44. උපොසථනිද්දෙසවණ්ණනා

410. දුවෙ උපොසථාති සුලභප්පවත්තිවසෙන වුත්තං. තයො පන දිවසවසෙනෙව උපොසථා චාතුද්දසිකො පන්නරසිකො සාමග්ගිකොති. තත්ථ හෙමන්තගිම්හවස්සානානං තිණ්ණං උතූනං තතියසත්තමපක්ඛෙසු ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ චාතුද්දසිකා, සෙසා පන්නරසිකාති එවං එකසංවච්ඡරෙ චතුවීසතිඋපොසථා. ඉදං තාව ලොකස්ස පකතිචාරිත්තං. ‘‘ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බ’’න්තිආදිවචනතො (මහාව. 178) පන තථාරූපපච්චයෙ සති අඤ්ඤස්මිම්පි චාතුද්දසෙ උපොසථං කාතුං වට්ටති.

411. සුත්තුද්දෙසො සඞ්ඝස්සෙවාති යොජනා. අධිට්ඨානඤ්ච තං උපොසථො චාති කම්මධාරයො. සෙසානන්ති ද්වින්නං තිණ්ණං වා. ‘‘දුවෙ’’තිආදිනා ච චාතුද්දසො පන්නරසො සාමග්ගීති දිවසවසෙන, සුත්තුද්දෙසො අධිට්ඨානං පාරිසුද්ධීති කරණප්පකාරෙන, සඞ්ඝුපොසථො ගණුපොසථො පුග්ගලුපොසථොති පුග්ගලවසෙන චාති නව උපොසථා දීපිතා හොන්ති.

412. පුබ්බකිච්චෙති –

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168) –

එවං අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තෙ පුබ්බකරණානන්තරං කත්තබ්බෙ පුබ්බකිච්චෙ.

පුබ්බකරණෙති –

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168) –

එවං අට්ඨකථාචරියෙහෙව වුත්තෙ සබ්බපඨමං කත්තබ්බෙ පුබ්බකරණෙ. පත්තකල්ලෙති උපොසථාදීනං චතුන්නං අඞ්ගානං සම්භවෙන පත්තො කාලො ඉමස්සාති පත්තකාලං, පත්තකාලමෙව පත්තකල්ලං. කිං තං? උපොසථාදිකම්මං. තං පන චතූහි අඞ්ගෙහි සඞ්ගහිතං. යථාහු අට්ඨකථාචරියා –

‘‘උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා,

සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති,

පත්තකල්ලන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168);

සමානිතෙති සම්මා ආනීතෙ පවත්තිතෙති අත්ථො. සොති සුත්තුද්දෙසො. පඤ්චධාති නිදානුද්දෙසො පාරාජිකුද්දෙසො සඞ්ඝාදිසෙසුද්දෙසො අනියතුද්දෙසො විත්ථාරුද්දෙසොති එවං පඤ්චධා.

413. විනාන්තරායන්ති රාජන්තරායො චොරන්තරායො අග්‍යන්තරායො උදකන්තරායො මනුස්සන්තරායො අමනුස්සන්තරායො වාළන්තරායො සරීසපන්තරායො ජීවිතන්තරායො බ්‍රහ්මචරියන්තරායොති (මහාව. 150) වුත්තෙසු දසසු යං කිඤ්චි අන්තරායං විනා. සඞ්ඛෙපෙනාති විනා විත්ථාරං. ‘‘එත්ථ ද්වීසු තීසු වා උද්දෙසෙසු විසදෙසු ථෙරොව ඉස්සරො’’ති වුත්තත්තා අවත්තන්තෙපි වට්ටතීති යොජනා. එත්ථාති පඤ්චසු උද්දෙසෙසු. අවත්තන්තෙති ථෙරස්ස විත්ථාරෙන අවත්තමානෙ අප්පගුණෙ. වට්ටතීති සංඛිත්තෙන උද්දිසිතුම්පි වට්ටති. ඉමිනාව යස්ස කස්සචි උද්දෙසකස්ස අවත්තන්තෙපි වට්ටතීති විඤ්ඤායති. ද්වීසු වත්තමානෙසු ඉස්සරත්තෙ අධිකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සනත්ථං ‘‘තීසූ’’ති වුත්තං. ‘‘ථෙරොව ඉස්සරො’’තිආදිනා ඉදං පරිදීපෙති – ද්වෙ අඛණ්ඩා සුවිසදා වාචුග්ගතා, ථෙරාධෙය්‍යං පාතිමොක්ඛං, සචෙ පන එත්තකම්පි විසදං කාතුං න සක්කොති, බ්‍යත්තස්ස භික්ඛුනො ආයත්තං හොති, තස්මා සයං උද්දිසිතබ්බං, අඤ්ඤා වා අජ්ඣෙසිතබ්බොති.

414. උද්දිසන්තෙ සමා වා අථ ථොකිකා වා යදි ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධනීයං. උද්දිසන්තෙ ආවාසිකෙහි පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ. සමා වා ථොකිකා වාති ආවාසිකෙහි සමා වා ථොකිකා වා ආගන්තුකා භික්ඛූ. අවසෙසකං සොතබ්බන්ති ඉමිනා එත්තාවතාපි උපොසථො කතොයෙව නාමාති දීපෙති.

415. උද්දිට්ඨමත්තෙති උද්දිට්ඨංයෙව උද්දිට්ඨමත්තං. මත්ත-සද්දො අවධාරණෙ. සකලාය එකච්චාය වා උට්ඨිතාය සමා වා ථොකිකා වා යදි ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති යොජනා. සකලායාති සබ්බාය පරිසාය. එසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිං කරෙය්‍යුන්ති එසං ආවාසිකානං සමීපෙ තෙ ආගන්තුකා භික්ඛූ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අථ බහුකා චෙ, සබ්බවිකප්පෙසු පුබ්බකිච්චං කත්වාති යොජනීයං. විකප්පීයන්ති පරිකප්පීයන්තීති විකප්පා, අවසෙසසවනපාරිසුද්ධිඋපොසථවිධානා සබ්බෙ ච තෙ විකප්පා චෙති සබ්බවිකප්පා. තෙසු. පුනුද්දිසෙති පුන පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍ය.

416. ඉතරානන්ති ආගන්තුකානං. ඉතරොති චාතුද්දසො. එත්ථ පන යෙසං පන්නරසො, තෙ අතීතං උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථාධිප්පායො – තාදිසෙ පච්චයෙ සති චාතුද්දසිකස්ස කතත්තා තෙසං යථාවුත්තතතියසත්තමපක්ඛසඞ්ඛාතචාතුද්දසිකෙ සම්පත්තෙ තෙරසීචාතුද්දසීකත්තබ්බත්තා අනුපොසථත්තා පන තත්ථ උපොසථො න කතොති චාතුද්දසොයෙව පන්නරසො ජාතො. සමානෙතරෙති සමා ඌනා ඉතරෙති පදච්ඡෙදො. ඉතරෙති ආගන්තුකා. පුරිමානං අනුවත්තන්තූති ආවාසිකෙහි ‘‘අජ්ජුපොසථො පන්නරසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කයිරමානෙ පුරිමානං ආවාසිකානං අනුවත්තන්තූති අත්ථො. සචෙධිකාති යදි ආගන්තුකා බහුකා හොන්ති. පුරිමාති ආවාසිකා. තෙසං අනුවත්තන්තූති තෙසං ආගන්තුකානං ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කයිරමානෙ අනුවත්තන්තු. සෙසෙපීති ආගන්තුකානං පන්නරසවාරෙපි. අයං නයොති ‘‘ආගන්තුකානං පන්නරසො ඉතරානං සචෙතරො’’තිආදිකො අයමෙව නයො. එත්ථ පන යෙසං පන්නරසො, තෙ තිරොරට්ඨතො වා ආගතා අතීතං වා උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බො.

417. අතීතුපොසථස්ස චාතුද්දසියං කතත්තා චාතුද්දසියං පන්නරසුපොසථො කතොති පන්නරසී ආවාසිකානං පාටිපදො ජාතොති ආහ ‘‘ආවාසිකානං පාටිපදො’’ති. ඉතරානන්ති ආගන්තුකානං. උපොසථොති පන්නරසො උපොසථො. සමථොකානන්ති අත්තනා සමානං වා ථොකානං වා ආගන්තුකානං. මූලට්ඨාති ආවාසිකා. කාමතො දෙන්තූති අත්තනො ඉච්ඡාය දෙන්තු.

418. නො චෙ දෙන්තීති යදි ආවාසිකා කායසාමග්ගිං න දෙන්ති, තෙසං පන ආවාසිකානං හිය්‍යො උපොසථස්ස කතත්තා අජ්ජ උපොසථකරණං නත්ථි. බහූසු අනිච්ඡාය කායසාමග්ගිං දදෙය්‍යාති යොජනා. බහූසූති ආගන්තුකෙසු බහුකෙසු. බහි වා වජෙති ආවාසිකභික්ඛුපරිසා නිස්සීමං වා වජෙය්‍යාති අත්ථො.

419. සාවෙය්‍ය සුත්තන්ති පාතිමොක්ඛසඞ්ඛාතං සුත්තං වායමිත්වා සාවෙය්‍ය.

420. සම්මජ්ජිතුං …පෙ… උදකාසනං පඤ්ඤපෙතුඤ්ච මහාථෙරෙන පෙසිතො කල්ලො න කරෙය්‍ය තථාති සම්බන්ධො. කල්ලොති අගිලානො. තථාති දුක්කටං අතිදිසති. ආසනෙසු අසති අන්තමසො සාඛාභඞ්ගම්පි කප්පියං කාරාපෙත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බං. තෙලෙ අසති කපල්ලෙ අග්ගිපි ජාලෙතබ්බො.

421-3. පට්ඨපෙත්වා දකාසනන්ති පරිභොජනීයපානීයොදකඤ්ච ආසනඤ්ච සන්නිහිතං කත්වා. ගණඤත්තින්ති ඉදානි වක්ඛමානං ගණෙන ඨපෙතබ්බං ඤත්තිං. තෙති අඤ්ඤෙ දුවෙ භික්ඛූ. සමත්තපුබ්බාරම්භෙනාති සමත්තො නිට්ඨිතො පුබ්බෙසු උත්තරාසඞ්ගඑකංසකරණාදීසු ආරම්භො යස්සාති තිපදබහුබ්බීහි. නවෙන තෙ එවමීරියාති සම්බන්ධො. තෙති ඉතරෙ ද්වෙ.

424. කත්තබ්බං කත්වා පුබ්බකිච්චාදිකං සම්පාදෙත්වා නවො එවං ඊරියොති යොජනා.

427. යත්ථාති යස්මිං විහාරෙ එකෙකස්ස පාරිසුද්ධිං හරිත්වානාති සම්බන්ධො. එකෙකස්සාති එත්ථ විච්ඡායං ද්විත්තං. කිරියාය ගුණෙන දබ්බෙන වා භින්නෙ අත්ථෙ බ්‍යාපිතුං ඉච්ඡා විච්ඡා. එත්ථ පන ඡන්දපාරිසුද්ධිහරණසඞ්ඛාතාය කිරියාය චතූසු ච තීසු ච ද්වීසු ච භින්නමෙකෙකං බ්‍යාපිතුං සම්බන්ධිතුං ඉච්ඡාති විච්ඡා. ඉතරීතරෙති එත්ථාපි කරණකිරියාවසෙන වෙදිතබ්බං. තයො ද්වෙ එකො වා තං තං සඞ්ඝුපොසථං ගණුපොසථං පුග්ගලුපොසථං වාති වුත්තං හොති. අයමෙත්ථාධිප්පායො – චතූසු එකස්ස ආහරිත්වා තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තීසු වා එකස්ස ආහරිත්වා ද්වෙ සඞ්ඝුපොසථං කරොන්ති, අධම්මෙන වග්ගං උපොසථකම්මං. අථ පන එකස්ස ආහරිත්වා තයො සඞ්ඝුපොසථං කරොන්ති, එකස්ස ආහරිත්වා ද්වෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, අධම්මෙන වග්ගං නාම හොති. යදි පන චත්තාරොපි සන්නිපතිත්වා පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්ති, තයො වා ද්වෙ වා සඞ්ඝුපොසථං කරොන්ති, අධම්මෙන සමග්ගං නාම හොතීති. තබ්බිපරියායෙන ධම්මෙන සමග්ගං වෙදිතබ්බං.

428. වග්ගෙ සමග්ගෙ වා ‘‘වග්ගො’’ති සඤ්ඤිනො විමතිස්ස වා කරොතො දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. වග්ගෙති වග්ගසඞ්ඝෙ. විමතිස්සාති ‘‘වග්ගො නු ඛො, සමග්ගො’’ති එවං වෙමතිකස්ස. ඉමිනාව කුක්කුච්චපකතවාරොපි උපලක්ඛිතො. කරොතොති උපොසථං කරොන්තස්ස. භෙදාධිප්පායෙන කරොතොති යොජනා. එත්ථ පන පාපස්ස බලවතාය ථුල්ලච්චයං වුත්තං. සඤ්ඤිනොති සඤ්ඤාසීසෙන චිත්තං වුත්තං, චිත්තවතොති අත්ථො.

429-30. ‘‘උක්ඛිත්තස්සා’’තිආදිනා වජ්ජනීයපුග්ගලෙ දස්සෙති. උක්ඛිත්තස්සාති කත්තුඅත්ථෙ සාමිවචනං. නිසින්නසද්දස්ස කම්මසාධනත්තා උක්ඛිත්තාදීහි කත්තූහි භවිතබ්බන්ති. ‘‘සෙසාන’’න්ති විසෙසනස්ස භික්ඛූනං බ්‍යභිචාරෙන සාත්ථකතා. අභබ්බස්ස පණ්ඩකාදිඑකාදසවිධස්ස අභබ්බස්ස. නිසින්නපරිසායඤ්ච පාතිමොක්ඛං න උද්දිසෙති සම්බන්ධො. සභාගාපත්තිකො තථා න උද්දිසෙති යොජෙතබ්බං. විකාලභොජනාදිවත්ථුතො සමානො භාගො කොට්ඨාසො එතිස්සාති සභාගා, සා ආපත්ති අස්සාති බහුබ්බීහි.

ඡන්දෙන පරිවුත්ථෙනාති එත්ථ චතුබ්බිධං පාරිවාසියං පරිසපාරිවාසියං රත්තිපාරිවාසියං ඡන්දපාරිවාසියං අජ්ඣාසයපාරිවාසියන්ති. තත්ථ භික්ඛූ කෙනචිදෙව කරණීයෙන සන්නිපතිතා හොන්ති, අථ මෙඝුට්ඨානාදිනා කෙනචිදෙව කරණීයෙන අනොකාසො, අථ ‘‘අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡාමා’’ති ඡන්දං අවිස්සජ්ජිත්වාව උට්ඨහන්ති, ඉදං පරිසපාරිවාසියං නාම කිඤ්චාපි පරිසපාරිවාසියං, ඡන්දස්ස පන අවිස්සට්ඨත්තා කම්මං කාතුං වට්ටති.

‘‘යාව පන සබ්බෙ සන්නිපතන්ති, තාව ධම්මං සුණිස්සාමා’’ති එකං අජ්ඣෙසන්ති, තස්මිං ධම්මකථං කථෙන්තෙයෙව අරුණො උග්ගච්ඡති, සචෙ චාතුද්දසිකං කාතුං නිසින්නා, පන්නරසොති කාතුං වට්ටති, සචෙ පන්නරසිකං කාතුං නිසින්නා, පාටිපදෙ අනුපොසථෙ උපොසථං කාතුං න වට්ටති, අඤ්ඤං පන සඞ්ඝකිච්චං කාතුං වට්ටති, ඉදං රත්තිපාරිවාසියං නාම.

එවං පන නිසින්නෙ කොචි නක්ඛත්තපාඨකො භික්ඛු ‘‘අජ්ජ නක්ඛත්තං දාරුණං, ඉමං කම්මං මා කරොථා’’ති වදති, තෙ තස්ස වචනෙන ඡන්දං විස්සජ්ජෙත්වා තත්ථෙව නිසින්නා හොන්ති, අථඤ්ඤො ආගන්ත්වා ‘‘නක්ඛත්තං පටිමානෙන්තං, අත්ථො බාලං උපච්චගා’’ති (ජා. 1.1.49) වත්වා ‘‘කිං නක්ඛත්තෙන, කරොථා’’ති වදති, ඉදං ඡන්දපාරිවාසියඤ්චෙව අජ්ඣාසයපාරිවාසියඤ්ච. එකස්මිං පාරිවාසියෙ පුන ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආනෙත්වා කම්මං කාතුං වට්ටති.

431. ආපන්නඤ්ච වෙමතිකඤ්ච අදෙසයිත්වා වා නාවිකත්වා වා උපොසථං කාතුං න ච කප්පතීති සම්බන්ධො. නාවිකත්වාති ගරුකාපත්තිං අනාවිකත්වා. න චාති නෙව.

432. අට්ඨිතොපොසථාති අට්ඨිතො අවිස්සට්ඨො උපොසථො යස්මින්ති බහුබ්බීහි. තදහූති තස්මිං උපොසථදිවසෙ. අන්තරායං වා සඞ්ඝං වා විනා අධිට්ඨාතුං සීමමෙව වා න වජෙති යොජනා. අධිට්ඨාතුන්ති ඉමිනා ගණුපොසථම්පි උපලක්ඛෙති. සීමන්ති ඉමිනා නදිම්පි.

උපොසථනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.