ඛුද්දසික්ඛා-අභිනවටීකා

ගන්ථාරම්භකථා

තිලොකතිලකං වන්දෙ, සද්ධම්මාමතනිම්මිතං;

සංසුට්ඨුකතසම්භත්තිං, ජිනං ජනමනොරමං.

සාරිපුත්තං මහාසාමිං, නෙකසත්ථවිසාරදං;

මහාගුණං මහාපඤ්ඤං, නමො මෙ සිරසා ගරුං.

ඛුද්දසික්ඛාය ටීකා යා, පුරාතනා සමීරිතා;

න තාය සක්කා සක්කච්චං, අත්ථො සබ්බත්ථ ඤාතවෙ.

තතොනෙකගුණානං යො, මඤ්ජූසා රතනානව;

සුමඞ්ගලසනාමෙන, තෙන පඤ්ඤවතා සතා.

අජ්ඣෙසිතො යතින්දෙන, සදාරඤ්ඤනිවාසිනා;

සවිනිච්ඡයමෙතිස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

(ක) එත්ථාහ – කිමත්ථමාදිතොවායං ගාථා නික්ඛිත්තා, නනු යථාධිප්පෙතමෙව පකරණමාරභනීයන්ති? වුච්චතෙ – සප්පයොජනත්තා. සප්පයොජනඤ්හි තංදස්සනං තාය රතනත්තයප්පණාමාභිධෙය්‍යකරණප්පකාරප්පයොජනාභිධානසන්දස්සනතො. තානි ච පන සප්පයොජනානි අනන්තරායෙන ගන්ථපරිසමාපනාදිප්පයොජනානමභිනිප්ඵාදනතො. තථා හි සොතූනමත්තනො ච යථාධිප්පෙතත්ථනිප්ඵාදනං රතනත්තයප්පණාමකරණප්පයොජනං. විදිතාභිධෙය්‍යස්ස ගන්ථස්ස විඤ්ඤූනමාදරණීයතා අභිධෙය්‍යකථනප්පයොජනං. සොතුජනසමුස්සාහජනනං කරණප්පකාරප්පයොජනකථනප්පයොජනං. වොහාරසුඛතා පන අභිධානකථනප්පයොජනං.

තත්ථ වන්දිත්වා රතනත්තයන්ති ඉමිනා රතනත්තයප්පණාමො දස්සිතො, ඛුද්දසික්ඛන්ති ඉමිනා ඛුද්දභූතානං සික්ඛානං ඉධ පටිපාදෙතබ්බතාදීපනෙන අභිධෙය්‍යං, අභිධෙය්‍යො ච නාමෙස සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථොති. අභිධානඤ්ච පන ඉමිනාව දස්සිතං තෙන අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනතො. සමාතිකන්ති ඉමිනා කරණප්පකාරො, ඛුද්දසික්ඛන්ති ඉමිනා ච, තෙන ඛුද්දභූතානං සික්ඛානං ඉධ දස්සෙතබ්බභාවප්පකාසනතො. ආදිතො උපසම්පන්න සික්ඛිතබ්බන්ති ඉමිනා පයොජනපයොජනං පන ඉමිනාව සාමත්ථියතො දස්සිතමෙව, තාසං සික්ඛිතබ්බප්පකාසනෙන හි සික්ඛනෙ සති තම්මූලිකාය දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථනිප්ඵත්තියා සංසිජ්ඣනතො. පකරණප්පයොජනානං සාධනසාධියලක්ඛණො සම්බන්ධො තන්නිස්සයදස්සනෙනෙව දස්සිතොයෙවාති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො.

අයං පනෙත්ථාවයවත්ථො – රතනත්තයං වන්දිත්වා ඛුද්දසික්ඛං පවක්ඛාමීති සම්බන්ධො. රතිජනනට්ඨෙන රතනානි, බුද්ධධම්මසඞ්ඝානමෙතං අධිවචනං. අථ වා චිත්තීකතාදිනා කාරණෙන රතනානි, බුද්ධාදයොව රතනානි. තථා ච වුත්තං –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; ඛු. පා. අට්ඨ. 3; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; උදා. අට්ඨ. 45; මහානි. අට්ඨ. 50);

තයො අවයවා අස්සාති තයං, සමුදායාපෙක්ඛං එකවචනං, අවයවවිනිමුත්තස්ස පන සමුදායස්ස අභාවතො තීණි එව රතනානි වුච්චන්ති. රතනානං තයං රතනත්තයං. වන්දිත්වාති තීහි ද්වාරෙහි නමස්සිත්වා. ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වන්දනා කායෙන වන්දති, වචසා වන්දති, මනසා වන්දතී’’ති (අ. නි. 3.155) හි වුත්තං. තත්ථ විඤ්ඤත්තිං අනුප්පාදෙත්වා කෙවලං රතනත්තයගුණානුස්සරණවසෙන මනොද්වාරෙ බහුලප්පවත්තා කුසලචෙතනා මනොද්වාරවන්දනා. තං තං විඤ්ඤත්තිං උප්පාදෙත්වා පන පවත්තා කායවචීද්වාරවන්දනා. සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා, අධිසීලඅධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාවසෙන තිස්සො සික්ඛා. සික්ඛනඤ්චෙත්ථ යථාක්කමං සීලාදිධම්මානං සංවරණවසෙන, එකාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකානං සමාධානවසෙන, ආරම්මණජානනලක්ඛණප්පටිවෙධමග්ගපාතුභාවපාපනවසෙන ච ආසෙවනං දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤත්ථ බහුවිධා සික්ඛා, ඉධ තු සඞ්ඛෙපනයත්තා අප්පකාදිඅනෙකත්ථසම්භවෙපි ඛුද්ද-සද්දස්ස අප්පකත්ථොවෙත්ථ යුත්තතරොති ඛුද්දා අප්පකා සික්ඛාති ඛුද්දසික්ඛා. ඉධ පන ඛුද්දසික්ඛාප්පකාසකො ගන්ථො තබ්බොහාරූපචාරතො ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ‘‘ඛුද්දසික්ඛා’’ති වුච්චති යථා ‘‘වරුණානගර’’න්ති. තං ඛුද්දසික්ඛං. පවක්ඛාමීති කථෙස්සාමි.

කීදිසන්ති ආහ ‘‘ආදිතො උපසම්පන්නසික්ඛිතබ්බ’’න්තිආදි. ආදි-සද්දොයමත්ථි අවයවවචනො යථා ‘‘සබ්බාදීනි සබ්බනාමානී’’ති. අත්ථි අපාදානවචනො යථා ‘‘පබ්බතාදීනි ඛෙත්තානී’’ති. තත්ථාවයවවාචී කම්මසාධනො ‘‘ආදියතීත්‍යාදී’’ති. ඉතරො අපාදානසාධනො ‘‘ආදියති එතස්මාත්‍යාදී’’ති. තත්ථ යො අවයවවචනො, තස්සෙදං ගහණං, තස්මා උපසම්පන්නක්ඛණම්පි අන්තො කත්වා ආදිභූතා උපසම්පන්නක්ඛණතොයෙව පට්ඨායාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එව-සද්දො පනෙත්ථ සබ්බවාක්‍යානං අවධාරණඵලත්තා ලබ්භති. තො-පච්චයො අවධිම්හියෙව, න ආධාරෙ. තත්ථ හි තොපච්චයෙ ආධාරෙ වත්තමානෙ ආදිම්හියෙව මජ්ඣඅන්තානං අවයවභූතෙ උපසම්පන්නක්ඛණෙයෙවාති අත්ථො භවෙය්‍ය, තථා සති අවධාරණනිච්ඡයො නියමොති අත්ථන්තරත්තා ආදික්ඛණනියමෙන මජ්ඣාදයො නිවත්තියෙය්‍යුං. අපාදානවචනස්සාපි ගහණෙ අවධිභූතො උපසම්පන්නක්ඛණො නිවත්තියෙය්‍ය ‘‘පබ්බතාදීනි ඛෙත්තානී’’ති එත්ථ ආදිභූතපබ්බතපරිච්චාගෙන ඛෙත්තග්ගහණං වියාති දට්ඨබ්බං. ටීකායං පන ආධාරත්ථොපි වුත්තො, සො යථාවුත්තදොසං නාතිගච්ඡති. සබ්බත්ථ ‘‘ටීකාය’’න්ති ච වුත්තෙ එත්ථෙව පුරාණටීකායන්ති ගහෙතබ්බං. ආදිතොති ඉමිනා ඉදං දීපෙති – අතිදුල්ලභං ඛණසමවායං ලභිත්වා ආලසියදොසෙන අප්පටිපජ්ජන්තෙහි ච අඤ්ඤාණදොසෙන අඤ්ඤථා පටිපජ්ජන්තෙහි ච අහුත්වා ආදිතො පට්ඨාය නිරන්තරමෙව තීසු සික්ඛාසු සම්මාපටිපජ්ජනවසෙන ආදරො ජනෙතබ්බොති.

උපසම්පන්නෙන උපසම්පන්නාය ච සික්ඛිතබ්බං ආසෙවිතබ්බන්ති උපසම්පන්නසික්ඛිතබ්බං, එකසෙසනයෙන උපසම්පන්නතාසාමඤ්ඤෙන වා උපසම්පන්නායපි එත්ථෙවාවිරොධොති උපසම්පන්නෙන සික්ඛිතබ්බන්ති සමාසො. නනු අධිසීලාදයොව සික්ඛිතබ්බා, එවං සති කථං පකරණං සික්ඛිතබ්බත්තෙන වුත්තන්ති? නායං දොසො, සික්ඛාය සික්ඛිතබ්බත්තෙ සති තද්දීපකගන්ථස්සාපි ආසෙවිතබ්බතා ආපජ්ජතීති. සුඛග්ගහණත්ථං වත්තබ්බවිනිච්ඡයං සකලම්පි සඞ්ගහෙත්වා මාතිකාය ඨපනතො සහ මාතිකායාති සමාතිකං. තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණොයං බහුබ්බීහි තස්ස ඛුද්දසික්ඛාසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤපදත්ථස්ස යො ගුණො මාතිකාසඞ්ඛාතං විසෙසනං, තස්ස ඉධ විඤ්ඤායමානත්තා. සුඛෙනෙව හි ගහණං සියා මාතිකානුසාරෙන තං තං විනිච්ඡයං ඔලොකෙන්තානං සංසයාපගමතො.

මාතිකාවණ්ණනා

(ඛ-ජ) ඉදානි ‘‘සමාතික’’න්ති වුත්තත්තා මාතිකාපදානි තාව උද්දිසිතුං ‘‘පාරාජිකා ච චත්තාරො’’තිආදි ආරද්ධං. එත්ථාහ – තීසු සික්ඛාසු අධිසීලසික්ඛාව කස්මා පඨමං වුත්තාති? සබ්බසික්ඛානං මූලභූතත්තා. ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23; පෙටකො. 22; මි. ප. 2.1.9) හි වුත්තං. තත්‍රාපි මහාසාවජ්ජත්තා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන පවත්තනතො සබ්බපඨමං ජානිතබ්බාති පාරාජිකාව පඨමං වුත්තාති වෙදිතබ්බං. මාතිකාපදානං පන අත්ථො තස්ස තස්ස මාතිකාපදස්ස නිද්දෙසවසෙනෙව විඤ්ඤායතීති න ඉධ විසුං දස්සයිස්සාම. අවිඤ්ඤායමානං පන තත්ථ තත්ථෙව පකාසයිස්සාම.

ඉදානි උද්දිට්ඨපදානුක්කමෙන නිද්දෙසං ආරභන්තො ‘‘පාරාජිකා ච චත්තාරො’’ති පඨමං මාතිකාපදං උද්ධරි. එවමුපරිපි. ඉදානි පාරාජිකායො උද්දිසිත්වා උද්දිට්ඨපදානුක්කමෙන නිද්දෙසං ආරභන්තො ‘‘ගරුකා නවා’’ති දුතියං පදං උද්ධරීතිආදිනා යථායොගං වත්තබ්බං. තත්ථ සික්ඛාපදං අතික්කමිත්වා ආපත්තිං ආපන්නා පුග්ගලා තාය පරාජයන්තීති පරාජියා. තෙයෙව පාරාජිකා උපසග්ගස්ස වුද්ධිං කත්වා ය-කාරස්ස ක-කාරකරණෙන. තෙ පන ගණනපරිච්ඡෙදවසෙන චත්තාරොති අත්ථො.

1. පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා

1-2. ඉදානි තෙ දස්සෙතුං ‘‘මග්ගත්තයෙ’’තිආදි ආරද්ධං. එවමුපරිපි යථායොගං යොජෙතබ්බං. තත්ථ මග්ගත්තයෙති එත්ථ මග්ගා ච නාම තිංස මග්ගා. මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතවසෙන හි තිස්සො ඉත්ථියො. තත්ථ තිරච්ඡානගතාය අයං පරිච්ඡෙදො –

‘‘අපදානං අහී මච්ඡා, ද්විපදානඤ්ච කුක්කුටී;

චතුප්පදානං මජ්ජාරී, වත්ථු පාරාජිකස්සිමා’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.55);

තාසං වච්චපස්සාවමුඛමග්ගවසෙන තයො තයො කත්වා නව මග්ගා, තථා උභතොබ්‍යඤ්ජනකානං, පුරිසානං පන වච්චමුඛමග්ගවසෙන ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ, තථා පණ්ඩකානන්ති තිංස. තෙසං තයෙ. කීදිසෙති ආහ ‘‘සන්ථතසන්ථතෙ’’ති. සන්ථතෙ අසන්ථතෙති පදච්ඡෙදො. න සන්ථතං අසන්ථතං. තස්මිං අසන්ථතෙ. න-කාරො එත්ථ ‘‘අබ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු විය පයිරුදාසෙ, තං කිරියායුත්තස්ස තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස වත්ථුනො විධානෙන සන්ථතස්ස වත්ථුනො පයිරුදාසනං පරිච්චජනං පයිරුදාසොති. න පසජ්ජප්පටිසෙධෙ, සන්ථතං පසජ්ජ පත්වා තස්ස ‘‘බ්‍රාහ්මණො න භවිස්සතී’’තිආදීසු විය න නිසෙධොති. වා-සද්දො පනෙත්ථ වචනයුත්තිබලෙනෙව ලබ්භති, තස්ස පලිවෙඨෙත්වා, අන්තො වා පවෙසෙත්වා වත්ථාදිනා කෙනචි පටිච්ඡන්නෙ වා අප්පටිච්ඡන්නෙ වාති අත්ථො. තථාභූතෙ අල්ලොකාසෙ පකතිවාතෙන අසම්ඵුට්ඨෙ තින්තප්පදෙසෙ. නිමිත්තන්ති අඞ්ගජාතං. සන්තිආදි තබ්බිසෙසනං. සන්ති අත්තනියං. සං-සද්දො හි අත්තනි අත්තනියෙ ච වත්තති. සන්ථතං අසන්ථතන්ති යථාවුත්තනයෙන පටිච්ඡන්නං වා අප්පටිච්ඡන්නං වා. උපාදිණ්ණන්ති අනට්ඨකායප්පසාදං. කිත්තකන්ති ආහ ‘‘තිලමත්තම්පී’’ති. තිලස්ස මත්තං සාකල්ලං යස්ස තං තිලමත්තං. ‘‘මත්තං සාකල්ලං නිච්ඡයෙ’’ති හි නිඝණ්ඩු. එත්ථාපි අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො, තිලබීජප්පමාණම්පීති වුත්තං හොති. කිං තං? නිමිත්තං, පවෙසනං වා. අපි-සද්දො සම්භාවනෙ, ‘‘තිලබීජමත්තම්පී’’ති සම්භාවීයති, අධිකෙ කා නාම කථාති ඉදමෙත්ථ සම්භාවනං, එවංභූතං සං අඞ්ගජාතං යථාවුත්තෙ මග්ගත්තයෙ තිලමත්තම්පි පවෙසන්තො භික්ඛු චුතො පරිභට්ඨො, පාරාජිකො නාම හොති සාසනතොති විඤ්ඤායති ගම්මමානත්ථස්ස සද්දස්ස පයොගං පති කාමාචාරත්තා. කීදිසොති ආහ ‘‘අනික්ඛිත්තසික්ඛො’’ති. නික්ඛිත්තසික්ඛො පන අභික්ඛුකත්තා පරිච්චත්තො. තත්ථ නික්ඛිත්තා ඔහිතා පරිච්චත්තා පච්චක්ඛාතා සික්ඛා එතෙනාති විග්ගහො. යථාලක්ඛණං න නික්ඛිත්තසික්ඛො අනික්ඛිත්තසික්ඛො. තත්ථ චිත්තඛෙත්තකාලප්පයොගපුග්ගලවිජානනවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං ඤත්වා තදභාවෙන අපච්චක්ඛානං වෙදිතබ්බං.

තත්ථ උපසම්පන්නභාවතො චවිතුකාමතාචිත්තං චිත්තං නාම. ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදීනි ‘‘ගිහීති මං ධාරෙහි, උපාසකො, ආරාමිකො, සාමණෙරොති මං ධාරෙහී’’ති ‘‘අලං මෙ බුද්ධෙනා’’තිආදීනි ඡ ඛෙත්තපදානි ඛෙත්තං නාම. ‘‘පච්චක්ඛාමී’’තිආදිනා වුත්තො වත්තමානකාලොයෙව කාලො නාම. යාය කායචි භාසාය වසෙන වාචසිකප්පයොගොව පයොගො නාම. අනුම්මත්තාදිකො පච්චක්ඛාතො ච මනුස්සජාතිකො සොව පුග්ගලො නාම. පච්චක්ඛාතකස්ස වචනසමනන්තරමෙව ‘‘අයං උක්කණ්ඨිතො’’ති වා ‘‘ගිහිභාවං පත්ථයතී’’ති වා සොතුනො ජානනං විජානනං නාමාති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ නට්ඨකායප්පසාදං පන පිළකං වා චම්මඛිලං වා ලොමං වා පවෙසන්තස්ස දුක්කටං. අක්ඛිනාසකණ්ණච්ඡිද්දවත්ථිකොසෙසු, සත්ථකාදීහි කතවණෙ වා මෙථුනරාගෙන නිමිත්තං පවෙසන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. අවසෙසසරීරෙසු උපකච්ඡකාදීසු දුක්කටං. තිරච්ඡානගතානං හත්ථිඅස්සගොගද්‍රභඔට්ඨමහිංසාදීනං නාසාය ථුල්ලච්චයං, වත්ථිකොසෙ ථුල්ලච්චයමෙව. සබ්බෙසම්පි තිරච්ඡානගතානං අක්ඛිකණ්ණවණෙසු දුක්කටං. තථා අවසෙසසරීරෙ කායසංසග්ගරාගෙන, මෙථුනරාගෙන වා ජීවමානකපුරිසස්ස වත්ථිකොසං අප්පවෙසන්තො නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඡුපති, දුක්කටං. බහි නික්ඛන්තදන්තෙසු වායමන්තස්ස පන ථුල්ලච්චයන්ති අයමෙත්ථ සවිනිච්ඡයො අත්ථවණ්ණනක්කමො.

ඉදානි පවෙසනං නාම න කෙවලං අත්තුපක්කමෙනෙව, පරූපක්කමෙනාපි හොති, තත්‍රාපි සාදියන්තොව චුතො හොතීති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අථ වාති අයං නිපාතො, නිපාතසමුදායො වා පක්ඛන්තරාරම්භෙ. පවෙසනඤ්ච ඨිතඤ්ච උද්ධාරො ච පවිට්ඨඤ්ච පවෙසන…පෙ… පවිට්ඨානි, ඉතරීතරයොගද්වන්දො. ඉතරීතරයොගො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤත්ථොපාදානතාති පවෙසනාදීනි ඨිතාදිඅත්ථානිපි හොන්තීති පවිට්ඨ-සද්දොපි පවෙසනාදිඅත්ථො හොති, තතොයෙවෙත්ථ තස්මා බහුවචනසම්භවො. අඤ්ඤථා ද්වන්දෙ අවයවත්ථපධානත්තා එකත්ථවාචකාපි පවිට්ඨ-සද්දා කථං බහුවචනප්පසඞ්ගො. සමාහාරෙ වා ද්වන්දො. ඛණොති කාලවිසෙසො. සො ච යොගවන්තානං ඛණන්තරවිනිමුත්තො නත්ථීති පවෙසන…පෙ…පවිට්ඨානියෙව ඛණොති කම්මධාරයො, අභෙදෙ භෙදපරිකප්පනාය වා පවෙසන…පෙ… පවිට්ඨානං ඛණොති ඡට්ඨීතප්පුරිසො. තස්ස සාදකො, තස්මිං වා සාදකො පවෙසන…පෙ… සාදකො. ඛණ-සද්දො පනෙත්ථ පච්චෙකං යොජෙතබ්බො ද්වන්දසමාසත්තා, පවෙසනකාලං ඨිතකාලං උද්ධාරකාලං පවිට්ඨකාලං, තස්මිං වා සාදියන්තොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවං සෙවනචිත්තපච්චුපට්ඨානෙන සාදකො භික්ඛු චුතොති යොජෙතබ්බං. තත්ථ යථාවුත්තප්පදෙසස්ස අන්තොකරණං පවෙසනං නාම. යාව උද්ධරණාරම්භා නිවත්තං ඨිතං නාම. අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.58) පන මාතුගාමස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිං පත්වා සබ්බථා වායමතො ඔරමිත්වා ඨිතකාලං සන්ධාය ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිසමයෙ’’ති වුත්තං. යාව අග්ගා නීහරණං උද්ධාරො නාම. යාව පවෙසනාරහට්ඨානා අන්තොකතං පවිට්ඨං නාම.

පඨමං.

3-4. ඉදානි දුතියං දස්සෙතුං ‘‘ආදියෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අදින්නං ථෙය්‍යචිත්තෙන ආදියෙය්‍ය…පෙ… සඞ්කෙතං වීතිනාමයෙ, පාරාජිකො භවෙති සම්බන්ධො. අදින්නන්ති මනුස්සසාමිකෙහි කායවාචාහි න දින්නං. ථෙය්‍යචිත්තෙනාති ථෙනොති චොරො, තස්ස භාවො ථෙය්‍යං න-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ද්විත්තෙන. භවන්ති එතස්මා අභිධානබුද්ධීති භාවො, සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං ජාතිගුණාදි. ඉධ පන අවහරණචිත්තසඞ්ඛාතං දබ්බං ථෙය්‍යං. ථෙය්‍යඤ්ච තං චිත්තඤ්චාති ථෙය්‍යචිත්තං, තෙන. ආදියෙය්‍යාති ආරාමාදිං අභියුඤ්ජිත්වා ගණ්හෙය්‍ය. හරෙය්‍යාති හරන්තො ගණ්හෙය්‍ය. අවහරෙය්‍යාති උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති වුච්චමානො ‘‘න මයා ගහිත’’න්තිආදීනි වදන්තො ගණ්හෙය්‍ය. ඉරියාපථං කොපෙය්‍යාති භණ්ඩහාරකස්ස ගමනාදිඉරියාපථං විච්ඡින්දිත්වා ගණ්හෙය්‍ය. කොපං කත්වා ගණ්හාතීති හි එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘කොපී’’ති නාමධාතු. ඨානා චාවෙය්‍යාති ඨපිතට්ඨානතො චාවෙය්‍ය. සඞ්කෙතං වීතිනාමයෙති පරිකප්පිතට්ඨානං වා සුඞ්කඝාතං වා අතික්කාමෙය්‍ය.

එත්ථ ච ආරාමාදිඅභියුඤ්ජනෙ, සාමිකස්ස විමතුප්පාදනධුරනික්ඛෙපෙ, භණ්ඩහාරකස්ස සීසභාරාමසනඵන්දාපනඛන්ධොරොපනෙ, උපනික්ඛිත්තෙ ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති චොදියමානස්ස ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’ති භණනවිමතුප්පාදනධුරනික්ඛෙපෙ, ථලට්ඨස්ස ථෙය්‍යචිත්තෙනාමසනඵන්දාපනඨානාචාවනෙ චාති චතූසු පච්චෙකං යථාක්කමං දුක්කටථුල්ලච්චයපාරාජිකායො වෙදිතබ්බා. ‘‘සහභණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති පඨමදුතියපාදසඞ්කාමනෙ, පරිකප්පිතසුඞ්කඝාතට්ඨානතො පඨමදුතියපාදාතික්කාමෙ චාති ද්වීසු පච්චෙකං කමෙන ථුල්ලච්චයපාරාජිකායො වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකමිස්සකත්තා නානාභණ්ඩවසෙන යොජනා. එකභණ්ඩවසෙන පන සස්සාමිකස්ස දාසස්ස වා තිරච්ඡානගතස්ස වා යථාවුත්තෙන අභියොගාදිනා නයෙන ආදියනහරණාදිවසෙන යොජනා දට්ඨබ්බා.

අපිච ඉමානි ඡ පදානි වණ්ණයන්තෙන නානාභණ්ඩඑකභණ්ඩසාහත්ථිකපුබ්බප්පයොගථෙය්‍යාවහාරසඞ්ඛාතෙ පඤ්චපඤ්චකෙ සමොධානෙත්වා පඤ්චවීසති අවහාරා දස්සෙතබ්බා ඡප්පදන්තොගධත්තා සබ්බෙසම්පි අවහාරානං. තෙ පන අවහාරා යෙන කෙනචි අභියොගාදිආකාරනානත්තමත්තෙන භින්නාති තංවසෙන පඤ්චපඤ්චකං නාම ජාතං. එවං සංවණ්ණිතඤ්හි ඉදං අදින්නාදානපාරාජිකං සුවණ්ණිතං නාම හොතීති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ පඤ්චකානි ‘‘ආදියෙය්‍යා’’තිආදීනං පඤ්චන්නං පදානං වසෙන ලබ්භන්ති. යං පනෙතං ‘‘සඞ්කෙතං වීතිනාමයෙ’’ති ඡට්ඨං පදං, තං තතියපඤ්චමෙසු පඤ්චකෙසු නිස්සග්ගියපරිකප්පාවහාරවසෙන යොජෙතබ්බං.

තත්ථ සාහත්ථික-සද්දෙන උපචාරතො තංසහචරිතපඤ්චකං ගහෙත්වා ‘‘සාහත්ථිකඤ්ච තං පඤ්චකඤ්චා’’ති වා ‘‘සාහත්ථිකාදි පඤ්චක’’න්ති මජ්ඣෙපදලොපවසෙන වා සාහත්ථිකපඤ්චකං. එවමුපරිපි. තං පන සාහත්ථිකො ආණත්තිකො නිස්සග්ගියො අත්ථසාධකො ධුරනික්ඛෙපො චාති. තත්ථ සකො හත්ථො සහත්ථො, සහත්ථෙන නිබ්බත්තො සාහත්ථිකො. එවං ආණත්තිකො. සුඞ්කඝාතපරිකප්පිතොකාසානං අන්තො ඨත්වා බහි නිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගො, සො එව නිස්සග්ගියො. කාලං අනියමෙත්වා ආණත්තස්ස භණ්ඩග්ගහණතො ච පරස්ස තෙලකුම්භියා පාදග්ඝනකං තෙලං අවස්සං පිවනකානං උපාහනාදීනං නික්ඛිත්තානං තෙලපාතනතො ච පුරෙතරමෙව පාරාජිකසඞ්ඛාතං අත්ථං සාධෙතීති අත්ථසාධකො. සො පන ආණාපනප්පයොගො, උපාහනාදීනං නික්ඛෙපප්පයොගො ච. ආරාමාභියොගෙ ච උපනික්ඛිත්තභණ්ඩෙ ච තාවකාලිකභණ්ඩදෙය්‍යානමදානෙ ච ධුරස්ස නික්ඛෙපො ධුරනික්ඛෙපො.

පුබ්බප්පයොගපඤ්චකං නාම පුබ්බප්පයොගො සහප්පයොගො සංවිධාවහාරො සඞ්කෙතකම්මං නිමිත්තකම්මන්ති. තත්ථ ආණාපනං භණ්ඩග්ගහණතො පුබ්බත්තා පුබ්බප්පයොගො නාම. ඨානාචාවනඛිලසඞ්කාමනප්පයොගෙන සහ වත්තමානො සහප්පයොගො. සංවිධාය සම්මන්තයිත්වා ගතෙසු එකෙනාපි භණ්ඩෙ ඨානා චාවිතෙ සබ්බෙසං අවහාරො සංවිධාවහාරො. සඞ්කෙතකම්මන්ති පුබ්බණ්හාදිකාලපරිච්ඡෙදවසෙන සඤ්ජානනකරණං. නිමිත්තකම්මං නාම සඤ්ඤුප්පාදනත්ථං අක්ඛිනිඛණනාදිකරණං.

ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකං පන සයමෙව දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. නනු ච ඡප්පදන්තොගධත්තා ‘‘සබ්බෙසම්පි අවහාරාන’’න්ති වුත්තං, එවං සති ‘‘අථ වා’’ති පක්ඛන්තරවසෙන විසුං විය ඉදං පඤ්චකං කස්මා වුත්තන්ති? නනු අවොචුම්හා ‘‘යෙන කෙනචි අභියොගාදිආකාරනානත්තමත්තෙන භින්නා’’ති, එතාදිසස්ස භෙදස්ස සම්භවතො පක්ඛන්තරවසෙනාපි යුජ්ජතීති එවං වුත්තං. ඉමස්ස පඤ්චකස්ස විසුං උද්ධරිත්වා වචනං පන පසිද්ධිවසෙනාති දට්ඨබ්බං, කුස-සද්දෙන කුසසඞ්කාමනමධිප්පෙතං අභෙදොපචාරෙන. ථෙය්‍යඤ්ච බලඤ්ච කුසො ච ඡන්නඤ්ච පරිකප්පො ච ථෙය්‍යා…පෙ… පරිකප්පං, දීඝො සන්ධිවසෙන. තෙන අවහාරකො පාරාජිකො භවෙති සම්බන්ධො. යො පන පටිච්ඡන්නෙන අවහාරකො, සො අත්ථතො පටිච්ඡන්නස්ස අවහාරකො හොතීති ද්වන්දසමාසන්තොගධත්තෙපිචස්ස විරොධාභාවොභාවසාධනො චායං ඡන්න-සද්දො දට්ඨබ්බො. තත්ථ සන්ධිච්ඡෙදනාදීනි කත්වා වා තුලාකූටමානකූටකහාපණකූටාදීහි වඤ්චෙත්වා වා ගණ්හන්තො ථෙය්‍යාවහාරකො. බලක්කාරෙන පරසන්තකං ගණ්හන්තො බලාවහාරකො. කුසං සඞ්කාමෙත්වා ගණ්හන්තො කුසාවහාරකො. තිණපණ්ණාදීහි යං කිඤ්චි පටිච්ඡාදෙත්වා පච්ඡා කස්ස පටිච්ඡන්නස්ස අවහාරකො පටිච්ඡන්නාවහාරකො. සාටකාදිභණ්ඩවසෙන, ගබ්භද්වාරාදිඔකාසවසෙන වා පරිකප්පෙත්වා ගණ්හන්තො පරිකප්පාවහාරකො. එත්ථ පන පරිකප්පිතභණ්ඩග්ගහණෙ පරිකප්පිතපරිච්ඡෙදාතික්කමෙ ච පාරාජිකං වෙදිතබ්බං.

ඉදානි පනෙත්ථ විනිච්ඡයං දස්සෙතුං ‘‘භණ්ඩකාලග්ඝදෙසෙහී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ අදින්නාදානෙ භණ්ඩඤ්ච කාලො ච අග්ඝො ච දෙසො ච තෙහි ච පරිභොගෙන ච විනිච්ඡයො කාතබ්බොති අත්ථො. තත්ථ අවහටභණ්ඩස්ස සස්සාමිකස්සාමිකභාවං සස්සාමිකෙපි සාමිකානං සාලයනිරාලයභාවඤ්ච උපපරික්ඛිත්වා සාලයකාලෙ චෙ අවහටං, භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාතබ්බො විනිච්ඡයො භණ්ඩෙන විනිච්ඡයො. නිරාලයකාලෙ චෙ අවහටං, පාරාජිකං නත්ථි, සාමිකෙසු පුන ආහරාපෙන්තෙසු දාතබ්බං. තදෙව හි භණ්ඩං කදාචි මහග්ඝං, කදාචි අප්පග්ඝං, තස්මා යස්මිං කාලෙ භණ්ඩං අවහටං, තස්මිංයෙව කාලෙ යො තස්ස අග්ඝො, තෙන කාතබ්බො විනිච්ඡයො කාලෙන විනිච්ඡයො. නවභණ්ඩස්ස යො අග්ඝො, සො පච්ඡා පරිහායති, තස්මා සබ්බදා පකතිඅග්ඝවසෙන අකත්වා කාතබ්බො විනිච්ඡයො අග්ඝෙන විනිච්ඡයො. භණ්ඩුට්ඨානදෙසෙ භණ්ඩං අප්පග්ඝං හොති, අඤ්ඤත්ථ මහග්ඝං, තස්මා යස්මිං දෙසෙ භණ්ඩං අවහටං, තස්මිංයෙව දෙසෙ අග්ඝෙන කාතබ්බො විනිච්ඡයො දෙසෙන විනිච්ඡයො. පරිභොගෙන සාටකාදිනො භණ්ඩස්ස අග්ඝො පරිහායති, තස්මා තස්ස පරිභොගවසෙන පරිහීනාපරිහීනභාවං උපපරික්ඛිත්වා කාතබ්බො විනිච්ඡයො පරිභොගෙන විනිච්ඡයො.

දුතියං.

5-7. ඉදානි තතියං දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සවිග්ගහ’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනුස්සවිග්ගහං කලලතො පට්ඨාය ජීවමානකමනුස්සජාතිකානං සරීරං. චිච්ච පාණොති සඤ්ඤාය සද්ධිංයෙව ‘‘වධාමි න’’න්ති වධකචෙතනාය චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා. ජීවිතා වා වියොජයෙති යො භික්ඛු ජාතිඋණ්ණංසුනා සමුද්ධටතෙලබින්දුමත්තං කලලරූපකාලෙ තාපනාදීහි වා තතො වා උද්ධමපි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන රූපජීවිතින්ද්‍රියොපක්කමෙ සති තදායත්තවුත්තිනො අරූපජීවිතස්සාපි වොරොපනසම්භවතො උභයජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. වා-සද්දො විකප්පෙ. මරණචෙතනොති මරණෙ චෙතනා යස්ස සො මරණාධිප්පායො. සත්ථහාරකන්ති ජීවිතං හරතීති හාරකං, සත්ථඤ්ච තං හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං, තං. අස්ස මනුස්සවිග්ගහස්ස. උපනික්ඛිපෙති සමීපෙ නික්ඛිපෙය්‍ය වා. එතෙන ථාවරප්පයොගං දස්සෙති. ගාහෙය්‍ය මරණූපායන්ති ‘‘සත්ථං වා ආහර, විසං වා ඛාදා’’තිආදිනා නයෙන මරණත්ථාය උපායං ගාහාපෙය්‍ය වා. එතෙන ආණත්තිප්පයොගො දස්සිතො. වදෙය්‍ය මරණෙ ගුණන්ති කායවාචාදූතලෙඛාහි ‘‘යො එවං මරති, සො ධනං වා ලභතී’’තිආදිනා නයෙන මරණෙ ගුණං පකාසෙය්‍ය වා. උභයත්ථ අධිකාරවසෙන වා-සද්දො ආහරිතබ්බො. සො භික්ඛු චුතොති සම්බන්ධො, සාසනතොති විඤ්ඤායති.

ඉදානි පනස්ස ඡබ්බිධෙ පයොගෙදස්සෙතුං ‘‘පයොගා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාහත්ථි…පෙ… ඉද්ධිවිජ්ජාමයා පයොගාති ඉමෙ ඡ පයොගාති සම්බන්ධො. ක-කාරලොපෙන පනෙත්ථ ‘‘සාහත්ථී’’ති වුත්තං. අථ වා අනෙකත්ථෙ අනෙකතද්ධිතසම්භවෙන සහත්ථස්සායං පයොගො සාහත්ථීති පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. සාහත්ථි ච නිස්සග්ගො ච ආණත්ති ච ථාවරො චාති ද්වන්දො. ඉද්ධි ච විජ්ජා ච, තාසමිමෙති ඉද්ධිවිජ්ජාමයා, ඉද්ධිමයො විජ්ජාමයොති වුත්තං හොති. පයොගාති ඉමෙ ඡප්පයොගා නාම හොන්තීති අත්ථො. තත්ථ සයං මාරෙන්තස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං සාහත්ථිකො පයොගො. දූරෙ ඨිතං මාරෙතුකාමස්ස කායාදීහි උසුසත්තිආදීනං නිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගො. ‘‘අසුකං නාම මාරෙහී’’තිආදිනා ආණාපෙන්තස්ස ආණාපනං ආණත්ති, ඔපාතඛණනං අපස්සෙනසංවිධානං අසිආදීනං උපනික්ඛිපනාදි ථාවරො. මාරණත්ථං කම්මවිපාකජාය ඉද්ධියා පයොජනං ඉද්ධිමයො. කම්මවිපාකජිද්ධි ච නාමෙසා රාජාදීනං රාජිද්ධිආදයො. තත්ථ පිතුරඤ්ඤො සීහළින්දස්ස දාඨාකොටනෙන චූළසුමනකුටුම්බියමාරණෙ රාජිද්ධි දට්ඨබ්බා, තදත්ථමෙව අථබ්බණාදිවිජ්ජාය පරිජප්පනං විජ්ජාමයො පයොගො.

එවං ඡප්පයොගෙ දස්සෙත්වා තෙසු ආණත්තිප්පයොගස්ස නියාමකෙ දස්සෙතුං ‘‘කාලා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථාවුත්තං ආණත්තිං නියමෙන්ති සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතාවසෙන පරිච්ඡින්දන්තීති ආණත්තිනියාමකා. තෙ පන කාලො ච වත්ථු ච ආවුධඤ්ච ඉරියාපථො චාති චත්තාරො, තථා කිරියාවිසෙසො ඔකාසොති ගණනපරිච්ඡෙදවසෙන ඡ හොන්තීති අත්ථො. තත්ථ කාලො පුබ්බණ්හාදි යොබ්බනාදි ච. වත්ථු මාරෙතබ්බො සත්තො. ආවුධං අසිආදි. ඉරියාපථො මාරෙතබ්බස්ස ගමනාදි. කිරියාවිසෙසො විජ්ඣනාදි. ඔකාසො ගාමාදි. යො හි ‘‘අජ්ජ, ස්වෙ’’ති අනියමෙත්වා ‘‘පුබ්බණ්හෙ මාරෙහී’’ති වුත්තො යදා කදාචි පුබ්බණ්හෙ මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො. යො පන ‘‘පුබ්බණ්හෙ’’ති වුත්තො මජ්ඣන්හාදීසු මාරෙති, විසඞ්කෙතො හොති, ආණාපකස්ස අනාපත්ති. එවං කාලස්ස සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතාවසෙන නියාමකතා වෙදිතබ්බා. ඉමිනාව නයෙන වත්ථුආදීසුපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

තතියං.

8-9. ඉදානි චතුත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඣානාදිභෙද’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තනි නොසන්තං අත්තුපනායිකඤ්ච පච්චුප්පන්නභවස්සිතඤ්ච අඤ්ඤාපදෙසරහිතඤ්ච ඣානාදිභෙදං කොට්ඨාසං කත්වා වා එකෙකං කත්වා වා කායෙන වා වාචාය වා විඤ්ඤත්තිපථෙ දීපෙන්තො නාධිමානිකො ඤාතෙ චුතො භවෙති සම්බන්ධො. තත්ථ අත්තනි සකසන්තානෙ නොසන්තං අනුප්පන්නත්තායෙව අවිජ්ජමානං, එත්ථ නොසන්තොති අත්ථෙ තප්පුරිසො. ඣානාදිභෙදන්ති ඣානං ආදි යස්ස ‘‘විමොක්ඛසමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සන මග්ගභාවනා ඵලසච්ඡි කිරියාකිලෙසප්පහානවිනීවරණතාචිත්තස්ස සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී’’ති (පාරා. 198) වුත්තස්ස සො ඣානාදි, සොව භෙදො විසෙසොති සමාසො. තං ඣානාදිභෙදං උත්තරිමනුස්සධම්මං. අත්තුපනායිකන්ති ‘‘අයං මයි අත්ථී’’ති ආරොචනවසෙන අත්තනි උපනීයති, ‘‘අහං වා එත්ථ සන්දිස්සාමී’’ති අත්තා උපනීයති එත්ථ ධම්මෙති වා අත්තුපනායිකො, ඣානාදිභෙදො, තං. පච්චුප්පන්නභවස්සිතන්ති පච්චුප්පන්නභවො නාම ඉදානි වත්තමානො අත්තභාවො, තන්නිස්සිතොති සමාසො, සො ච ඣානාදිභෙදොයෙව, තං.

අඤ්ඤාපදෙසරහිතන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසි, සො භික්ඛු පඨමං ඣානං සමාපජ්ජී’’තිආදිනා (පාරා. 220) නයෙන අඤ්ඤස්ස අපදෙසො, තෙන රහිතො චත්තොති තප්පුරිසසමාසො, සො රහිතො තෙනාති වා බහුබ්බීහි, ඣානාදිභෙදොව, තං. කොට්ඨාසං කත්වා වාති ‘‘පඨමං ඣානං දුතියං ඣානං සමාපජ්ජිං, පඨමං ඣානං තතියං ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිආදිනා නයෙන කොට්ඨාසං කත්වා වා. එකෙකං කත්වා වාති ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිං, දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිආදිනා නයෙන එකෙකං කත්වා වා. එත්ථ ච එකන්ති ඨිතෙ විච්ඡායං ද්විත්තං. එත්ථ පන කත්වාති කරණකිරියාය එකෙකවසෙන භින්නස්ස ඣානාදිනො අත්ථස්ස සම්බන්ධනිච්ඡා විච්ඡාති වෙදිතබ්බා. ටීකායං පන ‘‘කොට්ඨාසං වාති එත්ථ ‘ඣානලාභී, විමොක්ඛලාභී, සමාධිලාභී, සමාපත්තිලාභීම්හී’ති එවමාදිනා නයෙන කොට්ඨාසතො වාති අත්ථො’’ති ච ‘‘එකෙකං වාති ‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, දුතියස්ස ඣානස්ස ලාභීම්හී’ති එවමාදිනා නයෙන එකෙකං වාති අත්ථො’’ති ච වුත්තං. සො පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච අවුත්තක්කමොති වෙදිතබ්බො. කායෙන වාති හත්ථමුද්දාදිවසෙන කායෙන වා. වාචාති එත්ථ ය-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨො ‘‘අලජ්ජිතා’’තිආදීසු විය. විඤ්ඤත්තිපථෙති කායවචීවිඤ්ඤත්තීනං ගහණයොග්‍යෙ පදෙසෙ ඨත්වාති අජ්ඣාහරිතබ්බං. දීපෙන්තොති ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙන අයං ධම්මො මයි අත්ථී’’ති පකාසෙන්තො. නාධිමානිකොති අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිතාසඞ්ඛාතො අධිකො මානො, සො නත්ථි එතස්සාති නාධිමානිකො, භික්ඛු. ඤාතෙති විඤ්ඤුනා මනුස්සජාතිකෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානෙ වුත්තනයෙන විඤ්ඤාතෙ සති චුතො භවෙ සාසනතොති විඤ්ඤායති. අඤ්ඤාපදෙසෙන දීපයතො පන ථුල්ලච්චයං. එත්ථ ච –

දුක්කටං පඨමස්සෙව, සාමන්තමිති වණ්ණිතං;

සෙසානං පන තිණ්ණම්පි, ථුල්ලච්චයමුදීරිතන්ති.

චතුත්ථං.

10. ඉදානි චතුන්නම්පි චෙතෙසමසංවාසතං අභබ්බතඤ්ච දීපෙතුං ‘‘පාරාජිකෙතෙ’’තිආදි ආරද්ධං. එතෙ චත්තාරො පාරාජිකා පුග්ගලා යථා පුරෙ පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ, අනුපසම්පන්නකාලෙ ච විය අසංවාසාති සම්බන්ධො. සහ වසන්ති යස්මා සබ්බෙපි ලජ්ජිනො එතෙසු කම්මාදීසු න එකොපි තතො බහිද්ධා සන්දිස්සතීති එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතාති ඉමෙ තයො සංවාසා නාම. තත්ථ අපලොකනාදිකං චතුබ්බිධම්පි සඞ්ඝකම්මං සීමාපරිච්ඡින්නෙහි පකතත්තෙහි භික්ඛූහි එකතො කත්තබ්බතා එකකම්මං නාම. තථා පඤ්චවිධොපි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො එකතො උද්දිසිතබ්බත්තා එකුද්දෙසො නාම. පඤ්ඤත්තං පන සික්ඛාපදං සබ්බෙහිපි ලජ්ජීපුග්ගලෙහි සමං සික්ඛිතබ්බභාවතො සමසික්ඛතා නාම. නත්ථි තෙ සංවාසා එතෙසන්ති අසංවාසා. ‘‘අභබ්බා’’තිආදීසු භික්ඛුභාවායාති තුමත්ථෙ සම්පදානවචනං, තස්මා යථා සීසච්ඡින්නො ජීවිතුං අභබ්බො, එවං චත්තාරොමෙ පුග්ගලා භික්ඛුභාවාය භික්ඛූ භවිතුං අභබ්බාති අත්ථො.

11. ඉදානි පරියායාණත්තීහි සම්භවන්තෙ දස්සෙතුං ‘‘පරියායො චා’’තිආදිමාහ. පරියායො ච ආණත්ති ච තතියෙ මනුස්සවිග්ගහෙ ලබ්භතීති සම්බන්ධො. තත්ථ කායාදීහි යථාවුත්තෙහි ‘‘යො එවං මරති, සො ධනං වා ලභතී’’ති එවමාදිවිඤ්ඤාපකො බ්‍යඤ්ජනභූතො කායවචීපයොගො පරියායො. ඉමිනා ඉදං දීපෙති – යථා අදින්නාදානෙ ‘‘ආදියෙය්‍යා’’ති (පාරා. 92) වුත්තත්තා පාරියායකථාය මුච්චති, න ඉධ එවං. ‘‘සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති (පාරා. 172) පරියායකයායපි න මුච්චතීති. ‘‘දුතියෙ පනා’’තිආදීසු අත්ථො පාකටොයෙව. එවමුපරිපි පාකටමුපෙක්ඛිස්සාම.

12. ඉදානි මෙථුනධම්මාදීනං අඞ්ගානි දස්සෙතුං ‘‘සෙවෙතූ’’තිආදිමාහ. සෙවෙතුකාමතාචිත්තන්ති මෙථුනං සෙවෙතුං කාමෙතීති සෙවෙතුකාමො, තස්ස භාවො නාම තණ්හා, තාය සෙවෙතුකාමතාය සම්පයුත්තං චිත්තන්ති තප්පුරිසො. මෙථුනධම්මස්සාති මිථුනානං ඉත්ථිපුරිසානං ඉදන්ති මෙථුනං, තමෙව ධම්මොති මෙථුනධම්මො. ඉධ පන උපචාරවසෙන පාරාජිකාපත්ති මෙථුනධම්මො නාම. අථ වා මෙථුනෙන ජාතො ධම්මො පාරාජිකාපත්ති මෙථුනධම්මො, තස්ස මෙථුනධම්මස්ස මෙථුනධම්මපාරාජිකාපත්තියා. අඞ්ගද්වයන්ති අඞ්ගානං කාරණානං ද්වයං. බුධාති විනයධරා විඤ්ඤුනො.

13. මනුස්සසන්ති මනුස්සානං සං මනුස්සසං, තදායත්තවත්ථුකා ච. එතෙන පෙතතිරච්ඡානගතායත්තං නිවත්තෙති. තථාසඤ්ඤීති තථා තාදිසා සඤ්ඤා තථාසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති තථාසඤ්ඤී. පරායත්තසඤ්ඤිතා චාති අත්ථො. භාවප්පධානා ඉමෙ නිද්දෙසා, භාවපච්චයලොපො වා ‘‘බුද්ධෙ රතන’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3) විය. එවමුපරිපි ඊදිසෙසු. ථෙය්‍යචිත්තන්ති ථෙනභාවසඞ්ඛාතං චිත්තඤ්ච. වත්ථුනො ගරුතාති භණ්ඩස්ස පාදඅතිරෙකපාදාරහභාවෙන ගරුතා ච. ඌනපඤ්චමාසකෙ වා අතිරෙකමාසකෙ වා ථුල්ලච්චයං. මාසකෙ වා ඌනමාසකෙ වා දුක්කටං. අවහාරොති පඤ්චවීසතියා අවහාරානං අඤ්ඤතරෙන අවහරණඤ්චාති ඉමෙ පඤ්ච අදින්නාදානහෙතුයො අදින්නාදානපාරාජිකාපත්තියා අඞ්ගානි.

14. පාණො මානුස්සකොති මනුස්සජාතිසම්බන්ධො පාණො ච, පාණොති හි වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො පන ජීවිතින්ද්‍රියං වුච්චති. පාණසඤ්ඤිතාති පාණොති සඤ්ඤිතා ච, ඝාතනං ඝාතො, සො එව චෙතනා ඝාතචෙතනා, ‘‘වධාමි න’’න්ති එවං පවත්තා සා ච, තංසමුට්ඨිතො සාහත්ථිකාදීනං ඡන්නමඤ්ඤතරො පයොගො ච, තෙන පයොගෙන මරණඤ්චාති එතෙ යථාවුත්තා පඤ්ච වධහෙතුයො පාණඝාතාපජ්ජිතබ්බආපත්තියා අඞ්ගානීති අත්ථො.

15. අත්තනි අසන්තතාති උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස සන්තානෙ අවිජ්ජමානතා ච. පාපමිච්ඡතායාරොචනාති යා සා ‘‘ඉධෙකච්චො දුස්සීලො සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’තිආදිනා (විභ. 851) නයෙන වුත්තා පාපඉච්ඡතාය සමන්නාගතා, තාය උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ආරොචනා ච. තස්සාති යස්ස ආරොචෙති, තස්ස. මනුස්සජාතිතාති මනුස්සානං ජාති යස්ස, තස්ස භාවො මනුස්සජාතිතා, සා ච, නඤ්ඤාපදෙසොති න අඤ්ඤාපදෙසො අඤ්ඤාපදෙසාභාවො ච, තදෙව ජානනන්ති තඞ්ඛණංයෙව විජානනඤ්චාති ඉමානි පඤ්ච එත්ථ අසන්තදීපනෙ අස්මිං සන්තානෙ අවිජ්ජමානඋත්තරිමනුස්සධම්මප්පකාසනනිමිත්තෙ පාරාජිකෙ අඞ්ගානි හෙතුයොති අත්ථො.

16. එවං තෙසමසංවාසතාභබ්බතාදීනි දස්සෙත්වා ඉදානි න තෙ චත්තාරොව, අථ ඛො සන්තඤ්ඤෙපීති තෙ සබ්බෙපි සමොධානෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අසාධාරණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසාධාරණාති පාරාජිකා ධම්මා අධිප්පෙතා. තෙනෙව චෙත්ථ පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තස්මා භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණා පාරාජිකා ධම්මා චත්තාරො චාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උපචාරවසෙන තු උබ්භජාණුමණ්ඩලිකාදිකා පාරාජිකාපන්නා පරිග්ගය්හන්ති. තාසු යා අවස්සුතා අවස්සුතස්ස මනුස්සපුරිසස්ස අක්ඛකානං අධො ජාණුමණ්ඩලානං කප්පරානඤ්ච උපරි කායසංසග්ගං සාදියති, අයං උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා. යා පන අඤ්ඤිස්සා භික්ඛුනියා පාරාජිකං පටිච්ඡාදෙති, සා වජ්ජප්පටිච්ඡාදිකා. යා උක්ඛිත්තකං භික්ඛුං තස්සා දිට්ඨියා ගහණවසෙන අනුවත්තති, සා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා. කායසංසග්ගරාගෙන තින්තස්ස හත්ථග්ගහණං සඞ්ඝාටිකණ්ණග්ගහණං කායසංසග්ගත්ථාය පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨානං ඨත්වා සල්ලපනං සඞ්කෙතගමනං පුරිසස්සාගමනසාදියනං පටිච්ඡන්නොකාසවවිසනං හත්ථපාසෙ ඨත්වා කායොපසංහරණන්ති ඉමානි අට්ඨ වත්ථූනි යස්සා අවස්සුතාය, සා අට්ඨවත්ථුකා නාම.

අභබ්බකා එකාදස චාති එත්ථ පණ්ඩකො ථෙය්‍යසංවාසකො තිත්ථියපක්කන්තකො තිරච්ඡානගතො මාතුඝාතකො පිතුඝාතකො අරහන්තඝාතකො භික්ඛුනිදූසකො සඞ්ඝභෙදකො ලොහිතුප්පාදකො උභතොබ්‍යඤ්ජනකොති ඉමෙ අභබ්බා එකාදස ච. තෙසු පණ්ඩකොති ඔපක්කමිකනපුංසකපණ්ඩකා ච පණ්ඩකභාවපක්ඛෙ පක්ඛපණ්ඩකො ච ඉධ අධිප්පෙතා. ආසිත්තඋසූයපණ්ඩකානං පන පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච න වාරිතා. ථෙය්‍යසංවාසකො පන ලිඞ්ගත්ථෙනකාදිවසෙන තිවිධො. තත්ථ සයං පබ්බජිතත්තා ලිඞ්ගමත්තං ථෙනෙතීති ලිඞ්ගත්ථෙනකො. භික්ඛුවස්සගණනාදිකං සංවාසං ථෙනෙතීති සංවාසත්ථෙනකො. සික්ඛං පච්චක්ඛාය එවං පටිපජ්ජන්තෙපි එසෙව නයො. යථාවුත්තමුභයං ථෙනෙතීති උභයත්ථෙනකො. ඨපෙත්වා පන ඉමං තිවිධං –

රාජදුබ්භික්ඛකන්තාර-රොගවෙරිභයෙන වා;

චීවරාහරණත්ථං වා, ලිඞ්ගං ආදියතීධ යො.

සංවාසං නාධිවාසෙති, යාව සො සුද්ධමානසො;

ථෙය්‍යසංවාසකො නාම, තාව එස න වුච්චතීති. (මහාව. අට්ඨ. 110; කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා);

තිත්ථියපක්කන්තකාදයො තු තංතංවචනත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. තිරච්ඡානගතො පන ඨපෙත්වා මනුස්සජාතිකං අවසෙසො සබ්බො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ එකාදස පුග්ගලා භික්ඛුභාවාය අභබ්බත්තා පාරාජිකාපන්නසදිසතාය ‘‘පාරාජිකා’’ති වුච්චන්ති. විබ්භන්තා භික්ඛුනීති ගිහිනිවාසනනිවත්ථා භික්ඛුනී ච. සා හි එත්තාවතා පාරාජිකා. මුදුකා පිට්ඨි යස්ස, සො ච. සො හි අනභිරතියා පීළිතො යදා අත්තනො අඞ්ගජාතං අත්තනො වච්චමුඛමග්ගෙසු පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති.

17-18. ලම්බමානමඞ්ගජාතමෙතස්සාති ලම්බී. සො යථාවුත්තෙසු පවෙසිතො පාරාජිකො. මුඛෙන ගණ්හන්තො අඞ්ගජාතං පරස්ස චාති යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස සුත්තස්ස වා මතස්ස වා අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගණ්හාති, සො පරස්ස අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගණ්හන්තො ච. තත්ථෙවාභිනිසීදන්තොති යො අනභිරතියා පීළිතො තත්ථෙව පරස්ස අඞ්ගජාතෙ වච්චමග්ගෙන අභිනිසීදති, සො චාති එතෙ ද්වයංද්වයසමාපත්තියා අභාවෙපි මග්ගෙ මග්ගප්පවෙසනහෙතු මෙථුනස්ස අනුලොමිකා චත්තාරො ච. ඉධාගතා චත්තාරොති ඉධ ඛුද්දසික්ඛායං යථාවුත්තා මෙථුනධම්මා පාරාජිකාදයො චත්තාරො චාති සමොධානා පිණ්ඩීකරණවසෙන චතුවීසති පාරාජිකා භවන්තීති සෙසො. එත්ථ ච ගාථාබන්ධවසෙන රස්සං කත්වා ‘‘පරාජිකා’’ති වුත්තං. එත්ථාහ – මාතුඝාතකාදයො තතියං පාරාජිකං ආපන්නා, භික්ඛුනිදූසකො, මුදුපිට්ඨිකාදයො චත්තාරො ච පඨමපාරාජිකං ආපන්නා එවාති කුතො චතුවීසතීති? වුච්චතෙ – මාතුඝාතකාදයො හි චත්තාරො ඉධ අනුපසම්පන්නා එව අධිප්පෙතා. මුදුපිට්ඨිකාදයො චත්තාරො කිඤ්චාපි පඨමපාරාජිකෙන සඞ්ගහිතා, යස්මා පන එකෙන පරියායෙන මෙථුනධම්මං අප්පටිසෙවිනො හොන්ති, තස්මා විසුං වුත්තාති.

පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සඞ්ඝාදිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා

19. වුට්ඨානස්ස ගරුකත්තා ගරුකාති සඞ්ඝාදිසෙසා වුච්චන්ති. නවාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. නනු ‘‘නවා’’ති කස්මා වුත්තං, ‘‘තෙරසා’’ති වත්තබ්බන්ති? නායං දොසො, චිරෙනාපජ්ජිතබ්බෙ චත්තාරො යාවතතියකෙ ඨපෙත්වා වීතික්කමක්ඛණෙයෙව ආපජ්ජිතබ්බා පඨමාපත්තිකා වුච්චන්තීති. ඉදානි තෙ දස්සෙතුං ‘‘මොචෙතුකාමතා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සුක්කස්සාති ආසයධාතුනානත්තතො නීලාදිවසෙන දසවිධෙ සුක්කෙ යස්ස කස්සචි සුක්කස්ස. මොචෙතුකාමතාති මොචෙතුකාමතාය, ය-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. ඉමිනා පන වචනෙන මොචනස්සාද මුච්චනස්සාද මුත්තස්සාදමෙථුනස්සාද ඵස්සස්සාද කණ්ඩුවනස්සාද දස්සනස්සාද නිසජ්ජනස්සාද වාචස්සාද ගෙහසිතපෙම වනභඞ්ගිය සඞ්ඛාතෙසු එකාදසස්සාදෙසු එකංයෙව මොචනස්සාදං දස්සෙති.

තත්ථ මොචනාය අස්සාදො සුඛවෙදනා මොචනස්සාදො. මුච්චනෙ අත්තනො ධම්මතාය මුච්චනෙ අස්සාදො මුච්චනස්සාදො. එවං සබ්බත්ථ සත්තමීතප්පුරිසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉමෙහි පන නවහි පදෙහි සම්පයුත්තඅස්සාදසීසෙන රාගො වුත්තො. ගෙහනිස්සිතෙසු මාතාදීසු පෙමං ගෙහෙ සිතං පෙමන්ති ගෙහසිතපෙමං, ඉමිනා සරූපෙනෙව රාගො වුත්තො. සන්ථවකරණත්ථාය ඉත්ථියා පෙසිතපුප්ඵාදි වනභඞ්ගියං, ඉමිනා ච වත්ථුවසෙන රාගො වුත්තො. මෙථුනස්සාදොපි ඉත්ථියා ගහණප්පයොගෙන වෙදිතබ්බො. සබ්බත්ථෙව ච පන චෙතනානිමිත්තුපක්කමමොචනෙ සති විසඞ්කෙතාභාවො වෙදිතබ්බො. උපක්කම්ම හත්ථාදිනා නිමිත්තෙ උපක්කමිත්වා. අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තෙනාති සුපිනොයෙව සුපිනන්තො ‘‘කම්මමෙව කම්මන්තො’’තිආදීසු විය අන්ත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. තං සුපිනන්තං විනා විමොචයං සුක්කං විමොචෙන්තො සමණො යො කොචි භික්ඛු ගරුකං ගරුකාපත්තිසඞ්ඛාතං සඞ්ඝාදිසෙසං ඵුසෙ ඵුසෙය්‍ය, ආපජ්ජෙය්‍යාති වුත්තං හොති. එත්ථ ච අජ්ඣත්තරූපබහිද්ධාරූපඋභයරූපආකාසෙකටිකම්පනසඞ්ඛාතෙසු චතූසු උපායෙසු සති රාගූපත්ථම්භාදීසු ච කාලෙසු යෙන කෙනචි අඞ්ගජාතෙ කම්මඤ්ඤතං පත්තෙ ‘‘ආරොග්‍යත්ථායා’’තිආදීසු යෙන කෙනචි අධිප්පායෙන අධිප්පායවත්ථුභූතං යං කිඤ්චි සුක්කං මොචනස්සාදචෙතනාය එව නිමිත්තෙ උපක්කම්ම මොචෙන්තො සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජතීති සබ්බථා අධිප්පායො දට්ඨබ්බො.

පඨමො.

20. කායසංසග්ගරාගවාති කායෙ සංසග්ගො, තස්මිං රාගො, සො අස්ස අත්ථීති වන්තු, කායසංසග්ගරාගසමඞ්ගීති අත්ථො. සමණො ඉත්ථිසඤ්ඤීති සම්බන්ධො. උපක්කම්මාති කායෙන වායමිත්වා. මනුස්සිත්ථිං සම්ඵුසන්තොති අන්තමසො ලොමෙනපි පරාමසන්තො ගරුකං ඵුසෙති යොජනා. මනුස්සභූතා අමතා ඉත්ථී මනුස්සිත්ථී. තත්ථ ‘‘කායසංසග්ගරාගවා’’ති ඉමිනා මාතුපෙමාදිං, ඉත්ථියා ගහිතමොක්ඛාධිප්පායඤ්ච පටික්ඛිපති. ඉත්ථියා වෙමතිකස්ස, පණ්ඩකපුරිසතිරච්ඡානගතසඤ්ඤිස්ස ච ථුල්ලච්චයං. ඉත්ථියා පන කායෙන කායප්පටිබද්ධාමසනෙ, කායප්පටිබද්ධෙන කායාමසනෙ ච යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකානං කායෙන කායාමසනෙ ච පුරිසතිරච්ඡානගතිත්ථීනං කායෙන කායාමසනෙපි දුක්කටං, තථායක්ඛීආදීනං කායෙන කායප්පටිබද්ධාදීසු ච. මතිත්ථියා පන ථුල්ලච්චයං. ඉත්ථියා පන ඵුසියමානො සෙවනාධිප්පායොපි සචෙ කායෙන න වායමති, අනාපත්ති.

දුතියො.

21. තථාති ඉත්ථිසඤ්ඤී. සුණන්තින්ති විඤ්ඤත්තිපථෙ ඨත්වා අත්තනො වචනං සුණන්තිඤ්ච. විඤ්ඤුඤ්චාති දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලසල්ලක්ඛණසමත්ථඤ්ච මනුස්සිත්ථිං. මග්ගං වාති වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං වසෙන මග්ගං වා මෙථුනං වා ආරබ්භාති සම්බන්ධො. දුට්ඨුල්ලවාචාරාගෙනාති දුට්ඨා ච සා අසද්ධම්මප්පටිසංයුත්තතාය ථූලා ච ලාමකජනසාධාරණතායාති දුට්ඨුල්ලා. සාව පුන වාචා දුට්ඨුල්ලවාචා. තස්සං අස්සාදසම්පයුත්තො රාගොති සමාසො, තෙන. ඔභාසිත්වාති වණ්ණාවණ්ණයාචනාදිවසෙන අසද්ධම්මවචනං වත්වා. අසුණන්තියා පන දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචිතෙ අනාපත්ති. තත්ථ ද්වින්නං මග්ගානං වසෙන වණ්ණාවණ්ණෙහි, මෙථුනයාචනාදීහි වා ‘‘සිඛරණීසි, සම්භින්නාසි, උභතොබ්‍යඤ්ජනකාසී’’ති ඉමෙසු තීසු අඤ්ඤතරෙන අක්කොසවචනෙන වා ඔභාසන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො, අධක්ඛකඋබ්භජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාදිභණනෙ ථුල්ලච්චයං, තථා යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකානං වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙ ආදිස්ස වණ්ණාදිභණනෙ මෙථුනයාචනාදීසුපි. තෙසං පන අධක්ඛකාදිකෙ දුක්කටං, තථා මනුස්සිත්ථීනං උබ්භක්ඛකෙ අධොජාණුමණ්ඩලෙ කායප්පටිබද්ධෙ ච.

තතියො.

22. අත්තකාමුපට්ඨානන්ති මෙථුනධම්මසඞ්ඛාතෙන කාමෙන උපට්ඨානං කාමුපට්ඨානං. අත්තනො අත්ථාය කාමුපට්ඨානං අත්තකාමුපට්ඨානං. අථ වා කාමීයතීති කාමං, අත්තනො කාමං අත්තකාමං, සයං මෙථුනරාගවසෙන පත්ථිතන්ති අත්ථො. අත්තකාමඤ්ච තං උපට්ඨානඤ්චාති අත්තකාමුපට්ඨානං. තස්ස වණ්ණො ගුණො, තං. වත්වාති ‘‘යදිදං කාමුපට්ඨානං නාම, එතදග්ගං උපට්ඨානාන’’න්ති කාමුපට්ඨානෙ වණ්ණං අන්තමසො හත්ථමුද්දායපි ඉත්ථීති සඤ්ඤී පකාසෙත්වාති අත්ථො. වාචාති වාචාය යකාරලොපවසෙන. මෙථුනයුත්තෙනාති මෙථුනයුත්තාය, ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන තාය ‘‘අරහසි ත්වං මය්හං මෙථුනං ධම්මං දාතු’’න්තිආදිකාය මෙථුනධම්මප්පටිසංයුත්තාය වාචාය මෙථුනයාචනෙ මෙථුනරාගිනොති සම්බන්ධො. මෙථුනෙරාගො, සො අස්ස අත්ථීති මෙථුනරාගී, තස්ස. ගරු හොතීති ගරුකාපත්ති හොතීති අත්ථො. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. එත්ථ පන පණ්ඩකෙ පණ්ඩකසඤ්ඤිනො ථුල්ලච්චයං, තස්මිංයෙව ඉත්ථිසඤ්ඤිනො දුක්කටං.

චතුත්ථො.

23. ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා සන්දෙසං පටිග්ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. ඉත්ථියා වාති ‘‘දස ඉත්ථියො මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා’’තිආදිනා (පාරා. 303) ච ‘‘දස භරියායො ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී’’තිආදිනා (පාරා. 303) ච වුත්තාය වීසතිවිධාය ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා තංසම්බන්ධවසෙන තෙසං මාතාදීනං වා. සන්දෙසන්ති ඉත්ථියා වා පුරිසෙන වා උභින්නං මාතාදීහි වා ‘‘එහි, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ඉත්ථිං වා පුරිසං වා එවං භණාහී’’ති වුත්තං ජායම්පතිභාවසන්නිස්සිතං සන්දෙසවචනං. පටිග්ගහෙත්වාති ‘‘සාධූ’’ති කායෙන වා වාචාය වා සම්පටිච්ඡිත්වා. වීමංසිත්වාති යත්ථ පෙසිතො, තෙසං අධිප්පායං උපපරික්ඛිත්වා වා උපපරික්ඛාපෙත්වා වා. හරං පච්චාති ඉත්ථී වා පුරිසො වා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡතු වා, මා වා, යෙහි පෙසිතො, තෙසං පච්චාහරන්තො වා හරාපෙන්තො වා, ජායම්පතිභාවො හොතු වා, මා වා, අකාරණමෙතං. ඉමාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො ච, ද්වීහි අඞ්ගෙහි පණ්ඩකෙ ච අඞ්ගත්තයෙනාපි ථුල්ලච්චයං, එකෙන දුක්කටං. කෙචි පන ‘‘හරං පච්ඡා’’ති විපාඨං පරිකප්පෙත්වා ‘‘පච්ඡා හර’’න්ති යොජෙන්ති, තං න සුන්දරං පච්චාති උපසග්ගත්තා. පදස්ස උපරි අත්ථෙ සජ්ජෙන්තො පකාසෙන්තො ගච්ඡතීති හි උපසග්ගො නාම, තස්මා ‘‘පති ආ’’ති උපසග්ගානං ‘‘හර’’න්තිමස්ස පදස්ස උපරි භවිතබ්බන්ති.

පඤ්චමො.

24. සංයාචිතපරික්ඛාරන්ති සං අත්තනා යාචිතො වාසිආදිකො පරික්ඛාරො යස්සා, තං. අදෙසිතවත්ථුකන්ති උත්තිදුතියකම්මෙන අදෙසිතං වත්ථු කුටිකරණප්පදෙසො යස්සාති විග්ගහො, තං. පමාණාතික්කන්තන්ති ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස තිස්සො විදත්ථියො සුගතවිදත්ථි නාම, තාය ‘‘දීඝසො ද්වාදස විදත්ථියො සුගතස්ස විදත්ථියා තිරියං සත්තන්තරා’’ති (පාරා. 348) එවං වුත්තප්පමාණං එකතොභාගෙනාපි අතික්කන්තා පමාණාතික්කන්තාති තං තිරියං චතුහත්ථසඞ්ඛාතහෙට්ඨිමප්පමාණෙ සති දීඝතො වුත්තප්පමාණතො කෙසග්ගමත්තම්පි වඩ්ඪෙතුං න වට්ටති. තතො ඌනකෙ, දීඝතො ච වඩ්ඪිතෙ අයං කුටිසඞ්ඛං න ගච්ඡතීති. ‘‘මය්හං වාසාගාරං එත’’න්ති එවං අත්තා උද්දෙසො එතිස්සාති අත්තුද්දෙසා. කුටින්ති උල්ලිත්තාදිකං කුටිං කත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථ උල්ලිත්තා නාම අන්තො උද්ධංමුඛං ලිත්තා. අවලිත්තා නාම බහි අධොමුඛං ලිත්තා. උභයථා උල්ලිත්තාවලිත්තා. කත්වාති අන්තොභූතකාරිතත්ථවසෙන කාරාපෙත්වා වා.

තත්ථායං වත්ථුදෙසනක්කමො – තෙන කුටිකාරකෙන භික්ඛුනා කුටිවත්ථුං සොධෙත්වා සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වුඩ්ඪානං භික්ඛූනං පාදෙ වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා පදභාජනෙ (පාරා. 349) වුත්තනයෙන සඞ්ඝං තික්ඛත්තුං යාචිත්වා සබ්බෙ වා සඞ්ඝපරියාපන්නා, සඞ්ඝෙන වා සම්මතා ද්වෙ තයො භික්ඛූ තත්ථ නෙතබ්බා. තෙහි ච කිපිල්ලිකාදීහි සොළසහි උපද්දවෙහි විරහිතත්තා අනාරම්භං අනුපද්දවං ද්වීහි චතූහි වා බලිබද්දෙහි යුත්තෙන සකටෙන එකචක්කං නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙ එකං බහි කත්වා ආවිඤ්ඡිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘සපරික්කමන’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙපි සඞ්ඝප්පහොනකා හොන්ති, තත්ථෙව, නො චෙ, සඞ්ඝමජ්ඣං ගන්ත්වා තෙන භික්ඛුනා යාචිතෙහි පදභාජනෙ (පාරා. 50, 51) වුත්තාය ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය වත්ථු දෙසෙතබ්බන්ති. අදෙසිතවත්ථුකං පමාණාතික්කන්තං කුටිං කරිස්සාමීති සබ්බප්පයොගෙ දුක්කටං, ඉදානි ද්වීහි පිණ්ඩෙහි නිට්ඨානං ගමිස්සතීති පඨමපිණ්ඩදානෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියදානෙන ලෙපෙ සඞ්ඝටිතෙ සචෙ අදෙසිතවත්ථුකා එව වා හොති, පමාණාතික්කන්තා එව වා, එකො සඞ්ඝාදිසෙසො, සාරම්භඅපරික්කමනතාය ද්වෙ ච දුක්කටානීති සචෙ උභයවිපන්නා, ද්වෙ ච සඞ්ඝාදිසෙසා ද්වෙ ච දුක්කටානීති සබ්බං ඤෙය්‍යං.

ඡට්ඨො.

25. මහල්ලකන්ති සස්සාමිකභාවෙන සංයාචිතකුටිතො මහන්තභාවෙන, වත්ථුං දෙසාපෙත්වා පමාණාතික්කමෙනාපි කාතබ්බභාවෙන ච මහන්තතාය මහත්තං ලාති ආදදාතීති මහල්ලකො. මහත්තලක ඉති ඨිතෙ ත්තස්ස ලොපො ලස්ස ච ද්විත්තං, තං. වසනං අත්ථො පයොජනං වසනත්ථො, තාය. එත්ථ පන අදෙසිතවත්ථුභාවෙ එකො සඞ්ඝාදිසෙසො. සෙසං අනන්තරසදිසමෙව. ඉධ ච තත්ථ ච ලෙණගුහාතිණකුටිපණ්ණච්ඡදනගෙහෙසු අඤ්ඤතරං කාරෙන්තස්ස ච කුටිම්පි අඤ්ඤස්ස වාසත්ථාය වාසාගාරං වා ඨපෙත්වා උපොසථාගාරාදීසු අඤ්ඤතරත්ථාය කරොන්තස්ස ච අනාපත්ති.

සත්තමො.

26. අමූලකෙන අන්තිමෙන වත්ථුනාති සම්බන්ධො. අමූලකෙනාති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස, සවනසඞ්ඛාතස්ස, දිට්ඨසුතමුතවසෙන පවත්තපරිසඞ්කාසඞ්ඛාතස්ස ච මූලස්ස අභාවෙන නත්ථි මූලමෙතස්සාති අමූලකං, තෙන. තං පන සො ආපන්නො වා හොතු, නො වා, එතං ඉධ අප්පමාණං. තත්ථ භික්ඛුඤ්ච මාතුගාමඤ්ච තථාරූපෙ ඨානෙ දිස්වා පරිසඞ්කති, අයං දිට්ඨපරිසඞ්කා. අන්ධකාරෙ වා පටිච්ඡන්නෙ වා භික්ඛුස්ස ච මාතුගාමස්ස ච වචනං සුත්වා අඤ්ඤස්ස අත්ථිභාවං අජානන්තො පරිසඞ්කති, අයං සුතපරිසඞ්කා. ධුත්තානං ඉත්ථීහි සද්ධිං පච්චන්තවිහාරෙසු පුප්ඵගන්ධසුරාදීහි අනුභවිත්වා ගතට්ඨානං දිස්වා ‘‘කෙන නු ඛො ඉදං කත’’න්ති වීමංසන්තො තත්ථ කෙනචි භික්ඛුනා ගන්ධාදීහි පූජා කතා හොති, භෙසජ්ජත්ථාය අරිට්ඨං වා පීතං, සො තස්ස ගන්ධං ඝායිත්වා ‘‘අයං සො භවිස්සතී’’ති පරිසඞ්කති. අයං මුතපරිසඞ්කා නාම. අන්තිමෙන චාති තතො පරං වජ්ජාභාවෙන අන්තෙ භවත්තා අන්තිමෙනෙව. වත්ථුනාති භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවීසතියා පාරාජිකෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන පාරාජිකෙන ධම්මෙන. ච-කාරො පනෙත්ථ අවධාරණෙ, තෙන සඞ්ඝාදිසෙසාදිං නිවත්තෙති. අථ වා ච-කාරො අට්ඨානප්පයුත්තො.

චොදෙන්තො වා චොදාපෙන්තොවාචාති යොජෙතබ්බො. චාවෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියා චාවනත්ථාය. එතෙන එකං චාවනාධිප්පායං ගහෙත්වා අවසෙසෙ අක්කොසාධිප්පායවුට්ඨාපනාධිප්පායාදිකෙ සත්තාධිප්පායෙ පටික්ඛිපති. සුණමානන්ති ඉදං ‘‘චොදෙන්තො’’තිආදීනං කම්මපදං, ඉමිනා පරම්මුඛා චොදනං පටික්ඛිපති. පරම්මුඛා පන සත්තහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කටං. චොදෙන්තොති ‘‘වත්ථුසන්දස්සනා ආපත්තිසන්දස්සනා සංවාසප්පටික්ඛෙපො සාමීචිප්පටික්ඛෙපො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.385-386) සඞ්ඛෙපතො වුත්තානං චතුන්නං චොදනානං වසෙන සයං චොදෙන්තො වා. චොදාපෙන්තො වාති පරෙන යෙන කෙනචි චොදාපෙන්තො වා. තස්මා යො භික්ඛුස්ස සමීපෙ ඨත්වා ‘‘ත්වං මෙථුනං ධම්මං සෙවි, අස්සමණොසී’’තිආදිනා වත්ථුසන්දස්සනවසෙන වා ‘‘ත්වං මෙථුනධම්මාපත්තිං ආපන්නොසී’’තිආදිනා ආපත්තිසන්දස්සනවසෙන වා ‘‘අස්සමණොසි, නත්ථි තයා සද්ධිං උපොසථො වා පවාරණා වා සඞ්ඝකම්මං වා, අස්සමණොසී’’තිආදිනා සංවාසප්පටික්ඛෙපවසෙන වා අභිවාදනාදිසංවාසෙ පටික්ඛිත්තෙ අස්සමණොති කස්මාති පුට්ඨස්ස ‘‘අස්සමණොසී’’තිආදිවචනෙහි සාමීචිප්පටික්ඛෙපවසෙන වා අන්තමසො හත්ථමුද්දාය එව වාපි එතමත්ථං දීපයතො ‘‘කරොතු මෙ ආයස්මා ඔකාසං, අහං තං වත්තුකාමො’’ති එවං ඔකාසෙ අකාරිතෙ වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසො චෙව දුක්කටඤ්ච, ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තස්ස පන සඞ්ඝාදිසෙසොව දට්ඨබ්බො.

අට්ඨමො.

27. අඤ්ඤස්සාති ඛත්තියාදිජාතිකස්ස පරස්ස. කිරියන්ති මෙථුනවීතික්කමසඞ්ඛාතං කිරියං. තෙනාති අඤ්ඤස්ස වීතික්කමසඞ්ඛාතස්ස මෙථුනවීතික්කමසන්දස්සනෙන කරණභූතෙන. ලෙසෙනාති යස්ස ජාතිආදයො තතො අඤ්ඤම්පි වත්ථුං ලිස්සති උද්දිට්ඨෙ විත්ථාරං සිලිස්සති වොහාරමත්තෙනෙවාති ජාතිආදයොව ‘‘ලෙසා’’ති වුච්චන්ති, තෙන ජාතිලෙසනාමලෙසාදිනා ලෙසෙන. අඤ්ඤන්ති යො වීතික්කමන්තො දිට්ඨො, තතො අපරම්පි භික්ඛුං චාවෙතුං අන්තිමෙන වත්ථුනා චොදයන්ති සම්බන්ධො. කථං? කොචි ඛත්තියජාතියො වීතික්කමන්තො දිට්ඨො, තතො අඤ්ඤං අත්තනො වෙරිං ඛත්තියජාතිකං භික්ඛුං පස්සිත්වා තං ඛත්තියං ජාතිලෙසං ගහෙත්වා ‘‘ඛත්තියො මයා දිට්ඨො වීතික්කමන්තො, ත්වං ඛත්තියො පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසී’’ති චොදෙති චොදාපෙති වා. එවං නාමලෙසාදයොපි වෙදිතබ්බා. සෙසා විනිච්ඡයකථා අට්ඨමෙ වුත්තසදිසායෙව.

නවමො.

28. එත්තාවතා ‘‘ගරුකා නවා’’ති උද්දිට්ඨෙ විත්ථාරතො දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු ආපන්නෙසු පටිපජ්ජිතබ්බාකාරං දස්සෙතුං ‘‘ඡාදෙති ජානමාපන්න’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො භික්ඛු අත්තනා ආපන්නං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිං ආපත්තිවසෙන වා වත්ථුවසෙන වා ජානං ජානන්තො යාවතා යත්තකානි අහානි ඡාදෙති පටිච්ඡාදෙති, තාවතා තත්තකානි අහානි තස්ස පරිවාසො හොතීති එවං පදසන්ධිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො සුද්ධන්තපරිවාසො සමොධානපරිවාසොති තිවිධො පරිවාසො. තෙසං පන අතිසඞ්ඛෙපනයෙන මුඛමත්තෙපි දස්සිතෙ විත්ථාරවිනිච්ඡයපවෙසොපායසම්භවො සියාති මුඛමත්තං දස්සයිස්සාම.

තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො නාම යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බො, තස්මා පටිච්ඡන්නදිවසෙ ච ආපත්තියො ච සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ එකාහප්පටිච්ඡන්නා හොති, ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’තිආදිනා ඛන්ධකෙ (චූළව. 98-99) ආගතනයෙන යාචාපෙත්වා ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජි එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’තිආදිනා ඛන්ධකෙ ආගතනයෙනෙව කම්මවාචං වත්වා පරිවාසො දාතබ්බො. එකං ආපජ්ජිත්වා ‘‘සම්බහුලා’’ති විනයකම්මං කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාතීති ‘‘සම්බහුලා’’ති වුත්තං. නානාවත්ථුකාසුපි එසෙව නයො. අථ ද්වීහාදිප්පටිච්ඡන්නා හොන්ති, පක්ඛඅතිරෙකපක්ඛමාසඅතිරෙකමාසසංවච්ඡරඅතිරෙකසංවච්ඡරප්පටිච්ඡන්නා වා, ‘‘ද්වීහප්පටිච්ඡන්නායො වා’’තිආදිනා වත්වා යො යො ආපන්නො හොති, තස්ස තස්ස නාමඤ්ච ගහෙත්වා යොජනා කාතබ්බා.

කම්මවාචාපරියොසානෙ ච සචෙ අප්පභික්ඛුකො ආවාසො හොති, සක්කා රත්තිච්ඡෙදං අනාපජ්ජන්තෙන වසිතුං, තත්ථෙව ‘‘පරිවාසං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’ති වත්තං සමාදාය තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහප්පටිච්ඡන්නායො’’තිආදිනා ආරොචෙත්වා පුන ආගතාගතානං භික්ඛූනං ආරොචෙන්තෙන පකතත්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ සහවාසො, තෙන ච විනාවාසො, ආගන්තුකාදීනං උපචාරගතානං අනාරොචනාති එතෙසු එකෙනාපි රත්තිච්ඡෙදඤ්ච වත්තභෙදඤ්ච අකත්වා පරිවත්ථබ්බං.

සචෙ න සක්කා හොති පරිවාසං සොධෙතුං, නික්ඛිත්තවත්තෙන වසිතුකාමො හොති, තත්ථෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා එකස්ස පුග්ගලස්ස වා සන්තිකෙ ‘‘පරිවාසං නික්ඛිපාමි, වත්තං නික්ඛිපාමී’’ති පරිවාසො නික්ඛිපිතබ්බො. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති. අථානෙන පච්චූසසමයෙ එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපතො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මහාමග්ගතො ඔක්කම්ම පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙතබ්බං. සචෙ බහි ඨිතානම්පි සද්දං සුණාති, පස්සති වා, දූරං ගන්ත්වාපි ආරොචෙතබ්බං, අනාරොචෙන්තෙ රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ අජානන්තස්සෙව උපචාරසීමං පවිසිත්වා ගච්ඡන්ති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදො. අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්ස සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිත්වා විහාරං ගන්තබ්බං. එවං යාව රත්තියො පූරෙන්ති, තාව පරිවත්ථබ්බං. අයං තාව පටිච්ඡන්නපරිවාසො.

සුද්ධන්තො දුවිධො චූළසුද්ධන්තො මහාසුද්ධන්තොති. තත්ථ යො ‘‘උපසම්පදතො පට්ඨාය යත්තකං නාම කාලං අහං සුද්ධො’’ති ජානාති, තත්තකං අපනෙත්වා තතො අවසෙසෙ රත්තිපරිච්ඡෙදෙ එකතො කත්වා දාතබ්බපරිවාසො චූළසුද්ධන්තො. යො පන සබ්බසො රත්තිපරියන්තං න ජානාති නස්සරති, තත්ථ ච වෙමතිකො, තස්ස දාතබ්බො මහාසුද්ධන්තො. ආපත්තිපරියන්තං ජානාතු වා, මා වා, අකාරණමෙතං.

සමොධානපරිවාසො නාම තිවිධො ඔධානසමොධානො අග්ඝසමොධානො මිස්සකසමොධානොති. තත්ථ යො නිට්ඨිතපරිවාසොපි වා නිට්ඨිතමානත්තොපි වා අනික්ඛිත්තවත්තො අඤ්ඤං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පුරිමාපත්තියා සමා වා ඌනතරා වා රත්තියො පටිච්ඡාදෙති, තස්ස මූලාය පටිකස්සනෙන තෙ පරිවුත්ථදිවසෙ ච මානත්තචිණ්ණදිවසෙ ච ඔධුනිත්වා මක්ඛෙත්වා පුරිමාය ආපත්තියා මූලදිවසපරිච්ඡෙදෙ පච්ඡා ආපන්නං ආපත්තිං සමොදහිත්වා පුන ආදිතො පට්ඨාය දාතබ්බපරිවාසො ඔධානසමොධානො නාම. සචෙ කස්සචි එකාපත්ති එකාහප්පටිච්ඡන්නා, ද්වීහප්පටිච්ඡන්නා, එවං යාව දසාහප්පටිච්ඡන්නා, තාසං අග්ඝෙන සමොධාය තාසං දසාහප්පටිච්ඡන්නවසෙන අවසෙසානං එකාහප්පටිච්ඡන්නාදීනම්පි දාතබ්බපරිවාසො අග්ඝසමොධානො නාම. යො පන නානාවත්ථුකා ආපත්තියො එකතො කත්වා දාතබ්බපරිවාසො මිස්සකසමොධානො නාම. දානවිධි පන සබ්බත්ථ ඛන්ධකෙ (චූළව. 134 ආදයො) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

එවං පරිවුත්ථපරිවාසො භික්ඛු මානත්තං භික්ඛූනං මානනභාවං ඡ රත්තියො අඛණ්ඩං කත්වා චරෙය්‍ය කරෙය්‍ය, සම්පාදෙය්‍යාති වුත්තං හොති. තත්ථ සඞ්ඝෙන ගණෙන පුග්ගලෙන කතං තෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝමජ්ඣෙ වත්තං සමාදාපෙත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජි’’න්තිආදිනා ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙන යාචාපෙත්වා තත්ථෙව වුත්තනයෙන මානත්තදානාදයොපි වෙදිතබ්බා. ඉමිනාපි වත්තං නික්ඛිපිතුකාමෙන චෙ වත්තං නික්ඛිපිත්වා චතූහි පඤ්චහි සද්ධිං පරිවාසෙ වුත්තප්පකාරං පදෙසං ගන්ත්වා පුරිමනයෙනෙව හෙට්ඨා වුත්තං සහවාසාදිං අන්තමසො චතූහි ඌනත්තා ඌනෙ ගණෙ චරණදොසඤ්ච වජ්ජෙත්වා පටිපජ්ජිතබ්බං. අප්පටිච්ඡන්නාපත්තිකස්ස පන පරිවාසං අදත්වා මානත්තමෙව දාතබ්බං. එවං චිණ්ණං කතං පරිනිට්ඨාපිතං මානත්තං යෙන, තං භික්ඛුං. වීසති සඞ්ඝො ගණො අස්සාති වීසතීගණො දීඝං කත්වා, සො සඞ්ඝො අබ්භෙය්‍ය සම්පටිච්ඡෙය්‍ය, අබ්භානකම්මවසෙන ඔසාරෙය්‍යාති වුත්තං හොති, අව්හෙය්‍යාති වා අත්ථො. එත්ථාපි සමාදානආරොචනයාචනානි, කම්මවාචා ච ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

29. එවං තෙසු පටිපජ්ජිතබ්බාකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි ඡාදනස්ස අඞ්ගානි දස්සෙතුං ‘‘ආපත්තී’’තිආදිමාහ. තත්ථ න උක්ඛිත්තො අනුක්ඛිත්තො, නත්ථි අන්තරායො අස්සාති අනන්තරායො. සකත්ථෙ ත්තපච්චයවසෙන වා, පහුනො භාවො පහුත්තං, තං අස්සත්ථීති සද්ධාදිවසෙන වා පහුත්තො. අනුක්ඛිත්තො ච අනන්තරායො ච පහුත්තො චාති ද්වන්දො, තෙසං භාවො අනුක්ඛිත්තාදිගුණො අනුක්ඛිත්ත…පෙ… පහුත්තතා. ආපත්ති ච අනුක්ඛිත්ත…පෙ… පහුත්තතා ච ආපත්ති…පෙ… පහුත්තතායො. ම-කාරො පදසන්ධිජො. තථා තෙන පකාරෙන ආපත්තිආදීසු චතූසු ආපත්තාදිපකාරෙන සඤ්ඤී තථසඤ්ඤී රස්සවසෙන. තස්ස භාවො තථසඤ්ඤිතා, යථාවුත්තආපත්තාදිසඤ්ඤිතාති වුත්තං හොති. ච-කාරො වුත්තසමුච්චයත්ථො. කමනං පත්ථනං කාමො, ඡාදෙතුං කාමො ඡාදෙතුකාමො. ඉති යථාවුත්තා නව, අථ ඡාදනා චාති එවං දස ච තානි අඞ්ගානි චාති, තෙහි. අරුණුග්ගමම්හි අරුණසඞ්ඛාතස්ස පඨමබාලසූරියරංසිනො උග්ගමනෙ සති ඡන්නා හොති, ආපත්තීති සෙසො.

තත්ථායමධිප්පායො – යො භික්ඛු රාජචොරඅග්ගිඋදකමනුස්සඅමනුස්සවාළසරීසපජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායානං දසන්නමෙකස්සාපි නත්ථිතාය අනන්තරායිකො සමානො අනන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචෙතුඤ්ච සක්කුණෙය්‍යතාය පහු සමානො පහුසඤ්ඤී හුත්වා තිවිධඋක්ඛෙපනීයකම්මාකරණෙන අනුක්ඛිත්තො සමානො අනුක්ඛිත්තසඤ්ඤී හුත්වා ගරුකාපත්තීති සඤ්ඤී ගරුකංයෙව ආපත්තිං ඡාදෙතුකාමො හුත්වා ඡාදෙති, තස්සායං ආපත්ති ච ඡන්නා හොතීති. සචෙ පනෙත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී වා හොති අඤ්ඤාපත්තික්ඛන්ධසඤ්ඤී වා වෙමතිකො වා, අච්ඡන්නා හොන්ති. ආරොචෙන්තෙන පන ‘‘මම එකාපත්තිං ආපන්නභාවං ජානාහී’’තිආදිනා නයෙන ආරොචෙතබ්බං. සචෙ පන වත්ථුසභාගාපත්තිකස්ස ආරොචෙති, තාව තප්පච්චයා දුක්කටං ආපජ්ජති.

සඞ්ඝාදිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. චීවරනිද්දෙසවණ්ණනා

30. ‘‘ඛොමඤ්ච කොසෙය්‍යඤ්චා’’තිආදිනා නපුංසකවිග්ගහෙන ද්වන්දෙ කතෙ ඛොම…පෙ… භඞ්ගානි. තත්ථ ඛොමන්ති ගච්ඡජාති. උපචාරතො පන ඛොමෙන ඛොමසුත්තෙන වායිතන්ති තද්ධිතෙන උපචාරෙන වා ඛොමං ඛොමපටචීවරං, තථා අවසෙසානි. සාණං සාණවාකසුත්තෙහි වායිතං චීවරං. භඞ්ගං ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි එකච්චානි වා වොමිස්සෙත්වා වායිතචීවරං. වාකමයමෙව වාති කෙචි. කම්බලන්ති මනුස්සලොමං වාළලොමඤ්ච ඨපෙත්වා සෙසලොමෙහි වායිතං. එතානීති ඛොමාදීනි යථාවුත්තානි. සහ අනුලොමෙහීති සානුලොමානි. ජාතිතො කප්පියානි ඡ චීවරානි භවන්ති.

31. ඉදානි ‘‘දුකූල’’න්තිආදිනා තෙසං අනුලොමානි දස්සෙති. තත්ථ දුකූලන්ති දුකූලසඞ්ඛාතෙන කෙනචි වාකවිසෙසෙන වායිතං චීවරං. චෙවාති සමුච්චයෙ, සො උපරි ආකඩ්ඪිතබ්බො. පට්ටුණ්ණන්ති පට්ටුණ්ණෙසු ජාතං පට්ටුණ්ණං. දෙසවාචිනො බහුවචනන්තාති බහුවචනෙන විග්ගහො. තථා සොමාරා ච චීනා ච, තෙසු ජාතං සොමාරචීනජං. ඉමානි තීණි පාණකෙහි කතසුත්තමයානි. එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා ජාතං ඉද්ධිජං, තං පන ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං. දෙවදින්නන්ති දෙවෙහි දින්නං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං චීවරං. තදෙතං දුකූලාදි තස්ස තස්ස යථාවුත්තස්ස ඛොමාදිනො අනුලොමිකං හොති. තත්ථ ලොමානි අනුගතං අනුලොමං, යථා සෙසලොමානි අනුගතං ලොමං තදනුකූලත්තා ‘‘අනුලොම’’න්ති වුච්චති, තථා තංජාතියකං යෙසං කෙසඤ්චි අනුකූලං සබ්බම්පි රුළ්හීවසෙන ‘‘අනුලොම’’න්ති වුච්චති. තමෙව අනුලොමිකං, අනුකූලන්ති අත්ථො. කථං? දුකූලං සාණස්ස අනුලොමං, පට්ටුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි, ඉද්ධිජං දෙවදින්නඤ්ච ඛොමාදීනමනුලොමන්ති.

32-3. එවං සානුලොමානි චීවරානි දස්සෙත්වා ඉදානි අධිට්ඨානාදිකං දස්සෙතුං ‘‘තිචීවර’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අවුත්තෙපි අවස්සං වත්තබ්බතාය සබ්බත්ථ ච-සද්දො අජ්ඣාහරිතබ්බො, තිචීවරඤ්ච…පෙ… කණ්ඩුච්ඡාදිඤ්ච අධිට්ඨෙය්‍ය න විකප්පෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තත්ථ තිණ්ණං චීවරානං සමාහාරො තිචීවරං. පරික්ඛාරඤ්ච තං චොළඤ්චාති පරික්ඛාරචොළං. වස්සස්ස යොග්ගා වස්සිකා, සාව සාටිකා වස්සිකසාටිකා. පුඤ්ඡති අනෙනාති පුඤ්ඡනං, මුඛස්ස පුඤ්ඡනං මුඛපුඤ්ඡනං. නිසීදන්ති එත්ථාති නිසීදනං, මුඛපුඤ්ඡනඤ්ච නිසීදනඤ්ච මුඛපුඤ්ඡනනිසීදනං. සයනසුඛාදිං පටිච්ච අත්ථරීයතීති පච්චත්ථරණං, තදෙව පච්චත්ථරණකං. කණ්ඩුං ඡාදෙතීති කණ්ඩුච්ඡාදි. අධිට්ඨහෙති ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා නවන්නං නාමං ගහෙත්වා අධිට්ඨෙය්‍ය. න විකප්පෙය්‍යාති තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා න විකප්පෙය්‍ය, තස්ස තස්ස පන නාමං අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’’ති විකප්පෙය්‍යාති අධිප්පායො. එත්ථාති ඉමෙසු නවසු චීවරෙසු. තිචීවරන්ති තිචීවරනාමෙන අධිට්ඨිතං. තථා හි අධිට්ඨානතො පුබ්බෙ විසුං තිචීවරං නාම නත්ථි සඞ්ඝාටිආදිප්පහොනකස්ස පච්චත්ථරණාදිවසෙනාපි අධිට්ඨාතුං අනුඤ්ඤාතත්තා. තං විනා එකාහං එකදිවසම්පි. න වසෙය්‍යාති අලද්ධසම්මුතිකො භික්ඛු අවිප්පවාසසීමතො අඤ්ඤත්ථ වාසං න කරෙය්‍යාති අත්ථො. එවං සති තිචීවරඤ්ච නිස්සජ්ජිතබ්බං හොති, පාචිත්තියඤ්ච ආපත්තිං ආපජ්ජතීති දීපෙති. නිසීදනං විනා චාතුමාසං න වසෙය්‍යාති සම්බන්ධො. චතුන්නං මාසානං සමාහාරො චතුමාසං, තමෙව චාතුමාසං. තං අච්චන්තසංයොගවසෙන.

34. ඉදානි ‘‘ඉම’’න්තිආදිනා ‘‘අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති වුත්තමධිට්ඨානං දස්සෙති. සඞ්ඝාටිං ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨහෙති සම්බන්ධො. තත්ථ අධිට්ඨහෙති හත්ථපාසෙ ඨිතං එවං අධිට්ඨෙය්‍ය. අහත්ථපාසන්ති හත්ථස්ස පාසො සමීපො හත්ථපාසො, අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථබ්භන්තරො. ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරොතිපි වදන්ති. නත්ථි හත්ථපාසො එතිස්සාති අහත්ථපාසා, තං එතන්ති අධිට්ඨහෙති සම්බන්ධො. කිං වුත්තං හොති? අන්තොගබ්භෙ වා උපරිපාසාදෙ වා තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තනයොග්ගෙ පදෙසෙ වා ඨිතං චීවරං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘එතං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨෙය්‍යාති වුත්තං හොති. තතො දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බන්තිපි වදන්ති. සෙසෙසුපීති උත්තරාසඞ්ගාදිකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිපරියන්තෙසුපි අවසෙසචීවරෙසු. අයං නයොති අයමෙව නයො. යථා සඞ්ඝාටියා, එවං ‘‘ඉමං උත්තරාසඞ්ගං අධිට්ඨාමී’’තිආදි වුත්තනයොවාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨහන්තෙන පන හත්ථෙන ගහෙත්වා කායවිකාරං කරොන්තෙන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති චිත්තෙන ආභොගං කත්වා කායෙන වා අධිට්ඨාතබ්බං, වචීභෙදමත්තං කත්වා වාචාය වා. පරික්ඛාරචොළං නාම පාටෙක්කං නිධානමුඛන්ති තිචීවරං පරික්ඛාරචොළම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටතීති.

35. ඉදානි එවං අධිට්ඨහතො අඤ්ඤං ලද්ධා අධිට්ඨාතුකාමෙන පච්චුද්ධරිත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘අධිට්ඨහන්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඝාටි පභුති ආදි යස්ස තං සඞ්ඝාටිප්පභුති. එතං ‘‘අධිට්ඨහන්තො’’ති එත්ථාපි ‘‘අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති එත්ථාපි කම්මපදං, ‘‘පුබ්බචීවර’’න්ති එත්ථ පන විසෙසනං හුත්වා තිට්ඨති. පච්චුද්ධරිත්වාති පරිච්චජිත්වා. පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි සඞ්ඝාටිආදීනි කරොති, නිට්ඨිතෙ රජනෙ ච කප්පෙ ච ඉමං පරික්ඛාරචොළං පච්චුද්ධරිත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බානි. පත්තාධිට්ඨහනෙති පත්තස්ස අධිට්ඨානෙ. තථාති ච යථා චීවරෙ, තථා පත්තෙපි අධිට්ඨානාදිකං සබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ පන ‘‘ඉමං පත්තං, එතං පත්ත’’න්ති වා විසෙසො.

36. ඉදානි පච්චුද්ධාරවිධිං දස්සෙතුං ‘‘එත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉමං ව ඉති වා-සද්දො රස්සං කත්වා නිද්දිට්ඨො, සො ඉති-සද්දතො පරං යොජෙතබ්බො, තස්මා ‘‘එතං සඞ්ඝාටිං පච්චුද්ධරාමී’’ති වා ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං පච්චුද්ධරාමී’’ති වා සංසෙති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සංසෙති වදෙය්‍ය. එවන්ති යථා නාමෙන සඞ්ඝාටි පච්චුද්ධරිතබ්බා, තථා උත්තරාසඞ්ගාදීනීති අත්ථො. විදූති පච්චුද්ධරෙතිමස්ස කත්තුපදං, පඤ්ඤවාති අත්ථො. සබ්බත්ථාපි දූරාසන්නතාදී වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

37-8. ඉදානි සඞ්ඝාටිආදීනං ඡන්නං පමාණපරිච්ඡෙදං දස්සෙති ‘‘සඞ්ඝාටී’’තිආදිනා. පච්ඡිමො අන්තො පච්ඡිමන්තො, තෙන, පච්ඡිමකොටියාති අත්ථො. දීඝසොති දීඝතො. මුට්ඨියා සහිතං පඤ්චකං යස්සා සා මුට්ඨිපඤ්චකා, ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන පන මුට්ඨිපඤ්චකො. මුට්ඨි-සද්දෙනෙත්ථ උපචාරවසෙන කතමුට්ඨිකො හත්ථොව වුත්තො. සුගතස්ස චීවරතො ඌනාති සමාසො. අපීති වුත්තසමුච්චයෙ, තෙන යථාවුත්තපච්ඡිමප්පමාණා ච අයඤ්ච උත්තමප්පමාණාති අත්ථො. ‘‘පච්ඡිමන්තෙනා’’ති ඉදං මුට්ඨිත්තිකඤ්ච තිරියන්ති එත්ථාපි අනුවත්තෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ච-සද්දො ‘‘උත්තමන්තෙන සුගතචීවරූනාපි වට්ටතී’’ති ඉදං සමුච්චිනොති. තත්ථ ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස තිස්සො විදත්ථියො එකා සුගතවිදත්ථි, තාය විදත්ථියා නව විදත්ථියො දීඝතො සුගතචීවරප්පමාණං, තිරියං ඡ විදත්ථියො, තං පන වඩ්ඪකිහත්ථෙන දීඝතො තෙරස හත්ථා එකා ච විදත්ථි, තිරියතො නව හත්ථා හොන්ති. තංවසෙන උභයත්ථ ඌනතා විඤ්ඤාතබ්බා.

උත්තරාසඞ්ගොපි තත්තකොවාති දස්සෙතුං ‘‘තථා එකංසිකස්සපී’’ති ආහ. එකො අංසො එකංසො, තත්ථ කාතබ්බන්ති තද්ධිතෙ එකංසිකං. ‘‘අන්තරවාසකො’’ච්චාදිනා නිවාසනං දස්සෙති. තත්ථ අන්තරං මජ්ඣපදෙසො, අන්තරෙ මජ්ඣෙ කටිප්පදෙසෙ වාසො වත්ථං අන්තරවාසො, සොයෙව අන්තරවාසකො. චාපීති සමුදායො, එකො වා සමුච්චයො. අඩ්ඪෙන තතියො භාගො අඩ්ඪතෙය්‍යො. එත්ථ ද්වින්නං හත්ථකොට්ඨාසානං සම්පුණ්ණානං තතියකොට්ඨාසසංසිජ්ඣනෙ කරණභූතා අඩ්ඪ-සද්දනිද්දිට්ඨා යා විදත්ථි, සාව තතියොති නිද්දිට්ඨොති උපඩ්ඪහත්ථසඞ්ඛාතො තතියො භාගො අඩ්ඪතෙය්‍යො. සො ච නානන්තරෙන ද්විහත්ථතතියතා ලබ්භතීති ද්වෙ හත්ථා, එකා ච විදත්ථි අඩ්ඪතෙය්‍යො. තංසන්නියොගෙන පනෙත්ථ අන්තරවාසකොව අඩ්ඪතෙය්‍යොති වෙදිතබ්බො. ද්වෙ හත්ථා යස්සාති බාහිරත්ථසමාසො. පාරුපනෙනාපි සක්කා නාභිං පටිච්ඡාදෙතුන්ති ‘‘ද්විහත්ථො’’ති වුත්තං. වා-සද්දො අඩ්ඪතෙය්‍යං විකප්පෙති. තිරියස්ස අන්තොති ඡට්ඨීතප්පුරිසො, තිරියමෙව අන්තොති වා කම්මධාරයො ‘‘ගාමන්තො’’තිආදීසු විය.

39. ‘‘නිසීදනස්සා’’තිආදිනා නිසීදනචීවරං දස්සෙති. එත්ථ නිසීදනං නාම සමෙ භූමිභාගෙ එළකලොමානි උපරූපරි සන්ථරිත්වා කඤ්ජිකාදීහි සිඤ්චිත්වා කතො ද්වීසු ඨානෙසු ඵාලිතත්තා තීහි දසාහි යුත්තො පරික්ඛාරවිසෙසො. විදත්ථී ද්වෙති ද්වෙ විදත්ථී. විසාලතො පුථුලතො.

40. ‘‘කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදී’’තිආදිනා කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං දස්සෙති. තත්ථ කණ්ඩූති හි න අත්ථතො නානං, තග්ගහණෙන පනෙත්ථ පිළකස්සාවථුල්ලකච්ඡාබාධං ගය්හති. කණ්ඩුං යථාවුත්තං පිළකාදිං පටිච්ඡාදෙතීති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි. පටිච්ඡදනං වා පටිච්ඡාදො, යථාවුත්තකණ්ඩුයා පටිච්ඡාදො කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදො, සො අස්ස අත්ථීති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදී, තස්ස. තිරියන්ති තිරියතො.

41. ‘‘වස්සිකා’’තිආදිනා වස්සිකසාටිකං දස්සෙති, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

42. එවං පමාණවන්තානං පමාණං දස්සෙත්වා වුත්තප්පමාණාතික්කමෙ දොසං, කෙසඤ්චි පමාණාභාවගණනාභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එත්ථාති වුත්තප්පමාණවන්තෙසු චීවරෙසු. තදුත්තරි තතො වුත්තප්පමාණතො උත්තරි නිපාතෙන උත්තරි-සද්දෙන තප්පුරිසො. කරොන්තස්ස සම්පාදෙන්තස්ස. ඡෙදනපාචිත්තීති ඡෙදනෙන සහිතා පාචිත්ති, අතිරෙකං ඡින්දිත්වා පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. වුත්තප්පමාණතො පන අතිරෙකඤ්ච ඌනකඤ්ච ‘‘පරික්ඛාරචොළ’’න්ති අධිට්ඨාතබ්බං. යෙන මුඛං පුඤ්ඡන්ති, තං මුඛසම්බන්ධීති මුඛස්ස චොළන්ති සමාසෙ ද්වන්දො. ආකඞ්ඛිතං ඉච්ඡිතං පමාණන්ති කම්මධාරයො. තමෙතෙසමත්ථීති ආකඞ්ඛිතප්පමාණිකා. එත්ථ ච තිචීවරාදීසු අවුත්තෙපි ගණනවිභාගෙ පච්චත්ථරණමුඛපුඤ්ඡනපරික්ඛාරචොළෙ ඨපෙත්වා ආදිතො පට්ඨාය ඡක්කමෙකෙකමෙව වට්ටති. මුඛපුඤ්ඡනචොළානි පච්චත්ථරණානි ච බහූනිපීති විඤ්ඤාතබ්බං.

43. ගණනාති එත්ථ නපුංසකස්ස ඉත්ථිවචනෙන යොගාභාවා ‘‘න දීපිතා’’ති ලිඞ්ගං විපරිණාමෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, අට්ඨකථායං න පකාසිතාති අත්ථො. තිණ්ණං පනෙතෙසං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙනෙව වුත්තං, විකප්පනූපගපච්ඡිමෙන පච්ඡිමප්පමාණං අත්ථියෙව. ඉදානි යස්මා තත්ථ තං සබ්බං න දීපිතං, තස්මා විකප්පනූපගථවිකාදි සබ්බං එකං ‘‘පරික්ඛාරචොළ’’න්ති, බහූනි එකතො කත්වා ‘‘පරික්ඛාරචොළානී’’තිපි වත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා පරික්ඛාරචොළං නාම පාටෙක්කං නිධානමුඛන්ති දස්සෙති. ථවිකාදිං ථවිකා ආදි යස්ස පරිස්සාවනාදිනොති සමාසො. විකප්පස්ස උපගං විකප්පියං, තඤ්ච උපරි වක්ඛති.

44. ඉදානි තිණ්ණං චීවරානං පටිභාගං දස්සෙතුං ‘‘අහතා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අහතෙන නවෙන අධොතෙන කප්පං සදිසං අහතකප්පං, එකවාරධොතං. අහතඤ්ච අහතකප්පඤ්ච අහතාහතකප්පානි, වත්ථානි, තෙසං. ද්වෙ ගුණා පටලානි යස්ස සාති දුගුණා. ‘‘ගුණො පටලරාසීසූ’’ති හි අභිධානප්පදීපිකා. දුගුණා දුපට්ටා, උත්තරස්මිං දෙහභාගෙ ආසඤ්ජීයතීති උක්කරාසඞ්ගො. එකච්චං එකපට්ටං අස්ස අත්ථීති එකච්චී, එකපට්ටොති අත්ථො. නිපාතො වා එකච්චීති. තථාති සමුච්චයෙ, අන්තරවාසකො චාති වුත්තං හොති. උපමායං වා, යථා උත්තරාසඞ්ගො එකච්චියො, එවං අන්තරවාසකොති අත්ථො.

45. ‘‘උතූ’’ති අනෙකඋතු ගහිතාති උතුතො දීඝකාලතො උද්ධටා උතුද්ධටා, තෙසං පිලොතිකානන්ති අත්ථො. සෙසාති උත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකා. පංසු විය කුච්ඡිතං උලති පවත්තතීති පංසුකූලං, රථිකාසුසානසඞ්කාරකූටාදීනං යත්ථ කත්ථචි ඨිතං චොළඛණ්ඩං, තස්මිං. යා යා රුචීති අබ්‍යයීභාවෙ යථාරුචි, යාවදත්ථං සතපට්ටම්පි වට්ටතීති අධිප්පායො.

46. ඉදානි තීසු ඡින්දිත්වා කාතුං අප්පහොන්තෙසු කාතබ්බවිධිං දස්සෙතුං ‘‘තීසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තිචීවරසමුදායතො එකදෙසභූතානං ද්වින්නමෙකස්ස ච සඞ්ඛාගුණෙන නිද්ධාරියමානත්තා තීසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. එකවචනස්ස බහ්වත්ථෙන යොගාභාවතො ද්විචීවරසඞ්ඛාතබහ්වත්ථවසෙන වචනං විපරිණාමෙත්වා යානි පහොන්ති, තානි ද්වෙ වාපි ඡින්දිතබ්බානි, යං පහොති, තං එකං වා ඡින්දිතබ්බන්ති යොජෙතබ්බං. පහොන්තීති පච්ඡිමචීවරප්පමාණඡින්නකානි පහොන්ති. අපීති සම්භාවනෙ, තීසු කා කථාති අත්ථො. අන්වාධින්ති ආගන්තුකපත්තං. අනු පච්ඡා ආධීයතීති අන්වාධි, යං චීවරස්සොපරි සඞ්ඝාටිආකාරෙන ආරොපෙතබ්බං. අනාදිණ්ණන්ති අනාරොපිතං අන්වාධිකං. න ධාරෙය්‍යාති ඉමිනා යදි ධාරෙය්‍ය, දුක්කටන්ති දීපෙති.

47-8. ඉදානි ‘‘තිචීවරං න වසෙය්‍ය විනෙකාහ’’න්ති වුත්තානං තිණ්ණං අවිප්පවාසලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘ගාමෙ’’තිආදිනා උදොසිතසික්ඛාපදෙ (පාරා. 471 ආදයො) වුත්තපරිහාරමාහ. තත්ථ ගාමෙ වා…පෙ… විහාරෙ වා තිචීවරං නික්ඛිපිත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘පටො දඩ්ඪො’’තිආදීසු විය අවයවෙපි සමුදායවොහාරවසෙන තීසු එකම්පි ‘‘තිචීවර’’න්ති වුත්තං. භික්ඛුසම්මුතියඤ්ඤත්‍රාති සඞ්ඝෙන ගිලානස්ස භික්ඛුනො දීයමානං චීවරෙන විප්පවාසසම්මුතිං විනා. විප්පවත්ථුන්ති එකූපචාරනානූපචාරගාමාදිතො බහි, අථ වා නිවෙසනාදීනං, තත්ථ ච ගබ්භොවරකානං චීවරස්ස වා හත්ථපාසං අතික්කම්ම චීවරෙන විප්පයුත්තො හුත්වා වසිතුං. එත්ථ ච ගාමාදීනං එකූපචාරනානූපචාරතා එකකුලනානාකුලසන්තකස්ස ගාමාදිනො පරික්ඛෙපස්ස, පරික්ඛෙපොකාසස්ස ච වසෙන සත්ථඅබ්භොකාසානං සත්තබ්භන්තරවසෙන ච වෙදිතබ්බා. තත්ථ එකො අබ්භන්තරො අට්ඨවීසතිහත්ථො හොති. එත්ථ ච නිවෙසනාදීනි ගාමතො බහි සන්නිවිට්ඨානීති දට්ඨබ්බං විසුං ගාමස්ස ගහිතත්තා, තථා උදොසිතාදීහි අඤ්ඤං නිවෙසනං.

තත්ථ උදොසිතො නාම යානාදීනං භණ්ඩානං සාලා. පාසාදො දීඝපාසාදො. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. නාවා ච අට්ටො ච මාළො ච ආරාමො ච නාවා…පෙ… ආරාමං, තස්මිං. අට්ටො නාම පටිරාජාදීනං පටිබාහනත්ථං ඉට්ඨකාහි කතො බහලභිත්තිකො චතුපඤ්චභූමිකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළො එකකූටසඞ්ගහිතො චතුරස්සපාසාදො. ආරාමො පුප්ඵාරාමො වා ඵලාරාමො වා. සත්ථො ච ඛෙත්තඤ්ච ඛලඤ්චාති ද්වන්දො. සත්ථො නාම ජඞ්ඝසත්ථො වා සකටසත්ථො වා. ඛලං වුච්චති ධඤ්ඤකරණං. දුමො නාම දුමමූලං ඡායාය ඵුට්ඨොකාසො උපචාරවසෙන. අබ්භොකාසො පන අගාමකෙ අරඤ්ඤෙව අධිප්පෙතො.

49. ඉදානි ‘‘එතං…පෙ… සඞ්ඝාටි’’න්තිආදිනා නවන්නමෙව පච්චුද්ධාරො වුත්තො, න පන තෙසං කාලපරිච්ඡෙදොති තං දස්සෙතුං ‘‘රොගා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දෙවදත්තො දත්තොති නාමෙකදෙසෙනාපි නාමවොහාරතො වස්සිකසාටිකාව ‘‘සාටිකා’’ති පකරණවසෙන ගම්මමානත්ථත්තා වුත්තා. කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිකා ච රොගවස්සානපරියන්තා. රොගා ච වස්සානා ච මාසා රොගවස්සානා, තෙ තදතික්කමෙන පච්චුද්ධරිතබ්බතාය පරියන්තා යාසන්ති විග්ගහො.

කිං වුත්තං හොති? වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙ කත්තිකපුණ්ණමාය එව පච්චුද්ධරිතබ්බා. තථා කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිකා ආබාධෙසු වූපසන්තෙසූති වුත්තං හොති. ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති හි අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.469) වුත්තං. එත්ථ පන කෙචි ආචරියා ‘‘පච්චුද්ධරිත්වාති වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වා’’ති වදිංසු, තං න යුජ්ජති. පච්චුද්ධාරවිනයකම්මවිසයෙයෙව පච්චුද්ධාර-සද්දස්ස දිට්ඨත්තා, ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) පාළිවචනතො ච. ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති ච චතුන්නං මාසානං අධිට්ඨානෙන සහ අච්චන්තසංයොගො දස්සිතොති න තෙන අධිට්ඨානභෙදො විඤ්ඤායති. තෙනෙව කුරුන්දට්ඨකථායම්පි ‘‘වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) වචනතො කත්තිකපුණ්ණමාය එව පච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ විකප්පෙතබ්බාති වුත්තං. තස්මා ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනාපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති (කඞ්කා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායම්පි පච්චුද්ධාරවසෙනාපි අධිට්ඨානං විජහතීති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි සති සබ්බට්ඨකථායො සමෙන්ති, යුත්ති ච අවිරුද්ධා හොන්තීති. තතො පරන්ති පච්චුද්ධාරතො උපරි. විකප්පෙය්‍යාති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙය්‍ය. වස්සිකසාටිකං කත්තිකපුණ්ණමායං පච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තස්ස පඨමදිවසෙ විකප්පෙය්‍ය, එවං අසති දුක්කටන්ති අධිප්පායො. සෙසාති අපරෙ සත්ත චීවරානි සෙසා. නත්ථි පරියන්තං වුත්තසදිසො කාලපරිච්ඡෙදො එතෙසන්ති අපරියන්තිකා.

50. ඉදානි පච්චත්ථරණාදිකං චීවරචතුක්කං සදසාදිකං වට්ටති, නාපරන්ති දස්සෙතුං ‘‘පච්චත්ථරණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරික්ඛාරො ච මුඛපුඤ්ඡනඤ්චාති ද්වන්දො. පරික්ඛාරමුඛපුඤ්ඡනමෙව චොළකන්ති කම්මධාරයො. ද්වන්දසමාසන්තෙ සුය්‍යමානත්තා පන චොළක-සද්දො පරික්ඛාර-සද්දතො ච පරං දට්ඨබ්බො ‘‘පරික්ඛාරචොළක’’න්ති. තං පන සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙපි අවට්ඨානතො ඨපෙත්වා පඤ්ච චීවරානි පරික්ඛාරචොළනාමෙනාධිට්ඨිතානි අවසෙසං දට්ඨබ්බං. පච්චත්ථරණඤ්ච පරික්ඛාරමුඛපුඤ්ඡනචොළකඤ්ච පච්චත්ථරණ…පෙ… චොළකඤ්ච නිසීදනඤ්චාති එතං චීවරචතුක්කං සදසම්පි අරත්තම්පි අනාදිණ්ණකප්පම්පි ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. සදසන්ති සහ යාහි කාහිචි දසාහීති සදසං. සදසකෙ ලබ්භමානෙ අදසම්පි ලබ්භතෙවාති සදසම්පි අදසම්පි පුප්ඵදසම්පීති එත්ථ අත්ථො. පි-සද්දො වුත්තාවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථො. අරත්තන්ති නීලපීතාදිරජනෙන අරඤ්ජිතම්පි. පි-සද්දෙන රඤ්ජිතනීලපීතාදිකම්පි අනාදිණ්ණකප්පම්පීති. ආදිණ්ණො කප්පො යස්ස නත්ථීති තං අනාදිණ්ණකප්පම්පි. පි-සද්දෙන ආදිණ්ණකප්පම්පි.

නනු ච ‘‘න භික්ඛවෙ සබ්බනීලකානි චීවරානි ධාරෙතබ්බානී’’තිආදිනා (මහාව. 372) සබ්බනීලකසබ්බපීතකසබ්බලොහිතකචීවරානි සාමඤ්ඤෙන පටික්ඛිත්තානීති කථමිදං චීවරචතුක්කං සදසාදිකං වට්ටති, කථඤ්ච අනාදිණ්ණකප්පම්පි වට්ටතීති? වුච්චතෙ – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු කුසචීරං නිවාසෙත්වා’’තිආදිනා උප්පන්නවත්ථූසු (මහාව. 371) ‘‘න භික්ඛවෙ කුසචීරං…පෙ… තිත්ථියද්ධජො ධාරෙතබ්බො. යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’තිආදිනා (මහාව. 371) උප්පන්නවත්ථුවසෙනෙව නිවාසනපාරුපනසඞ්ඛාතධාරණස්ස පටික්ඛිත්තත්තා ච තත්ථෙව අට්ඨකථායඤ්ච (මහාව. අට්ඨ. 372) ‘‘සබ්බනීලකාදීනි රජනං ධොවිත්වා පුන රජිත්වා ධාරෙතබ්බානි, න සක්කා චෙ හොන්ති ධොවිතුං, පච්චත්ථරණානි වා කාතබ්බානි, දුපට්ටචීවරස්ස වා මජ්ඣෙ දාතබ්බානි, අච්ඡින්නදසදීඝදසානි දසා ඡින්දිත්වා ධාරෙතබ්බානි, කඤ්චුකං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා රජිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, වෙඨනෙපි එසෙව නයො’’ති නිවාසනපාරුපනවසෙනෙව ධාරණපරිභොගානං වුත්තත්තා ච දුබ්බණ්ණකරණසික්ඛාපදෙ (පාචි. අට්ඨ. 368) ‘‘යං නිවාසෙතුං වා පාරුපිතුං වා සක්කා හොති, තදෙව චීවරන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති පඤ්චන්නංයෙව කප්පබින්දුනො අනුඤ්ඤාතත්තා ච තිචීවරකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිවස්සිකසාටිකසඞ්ඛාතානි පඤ්ච චීවරානි කායපරිහාරියානෙව අදසානි අසබ්බනීලකාදීනි කප්පියරජනරජිතානි ආදිණ්ණකප්පානියෙව හොන්ති, න නියමෙන නිවත්තිතානි පරානි චත්තාරීති චීවරචතුක්කමෙව සදසාදිකං අනාදිණ්ණකප්පම්පි වට්ටතීති.

51. සෙසචීවරපඤ්චකං අදසංයෙව රජිතංයෙව ආදිණ්ණකප්පංව කප්පතීති යොජනා. රජිතන්ති කප්පියරජනෙන රජිතං. නිසීදනස්ස යථාවුත්තෙනත්ථෙන සබ්බත්ථ අදසත්ථං නිසෙධෙතුං ‘‘සදසංව නිසීදන’’න්ති වුත්තං. සති හි සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං හොති.

52. ඉදානි අනධිට්ඨිතෙ අනිස්සට්ඨෙ ච කා පවත්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘අනධිට්ඨිත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අනධිට්ඨිතන්ති තිචීවරාදිවසෙන අනධිට්ඨිතං. අනිස්සට්ඨන්ති යස්ස කස්සචි දානලක්ඛණෙන අදින්නං. විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජයෙති වක්ඛමානනයෙන එකබහුභාවං, සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා විකප්පෙත්වා පච්චුද්ධරිත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය. වක්ඛමානනයෙන පන විඤ්ඤායතීති ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා’’ති න වුත්තං.

ඉදානි ‘‘විකප්පෙත්වා’’ති වුත්තං කීදිසං තං හෙට්ඨිමන්තෙන විකප්පියන්ති ආහ ‘‘හත්ථා’’තිආදි. තත්ථ හත්ථො දීඝෙන යස්ස තං හත්ථදීඝං. තතොති තස්මා හත්ථතො. උපඩ්ඪො හත්ථස්ස දුතියො භාගො විදත්ථිසඞ්ඛාතො විත්ථාරෙන යස්ස තං උපඩ්ඪවිත්ථාරං.

53. ඉදානි යථාවුත්තවිධානං තෙචීවරිකස්සෙව වසෙන, අපරො පන අඤ්ඤථා පටිපජ්ජතීති තං දස්සෙතුං ‘‘තිචීවරස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නාමෙනාධිට්ඨිතානි තීණි චීවරානි එතස්සාති තිචීවරො. තස්ස විනයතෙචීවරිකස්සාති අත්ථො, න පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨිතචීවරස්ස. විනයතෙචීවරිකස්ස පන උදොසිතසික්ඛාපදෙ වුත්තපරිහාරො නත්ථි. පරික්ඛාරචොළියොති පරික්ඛාරචොළමස්ස අත්ථීති ණිකෙන ය-කාරො. සබ්බන්ති සකලං නවවිධම්පි චීවරං. තථා වත්වාති එකබහුභාවං, සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවඤ්ච ඤත්වා ‘‘ඉමං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා වත්වා. අධිට්ඨතීති අධිට්ඨාති.

54. අධිට්ඨිතචීවරං පන පරිභුඤ්ජතො කථං අධිට්ඨානං විජහතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘අච්ඡෙදා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අච්ඡෙදො ච විස්සජ්ජනඤ්ච ගාහො ච විබ්භමො චාති ද්වන්දො. අච්ඡෙදො නාම චොරාදීහි අච්ඡින්දිත්වා ගහණං. විස්සජ්ජනං පරෙසං දානං. ගාහො විස්සාසෙන ගහණං. විබ්භමො සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනං. තදාපි තස්ස අඤ්ඤස්ස දානෙ විය චීවරස්ස නිරාලයභාවෙන පන පරිච්චාගොති. ටීකායං පන භාදිසො භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතීති අත්ථං විකප්පෙත්වා භික්ඛුනියා ගිහිභාවූපගමනං වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං, කාරණං පනෙත්ථ අම්හාකං ගරූහියෙව සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) ‘‘භික්ඛුනියා ‘හීනායාවත්තනෙනා’ති විසෙසෙත්වා අවුත්තත්තා භික්ඛුනියා හි ගිහිභාවූපගමනෙ අධිට්ඨානවිජහනං විසුං වත්තබ්බං නත්ථි තස්සා විබ්භමනෙනෙව අස්සමණීභාවතො’’ති වුත්තං. නනු ච භික්ඛුනො අප්පච්චක්ඛාතසික්ඛස්ස ගිහිභාවූපගමනෙන අධිට්ඨානවිජහනෙන නිරාලයභාවො කාරණභාවෙන වුත්තො, එවං සති පරිවත්තලිඞ්ගස්ස නත්ථි නිරාලයභාවොති කථමස්ස අධිට්ඨානං විජහතීති? සච්චමෙතං, තථාපි බුද්ධමතඤ්ඤූහි අට්ඨකථාචරියෙහි අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.69) ‘‘යං පනස්ස භික්ඛුභාවෙ අධිට්ඨිතං තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, තං අධිට්ඨානං විජහති, පුන අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා නත්ථෙත්ථ දොසොති.

මාරණලිඞ්ගසික්ඛාති උත්තරපදලොපෙන උපචාරෙන වා ලිඞ්ගපරිවත්තනං සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්ච ‘‘ලිඞ්ගසික්ඛා’’ති ච වුත්තං. ඉති එතෙ අට්ඨ සබ්බෙසු නවසු චීවරෙසු අධිට්ඨානස්ස වියොගො විප්පවාසො, තස්ස කාරණා හොන්තීති පාඨසෙසො. තිචීවරස්ස පන න කෙවලං ඉමෙයෙව අට්ඨ, විනිවිද්ධඡිද්දඤ්ච අධිට්ඨානවියොගකාරණන්ති ලිඞ්ගවචනඤ්ච පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ අබ්භන්තරෙ එකස්සපි තන්තුනො අභාවෙන විනිවිද්ධං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතඡිද්දංකනිට්ඨඞ්ගුලිනඛපිට්ඨිප්පමාණං විනිවිද්ධඡිද්දං. තත්ථ සඞ්ඝාටියා ච උත්තරාසඞ්ගස්ස ච දීඝන්තතො විදත්ථිප්පමාණස්ස, තිරියන්තතො අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණස්ස, අන්තරවාසකස්ස පන දීඝන්තතො විදත්ථිප්පමාණස්සෙව තිරියන්තතො චතුරඞ්ගුලප්පමාණස්ස පදෙසස්ස ඔරතො ඡිද්දං අධිට්ඨානං භින්දති, සූචිකම්මං කත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බං. සූචිකම්මං කරොන්තෙන ච ඡින්දිත්වා දුබ්බලට්ඨානාපනයනෙන ඡිද්දං අදස්සෙත්වා කාතබ්බං.

55. ඉදානි අකප්පියානි දස්සෙතුං ‘‘කුසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කුසා ච වාකා ච ඵලකානි ච, තෙසං චීරානි කුස…පෙ… චීරානි. තත්ථ කුසෙන ගන්ථෙත්වා කතං කුසචීරං. තථා වාකෙන ගන්ථෙත්වා කතං වාකචීරං, තාපසානං වක්කලං. ඵලකසණ්ඨානානි ඵලකානි සිබ්බිත්වා කතං ඵලකචීරං. කෙසවාලජන්ති කෙසෙහි ච වාලෙහි ච ජාතං වායිතං කම්බලන්ති සම්බන්ධො. උලූකපක්ඛාජිනක්ඛිපෙති උලූකානං කොසියසකුණානං පක්ඛං පක්ඛෙන කතං නිවාසනඤ්ච අජිනක්ඛිපං සලොමං සඛුරං අජිනමිගානං චම්මඤ්ච ධාරයතො ථුල්ලච්චයන්ති සම්බන්ධො.

56. කදලෙරකක්කදුස්සෙසූති කදලියො ච එරකො ච අක්කො ච, තෙසං දුස්සානි වත්ථානි, තෙසු චෙව මකචිවාකෙහි කතෙ පොත්ථකෙ චාපි දුක්කටං. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මං. කදලිදුස්සාදිසද්දෙන තංධාරණමධිප්පෙතං, තස්මා තංධාරණනිමිත්තං දුක්කටං හොතීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ. ‘‘නීලකො චා’’තිආදිනා ද්වන්දො. සබ්බා නීලක…පෙ… කණ්හකාති කම්මධාරයො. නීලාදිවණ්ණයොගෙන වත්ථං නීලාදි. නීලකං උමාපුප්ඵවණ්ණං. මඤ්ජෙට්ඨං මඤ්ජෙට්ඨිකවණ්ණං. පීතං කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං. ලොහිතං ජයසුමනපුප්ඵවණ්ණං. කණ්හකං අද්දාරිට්ඨකවණ්ණං. සබ්බ-සද්දො පනෙත්ථ පච්චෙකං යොජෙතබ්බො.

57. මහා…පෙ… රත්තෙති මහාරඞ්ගො ච මහානාමරඞ්ගො ච, තෙහි රත්තෙ. එත්ථාපි පුන සුය්‍යමානං සබ්බසද්දමනුවත්තියං, ‘‘සබ්බමහාරඞ්ගරත්තෙ’’තිආදිනා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා ච අසබ්බනීලකාදි කප්පියරජනරජිතං පරිභුඤ්ජන්තස්ස නත්ථි දොසොති දීපෙති. තත්ථ මහාරඞ්ගො සතපදිපිට්ඨිවණ්ණො. මහානාමරඞ්ගො සම්භින්නවණ්ණො, සො පන පණ්ඩුපලාසවණ්ණො හොති, පදුමවණ්ණොතිපි වදන්ති. තිරීටකෙති තං නාමක රුක්ඛතචෙ. අච්ඡින්නදීඝදසකෙති සබ්බසො අච්ඡින්නත්තා අච්ඡින්නා ච මජ්ඣෙ ඡින්නත්තා දීඝා ච සා දසා ච වත්ථකොටි යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසො. ඵලපුප්ඵදසෙති අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසිබ්බිත්වා කතා ඵලසදිසා දසා ‘‘ඵලා’’ති වුච්චන්ති, කෙතකාදි පුප්ඵසදිසානි ‘‘පුප්ඵානී’’ති ච, ඵලා ච පුප්ඵා ච දසා යස්ස, ඵලසදිසෙ දසෙ, පුප්ඵසදිසෙ දසෙ චාති අත්ථො. වෙඨනෙති සීසවෙඨනෙ. තථාති ඉමිනා සබ්බනීලකාදීසු දුක්කටං අතිදිසති. සබ්බන්ති කුසචීරාදිකං සකලං. අච්ඡින්නං චීවරං යස්ස සො ලභතීති සම්බන්ධො.

චීවරනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. රජනනිද්දෙසවණ්ණනා

58. මූලඤ්ච ඛන්ධො ච තචො ච පත්තඤ්ච ඵලඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, තෙසං පභෙදොති ඡට්ඨීතප්පුරිසො. අථ වා පභෙද-සද්දස්ස කම්මසාධනත්තෙ තානියෙව පභෙදොති කම්මධාරයො, තතො. රජන්ති එතෙහීති රජනානි, මූලාදීනි. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඡ රජනානි මූලරජන’’න්තිආදිනා (මහාව. 344) භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා වුත්තං ‘‘රජනා ඡප්පකාරානි, අනුඤ්ඤාතානි සත්ථුනා’’ති.

59. මූලෙති මූලරජනෙ හලිද්දිං විවජ්ජිය සබ්බං ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. එවං සබ්බත්ථ. මඤ්ජෙට්ඨි ච තුඞ්ගහාරකො චාති ද්වන්දො. අල්ලි-සද්දෙන නීලි-සද්දෙන ච තෙසං ගච්ඡජාතීනං පත්තානි ගහිතානි උපචාරෙන, තථා ලොද්ද-සද්දෙන කණ්ඩුල-සද්දෙන ච තචො, කුසුම්භ-සද්දෙන කිං සුක-සද්දෙන ච පුප්ඵානි. තෙනෙව ච තානි නපුංසකානි. තුඞ්ගහාරකො නාම එකො කණ්ටකරුක්ඛො, තස්ස හරිතාලවණ්ණං ඛන්ධරජනං හොති. අල්ලිපත්තෙන එකවාරං ගිහිපරිභුත්තං රජිතුං වට්ටති. ඵලරජනෙ සබ්බම්පි වට්ටති.

රජනනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

60. අයොපත්තො නාම අයසා කාළලොහෙන නිබ්බත්තො පත්තො. ජාතියා උක්කට්ඨාදීනං සාමඤ්ඤවසෙන. පමාණතොති පරිච්ඡෙදතො. තයො පත්තාති පාඨසෙසො.

61. ‘‘මගධෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ මගධෙති වචනවිපල්ලාසෙන වා ‘‘පච්චාසා සතී’’තිආදීසු විය සු-සද්දලොපෙන වා වුත්තං. නාළිද්වයතණ්ඩුලසාධිතන්ති එත්ථ මගධාපෙක්ඛොපි නාළි-සද්දො ද්වය-සද්දෙන සමාසො හොති ගම්මකත්තාති නාළියා ද්වයං නාළිද්වයං. තත්ථ මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලා හොති. එත්ථ ච අඩ්ඪතෙරසපලානි මාසානන්ති වදන්ති. නාළිද්වයෙන පමිතා තණ්ඩුලා සුකොට්ටිතපරිසුද්ධා අනුපහතපුරාණසාලිතණ්ඩුලා නාළිද්වයතණ්ඩුලා, තෙහි සාධිතං පචිතන්ති අත්ථො. ඔදනන්ති සම්මා සම්පාදිතං අවස්සාවිතොදනං. සූපන්ති ඔදනස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං නාතිඝනං නාතිතනුකං හත්ථහාරියං සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතං මුග්ගසුපං. බ්‍යඤ්ජනඤ්ච තදූපියන්ති තස්ස ඔදනස්ස උපියං අනුරූපං යාව චරිමාලොපප්පහොනකං මච්ඡමංසාදිබ්‍යඤ්ජනඤ්ච උක්කට්ඨො ගණ්හාතීති සම්බන්ධො.

62. තස්සාති යථාවුත්තඔදනාදිනො. උපඩ්ඪොති උපඩ්ඪං නාළිකොදනාදි අස්ස අත්ථීති උපඩ්ඪො. එව-කාරෙන අතිරෙකං නිවත්තෙති. තතොති යථාවුත්තනාළිකොදනාදිතො. උක්කට්ඨතො උක්කට්ඨො ච ඔමකොමකො ච අපත්තොති යොජනා. ඔමකතො ඔමකො ඔමකොමකො. ඉමිනා පුන පත්තද්වයදස්සනෙන පමාණතො තයොපි පත්තා විභාගතො නව හොන්තීති දීපෙති. තත්ථ යස්මිං මගධනාළිද්වයතණ්ඩුලොදනාදිකං සබ්බම්පි වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං පක්ඛිත්තං සචෙ පත්තස්ස මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, සුත්තෙන වා හීරෙන වා ඡින්දන්තස්ස සුත්තස්ස වා හීරස්ස වා හෙට්ඨිමන්තං ඵුසති, අයං උක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං උක්කට්ඨොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති අන්තොගතමෙව, අයං උක්කට්ඨුක්කට්ඨො නාම පත්තො. ‘‘එකං නාළිකොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං වුත්තනයෙනෙව හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං මජ්ඣිමො නාම පත්තො’’තිආදිනා මජ්ඣිමමජ්ඣිමොමකමජ්ඣිමුක්කට්ඨා ච ‘‘යත්ථ උපඩ්ඪනාළිකොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං ඔමකො නාම පත්තො’’තිආදිනා ඔමකඔමකොමකඔමකුක්කට්ඨා ච පත්තා උක්කට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. තෙසු ද්වෙ අපත්තා භාජනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බා, නාධිට්ඨානූපගා, න විකප්පනූපගා.

63. කප්පො සකො අතිරෙකපත්තො දසාහපරමං ධාරෙය්‍යාති යොජනා. තත්ථ කප්පොති කප්පියො. සකොති අත්තනො සන්තකො. කප්පියත්තා පන අත්තසන්තකත්තා ච සත්තන්නම්පි අධිට්ඨානවිකප්පනූපගතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි, මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි පක්කො අධිට්ඨානූපගො ච විකප්පනූපගො ච, තථා උභොපි කාකණිකමත්තස්සාපි මූලස්ස අනවසෙසෙත්වා දින්නෙ, සබ්බසො අත්තසන්තකත්තෙ විඤ්ඤාතෙ ච අධිට්ඨානවිකප්පනූපගාති දට්ඨබ්බං. අතිරෙකපත්තොති අනධිට්ඨිතාවිකප්පිතතාය අතිරෙකපත්තො. අධිට්ඨානපච්චුද්ධාරා පනෙත්ථ චීවරෙ වුත්තාව. විකප්පෙන්තෙන පන පත්තානං එකබහුභාවං, සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවඤ්ච ඤත්වා ‘‘ඉමං පත්ත’’න්ති වා ‘‘ඉමෙ පත්තෙ’’ති වා ‘‘එතං පත්ත’’න්ති වා ‘‘එතෙ පත්තෙ’’ති වා වත්වා ‘‘තුය්හං විකප්පෙමී’’ති වත්තබ්බං. සම්මුඛාදිභෙදො පනෙත්ථ චීවරෙ වක්ඛමානනයෙන වෙදිතබ්බො. දසාහපරමන්ති දස අහානි පරමො පරිච්ඡෙදො අස්සාති දහාහපරමො, කාලො, තං. අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. ධාරෙය්‍යොති පරිභොගවසෙන ධාරෙතබ්බො. තස්මිංකාලෙ අතිනාමිතෙ පත්තො නිස්සග්ගියො හොතීති යොජනා. අතිනාමිතෙති අතික්කාමිතෙ නිස්සග්ගියො හොති, එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පදභාජනීයෙ (පාරා. 602) වුත්තනයෙන පත්තො නිස්සජ්ජිතබ්බො හොති, තථා සති පාචිත්තියාපත්ති චස්ස හොතීති අධිප්පායො.

64. ‘‘අච්ඡෙදා’’තිආදි චීවරෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව. අයං පන විසෙසො – මරණුද්ධටාති උද්ධරණං උද්ධළං, පච්චුද්ධාරො. මරණඤ්ච උද්ධටඤ්ච මරණුද්ධටා, තස්මා. ඡිද්දෙනාති යෙන කඞ්ගුසිත්ථං නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, තෙන මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලඡිද්දෙන. පත්තාධිට්ඨානමුජ්ඣතීති පත්තො අධිට්ඨානං උජ්ඣති විස්සජ්ජති.

65. ඉදානි ‘‘පත්ත’’න්තිආදිනා අඤ්ඤථා පරිහරණෙ දුක්කටං දස්සෙති. තත්ථ සොදකං පත්තං න පටිසාමෙය්‍යාති යොජනා. න පටිසාමෙය්‍යාති ගුත්තට්ඨානෙ න නික්ඛිපෙය්‍ය, ‘‘සොදකං පත්තං උණ්හෙ න ච ඔතපෙ’’තිආදිනා ච යොජනීයං. න ච ඔතපෙති නෙව ඊසකං තාපෙය්‍ය. න නිදහෙති නිරුදකං කත්වාපි භුසං න නිදහෙය්‍ය, වොදකං කත්වා ඊසකං තාපෙය්‍යාතිපි බ්‍යතිරෙකත්ථො. භූම්‍යා න ඨපෙති ඛරාය භූමියා න ඨපෙය්‍ය. යත්ථ පන වණ්ණො න දුස්සති, එවරූපාය මත්තිකාය පරිභණ්ඩකතාය භූමියා වා තථාරූපාය එව වාලිකාය වා නික්කුජ්ජිත්වා උක්කුජ්ජිත්වා ඨපෙතුං වට්ටති. නො ච ලග්ගයෙති භිත්තිඛිලාදීසු න ඔලම්බෙය්‍ය.

66. ‘‘මිඩ්ඪන්තෙ වා’’තිආදිනා වත්වා පත්තං ඨපෙතුං න ච කප්පතීති යොජෙතබ්බං. මිඩ්ඪන්තෙති ආළින්දකමිඩ්ඪිකාදීනං මිඩ්ඪීනං අන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා ඨපෙතුං වට්ටති. පරිභණ්ඩන්තෙ වාති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකාය මිඩ්ඪිකාය අන්තෙ වා. එත්ථ වා-සද්දො සමුච්චයෙ, සො ච පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. අඞ්කෙ පන අංසබද්ධකෙන අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා ඨපෙතුඤ්ච වට්ටති. ඡත්තෙපි භණ්ඩකෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා වා අට්ටං කත්වා වා ඨපෙතුං වට්ටති. මඤ්චෙපි අඤ්ඤෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා ඨපෙතුං, අටනියං බන්ධිත්වා ඔලම්බෙතුං වට්ටති.

67. පත්තෙන උච්ඡිට්ඨොදකඤ්ච චලකට්ඨිකඤ්ච න නීහරෙය්‍යාති සම්බන්ධො. උච්ඡිට්ඨොදකන්ති මුඛවික්ඛාලනොදකං. චලකානි ච චබ්බෙත්වා අපවිද්ධාමිසානි අට්ඨිකානි මච්ඡමංසඅට්ඨිකානි ච චලකට්ඨිකං. පත්තං පටිග්ගහං කත්වා හත්ථං ධොවිතුම්පි හත්ථධොතාදි උදකම්පි පත්තෙ ආකිරිත්වා නීහරිතුම්පි අනුච්ඡිට්ඨං සුද්ධපත්තං උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුම්පි න වට්ටති. මච්ඡමංසඵලාඵලාදීනි ඛාදන්තො යං තත්ථ අට්ඨිං වා චලකං වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. මුඛතො නීහටං පන යං කිඤ්චි පුන අඛාදිතුකාමො පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. සිඞ්ගිවෙරාදීනි ඩංසිත්වා පුන ඨපෙතුං ලභති. පත්තහත්ථොති පත්තො හත්ථෙ යස්සාති විග්ගහො. ‘‘පත්තහත්ථො, කවාට’’න්ති ච උපලක්ඛණමෙතං. යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙ පන පත්තස්මිං සති යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන කවාටං පණාමෙතුං, ඝටිකං වා උක්ඛිපිතුං, සූචිං වා කුඤ්චිකාය අවාපුරිතුං න ලභති. අංසකූටෙ පන පත්තං ලග්ගෙත්වා යථාසුඛං අවාපුරිතුං ලභති.

68. භූමියා භූමිසම්බන්ධී ආධාරකො, තස්මිං දන්තවල්ලිවෙත්තාදීහි කතෙ වලයාධාරකෙ ච එකදාරුනා කතෙ දාරුආධාරකෙ ච බහූහි දණ්ඩෙහි කතෙ දණ්ඩාධාරකෙ ච යත්ථ ඨපිතො පත්තො යථා පරිවත්තිත්වා න පරිපතති, තථා සුට්ඨු සජ්ජිතෙ තස්මිං පත්තස්සුපරි පත්තොති එවරූපෙ දුවෙ පත්තෙ ඨපෙය්‍යාති පදත්ථයොජනා. භමකොටිසදිසො පන දාරුආධාරකො තීහි දණ්ඩකෙහි බද්ධො දණ්ඩාධාරකො ච එකස්සපි පත්තස්ස අනොකාසො, තත්ථ ඨපෙත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා නිසීදිතබ්බං. භූමියන්ති කටසාරකාදිනා අත්ථතාය භූමියා පන නික්කුජ්ජිත්වා වා පටිකුජ්ජිත්වා වා එකං පත්තං ඨපෙය්‍යාති යොජනා.

69. ඉදානි අකප්පියපත්තෙ දස්සෙති ‘‘දාරූ’’තිආදිනා. තත්ථ සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණං. දාරු ච රූපියඤ්ච සොවණ්ණඤ්ච මණි ච වෙළුරියඤ්ච දාරු…පෙ… වෙළුරියානි, තෙහි නිබ්බත්තා දාරු…පෙ… මයා. දීඝො පන ‘‘වෙළුරියාමයා’’ති ගාථාබන්ධසුඛත්ථං කතො. එවමුපරිපි තාදිසං විඤ්ඤෙය්‍යං. තත්ථ ඉන්දනීලාදි මණි නාම. කංසො ච කාචො ච තිපු ච සීසඤ්ච ඵලිකා ච තම්බලොහො චාති ද්වන්දො, තෙහි ජාතා කංස…පෙ… ජා. තත්ථ කංස-සද්දෙන වට්ටලොහොපි සඞ්ගහිතො. සෙතං තිපු, කණ්හං සීසං.

70. ඡවසීසමයොති ඡවස්ස මතමනුස්සස්ස සීසං සීසකපාලං, තෙන නිබ්බත්තො ඡවසීසමයො. ඝටි ච තුම්බඤ්ච, තෙසං කටාහො, තෙහි ජාතාති ඝටිතුම්බකටාහජා. තත්ථ ඝටීති ඝටොයෙව. තුම්බං අලාබු. ඉති ඉමෙ සබ්බෙ පත්තා අකප්පියා වුත්තා, දුක්කටවත්ථුකා ච වුත්තාති යොජනා. තත්ථ රූපියාදීසු චතූසු සචෙ ගිහී භත්තග්ගෙසු සුවණ්ණතට්ටකාදීසු බ්‍යඤ්ජනං කත්වා උපනාමෙන්ති, ආමසිතුං න වට්ටති. කංසකාචඵලිකජානි පන තට්ටකාදීනි භාජනානි පුග්ගලිකපරිභොගෙනෙව න වට්ටන්ති, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. ඝටිතුම්බකටාහජා පන ලභිත්වා පරිහරිතුං න වට්ටන්ති, තාවකාලිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටන්ති.

පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ථාලකනිද්දෙසවණ්ණනා

71-2. දාරු …පෙ… වෙළුරියාමයා අකප්පියා, ඵලිකාකාචකංසජා ථාලකා ගිහිසන්තකා සඞ්ඝිකා ච කප්පියා, තුම්බඝටිජා තාවකාලිකා කප්පියාති සම්බන්ධො. කප්පන්ති පරිකප්පන්ති අවිරොධිභාවෙනෙවාති කප්පා, තථා කප්පියා. න කප්පා අකප්පා. සඞ්ඝස්ස ඉමෙ සඞ්ඝිකා. තාව-සද්දො අවධිම්හි. තාව භොජනාවධිභූතො කාලො එතාසන්ති තාවකාලිකා, භුඤ්ජිත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බා, න පරිහරිතබ්බාති අධිප්පායො.

ථාලකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.