනං වණ්ණො. සණ්ඨානං තෙසංයෙව සණ්ඨානං. ඔකාසො තෙසංයෙව පතිට්ඨොකාසො. දිසා නාභිතො උද්ධං උපරිමදිසා, අධො හෙට්ඨිමා. පරිච්ඡෙදො නාම ‘‘අයං කොට්ඨාසො හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ්ච ඉමිනා නාම පරිච්ඡින්නො’’ති එවං සභාගපරිච්ඡෙදො චෙව ‘‘කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසා’’ති එවං අමිස්සකතාවසෙන විසභාගපරිච්ඡෙදො ච. කෙසාදිකොට්ඨාසෙ වවත්ථපෙත්වාති සම්බන්ධො. වවත්ථපෙත්වාති වුත්තනයෙන වවත්ථපෙත්වා.

එවං වවත්ථපෙන්තෙන යථාවුත්තං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං සම්පාදෙත්වා අට්ඨාරසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘අනුපුබ්බතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අප්පනාතො තයො ච සුත්තන්තාති ඉමෙ චත්තාරොපි නයතොවාගතෙ නාතිසීඝාදීසු පක්ඛිපිත්වා දසවිධතා වෙදිතබ්බා. අනුපුබ්බතොති සජ්ඣායකරණතො පට්ඨාය අනුපටිපාටියා. නාතිසීඝං නාතිසණිකං කත්වාති කිරියාවිසෙසනං. වික්ඛෙපං පටිබාහයන්ති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චෙතසො වික්ඛෙපං පටිබාහන්තො. පණ්ණත්තිං සමතික්කම්මාති යායං ‘‘කෙසා ලොමා’’ති පණ්ණත්ති, තං අතික්කමිත්වා, ‘‘පටික්කූල’’න්ති චිත්තං ඨපෙත්වාති අධිප්පායො. අනුපුබ්බතො මුඤ්චන්තස්සාති යො යො කොට්ඨාසො න උපට්ඨාති, තං තං අනුක්කමෙන මුඤ්චතො, තස්ස ‘‘භාවනා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

467. එවං උභයකොසල්ලං සම්පාදෙත්වා සබ්බකොට්ඨාසෙ වණ්ණාදිවසෙන වවත්ථපෙත්වා වණ්ණාදිවසෙනෙව පඤ්චධා පටික්කූලතා වවත්ථපෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘වණ්ණා’’තිආදිමාහ. වණ්ණ…පෙ… ඔකාසෙහි කොට්ඨාසෙ පටික්කූලාති භාවනා අසුභන්ති යොජනා. තත්‍ර කෙසා තාව පකතිවණ්ණෙන කාළකා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා, සණ්ඨානතො දීඝවට්ටතුලාදණ්ඩසණ්ඨානා, දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා, ඔකාසතො උභොසු පස්සෙසු කණ්ණචූළිකාහි, පුරතො නළාටන්තෙන, පච්ඡතො ගළවාටකෙන පරිච්ඡින්නා, සීසකටාහවෙඨනඅල්ලචම්මං කෙසානං ඔකාසො. පරිච්ඡෙදතො කෙසා සීසවෙඨනචම්මෙ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා. ද්වෙ කෙසා එකතො නත්ථීති අයං සභාගපරිච්ඡෙදො. ‘‘කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසා’’ති එවං අවසෙසඑකතිං සකොට්ඨාසෙහි අමිස්සීකතා කෙසා නාම පාටියෙක්කො එකො කොට්ඨාසොති අයං විසභාගපරිච්ඡෙදො. ඉදං කෙසානං වණ්ණාදිතො නිච්ඡයනං. ඉදං පන නෙසං වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො නිච්ඡයනං – කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටික්කූලා ආසයතොපි සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ඔකාසතොපි පටික්කූලාති එවං සෙසකොට්ඨාසානම්පි යථායොගං වෙදිතබ්බං.

උද්ධුමාතාදිවත්ථූසූති උද්ධුමාතකවිනීලකවිපුබ්බකවිච්ඡිද්දකවික්ඛායිතකවික්ඛිත්තකහතවි- ක්ඛිත්තකලොහිතකපුළවකඅට්ඨිකසඞ්ඛාතෙසු දසෙසු අවිඤ්ඤාණකඅසුභවත්ථූසු අසුභාකාරං ගහෙත්වා පවත්තා භාවනා වා අසුභන්ති සම්බන්ධො. අසුභභාවනා.

468. ‘‘මරණං මෙ භවිස්සතී’’ති වා ‘‘ජීවිතං මෙ උපරුජ්ඣතී’’ති වා ‘‘මරණං මරණ’’න්ති වා යොනිසො භාවයිත්වානාති යොජනා. ජීවිතන්ති රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච අරූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච. යොනිසොති උපායෙන. එවං පවත්තයතොයෙව හි එකච්චස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, මරණාරම්මණා සති සණ්ඨාති, උපචාරප්පත්තමෙව කම්මට්ඨානං හොති.

469-470. යස්ස පන එත්තාවතා න හොති, තෙන වධකපච්චූපට්ඨානාදීහි අට්ඨහාකාරෙහි මරණං අනුස්සරිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘වධකස්සෙවා’’තිආදිමාහ. වධකස්ස ඉව උපට්ඨානාති ‘‘ඉමස්ස සීසං ඡින්දිස්සාමී’’ති අසිං ගහෙත්වා ගීවාය සඤ්චාරයමානස්ස වධකස්ස විය මරණස්ස උපට්ඨානතො. සම්පත්තීනං විපත්තිතොති භොගසම්පත්තියා ජීවිතසම්පත්තියා ච විනාසමරණසඞ්ඛාතවිපත්තිතො. උපසංහරතොති යසමහත්තතො පුඤ්ඤමහත්තතො ථාමමහත්තතො ඉද්ධිමහත්තතො පඤ්ඤාමහත්තතො පච්චෙකබුද්ධතො සම්මාසම්බුද්ධතොති ඉමෙහි සත්තහාකාරෙහි අත්තනො උපසංහරණතො. කායබහුසාධාරණාති අසීතියා කිමිකුලානං, අනෙකසතානං රොගානං, බාහිරානඤ්ච අහිවිච්ඡිකාදීනං මරණස්ස පච්චයානං සාධාරණතො. ආයුදුබ්බලතොති අස්සාසපස්සාසූපනිබද්ධත්තඉරියාපථූපනිබද්ධත්තාදිනා ආයුනො දුබ්බලතො. කාලවවත්ථානස්ස අභාවතොති ‘‘ඉමස්මිංයෙව කාලෙ මරිතබ්බං, න අඤ්ඤස්මි’’න්ති එවං කාලවවත්ථානස්ස අභාවතො. අද්ධානස්ස පරිච්ඡෙදාති ‘‘මනුස්සානං ජීවිතස්ස පරිච්ඡෙදො නාම එතරහි පරිත්තො, අද්ධා යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවතී’’ති එවං අද්ධානස්ස කාලස්ස පරිච්ඡෙදතො.

එත්ථ පන කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා විපස්සනාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්තුකාමෙන බුද්ධපුත්තෙන යං කාතබ්බං, තං ආදිකම්මිකස්ස කුලපුත්තස්ස වසෙන ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපෙනොපදිස්සාම. චතුබ්බිධං තාව සීලං සොධෙතබ්බං. තත්ථ තිවිධා විසුජ්ඣනා අනාපජ්ජනං, ආපන්නවුට්ඨානං, කිලෙසෙහි ච අප්පටිපීළනං. එවං විසුද්ධසීලස්ස හි භාවනා සම්පජ්ජති. යම්පිදං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනං වසෙන ආභිසමාචාරිකසීලං වුච්චති, තම්පි සාධුකං පරිපූරෙතබ්බං. තතො –

‘‘ආවාසො ච කුලං ලාභො, ගණො කම්මඤ්ච පඤ්චමං;

අද්ධානං ඤාති ආබාධො, ගන්ථො ඉද්ධීති තෙ දසා’’ති. (විසුද්ධි. 1.41) –

එවං වුත්තෙසු දසසු පලිබොධෙසු යො පලිබොධො, යො උපච්ඡින්දිතබ්බො. එවං උපච්ඡින්නපලිබොධෙන –

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චාට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (අ. නි. 7.37) –

එවං වුත්තලක්ඛණං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං. තං දුවිධං හොති සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානඤ්ච පාරිහාරියකම්මට්ඨානඤ්ච. තත්ථ සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං නාම භික්ඛුසඞ්ඝාදීසු මෙත්තා, මරණස්සති ච, ‘‘අසුභසඤ්ඤා’’තිපි එකෙ. එතං පන තයං සබ්බත්ථ අත්ථයිතබ්බං ඉච්ඡිතබ්බන්ති කත්වා, අධිප්පෙතස්ස ච යොගානුයොගකම්මස්ස පදට්ඨානත්තා ‘‘සබ්බත්ථකකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු පන යං යස්ස චරිතානුකූලං, තං තස්ස නිච්චං පරිහරිතබ්බත්තා යථාවුත්තෙනෙව නයෙන ‘‘පාරිහාරියකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති, තතො –

‘‘මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

‘‘නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

‘‘අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථා’’ති. (විසුද්ධි. 1.52) –

වුත්තඅට්ඨාරසසෙනාසනදොසවජ්ජිතං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති නච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙනෙව උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මවිනයධරා මාතිකාධරා. තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං භන්තෙ කථං, ඉමස්ස කො අත්ථො’ති. තස්ස තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානිං කරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානීයෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11) වුත්තපඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං සෙනාසනං උපගම්ම තත්ථ වසන්තෙන ‘‘දීඝානි කෙසලොමනඛානි ඡින්දිතබ්බානි, ජිණ්ණචීවරෙසු අග්ගළඅනුවාතපරිභණ්ඩදානාදිනා දළ්හීකම්මං වා තන්තච්ඡෙදාදීසු තුන්නකම්මං වා කාතබ්බං, කිලිට්ඨානි රජිතබ්බානි, සචෙ පත්තෙ මලං හොති, පත්තො පචිතබ්බො, මඤ්චපීඨාදීනි සොධෙතබ්බානී’’ති එවං වුත්තඋපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන කතභත්තකිච්චෙන භත්තසම්මදං විනොදෙත්වා රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ආචරියුග්ගහතො එකපදම්පි අසම්මුය්හන්තෙන මනසි කාතබ්බන්ති.

චතුරාරක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

50. විපස්සනානිද්දෙසවණ්ණනා

471-2. නාමරූපන්ති චිත්තචෙතසිකසඞ්ඛාතං නාමඤ්ච අට්ඨවීසතිවිධං රූපඤ්ච. ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූපං, නාමරූපතො න අඤ්ඤො අත්තාදිකො කොචි අත්ථී’’ති එවං ඣානලාභී චෙ, ඣානතො වුට්ඨාය ඣානගතං වා විපස්සනායානිකො චෙ, පකිණ්ණකභූතං නාමරූපං පරිග්ගහෙත්වා. පාතිමොක්ඛසංවරාදි සීලවිසුද්ධි, චතුරාරක්ඛවසෙන දීපිතා සොපචාරසමාධිසඞ්ඛාතා චිත්තවිසුද්ධි ච වුත්තාව නාමාති ඉමිනා දිට්ඨිවිසුද්ධි කථිතා. තතො තස්ස පච්චයඤ්ච පරිග්ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. තස්ස පච්චයන්ති ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ නාමරූපද්වයමෙව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මෙහි උප්පජ්ජති, න ඉස්සරාදිකාරණෙනා’’තිආදිනා තස්ස කාරණං, ඉමිනා කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි දස්සිතා.

හුත්වා අභාවතො අනිච්චාති සබ්බෙපි නාමරූපසඞ්ඛාරා උප්පජ්ජිත්වා අභාවාපජ්ජනතො අනිච්චා. උදයබ්බයපීළනා දුක්ඛාති උප්පාදනිරොධවසෙන පීළනතො දුක්ඛා. අවසවත්තිත්තා අනත්තාති අත්තනො වසෙ අවත්තනතො අනත්තාති එවං සඞ්ඛාරෙහි සද්ධිං තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා. පුනප්පුනං සම්මසන්තොති යථාවුත්තනයෙන සම්මසන්තො සමථයානිකො විපස්සනායානිකො ච යොගාවචරො. ඉමිනා මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ච දස්සිතා. සඞ්ඛාරානමෙව හි උදයබ්බයාදිනානුපස්සනතො උදයබ්බයභඞ්ගභයආදීනවනිබ්බිදාමුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛානුපස්සනාස- ඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාතස්ස අට්ඨවිධස්ස ඤාණස්ස වසෙන සිඛාප්පත්තං විපස්සනාඤාණං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. අනුපුබ්බෙන සබ්බසංයොජනක්ඛයං පාපුණෙය්‍යාති ඉමිනා ඤාණදස්සනවිසුද්ධි දස්සිතා. සබ්බසංයොජනක්ඛයන්ති ඔරම්භාගියානං පඤ්චන්නං සංයොජනානං හෙට්ඨා මග්ගත්තයෙන ඛෙපිතත්තා, ඉතරෙසං උද්ධම්භාගියානං සංයොජනානං ඛෙපිතත්තා ච සබ්බෙසං සංයොජනානං ඛයන්තෙ ජාතං අරහත්තමග්ගං.

නිගමනකථාවණ්ණනා

473. යස්මා කාරණා යා සික්ඛනා, අයං භික්ඛුකිච්චං, අතො තස්මා කාරණාති අත්ථො.

474. නිච්චසො ලොකවිචාරිනොති නිච්චං ලොකෙ විචරතො. මාලුතස්සෙව පරිස්සමො න සම්භොතීති යොජනා. මාලුතස්සෙවාති වාතස්ස ඉව. න සම්භොතීති න හොති.

475-6. තම්බපණ්ණි එව තම්බපණ්ණියො, කෙතු විය කෙතු, තම්බපණ්ණියෙ කෙතූති තප්පුරිසො. තෙන රචිතා ධම්මවිනයඤ්ඤුපසංසිතා අයං ඛුද්දසික්ඛා පරිමාණතො ගාථානං පඤ්චමත්තෙහි සතෙහි එත්තාවතා නිට්ඨානමුපාගතාති සම්බන්ධො.

නිගමනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනකථා

කාරාපිතෙතිරුචිරෙ පවරෙ විහාරෙ;

මානාධිකාරිපුරිනා ගරුනා ගුණෙන;

වස්සං වසං දමිළසො විධහං අකාසිං;

ආකඞ්ඛටීක ජිනසාසනසම්පවුද්ධිං.

පුඤ්ඤෙන සත්ථරචනාජනිතෙන තෙන;

සම්බුද්ධසාසනවරොදයකාරණෙන;

ලොකාමිසෙසු පන මෙ සමයං අලග්ගො;

සම්බුද්ධසාසනවරොදයමාචරෙය්‍යං.

අත්ථෙසු අක්ඛරපදෙසු විනිච්ඡයෙසු;

පුබ්බාපරෙසු ලිඛිතං ඛලිතං යදත්ථි;

ඔහාය ඛන්තුමරහන්ති වදන්තු සන්තා;

දිට්ඨාපරාධමථ වා කිමුලාලනෙන.

යෙනන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන;

මන්ථාචලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;

සාරාමතාතිසුඛිතා සුඛයන්ති චඤ්ඤෙ;

තෙ මෙ ජයන්ති ගරවො ගරවො ගුණෙහි.

පරත්ථසම්පාදනතො, පුඤ්ඤෙනාධිගතෙනහං;

පරත්ථසම්පාදනකො, භවෙය්‍යං ජාතිජාතියං.

සිස්සො ආහ –

පරමප්පිච්ඡතානෙකසන්තොසොපසමෙසිනං;

සුචිසල්ලෙඛවුත්තීනං, සදාරඤ්ඤනිවාසිනං.

සාසනුජ්ජොතකාරීනං, ආචෙරත්තමුපාගතං;

උදුම්බරගිරිඛ්‍යාතයතීනං යතිපුඞ්ගවං.