ရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ
စတုက္ကနယော ပဌမဇ္ဈာနံ
၁၆၀. ဣဒါနိ ရူပါဝစရကုသလံ ဒဿေတုံ ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ရူပံ ဝုစ္စတိ ရူပဘဝေါ. ဥပပတ္တီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဇာတိ သဉ္ဇာတိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ – တံ ဥပပတ္တိံ မဂ္ဂတိ ဂဝေသတိ ဇနေတိ နိပ္ဖါဒေတီတိ မဂ္ဂေါ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယေန မဂ္ဂေန ရူပဘဝေ ဥပပတ္တိ ဟောတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဇာတိ သဉ္ဇာတိ၊ တံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ. ကိံ ပနေတေန နိယမတော ရူပဘဝေ ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ‘‘သမာဓိံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘာဝေထ၊ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၊ ၄.၉၉၊ ၅.၁၀၇၁၊ နေတ္တိ. ၄၀၊ မိ. ပ. ၂.၁.၁၅) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဟိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယေန ရူပဘဝါတိက္ကမောပိ ဟောတိ. ရူပူပပတ္တိယာ ပန ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နာမ နတ္ထိ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’တိ. အတ္ထတော စာယံ မဂ္ဂေါ နာမ စေတနာပိ ဟောတိ၊ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ၊ တဒုဘယမ္ပိ. ‘‘နိရယဉ္စာဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ ပဇာနာမိ နိရယဂါမိဉ္စ မဂ္ဂ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၃) ဟိ ဧတ္ထ စေတနာ မဂ္ဂေါ နာမ.
‘‘သဒ္ဓါ ဟိရိယံ ကုသလဉ္စ ဒါနံ၊ ဓမ္မာ ဧတေ သပ္ပုရိသာနုယာတာ၊
ဧတဉှိ မဂ္ဂံ ဒိဝိယံ ဝဒန္တိ၊ ဧတေန ဟိ ဂစ္ဆတိ ဒေဝလောက’’န္တိ. (အ. နိ. ၈.၃၂)၊
ဧတ္ထ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မဂ္ဂေါ နာမ. ‘‘အယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဂ္ဂေါ၊ အယံ ပဋိပဒါ’’တိ သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၆၁ အာဒယော) စေတနာပိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ မဂ္ဂေါ နာမ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဈာန’န္တိ ဝစနတော စေတနာသမ္ပယုတ္တာ အဓိပ္ပေတာ. ယသ္မာ ပန ဈာနစေတနာ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ၊ တသ္မာ စေတနာပိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဝဋ္ဋန္တိယေဝ.
ဘာဝေတီတိ ဇနေတိ ဥပ္ပါဒေတိ ဝဍ္ဎေတိ. အယံ တာဝ ဣဓ ဘာဝနာယ အတ္ထော. အညတ္ထ ပန ဥပသဂ္ဂဝသေန သမ္ဘာဝနာ ပရိဘာဝနာ ဝိဘာဝနာတိ ဧဝံ အညထာပိ အတ္ထော ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘ဣဓုဒါယိ မမ သာဝကာ အဓိသီလေ သမ္ဘာဝေန္တိ – သီလဝါ သမဏော ဂေါတမော၊ ပရမေန သီလက္ခန္ဓေန သမန္နာဂတော’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၃) အယံ သမ္ဘာဝနာ နာမ၊ ဩကပ္ပနာတိ အတ္ထော. ‘‘သီလပရိဘာဝိတော သမာဓိ မဟပ္ဖလော ဟောတိ မဟာနိသံသော၊ သမာဓိပရိဘာဝိတာ ပညာ မဟပ္ဖလာ ဟောတိ မဟာနိသံသာ၊ ပညာပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ သမ္မဒေဝ အာသဝေဟိ ဝိမုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၆) အယံ ပရိဘာဝနာ နာမ၊ ဝါသနာတိ အတ္ထော. ‘‘ဣင်္ဃ ရူပံ ဝိဘာဝေဟိ၊ ဝေဒနံ။ သညံ။ သင်္ခါရေ။ ဝိညာဏံ ဝိဘာဝေဟီ’’တိ အယံ ဝိဘာဝနာ နာမ၊ အန္တရဓာပနာတိ အတ္ထော. ‘‘ပုန စပရံ၊ ဥဒါယိ၊ အက္ခာတာ မယာ သာဝကာနံ ပဋိပဒါ၊ ယထာပဋိပန္နာ မေ သာဝကာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၇)၊ အယံ ပန ဥပ္ပါဒနဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာ နာမ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အယမေဝ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘ဘာဝေတီတိ ဇနေတိ ဥပ္ပါဒေတိ ဝဍ္ဎေတီ’တိ.
ကသ္မာ ပနေတ္ထ၊ ယထာ ကာမာဝစရကုသလနိဒ္ဒေသေ ဓမ္မပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဒေသနာ ကတာ တထာ အကတွာ၊ ပုဂ္ဂလပုဗ္ဗင်္ဂမာ ကတာတိ? ပဋိပဒါယ သာဓေတဗ္ဗတော. ဣဒဉှိ စတူသု ပဋိပဒါသု အညတရာယ သာဓေတဗ္ဗံ၊ န ကာမာဝစရံ ဝိယ ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပဋိပဒါ စ နာမေသာ ပဋိပန္နကေ သတိ ဟောတီတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ပုဂ္ဂလပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဒေသနံ ကရောန္တော ‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’တိ အာဟ.
ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စိတွာ၊ ဝိနာ ဟုတွာ၊ အပက္ကမိတွာ. ယော ပနာယမေတ္ထ ‘ဧဝ’-ကာရော သော နိယမတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ နိယမတ္ထော၊ တသ္မာ တသ္မိံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏသမယေ အဝိဇ္ဇမာနာနမ္ပိ ကာမာနံ တဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပဋိပက္ခဘာဝံ၊ ကာမပရိစ္စာဂေနေဝ စဿ အဓိဂမံ ဒီပေတိ. ကထံ? ‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’တိ ဧဝဉှိ နိယမေ ကရိယမာနေ ဣဒံ ပညာယတိ – နူနိမဿ ကာမာ ပဋိပက္ခဘူတာ ယေသု သတိ ဣဒံ န ပဝတ္တတိ၊ အန္ဓကာရေ သတိ ပဒီပေါဘာသော ဝိယ? တေသံ ပရိစ္စာဂေနေဝ စဿ အဓိဂမော ဟောတိ ဩရိမတီရပရိစ္စာဂေန ပါရိမတီရဿေဝ. တသ္မာ နိယမံ ကရောတီတိ.
တတ္ထ သိယာ – ‘ကသ္မာ ပနေသ ပုဗ္ဗပဒေယေဝ ဝုတ္တော၊ န ဥတ္တရပဒေ? ကိံ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အဝိဝိစ္စာပိ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျာ’တိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တံနိဿရဏတော ဟိ ပုဗ္ဗပဒေ ဧသ ဝုတ္တော. ကာမဓာတုသမတိက္ကမနတော ဟိ ကာမရာဂပဋိပက္ခတော စ ဣဒံ ဈာနံ ကာမာနမေဝ နိဿရဏံ. ယထာဟ – ‘‘ကာမာနမေတံ နိဿရဏံ ယဒိဒံ နေက္ခမ္မ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၇၂၊ ဒီ. နိ. ၃.၃၅၃). ဥတ္တရပဒေပိ ပန၊ ယထာ ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော၊ ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉၊ အ. နိ. ၄.၂၄၁) ဧတ္ထ ‘ဧဝ’-ကာရော အာနေတွာ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော. န ဟိ သက္ကာ ဣတော အညေဟိပိ နီဝရဏသင်္ခါတေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အဝိဝိစ္စ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတုံ၊ တသ္မာ ‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စေဝ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ ဧဝံ ပဒဒွယေပိ ဧသ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဒဒွယေပိ စ ကိဉ္စာပိ ဝိဝိစ္စာတိ ဣမိနာ သာဓာရဏဝစနေန တဒင်္ဂဝိဝေကာဒယော ကာယဝိဝေကာဒယော စ သဗ္ဗေပိ ဝိဝေကာ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တထာပိ ကာယဝိဝေကော စိတ္တဝိဝေကော ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကောတိ တယော ဧဝ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.
ကာမေဟီတိ ဣမိနာ ပန ပဒေန ယေ စ နိဒ္ဒေသေ ‘‘ကတမေ ဝတ္ထုကာမာ? မနာပိယာ ရူပါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁) နယေန ဝတ္ထုကာမာ ဝုတ္တာ၊ ယေ စ တတ္ထေဝ ဝိဘင်္ဂေ စ ‘‘ဆန္ဒော ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ ဆန္ဒရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပေါ ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမော၊ ဣမေ ဝုစ္စန္တိ ကာမာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၊ ဝိဘ. ၅၆၄) ဧဝံ ကိလေသကာမာ ဝုတ္တာ၊ တေ သဗ္ဗေပိ သင်္ဂဟိတာဣစ္စေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ သတိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိပိ ဝိဝိစ္စေဝါတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တေန ကာယဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတိ.
ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီတိ ကိလေသကာမေဟိ သဗ္ဗာကုသလေဟိ ဝါ ဝိဝိစ္စာတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တေန စိတ္တဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတိ. ပုရိမေန စေတ္ထ ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော ဧဝ ကာမသုခပရိစ္စာဂေါ၊ ဒုတိယေန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော နေက္ခမ္မသုခပရိဂ္ဂဟော ဝိဘာဝိတော ဟောတိ. ဧဝံ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမဝိဝေကဝစနတောယေဝ စ ဧတေသံ ပဌမေန သံကိလေသဝတ္ထုပ္ပဟာနံ၊ ဒုတိယေန သံကိလေသပ္ပဟာနံ၊ ပဌမေန လောလဘာဝဿ ဟေတုပရိစ္စာဂေါ၊ ဒုတိယေန ဗာလဘာဝဿ၊ ပဌမေန စ ပယောဂသုဒ္ဓိ၊ ဒုတိယေန အာသယပေါသနံ ဝိဘာဝိတံ ဟောတီတိ ဉာတဗ္ဗံ. ဧသ တာဝ နယော ‘ကာမေဟီ’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တကာမေသု ဝတ္ထုကာမပက္ခေ.
ကိလေသကာမပက္ခေ ပန ‘ဆန္ဒောတိ စ ရာဂေါ’တိ စ ဧဝမာဒီဟိ အနေကဘေဒေါ ကာမစ္ဆန္ဒောယေဝ ကာမောတိ အဓိပ္ပေတော. သော စ အကုသလပရိယာပန္နောပိ သမာနော ‘‘တတ္ထ ကတမော ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၅၆၄) ဈာနပဋိပက္ခတော ဝိသုံ ဝုတ္တော. ကိလေသကာမတ္တာ ဝါ ပုရိမပဒေ ဝုတ္တော၊ အကုသလပရိယာပန္နတ္တာ ဒုတိယပဒေ. အနေကဘေဒတော စဿ ‘ကာမတော’တိ အဝတွာ ‘ကာမေဟီ’တိ ဝုတ္တံ. အညေသမ္ပိ စ ဓမ္မာနံ အကုသလဘာဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ‘‘တတ္ထ ကတမေ အကုသလာ ဓမ္မာ? ကာမစ္ဆန္ဒော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘင်္ဂေ ဥပရိဈာနင်္ဂပစ္စနီကပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော နီဝရဏာနေဝ ဝုတ္တာနိ. နီဝရဏာနိ ဟိ ဈာနင်္ဂပစ္စနီကာနိ. တေသံ ဈာနင်္ဂါနေဝ ပဋိပက္ခာနိ၊ ဝိဒ္ဓံသကာနိ၊ ဝိဃာတကာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ‘‘သမာဓိ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဋိပက္ခော၊ ပီတိ ဗျာပါဒဿ၊ ဝိတက္ကော ထိနမိဒ္ဓဿ၊ သုခံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ၊ ဝိစာရော ဝိစိကိစ္ဆာယာ’’တိ ပေဋကေ ဝုတ္တံ.
ဧဝမေတ္ထ ‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’တိ ဣမိနာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတိ. ‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ ဣမိနာ ပဉ္စန္နမ္ပိ နီဝရဏာနံ. အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ပန ပဌမေန ကာမစ္ဆန္ဒဿ၊ ဒုတိယေန သေသနီဝရဏာနံ၊ တထာ ပဌမေန တီသု အကုသလမူလေသု ပဉ္စကာမဂုဏဘေဒဝိသယဿ လောဘဿ၊ ဒုတိယေန အာဃာတဝတ္ထုဘေဒါဒိဝိသယာနံ ဒေါသမောဟာနံ. ဩဃာဒီသု ဝါ ဓမ္မေသု ပဌမေန ကာမောဃကာမယောဂကာမာသဝကာမုပါဒါနအဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထကာမရာဂသံယောဇနာနံ၊ ဒုတိယေန အဝသေသဩဃယောဂါသဝဥပါဒါနဂန္ထသံယောဇနာနံ. ပဌမေန စ တဏှာယ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ၊ ဒုတိယေန အဝိဇ္ဇာယ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ. အပိစ ပဌမေန လောဘသမ္ပယုတ္တအဋ္ဌစိတ္တုပ္ပါဒါနံ၊ ဒုတိယေန သေသာနံ စတုန္နံ အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ တာဝ ‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ ဧတ္ထ အတ္ထပ္ပကာသနာ.
ဧတ္တာဝတာ စ ပဌမဿ ဈာနဿ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ပယောဂင်္ဂံ ဒဿေတုံ သဝိတက္ကံ သဝိစာရန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တလက္ခဏာဒိဝိဘာဂေန အပ္ပနာသမ္ပယောဂတော ရူပါဝစရဘာဝပ္ပတ္တေန ဝိတက္ကေန စေဝ ဝိစာရေန စ သဟ ဝတ္တတိ. ရုက္ခော ဝိယ ပုပ္ဖေန စ ဖလေန စာတိ ဣဒံ ဈာနံ သဝိတက္ကံ သဝိစာရန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘ဣမိနာ စ ဝိတက္ကေန ဣမိနာ စ ဝိစာရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၆၅) နယေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ. အတ္ထော ပန တတြပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.
ဝိဝေကဇန္တိ – ဧတ္ထ ဝိဝိတ္တိ ဝိဝေကော. နီဝရဏဝိဂမောတိ အတ္ထော. ဝိဝိတ္တောတိ ဝါ ဝိဝေကော၊ နီဝရဏဝိဝိတ္တော ဈာနသမ္ပယုတ္တဓမ္မရာသီတိ အတ္ထော. တသ္မာ ဝိဝေကာ၊ တသ္မိံ ဝါ ဝိဝေကေ၊ ဇာတန္တိ ဝိဝေကဇံ. ပီတိသုခန္တိ – ဧတ္ထ ပီတိသုခါနိ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတာနေဝ. တေသု ပန ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပဉ္စဝိဓာယ ပီတိယာ ယာ အပ္ပနာသမာဓိဿ မူလံ ဟုတွာ ဝဍ္ဎမာနာ သမာဓိသမ္ပယောဂံ ဂတာ ဖရဏာပီတိ – အယံ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အဓိပ္ပေတာ ပီတီတိ. အယဉ္စ ပီတိ ဣဒဉ္စ သုခံ အဿ ဈာနဿ၊ အသ္မိံ ဝါ ဈာနေ အတ္ထီတိ ဣဒံ ဈာနံ ပီတိသုခန္တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ပီတိ စ သုခဉ္စ ပီတိသုခံ၊ ဓမ္မဝိနယာဒယော ဝိယ. ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခမဿ ဈာနဿ၊ အသ္မိံ ဝါ ဈာနေ၊ အတ္ထီတိ ဧဝမ္ပိ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ. ယထေဝ ဟိ ဈာနံ ဧဝံ ပီတိသုခမ္ပေတ္ထ ဝိဝေကဇမေဝ ဟောတိ. တဉ္စဿ အတ္ထိ. တသ္မာ ဧကပဒေနေဝ ‘ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခ’န္တိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘ဣဒံ သုခံ ဣမာယ ပီတိယာ သဟဂတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ. အတ္ထော ပန တတ္ထာပိ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.
ပဌမံ ဈာနန္တိ – ဧတ္ထ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာ ပဌမံ. ပဌမံ ဥပ္ပန္နန္တိ ပဌမံ. ပဌမံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိပိ ပဌမံ. ဣဒံ ပန န ဧကန္တလက္ခဏံ. စိဏ္ဏဝသီဘာဝေါ ဟိ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေန္တောပိ သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ. မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ အာဒိံ ပါပေန္တောပိ သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ. အန္တရန္တရာ ဩက္ကမန္တောပိ သက္ကောတိ. ဧဝံ ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိယဋ္ဌေန ပန ပဌမံ နာမ ဟောတိ.
ဈာနန္တိ ဒုဝိဓံ ဈာနံ – အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနံ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပထဝိကသိဏာဒိအာရမ္မဏံ ဥပနိဇ္ဈာယန္တီတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနန္တိ သင်္ချံ ဂတာ. ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ ပန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ နာမ. တတ္ထ ဝိပဿနာ အနိစ္စာဒိလက္ခဏဿ ဥပနိဇ္ဈာနတော လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ. ဝိပဿနာယ ကတကိစ္စဿ မဂ္ဂေန ဣဇ္ဈနတော မဂ္ဂေါ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ. ဖလံ ပန နိရောဓသစ္စံ တထလက္ခဏံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ နာမ. တေသု ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ. တသ္မာ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနတော ပစ္စနီကဇ္ဈာပနတော ဝါ ဈာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ ဥပဂန္တွာ၊ ပါပုဏိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပသမ္ပာဒယိတွာ ဝါ နိပ္ဖါဒေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘော ပဋိလာဘော ပတ္တိ သမ္ပတ္တိ ဖုသနာ သစ္ဆိကိရိယာ ဥပသမ္ပဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၅၇၀) ဝုတ္တံ. တဿာပိ ဧဝမေဝတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိဟရတီတိ တဒနုရူပေန ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဣတိဝုတ္တပ္ပကာရဇ္ဈာနသမင်္ဂီ ဟုတွာ အတ္တဘာဝဿ ဣရိယနံ ဝုတ္တိံ ပါလနံ ယပနံ ယာပနံ စာရံ ဝိဟာရံ အဘိနိပ္ဖါဒေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိဘင်္ဂေ – ‘‘ဝိဟရတီတိ ဣရိယတိ ဝတ္တတိ ပါလေတိ ယပေတိ ယာပေတိ စရတိ ဝိဟရတိ၊ တေန ဝုစ္စတိ ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၂၊ ၅၇၁).
ပထဝိကသိဏန္တိ ဧတ္ထ ပထဝိမဏ္ဍလမ္ပိ သကလဋ္ဌေန ပထဝိကသိဏန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ နိဿာယ ပဋိလဒ္ဓံ နိမိတ္တမ္ပိ. ပထဝိကသိဏနိမိတ္တေ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနမ္ပိ. တတ္ထ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဈာနံ ပထဝီကသိဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပထဝိကသိဏသင်္ခါတံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. ဣမသ္မိံ ပန ပထဝိကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တုကာမေန ကုလပုတ္တေန ကိံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ? အာဒိတော တာဝ ပါတိမောက္ခသံဝရဣန္ဒြိယသံဝရအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိပစ္စယသန္နိဿိတသင်္ခါတာနိ စတ္တာရိ သီလာနိ ဝိသောဓေတွာ သုပရိသုဒ္ဓေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန၊ ယွာဿ အာဝါသာဒီသု ဒသသု ပလိဗောဓေသု ပလိဗောဓော အတ္ထိ၊ တံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနဒါယကံ ကလျာဏမိတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပါဠိယာ အာဂတေသု အဋ္ဌတိံသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု အတ္တနော စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥပပရိက္ခန္တေန သစဿ ဣဒံ ပထဝိကသိဏံ အနုကူလံ ဟောတိ၊ ဣဒမေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဈာနဘာဝနာယ အနနုရူပံ ဝိဟာရံ ပဟာယ အနုရူပေ ဝိဟာရေ ဝိဟရန္တေန ခုဒ္ဒကပလိဗောဓုပစ္ဆေဒံ ကတွာ ကသိဏပရိကမ္မနိမိတ္တာနုရက္ခဏသတ္တအသပ္ပါယပရိဝဇ္ဇနသတ္တသပ္ပါယသေဝနဒသဝိဓအပ္ပနာကောသလ္လပ္ပဘေဒံ သဗ္ဗံ ဘာဝနာဝိဓာနံ အပရိဟာပေန္တေန ဈာနာဓိဂမတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၁ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စေတ္ထ ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ. သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနာနဉှိ ဘာဝနာဝိဓာနံ သဗ္ဗံ အဋ္ဌကထာနယေန ဂဟေတွာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတံ. ကိံ တေန တတ္ထ တတ္ထ ပုန ဝုတ္တေနာတိ န နံ ပုန ဝိတ္ထာရယာမ. ပါဠိယာ ပန ဟေဋ္ဌာ အနာဂတံ အတ္ထံ အပရိဟာပေန္တာ နိရန္တရံ အနုပဒဝဏ္ဏနမေဝ ကရိဿာမ.
တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏသမယေ. ဖဿော ဟောတိ။ပေ။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတီတိ ဣမေ ကာမာဝစရပဌမကုသလစိတ္တေ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပဒပဋိပါဋိယာ ဆပဏ္ဏာသ ဓမ္မာ ဟောန္တိ. ကေဝလဉှိ တေ ကာမာဝစရာ၊ ဣမေ ဘူမန္တရဝသေန မဟဂ္ဂတာ ရူပါဝစရာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော. သေသံ တာဒိသမေဝ. ယေဝါပနကာ ပနေတ္ထ ဆန္ဒာဒယော စတ္တာရောဝ လဗ္ဘန္တိ. ကောဋ္ဌာသဝါရသုညတဝါရာ ပါကတိကာ ဧဝါတိ.
ပဌမံ.
ဒုတိယဇ္ဈာနံ
၁၆၁-၁၆၂. ဒုတိယဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဝိတက္ကဿ စ ဝိစာရဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝူပသမာ၊ သမတိက္ကမာ၊ ဒုတိယဇ္ဈာနက္ခဏေ အပါတုဘာဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဒုတိယဇ္ဈာနေ သဗ္ဗေပိ ပဌမဇ္ဈာနဓမ္မာ န သန္တိ၊ အညေယေဝ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနေ ဖဿာဒယော အညေ ဣဓ၊ ဩဠာရိကဿ ပန ဩဠာရိကဿ အင်္ဂဿ သမတိက္ကမာ ပဌမဇ္ဈာနတော ပရေသံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ အဓိဂမော ဟောတီတိ ဒီပနတ္ထံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဣဓ – နိယကဇ္ဈတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ပစ္စတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၇၃) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ နိယကဇ္ဈတ္တံ အဓိပ္ပေတံ၊ တသ္မာ အတ္တနိ ဇာတံ၊ အတ္တနော သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.
သမ္ပသာဒနန္တိ သမ္ပသာဒနံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါ. သမ္ပသာဒနယောဂတော ဈာနမ္ပိ သမ္ပသာဒနံ၊ နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယ. ယသ္မာ ဝါ တံ ဈာနံ သမ္ပသာဒနသမန္နာဂတတ္တာ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝူပသမနေန စ စေတော သမ္ပသာဒယတိ၊ တသ္မာပိ သမ္ပသာဒနန္တိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘သမ္ပသာဒနံ စေတသော’တိ ဧဝံ ပဒသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရိမသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘စေတသော’တိ ဧတံ ဧကောဒိဘာဝေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတဗ္ဗံ.
တတြာယံ အတ္ထယောဇနာ – ဧကော ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ၊ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အနဇ္ဈာရုဠှတ္တာ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဟုတွာ ဥဒေတီတိ အတ္ထော. သေဋ္ဌောပိ ဟိ လောကေ ဧကောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိတက္ကဝိစာရဝိရဟတော ဝါ ဧကော အသဟာယော ဟုတွာတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. အထ ဝါ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဥဒါယတီတိ ဥဒိ. ဥဋ္ဌာပေတီတိ အတ္ထော. သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဧကော စ သော ဥဒိ စာတိ ဧကောဒိ. သမာဓိဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣတိ ဣမံ ဧကောဒိံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ ဣဒံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဧကောဒိဘာဝံ. သော ပနာယံ ဧကောဒိ ယသ္မာ စေတသော၊ န သတ္တဿ၊ န ဇီဝဿ၊ တသ္မာ ဧတံ ‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’န္တိ ဝုတ္တံ.
‘နနု စာယံ သဒ္ဓါ ပဌမဇ္ဈာနေပိ အတ္ထိ၊ အယဉ္စ ဧကောဒိနာမကော သမာဓိ၊ အထ ကသ္မာ ဣဒမေဝ သမ္ပသာဒနံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝဉ္စာတိ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ‘အဒုဉှိ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘေန ဝီစိတရင်္ဂသမာကုလမိဝ ဇလံ န သုပ္ပသန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မာ သတိယာပိ သဒ္ဓါယ သမ္ပသာဒန’န္တိ န ဝုတ္တံ. န သုပ္ပသန္နတ္တာ ဧဝ စေတ္ထ သမာဓိပိ န သုဋ္ဌု ပါကဋော. တသ္မာ ဧကောဒိဘာဝန္တိပိ န ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ဈာနေ ဝိတက္ကဝိစာရပလိဗောဓာဘာဝေန လဒ္ဓေါကာသာ ဗလဝတီ သဒ္ဓါ၊ ဗလဝသဒ္ဓါသဟာယပဋိလာဘေနေဝ သမာဓိပိ ပါကဋော. တသ္မာ ဣဒမေဝ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဘင်္ဂေ ပန ‘‘သမ္ပသာဒနန္တိ ယာ သဒ္ဓါ သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ အဘိပ္ပသာဒေါ၊ စေတသော ဧကောဒိဘာဝန္တိ ယာ စိတ္တဿ ဌိတိ။ပေ။ သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၇၄-၅၇၅) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝုတ္တေန ပနေတေန သဒ္ဓိံ အယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယထာ န ဝိရုဇ္ဈတိ အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ စေဝ သမေတိ စ၊ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
အဝိတက္ကံ အဝိစာရန္တိ ဘာဝနာယ ပဟီနတ္တာ ဧတသ္မိံ ဧတဿ ဝါ ဝိတက္ကော နတ္ထီတိ အဝိတက္ကံ. ဣမိနာဝ နယေန အဝိစာရံ. ဝိဘင်္ဂေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣတိ အယဉ္စ ဝိတက္ကော အယဉ္စ ဝိစာရော သန္တာ ဟောန္တိ သမိတာ ဝူပသန္တာ အတ္ထင်္ဂတာ အဗ္ဘတ္ထင်္ဂတာ အပ္ပိတာ ဗျပ္ပိတာ သောသိတာ ဝိသောသိတာ ဗျန္တီကတာ၊ တေန ဝုစ္စတိ အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ.
ဧတ္ထာဟ – နနု စ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဣမိနာပိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ? အထ ကသ္မာ ပုန ‘ဝုတ္တံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’န္တိ? ဝုစ္စတေ – ဧဝမေတံ၊ သိဒ္ဓေါဝါယမတ္ထော၊ န ပနေတံ တဒတ္ထဒီပကံ. နနု အဝေါစုမှ – ‘ဩဠာရိကဿ ပန ဩဠာရိကဿ အင်္ဂဿ သမတိက္ကမာ ပဌမဇ္ဈာနတော ပရေသံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ သမဓိဂမော ဟောတီတိ ဒီပနတ္ထံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧဝံ ဝုတ္တ’န္တိ.
အပိစ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ ဣဒံ သမ္ပသာဒနံ၊ န ကိလေသကာလုသိယဿ၊ ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာ ဧကောဒိဘာဝံ၊ န ဥပစာရဇ္ဈာနမိဝ နီဝရဏပ္ပဟာနာ၊ န ပဌမဇ္ဈာနမိဝ စ အင်္ဂပါတုဘာဝါတိ ဧဝံ သမ္ပသာဒနဧကောဒိဘာဝါနံ ဟေတုပရိဒီပကမိဒံ ဝစနံ. တထာ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ ဣဒံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ၊ န တတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနာနိ ဝိယ၊ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝိယ စ၊ အဘာဝါတိ ဧဝံ အဝိတက္ကအဝိစာရဘာဝဿ ဟေတုပရိဒီပကဉ္စ၊ န ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝမတ္တပရိဒီပကံ. ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝမတ္တပရိဒီပကမေဝ ပန အဝိတက္ကံ အဝိစာရန္တိ ဣဒံ ဝစနံ၊ တသ္မာ ပုရိမံ ဝတွာပိ ပုန ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ.
သမာဓိဇန္တိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိတော သမ္ပယုတ္တသမာဓိတော ဝါ ဇာတန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ပဌမမ္ပိ သမ္ပယုတ္တသမာဓိတော ဇာတံ၊ အထ ခေါ အယမေဝ သမာဓိ ‘သမာဓီ’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ၊ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝိရဟေန အတိဝိယ အစလတ္တာ သုပ္ပသန္နတ္တာ စ. တသ္မာ ဣမဿ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဣဒမေဝ သမာဓိဇန္တိ ဝုတ္တံ. ပီတိသုခန္တိ ဣဒံ ဝုတ္တနယမေဝ.
ဒုတိယန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာ ဒုတိယံ. ဣဒံ ဒုတိယံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ ဒုတိယံ. တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတီတိအာဒီသု ဈာနပဉ္စကေ ဝိတက္ကဝိစာရပဒါနိ မဂ္ဂပဉ္စကေ စ သမ္မာသင်္ကပ္ပပဒံ ပရိဟီနံ. တေသံ ဝသေန သဝိဘတ္တိကာဝိဘတ္တိကပဒဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကောဋ္ဌာသဝါရေပိ တိဝင်္ဂိကံ ဈာနံ ဟောတိ၊ စတုရင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီတိ အာဂတံ. သေသံ ပဌမဇ္ဈာနသဒိသမေဝါတိ.
ဒုတိယံ.
တတိယဇ္ဈာနံ
၁၆၃. တတိယဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေ ပီတိယာ စ ဝိရာဂါတိ ဝိရာဂေါ နာမ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပီတိယာ ဇိဂုစ္ဆနံ ဝါ သမတိက္ကမော ဝါ. ဥဘိန္နံ ပန အန္တရာ ‘စ’-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. သော ဝူပသမံ ဝါ သမ္ပိဏ္ဍေတိ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမံ ဝါ. တတ္ထ ယဒါ ဝူပသမမေဝ သမ္ပိဏ္ဍေတိ တဒါ ပီတိယာ ဝိရာဂါ စ၊ ကိဉ္စ ဘိယျော ‘ဝူပသမာ’ စာတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမိဿာ စ ယောဇနာယ ဝိရာဂေါ ဇိဂုစ္ဆနတ္ထော ဟောတိ. တသ္မာ ပီတိယာ ဇိဂုစ္ဆနာ စ ဝူပသမာ စာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒါ ပန ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ တဒါ ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ ကိဉ္စ ဘိယျော ‘ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာ’တိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမိဿာ စ ယောဇနာယ ဝိရာဂေါ သမတိက္ကမနတ္ထော ဟောတိ၊ တသ္မာ ပီတိယာ စ သမတိက္ကမာ ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာတိ အယမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.
ကာမဉ္စေတေ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ ဝူပသန္တာ၊ ဣမဿ ပန ဈာနဿ မဂ္ဂပရိဒီပနတ္ထံ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထဉ္စေတံ ဝုတ္တံ. ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာတိ ဟိ ဝုတ္တေ ဣဒံ ပညာယတိ – နူန ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမော မဂ္ဂေါ ဣမဿ ဈာနဿာတိ? ယထာ စ တတိယေ အရိယမဂ္ဂေ အပ္ပဟီနာနမ္ပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ ‘‘ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၂) ဧဝံ ပဟာနံ ဝုစ္စမာနံ ဝဏ္ဏဘဏနံ ဟောတိ၊ တဒဓိဂမာယ ဥဿုက္ကာနံ ဥဿာဟဇနကံ၊ ဧဝမေဝ ဣဓ အဝူပသန္တာနမ္ပိ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမော ဝုစ္စမာနော ဝဏ္ဏဘဏနံ ဟောတိ. တေနာယမတ္ထော ဝုတ္တော – ‘ပီတိယာ စ သမတိက္ကမာ ဝိတက္ကဝိစာရာနဉ္စ ဝူပသမာ’တိ.
ဥပေက္ခကော စ ဝိဟရတီတိ – ဧတ္ထ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ. သမံ ပဿတိ၊ အပက္ခပတိတာ ဟုတွာ ပဿတီတိ အတ္ထော. တာယ ဝိသဒါယ ဝိပုလာယ ထာမဂတာယ သမန္နာဂတတ္တာ တတိယဇ္ဈာနသမင်္ဂီ ဥပေက္ခကောတိ ဝုစ္စတိ.
ဥပေက္ခာ ပန ဒသဝိဓာ ဟောတိ – ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ ဝီရိယုပေက္ခာ သင်္ခါရုပေက္ခာ ဝေဒနုပေက္ခာ ဝိပဿနုပေက္ခာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ ဈာနုပေက္ခာ ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာတိ.
တတ္ထ ယာ ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတိ၊ န ဒုမ္မနော၊ ဥပေက္ခကော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၊ မဟာနိ. ၉၀၊ စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၈၊ ပဋိ. မ. ၃.၁၇) ဧဝမာဂတာ ခီဏာသဝဿ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဆဠာရမ္မဏာပါထေ ပရိသုဒ္ဓပကတိဘာဝါဝိဇဟနာကာရဘူတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ပန ‘‘ဥပေက္ခာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆၊ မ. နိ. ၁.၇၇) ဧဝမာဂတာ သတ္တေသု မဇ္ဈတ္တာကာရဘူတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ‘‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၊ ၃.၂၄၇) ဧဝမာဂတာ သဟဇာတဓမ္မာနံ မဇ္ဈတ္တာကာရဘူတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ပန ‘‘ကာလေန ကာလံ ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ မနသိ ကရောတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၀၃) ဧဝမာဂတာ အနစ္စာရဒ္ဓနာတိသိထိလဝီရိယသင်္ခါတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ဝီရိယုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ‘‘ကတိ သင်္ခါရုပေက္ခာ သမထဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ကတိ သင်္ခါရုပေက္ခာ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ? အဋ္ဌ သင်္ခါရုပေက္ခာ သမထဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဒသ သင်္ခါရုပေက္ခာ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၇) ဧဝမာဂတာ နီဝရဏာဒိပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တဘူတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘သင်္ခါရုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ပန ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဥပေက္ခာသဟဂတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၅၀) ဧဝမာဂတာ အဒုက္ခမသုခသင်္ခါတာ ဥပေက္ခာ အယံ ‘ဝေဒနုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ‘‘ယဒတ္ထိ၊ ယံ ဘူတံ၊ တံ ပဇဟတိ၊ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၇၁၊ အ. နိ. ၇.၅၅) ဧဝမာဂတာ ဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တဘူတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ဝိပဿနုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ပန ဆန္ဒာဒီသု ယေဝါပနကေသု အာဂတာ သဟဇာတာနံ သမဝါဟိတဘူတာ ဥပေက္ခာ အယံ၊ ‘တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ‘‘ဥပေက္ခကော စ ဝိဟရတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၃၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၃၀) ဧဝမာဂတာ အဂ္ဂသုခေပိ တသ္မိံ အပက္ခပါတဇနနီ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ဈာနုပေက္ခာ’ နာမ.
ယာ ‘‘ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိံ စတုတ္ထံ ဈာန’’န္တိ ဧဝမာဂတာ သဗ္ဗပစ္စနီကပရိသုဒ္ဓါ ပစ္စနီကဝူပသမနေပိ အဗျာပါရဘူတာ ဥပေက္ခာ၊ အယံ ‘ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာ’ နာမ.
တတ္ထ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ စ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ စ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ စ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ စ ဈာနုပေက္ခာ စ ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာ စ အတ္ထတော ဧကာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာဝ ဟောတိ. တေန တေန အဝတ္ထာဘေဒေန ပနဿာ အယံ ဘေဒေါ. ဧကဿာပိ သတော သတ္တဿ ကုမာရယုဝထေရ သေနာပတိရာဇာဒိဝသေန ဘေဒေါ ဝိယ. တသ္မာ တာသု ယတ္ထ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ န တတ္ထ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာဒယော၊ ယတ္ထ ဝါ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ န တတ္ထ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဒယော ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ယထာ စေတာသံ အတ္ထတော ဧကီဘာဝေါ၊ ဧဝံ သင်္ခါရုပေက္ခာဝိပဿနုပေက္ခာနမ္ပိ. ပညာ ဧဝ ဟိ ဧသာ ကိစ္စဝသေန ဒွိဓာ ဘိန္နာ. ယထာ ဟိ ပုရိသဿ သာယံ ဂေဟံ ပဝိဋ္ဌံ သပ္ပံ အဇပဒဒဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ပရိယေသမာနဿ တံ ထုသကောဋ္ဌကေ နိပန္နံ ဒိသွာ ‘သပ္ပေါ နု ခေါ နော’တိ အဝလောကေန္တဿ သောဝတ္ထိကတ္တယံ ဒိသွာ နိဗ္ဗေမတိကဿ ‘သပ္ပေါ၊ န သပ္ပေါ’တိ ဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တတာ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ယာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဝိပဿနာဉာဏေန လက္ခဏတ္တယေ ဒိဋ္ဌေ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စဘာဝါဒိဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အယံ ‘ဝိပဿနုပေက္ခာ’. ယထာ ပန တဿ ပုရိသဿ အဇပဒဒဏ္ဍကေန ဂါဠှံ သပ္ပံ ဂဟေတွာ ‘ကိန္တာဟံ ဣမံ သပ္ပံ အဝိဟေဌေန္တော အတ္တာနဉ္စ ဣမိနာ အဍံသာပေန္တော မုဉ္စေယျ’န္တိ မုဉ္စနာကာရမေဝ ပရိယေသတော ဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တတာ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ယာ လက္ခဏတ္တယဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ၊ အာဒိတ္တေ ဝိယ တယော ဘဝေ ပဿတော၊ သင်္ခါရဂ္ဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တတာ၊ အယံ ‘သင်္ခါရုပေက္ခာ’. ဣတိ ဝိပဿနုပေက္ခာယ သိဒ္ဓါယ သင်္ခါရုပေက္ခာပိ သိဒ္ဓါဝ ဟောတိ. ဣမိနာ ပနေသာ ဝိစိနနဂ္ဂဟဏေသု မဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေန ကိစ္စေန ဒွိဓာ ဘိန္နာတိ. ဝိရိယုပေက္ခာ ပန ဝေဒနုပေက္ခာ စ အညမညဉ္စ အဝသေသာဟိ စ အတ္ထတော ဘိန္နာယေဝါတိ.
ဣမာသု ဒသသု ဥပေက္ခာသု ‘ဈာနုပေက္ခာ’ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ မဇ္ဈတ္တလက္ခဏာ အနာဘောဂရသာ အဗျာပါရပစ္စုပဋ္ဌာနာ ပီတိဝိရာဂပဒဋ္ဌာနာတိ. ဧတ္ထာဟ – နနု စာယံ အတ္ထတော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာဝ ဟောတိ? သာ စ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနေသုပိ အတ္ထိ၊ တသ္မာ တတြာပိ ‘ဥပေက္ခကော စ ဝိဟရတီ’တိ ဧဝမယံ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. သာ ကသ္မာ န ဝုတ္တာတိ? အပရိဗျတ္တကိစ္စတော. အပရိဗျတ္တဉှိ တဿာ တတ္ထ ကိစ္စံ၊ ဝိတက္ကာဒီဟိ အဘိဘူတတ္တာ. ဣဓ ပနာယံ ဝိတက္ကဝိစာရပီတီဟိ အနဘိဘူတတ္တာ ဥက္ခိတ္တသိရာ ဝိယ ဟုတွာ ပရိဗျတ္တကိစ္စာ ဇာတာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တာတိ.
နိဋ္ဌိတာ ဥပေက္ခကော စ ဝိဟရတီတိ ဧတဿ
သဗ္ဗသော အတ္ထဝဏ္ဏနာ.
ဣဒါနိ သတော စ သမ္ပဇာနောတိ ဧတ္ထ သရတီတိ သတော. သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော. ဣတိ ပုဂ္ဂလေန သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သရဏလက္ခဏာ သတိ၊ အသမ္မုဿနရသာ၊ အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ. အသမ္မောဟလက္ခဏံ သမ္ပဇညံ၊ တီရဏရသံ၊ ပဝိစယပစ္စုပဋ္ဌာနံ.
တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဣဒံ သတိသမ္ပဇညံ ပုရိမဇ္ဈာနေသုပိ အတ္ထိ – မုဋ္ဌဿတိဿ ဟိ အသမ္ပဇာနဿ ဥပစာရမတ္တမ္ပိ န သမ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဂေဝ အပ္ပနာ – ဩဠာရိကတ္တာ ပန တေသံ ဈာနာနံ၊ ဘူမိယံ ဝိယ ပုရိသဿ၊ စိတ္တဿ ဂတိ သုခါ ဟောတိ၊ အဗျတ္တံ တတ္ထ သတိသမ္ပဇညကိစ္စံ. ဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနေန ပန သုခုမတ္တာ ဣမဿ ဈာနဿ၊ ပုရိသဿ ခုရဓာရာယံ ဝိယ၊ သတိသမ္ပဇညကိစ္စပရိဂ္ဂဟိတာ ဧဝ စိတ္တဿ ဂတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဣဓေဝ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စ ဘိယျော? ယထာ ဓေနုပဂေါ ဝစ္ဆော ဓေနုတော အပနီတော အရက္ခိယမာနော ပုနဒေဝ ဓေနုံ ဥပဂစ္ဆတိ၊ ဧဝမိဒံ တတိယဇ္ဈာနသုခံ ပီတိတော အပနီတမ္ပိ သတိသမ္ပဇညာရက္ခေန အရက္ခိယမာနံ ပုနဒေဝ ပီတိံ ဥပဂစ္ဆေယျ၊ ပီတိသမ္ပယုတ္တမေဝ သိယာ. သုခေ ဝါပိ သတ္တာ သာရဇ္ဇန္တိ၊ ဣဒဉ္စ အတိမဓုရံ သုခံ၊ တတော ပရံ သုခါဘာဝါ. သတိသမ္ပဇညာနုဘာဝေန ပနေတ္ထ သုခေ အသာရဇ္ဇနာ ဟောတိ၊ နော အညထာတိ ဣမမ္ပိ အတ္ထဝိသေသံ ဒဿေတုံ ဣဒမိဓေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
ဣဒါနိ သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ တတိယဇ္ဈာနသမင်္ဂိနော သုခပဋိသံဝေဒနာဘောဂေါ နတ္ထိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ တဿ နာမကာယေန သမ္ပယုတ္တံ သုခံ၊ ယံ ဝါ တံ နာမကာယသမ္ပယုတ္တံ သုခံ၊ တံသမုဋ္ဌာနေနဿ ယသ္မာ အတိပဏီတေန ရူပေန ရူပကာယော ဖုဋော၊ ယဿ ဖုဋတ္တာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတောပိ သုခံ ပဋိသံဝေဒေယျ၊ တသ္မာ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတီ’တိ အာဟ.
ဣဒါနိ ယံ တံ အရိယာ အာစိက္ခန္တိ ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီတိ ဧတ္ထ ယံဈာနဟေတု ယံဈာနကာရဏာ တံ တတိယဇ္ဈာနသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ ‘‘အာစိက္ခန္တိ ဒေသေန္တိ ပညာပေန္တိ ပဋ္ဌပေန္တိ ဝိဝရန္တိ ဝိဘဇန္တိ ဥတ္တာနီကရောန္တိ ပကာသေ’’န္တိ ပသံသန္တီတိ အဓိပ္ပါယော – ကိန္တိ? ‘ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီ’တိ – တံ တတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ကသ္မာ ပန တံ တေ ဧဝံ ပသံသန္တီတိ? ပသံသာရဟတော. အယဉှိ ယသ္မာ အတိမဓုရသုခေ သုခပါရမိပ္ပတ္တေပိ တတိယဇ္ဈာနေ ဥပေက္ခကော၊ န တတ္ထ သုခါဘိသင်္ဂေန အာကဍ္ဎီယတိ၊ ‘ယထာ စ ပီတိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ’ ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတသတိတာယ သတိမာ၊ ယသ္မာ စ အရိယကန္တံ အရိယဇနသေဝိတမေဝ အသံကိလိဋ္ဌံ သုခံ နာမကာယေန ပဋိသံဝေဒေတိ တသ္မာ ပသံသာရဟော၊ ဣတိ ပသံသာရဟတော နံ အရိယာ တေ ဧဝံ ပသံသာဟေတုဘူတေ ဂုဏေ ပကာသေန္တာ ‘ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီ’တိ ဧဝံ ပသံသန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
တတိယန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာ တတိယံ. ဣဒံ တတိယံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ တတိယံ. တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတီတိအာဒီသု ဈာနပဉ္စကေ ပီတိပဒမ္ပိ ပရိဟီနံ. တဿာပိ ဝသေန သဝိဘတ္တိကာဝိဘတ္တိကပဒဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကောဋ္ဌာသဝါရေပိ ဒုဝင်္ဂိကံ ဈာနံ ဟောတီတိ အာဂတံ. သေသံ ဒုတိယဇ္ဈာနသဒိသမေဝါတိ.
တတိယံ.
စတုတ္ထဇ္ဈာနံ
၁၆၅. စတုတ္ထဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေ သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာတိ ကာယိကသုခဿ စ ကာယိကဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ. ပုဗ္ဗေဝါတိ တဉ္စ ခေါ ပုဗ္ဗေဝ န စတုတ္ထဇ္ဈာနက္ခဏေ. သောမနဿဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာတိ စေတသိကသုခဿ စ စေတသိကဒုက္ခဿ စာတိ ဣမေသမ္ပိ ဒွိန္နံ ပုဗ္ဗေဝ အတ္ထင်္ဂမာ၊ ပဟာနာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကဒါ ပန နေသံ ပဟာနံ ဟောတိ? စတုန္နံ ဈာနာနံ ဥပစာရက္ခဏေ. သောမနဿဉှိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ ပဟီယတိ. ဒုက္ခဒေါမနဿသုခါနိ ပဌမဒုတိယတတိယဇ္ဈာနာနံ ဥပစာရက္ခဏေသု. ဧဝမေတေသံ ပဟာနက္ကမေန အဝုတ္တာနံ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ ပန ဣန္ဒြိယာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေနေဝ ဣဓာပိ ဝုတ္တာနံ သုခဒုက္ခသောမနဿဒေါမနဿာနံ ပဟာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
ယဒိ ပနေတာနိ တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ ပဟီယန္တိ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ ဧတ္ထုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ. ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ။ သုခိန္ဒြိယံ။ သောမနဿိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သုခဿ စ ပဟာနာ။ပေ။ စတုတ္ထံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ဧတ္ထုပ္ပန္နံ သောမနဿိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၀) ဧဝံ ဈာနေသွေဝ နိရောဓော ဝုတ္တောတိ? အတိသယနိရောဓတ္တာ. အတိသယနိရောဓော ဟိ တေသံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု၊ န နိရောဓောယေဝ. နိရောဓောယေဝ ပန ဥပစာရက္ခဏေ၊ နာတိသယနိရောဓော. တထာ ဟိ နာနာဝဇ္ဇနေ ပဌမဇ္ဈာနုပစာရေ နိရုဒ္ဓဿာပိ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ ဍံသမကသာဒိသမ္ဖဿေန ဝါ၊ ဝိသမာသနုပတာပေန ဝါ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ၊ နတွေဝ အန္တောအပ္ပနာယံ. ဥပစာရေ ဝါ နိရုဒ္ဓမ္ပေတံ န သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ၊ ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ. အန္တောအပ္ပနာယံ ပန ပီတိဖရဏေန သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတိ. သုခေါက္ကန္တကာယဿ စ သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ၊ ပဋိပက္ခေန ဝိဟတတ္တာ. နာနာဝဇ္ဇနေယေဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ယသ္မာ ဧတံ ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပိ ကာယကိလမထေ စိတ္တုပဃာတေ စ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ယတ္ထ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ တတ္ထ ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ၊ အပ္ပဟီနာ ဧဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ဝိတက္ကဝိစာရာတိ တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ၊ နတွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ၊ ပဟီနပစ္စယတ္တာ. တထာ တတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သုခိန္ဒြိယဿ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋကာယဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ၊ နတွေဝ တတိယဇ္ဈာနေ. တတိယဇ္ဈာနေ ဟိ သုခဿ ပစ္စယဘူတာ ပီတိ သဗ္ဗသော နိရုဒ္ဓါတိ. တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သောမနဿိန္ဒြိယဿ အာသန္နတ္တာ၊ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ ဥပေက္ခာယ အဘာဝေန သမ္မာ အနတိက္ကန္တတ္တာ စ၊ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ၊ နတွေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ. တသ္မာ ဧဝ စ ‘ဧတ္ထုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’တိ တတ္ထ တတ္ထ အပရိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ.
ဧတ္ထာဟ – ‘အထေဝံ တဿ တဿ ဈာနဿုပစာရေ ပဟီနာပိ ဧတာ ဝေဒနာ ဣဓ ကသ္မာ သမာဟဋာ’တိ? ‘သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ’. ယာ ဟိ အယံ ‘အဒုက္ခမသုခ’န္တိ ဧတ္ထ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ၊ သာ သုခုမာ၊ ဒုဗ္ဗိညေယျာ၊ န သက္ကာ သုခေန ဂဟေတုံ. တသ္မာ ယထာ နာမ ဒုဋ္ဌဿ ယထာ တထာ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျဿ ဂေါဏဿ ဂဟဏတ္ထံ ဂေါပေါ ဧကသ္မိံ ဝဇေ သဗ္ဗာ ဂါဝေါ သမာဟရတိ၊ အထေကေကံ နီဟရန္တော ပဋိပါဋိယာ အာဂတံ ‘အယံ သော၊ ဂဏှထ န’န္တိ တမ္ပိ ဂါဟာပယတိ၊ ဧဝမေဝ ဘဂဝါ သုခဂဟဏတ္ထံ သဗ္ဗာပိ ဧတာ သမာဟရီတိ. ဧဝဉှိ သမာဟဋာ ဧတာ ဒဿေတွာ ယံ နေဝ သုခံ န ဒုက္ခံ၊ န သောမနဿံ န ဒေါမနဿံ၊ အယံ အဒုက္ခမသုခါဝေဒနာတိ သက္ကာ ဟောတိ ဧသာ ဂါဟယိတုံ.
အပိစ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ပစ္စယဒဿနတ္ထဉ္စာပိ ဧတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခဒုက္ခပ္ပဟာနာဒယော ဟိ တဿာ ပစ္စယာ. ယထာဟ – ‘‘စတ္တာရော ခေါ၊ အာဝုသော၊ ပစ္စယာ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ သမာပတ္တိယာ. ဣဓာဝုသော ဘိက္ခု၊ သုခဿ စ ပဟာနာ။ပေ။ စတုတ္ထံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ ဣမေ ခေါ၊ အာဝုသော၊ စတ္တာရော ပစ္စယာ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ သမာပတ္တိယာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၈). ယထာ ဝါ အညတ္ထ ပဟီနာပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒယော တတိယမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ တတ္ထ ပဟီနာတိ ဝုတ္တာ၊ ဧဝံ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထမ္ပေတဿ ဈာနဿေတာ ဣဓ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပစ္စယဃာတေန ဝါ ဧတ္ထ ရာဂဒေါသာနံ အတိဒူရဘာဝံ ဒဿေတုမ္ပေတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတာသု ဟိ သုခံ သောမနဿဿ ပစ္စယော၊ သောမနဿံ ရာဂဿ၊ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿဿ၊ ဒေါမနဿံ ဒေါသဿ. သုခါဒိဃာတေန စ သပ္ပစ္စယာ ရာဂဒေါသာ ဟတာတိ အတိဒူရေ ဟောန္တီတိ.
အဒုက္ခမသုခန္တိ ဒုက္ခာဘာဝေန အဒုက္ခံ၊ သုခါဘာဝေန အသုခံ. ဧတေနေတ္ထ ဒုက္ခသုခပ္ပဋိပက္ခဘူတံ တတိယဝေဒနံ ဒီပေတိ၊ န ဒုက္ခသုခါဘာဝမတ္တံ. တတိယဝေဒနာ နာမ အဒုက္ခမသုခါ. ဥပေက္ခာတိပိ ဝုစ္စတိ. သာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ၊ မဇ္ဈတ္တရသာ၊ အဝိဘူတပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ သုခနိရောဓပဒဋ္ဌာနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိန္တိ ဥပေက္ခာယ ဇနိတသတိပါရိသုဒ္ဓိံ. ဣမသ္မိဉှိ ဈာနေ သုပရိသုဒ္ဓါ သတိ. ယာ စ တဿာ သတိယာ ပါရိသုဒ္ဓိ သာ ဥပေက္ခာယ ကတာ၊ န အညေန. တသ္မာ ဧတံ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဝိဘင်္ဂေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘အယံ သတိ ဣမာယ ဥပေက္ခာယ ဝိသဒါ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါ ပရိယောဒါတာ၊ တေန ဝုစ္စတိ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၉၇). ယာယ စ ဥပေက္ခာယ ဧတ္ထ သတိ ပါရိသုဒ္ဓိ ဟောတိ သာ အတ္ထတော တတြမဇ္ဈတ္တတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ကေဝလဉ္စေတ္ထ တာယ သတိယေဝ ပရိသုဒ္ဓါ အပိစ ခေါ သဗ္ဗေပိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ. သတိသီသေန ပန ဒေသနာ ဝုတ္တာ.
တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အယံ ဥပေက္ခာ ဟေဋ္ဌာပိ တီသု ဈာနေသု ဝိဇ္ဇတိ – ယထာ ပန ဒိဝါ သူရိယပ္ပဘာဘိဘဝါ သောမ္မဘာဝေန စ အတ္တနော ဥပကာရကတ္တေန ဝါ သဘာဂါယ ရတ္တိယာ အလာဘာ ဒိဝါ ဝိဇ္ဇမာနာပိ စန္ဒလေခါ အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ အပရိယောဒါတာ – ဧဝမယမ္ပိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာစန္ဒလေခါ ဝိတက္ကာဒိပစ္စနီကဓမ္မတေဇာဘိဘဝါ သဘာဂါယ စ ဥပေက္ခာဝေဒနာရတ္တိယာ အပ္ပဋိလာဘာ ဝိဇ္ဇမာနာပိ ပဌမာဒိဇ္ဈာနဘေဒေသု အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ. တဿာ စ အပရိသုဒ္ဓါယ ဒိဝါ အပရိသုဒ္ဓစန္ဒလေခါယ ပဘာ ဝိယ သဟဇာတာပိ သတိအာဒယော အပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ တေသု ဧကမ္ပိ ‘ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓီ’တိ န ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ဝိတက္ကာဒိပစ္စနီကဓမ္မတေဇာဘိဘဝါဘာဝါ သဘာဂါယ စ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာရတ္တိယာ ပဋိလာဘာ အယံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာစန္ဒလေခါ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓါ. တဿာ ပရိသုဒ္ဓတ္တာ ပရိသုဒ္ဓစန္ဒလေခါယ ပဘာ ဝိယ သဟဇာတာပိ သတိအာဒယော ပရိသုဒ္ဓါ ဟောန္တိ ပရိယောဒါတာ. တသ္မာ ဣဒမေဝ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
စတုတ္ထန္တိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာ စတုတ္ထံ. ဣဒံ စတုတ္ထံ သမာပဇ္ဇတီတိပိ စတုတ္ထံ. ဖဿော ဟောတီတိအာဒီသု ဖဿပဉ္စကေ တာဝ ဝေဒနာတိ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဈာနပဉ္စကဣန္ဒြိယအဋ္ဌကေသု ပန ဥပေက္ခာ ဟောတိ ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ ဟောတီတိ (ဓ. သ. ၁၆၅) ဝုတ္တမေဝ. သေသာနိ တတိယေ ပရိဟီနပဒါနိ ဣဓာပိ ပရိဟီနာနေဝ. ကောဋ္ဌာသဝါရေပိ ဒုဝင်္ဂိကံ ဈာနန္တိ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗံ တတိယသဒိသမေဝါတိ.
စတုက္ကနယော နိဋ္ဌိတော.
ပဉ္စကနယော
၁၆၇. ဣဒါနိ ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ပဉ္စကနယော အာရဒ္ဓေါ. ကသ္မာတိ စေ၊ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန စေဝ ဒေသနာဝိလာသေန စ. သန္နိသိန္နဒေဝပရိသာယ ကိရ ဧကစ္စာနံ ဒေဝါနံ ဝိတက္ကော ဧဝ ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌာသိ၊ ဝိစာရပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာ သန္တတော. တေသံ သပ္ပါယဝသေန သတ္ထာ စတုရင်္ဂိကံ အဝိတက္ကံ ဝိစာရမတ္တံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ နာမ ဘာဇေသိ. ဧကစ္စာနံ ဝိစာရော ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌာသိ၊ ပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာ သန္တတော. တေသံ သပ္ပါယဝသေန တိဝင်္ဂိကံ တတိယဇ္ဈာနံ နာမ ဘာဇေသိ. ဧကစ္စာနံ ပီတိ ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌာသိ၊ သုခစိတ္တေကဂ္ဂတာ သန္တတော. တေသံ သပ္ပါယဝသေန ဒုဝင်္ဂိကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နာမ ဘာဇေသိ. ဧကစ္စာနံ သုခံ ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌာသိ၊ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာ သန္တတော. တေသံ သပ္ပါယဝသေန ဒုဝင်္ဂိကံ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ နာမ ဘာဇေသိ. အယံ တာဝ ‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော’.
ယဿာ ပန ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော နာမ ဟောတိ – သာ တထာဂတဿ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓါ – တသ္မာ ဉာဏမဟတ္တတာယ ဒေသနာဝိဓာနေသု ကုသလော ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော သတ္ထာ ယံ ယံ အင်္ဂံ လဗ္ဘတိ တဿ တဿ ဝသေန ယထာ ယထာ ဣစ္ဆတိ တထာ တထာ ဒေသနံ နိယာမေတီတိ သော ဣဓ ပဉ္စင်္ဂိကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဘာဇေသိ၊ စတုရင်္ဂိကံ အဝိတက္ကံ ဝိစာရမတ္တံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ၊ ဘာဇေသိ တိဝင်္ဂိကံ တတိယဇ္ဈာနံ၊ ဘာဇေသိ ဒုဝင်္ဂိကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ၊ ဒုဝင်္ဂိကမေဝ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဘာဇေသိ. အယံ ‘ဒေသနာဝိလာသော’ နာမ.
အပိစ ယေ ဘဂဝတာ ‘‘တယောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမာဓီ – သဝိတက္ကသဝိစာရော သမာဓိ၊ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော သမာဓိ၊ အဝိတက္ကအဝိစာရော သမာဓီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) သုတ္တန္တေ တယော သမာဓီ ဒေသိတာ၊ တေသု ဟေဋ္ဌာ သဝိတက္ကသဝိစာရော သမာဓိ အဝိတက္ကအဝိစာရော သမာဓိ စ ဘာဇေတွာ ဒဿိတော၊ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော န ဒဿိတော. တံ ဒဿေတုမ္ပိ အယံ ပဉ္စကနယော အာရဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.
တတ္ထ ဒုတိယဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေ ဖဿာဒီသု ဝိတက္ကမတ္တံ ပရိဟာယတိ၊ ကောဋ္ဌာသဝါရေ ‘‘စတုရင်္ဂိကံ ဈာနံ ဟောတိ စတုရင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ အယမေဝ ဝိသေသော. သေသံ သဗ္ဗံ ပဌမဇ္ဈာနသဒိသမေဝ. ယာနိ စ စတုက္ကနယေ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထာနိ တာနေဝ ဣဓ တတိယစတုတ္ထပဉ္စမာနိ. တေသံ အဓိဂမပဋိပါဋိဒီပနတ္ထံ အယံ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော –
ဧကော ကိရ အမစ္စပုတ္တော ရာဇာနံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဇနပဒတော နဂရံ အာဂတော. သော ဧကဒိဝသမေဝ ရာဇာနံ ဒိသွာ ပါနဗျသနေန သဗ္ဗံ ဝိဘဝဇာတံ နာသေသိ. တံ ဧကဒိဝသံ သုရာမဒမတ္တံ နိစ္စောဠံ ကတွာ ဇိဏ္ဏကဋသာရကမတ္တေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ပါနာဂါရတော နီဟရိံသု. တမေနံ သင်္ကာရကူဋေ နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယန္တံ ဧကော အင်္ဂဝိဇ္ဇာပါဌကော ဒိသွာ ‘အယံ ပုရိသော မဟာဇနဿ အဝဿယော ဘဝိဿတိ၊ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗော ဧသော’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ မတ္တိကာယ နှာပေတွာ ထူလသာဋကယုဂံ နိဝါသာပေတွာ ပုန ဂန္ဓောဒကေန နှာပေတွာ သုခုမေန ဒုကူလယုဂဠေန အစ္ဆာဒေတွာ ပါသာဒံ အာရောပေတွာ သုဘောဇနံ ဘောဇေတွာ ‘ဧဝံ နံ ပရိစာရေယျာထာ’တိ ပရိစာရကေ ပဋိပါဒေတွာ ပက္ကာမိ. အထ နံ တေ သယနံ အာရောပေသုံ. ပါနာဂါရဂမနပဋိဗာဟနတ္ထဉ္စ နံ စတ္တာရော တာဝ ဇနာ စတူသု ဟတ္ထပါဒေသု ဥပ္ပီဠေတွာ အဋ္ဌံသု. ဧကော ပါဒေ ပရိမဇ္ဇိ. ဧကော တာလဝဏ္ဋံ ဂဟေတွာ ဗီဇိ. ဧကော ဝီဏံ ဝါဒယမာနော ဂါယန္တော နိသီဒိ.
သော သယနုပဂမနေန ဝိဂတကိလမထော ထောကံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတော ဟတ္ထပါဒနိပ္ပီဠနံ အသဟမာနော ‘ကော မေ ဟတ္ထပါဒေ ဥပ္ပီဠေတိ? အပဂစ္ဆထာ’တိ တဇ္ဇေသိ. တေ ဧကဝစနေနေဝ အပဂစ္ဆိံသု. တတော ပုန ထောကံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတော ပါဒပရိမဇ္ဇနံ အသဟမာနော ‘ကော မေ ပါဒေ ပရိမဇ္ဇတိ? အပဂစ္ဆာ’တိ အာဟ. သောပိ ဧကဝစနေနေဝ အပဂစ္ဆိ. ပုန ထောကံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတော ဝါတဝုဋ္ဌိ ဝိယ တာလဝဏ္ဋဝါတံ အသဟန္တော ‘ကော ဧသ? အပဂစ္ဆတူ’တိ အာဟ. သောပိ ဧကဝစနေနေဝ အပဂစ္ဆိ. ပုန ထောကံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတော ကဏ္ဏသူလံ ဝိယ ဂီတဝါဒိတသဒ္ဒံ အသဟမာနော ဝီဏာဝါဒကံ တဇ္ဇေသိ. သောပိ ဧကဝစနေနေဝ အပဂစ္ဆိ. အထေဝံ အနုက္ကမေန ပဟီနကိလမထုပ္ပီဠနပရိမဇ္ဇနဝါတပ္ပဟာရဂီတဝါဒိတသဒ္ဒုပဒ္ဒဝေါ သုခံ သယိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ရညော သန္တိကံ အဂမာသိ. ရာဇာပိဿ မဟန္တံ ဣဿရိယမဒါသိ. သော မဟာဇနဿ အဝဿယော ဇာတော.
တတ္ထ ပါနဗျသနေန ပါရိဇုညပ္ပတ္တော သော အမစ္စပုတ္တော ဝိယ အနေကဗျသနပါရိဇုညပ္ပတ္တော ဃရာဝါသဂတော ကုလပုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အင်္ဂဝိဇ္ဇာပါဌကော ပုရိသော ဝိယ တထာဂတော. တဿ ပုရိသဿ ‘အယံ မဟာဇနဿ အဝဿယော ဘဝိဿတိ၊ ပဋိဇဂ္ဂနံ အရဟတီ’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ဝိယ တထာဂတဿ ‘အယံ မဟာဇနဿ အဝဿယော ဘဝိဿတိ၊ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အရဟတိ ကုလပုတ္တော’တိ သန္နိဋ္ဌာနကရဏံ.
အထဿ အမစ္စပုတ္တဿ မတ္တိကာမတ္တေန နှာပနံ ဝိယ ကုလပုတ္တဿာပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာပဋိလာဘော. အထဿ ထူလသာဋကနိဝါသနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ဒသသိက္ခာပဒသင်္ခါတသီလဝတ္ထနိဝါသနံ. ပုန တဿ ဂန္ဓောဒကနှာပနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိသီလဂန္ဓောဒကနှာပနံ. ပုန တဿ သုခုမဒုကူလယုဂဠစ္ဆာဒနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ယထာဝုတ္တသီလဝိသုဒ္ဓိသမ္ပဒါသင်္ခါတဒုကူလစ္ဆာဒနံ.
ဒုကူလစ္ဆာဒိတဿ ပနဿ ပါသာဒါရောပနံ ဝိယ ဣမဿာပိ သီလဝိသုဒ္ဓိဒုကူလစ္ဆာဒိတဿ သမာဓိဘာဝနာပါသာဒါရောဟနံ. တတော တဿ သုဘောဇနဘုဉ္ဇနံ ဝိယ ဣမဿာပိ သမာဓိဥပကာရကသတိသမ္ပဇညာဒိဓမ္မာမတပရိဘုဉ္ဇနံ.
ဘုတ္တဘောဇနဿ ပန တဿ ပရိစာရကေဟိ သယနာရောပနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ဝိတက္ကာဒီဟိ ဥပစာရဇ္ဈာနာရောပနံ. ပုန တဿ ပါနာဂါရဂမနပဋိဗာဟနတ္ထံ ဟတ္ထပါဒုပ္ပီဠနကပုရိသစတုက္ကံ ဝိယ ဣမဿာပိ ကာမသညာဘိမုခဂမနပဋိဗာဟနတ္ထံ အာရမ္မဏေ စိတ္တုပ္ပီဠနကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော. တဿ ပါဒပရိမဇ္ဇကပုရိသော ဝိယ ဣမဿာပိ အာရမ္မဏေ စိတ္တာနုမဇ္ဇနကော ဝိစာရော. တဿ တာလဝဏ္ဋဝါတဒါယကော ဝိယ ဣမဿာပိ စေတသော သီတလဘာဝဒါယိကာ ပီတိ.
တဿ သောတာနုဂ္ဂဟကရော ဂန္ဓဗ္ဗပုရိသော ဝိယ ဣမဿာပိ စိတ္တာနုဂ္ဂါဟကံ သောမနဿံ. တဿ သယနုပဂမနေန ဝိဂတကိလမထဿ ထောကံ နိဒ္ဒုပဂမနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ဥပစာရဇ္ဈာနသန္နိဿယေန ဝိဂတနီဝရဏကိလမထဿ ပဌမဇ္ဈာနုပဂမနံ.
အထဿ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဟတ္ထပါဒုပ္ပီဠနာသဟနေန ဟတ္ထပါဒုပ္ပီဠကာနံ သန္တဇ္ဇနံ တေသဉ္စ အပဂမနေန ပုန ထောကံ နိဒ္ဒုပဂမနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတဿ စိတ္တုပ္ပီဠကဝိတက္ကာသဟနေန ဝိတက္ကဒေါသဒဿနံ၊ ဝိတက္ကပ္ပဟာနာ စ ပုန အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တဒုတိယဇ္ဈာနုပဂမနံ.
တတော တဿ ပုနပ္ပုနံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတဿ ယထာဝုတ္တေန ကမေန ပါဒပရိမဇ္ဇနာဒီနံ အသဟနေန ပဋိပါဋိယာ ပါဒပရိမဇ္ဇကာဒီနံ သန္တဇ္ဇနံ၊ တေသံ တေသဉ္စ အပဂမနေန ပုနပ္ပုနံ ထောကံ နိဒ္ဒုပဂမနံ ဝိယ ဣမဿာပိ ပုနပ္ပုနံ ဒုတိယာဒီဟိ ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌိတဿ ယထာဝုတ္တဒေါသာနံ ဝိစာရာဒီနံ အသဟနေန ပဋိပါဋိယာ ဝိစာရာဒိဒေါသဒဿနံ. တေသံ တေသဉ္စ ပဟာနာ ပုနပ္ပုနံ အဝိတက္ကအဝိစာရနိပ္ပီတိက ပဟီနသောမနဿဇ္ဈာနုပဂမနံ.
တဿ ပန သယနာ ဝုဋ္ဌာယ ရညော သန္တိကံ ဂတဿ ဣဿရိယပ္ပတ္တိ ဝိယ ဣမဿာပိ ပဉ္စမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဝိပဿနာ မဂ္ဂံ ဥပဂတဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိ.
တဿ ပတ္တိဿရိယဿ ဗဟူနံ ဇနာနံ အဝဿယဘာဝေါ ဝိယ ဣမဿာပိ အရဟတ္တပ္ပတ္တဿ ဗဟူနံ အဝဿယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဧသ အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ နာမ ဟောတီတိ.
ပဉ္စကနယော နိဋ္ဌိတော.
ဧတ္တာဝတာ စတုက္ကပဉ္စကနယဒွယဘေဒေါ သုဒ္ဓိကနဝကော နာမ ပကာသိတော ဟောတိ. အတ္ထတော ပနေသ ပဉ္စကနယေ စတုက္ကနယဿ ပဝိဋ္ဌတ္တာ ဈာနပဉ္စကော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.
ပဋိပဒါစတုက္ကံ
၁၇၆-၁၈၀. ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတံ ဈာနံ နာမ ပဋိပဒါကမေန သိဇ္ဈတိ၊ တသ္မာ တဿ ပဋိပဒါဘေဒံ ဒဿေတုံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ အဿာတိ ဒုက္ခပဋိပဒံ. ဒန္ဓာ အဘိညာ အဿာတိ ဒန္ဓာဘိညံ. ဣတိ ဒုက္ခပဋိပဒန္တိ ဝါ ဒန္ဓာဘိညန္တိ ဝါ ပထဝီကသိဏန္တိ ဝါ တီဏိပိ ဈာနဿေဝ နာမာနိ. ဒုက္ခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိညန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.
တတ္ထ ပဌမသမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တာဝ ပဝတ္တာ ဈာနဘာဝနာ ‘ပဋိပဒါ’တိ ဝုစ္စတိ. ဥပစာရတော ပန ပဋ္ဌာယ ယာဝ အပ္ပနာ တာဝ ပဝတ္တာ ပညာ ‘အဘိညာ’တိ ဝုစ္စတိ. သာ ပနေသာ ပဋိပဒါ ဧကစ္စဿ ဒုက္ခာ ဟောတိ. နီဝရဏာဒိပစ္စနီကဓမ္မသမုဒါစာရဂဟနတာယ ကိစ္ဆာ အသုခသေဝနာတိ အတ္ထော. ဧကစ္စဿ တဒဘာဝေန သုခါ. အဘိညာပိ ဧကစ္စဿ ဒန္ဓာ ဟောတိ၊ မန္ဒာ၊ အသီဃပ္ပဝတ္တိ. ဧကစ္စဿ ခိပ္ပါ အမန္ဒာ သီဃပ္ပဝတ္တိ. တသ္မာ ယော အာဒိတော ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဒုက္ခေန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ တဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ နာမ ဟောတိ. ယော ပန ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသော အပ္ပနာပရိဝါသံ ဝသန္တော စိရေန အင်္ဂပါတုဘာဝံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ ဒန္ဓာဘိညာ နာမ ဟောတိ. ယော ခိပ္ပံ အင်္ဂပါတုဘာဝံ ပါပုဏာတိ တဿ ခိပ္ပါဘိညာ နာမ ဟောတိ. ယော ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော သုခေန အကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ တဿ သုခါ ပဋိပဒါ နာမ ဟောတိ.
တတ္ထ ယာနိ သပ္ပါယာသပ္ပါယာနိ စ ပလိဗောဓုပစ္ဆေဒါဒီနိ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ စ အပ္ပနာကောသလ္လာနိ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ စိတ္တဘာဝနာနိဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ၊ တေသု ယော အသပ္ပါယသေဝီ ဟောတိ၊ တဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာ စ အဘိညာ ဟောတိ. သပ္ပါယသေဝိနော သုခါ ပဋိပဒါ ခိပ္ပါ စ အဘိညာ. ယော ပန ပုဗ္ဗဘာဂေ အသပ္ပါယံ သေဝိတွာ အပရဘာဂေ သပ္ပါယသေဝီ ဟောတိ၊ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ သပ္ပါယံ သေဝိတွာ အပရဘာဂေ အသပ္ပါယသေဝီ၊ တဿ ဝေါမိဿကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ပလိဗောဓုပစ္ဆေဒါဒိကံ ပုဗ္ဗကိစ္စံ အသမ္ပာဒေတွာ ဘာဝနံ အနုယုတ္တဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဟောတိ၊ ဝိပရိယာယေန သုခါ. အပ္ပနာကောသလ္လာနိ ပန အသမ္ပာဒေန္တဿ ဒန္ဓာ အဘိညာ ဟောတိ၊ သမ္ပာဒေန္တဿ ခိပ္ပါ.
အပိစ တဏှာအဝိဇ္ဇာဝသေန သမထဝိပဿနာကတာဓိကာရဝသေန စာပိ ဧတာသံ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဏှာဘိဘူတဿ ဟိ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဟောတိ၊ အနဘိဘူတဿ သုခါ. အဝိဇ္ဇာဘိဘူတဿ စ ဒန္ဓာ အဘိညာ ဟောတိ၊ အနဘိဘူတဿ ခိပ္ပါ. ယော စ သမထေ အကတာဓိကာရော တဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဟောတိ၊ ကတာဓိကာရဿ သုခါ. ယော ပန ဝိပဿနာယ အကတာဓိကာရော ဟောတိ၊ တဿ ဒန္ဓာ အဘိညာ ဟောတိ၊ ကတာဓိကာရဿ ခိပ္ပါ.
ကိလေသိန္ဒြိယဝသေန စာပိ ဧတာသံ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တိဗ္ဗကိလေသဿ ဟိ မုဒိန္ဒြိယဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဟောတိ ဒန္ဓာ စ အဘိညာ၊ တိက္ခိန္ဒြိယဿ ပန ခိပ္ပါ အဘိညာ. မန္ဒကိလေသဿ စ မုဒိန္ဒြိယဿ သုခါ ပဋိပဒါ ဟောတိ ဒန္ဓာ စ အဘိညာ၊ တိက္ခိန္ဒြိယဿ ပန ခိပ္ပါ အဘိညာတိ.
ဣတိ ဣမာသု ပဋိပဒါအဘိညာသု ယော ပုဂ္ဂလော ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာယ အဘိညာယ ဈာနံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ တံ ဈာနံ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညန္တိ ဝုစ္စတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.
တတ္ထ ‘တဒနုဓမ္မတာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ ဌိတိဘာဂိနီ ပညာ’တိ (ဝိဘ. ၇၉၉) ဧဝံ ဝုတ္တသတိယာ ဝါ တံတံဈာနနိကန္တိယာ ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနေ ပဋိပဒါ၊ တံတံဈာနုပစာရပ္ပတ္တဿ အပ္ပနာယ ပရိဝါသေ အဘိညာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာဂမနဝသေနာပိ စ ပဋိပဒါ အဘိညာ ဟောန္တိယေဝ. ဒုက္ခပဋိပဒဉှိ ဒန္ဓာဘိညံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပတွာ ပဝတ္တံ ဒုတိယမ္ပိ တာဒိသမေဝ ဟောတိ. တတိယစတုတ္ထေသုပိ ဧသေဝ နယော. ယထာ စ စတုက္ကနယေ ဧဝံ ပဉ္စကနယေပိ ပဋိပဒါဝသေန စတုဓာ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ပဋိပဒါဝသေနပိ စတ္တာရော နဝကာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ. တေသု ပါဌတော ဆတ္တိံသ စိတ္တာနိ၊ အတ္ထတော ပန ပဉ္စကနယေ စတုက္ကနယဿ ပဝိဋ္ဌတ္တာ ဝီသတိမေဝ ဘဝန္တီတိ.
ပဋိပဒါစတုက္ကံ.
အာရမ္မဏစတုက္ကံ
၁၈၁. ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတံ ဈာနံ နာမ ယထာ ပဋိပဒါဘေဒေန ဧဝံ အာရမ္မဏဘေဒေနာပိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တသ္မာဿ တံ ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ပရိတ္တံ ပရိတ္တာရမ္မဏန္တိအာဒီသု ယံ အပ္ပဂုဏံ ဟောတိ၊ ဥပရိဇ္ဈာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ၊ ဣဒံ ပရိတ္တံ နာမ. ယံ ပန အဝဍ္ဎိတေ သုပ္ပမတ္တေ ဝါ သရာဝမတ္တေ ဝါ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တံ၊ တံ ပရိတ္တံ အာရမ္မဏံ အဿာတိ ပရိတ္တာရမ္မဏံ. ယံ ပဂုဏံ သုဘာဝိတံ ဥပရိဇ္ဈာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သက္ကောတိ၊ ဣဒံ အပ္ပမာဏံ နာမ. ယံ ဝိပုလေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တံ တံ ဝုဍ္ဎိပ္ပမာဏတ္တာ အပ္ပမာဏံ အာရမ္မဏံ အဿာတိ အပ္ပမာဏာရမ္မဏံ. ဝုတ္တလက္ခဏဝေါမိဿကတာယ ပန ဝေါမိဿကနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ အာရမ္မဏဝသေနပိ စတ္တာရော နဝကာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ. စိတ္တဂဏနာပေတ္ထ ပုရိမသဒိသာ ဧဝါတိ.
အာရမ္မဏစတုက္ကံ.
အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကံ
၁၈၆. ဣဒါနိ အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကံ သောဠသက္ခတ္တုကနယံ ဒဿေတုံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ပဌမနယေ ဝုတ္တဇ္ဈာနံ ဒုက္ခပဋိပဒတ္တာ ဒန္ဓာဘိညတ္တာ ပရိတ္တတ္တာ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဟီနံ၊ သောဠသမနယေ ဝုတ္တဇ္ဈာနံ သုခပဋိပဒတ္တာ ခိပ္ပါဘိညတ္တာ အပ္ပမာဏတ္တာ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတ္တာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဏီတံ. သေသေသု စုဒ္ဒသသု ဧကေန ဒွီဟိ တီဟိ စ ကာရဏေဟိ ဟီနပ္ပဏီတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ကသ္မာ ပနာယံ နယော ဒေသိတောတိ? ဈာနုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဟိ ပထဝီကသိဏေ သုဒ္ဓိကဇ္ဈာနံ စတုက္ကနယဝသေန ပဉ္စကနယဝသေန စ ဒဿိတံ၊ တထာ သုဒ္ဓိကပဋိပဒါ၊ တထာ သုဒ္ဓိကာရမ္မဏံ. တတ္ထ ယာ ဒေဝတာ ပထဝီကသိဏေ သုဒ္ဓိကဇ္ဈာနံ စတုက္ကနယဝသေန ဒေသိယမာနံ ဗုဇ္ဈိတုံ သက္ကောန္တိ၊ တာသံ သပ္ပါယဝသေန သုဒ္ဓိကဇ္ဈာနေ စတုက္ကနယော ဒေသိတော. ယာ ပဉ္စကနယဝသေန ဒေသိယမာနံ ဗုဇ္ဈိတုံ သက္ကောန္တိ၊ တာသံ သပ္ပါယဝသေန ပဉ္စကနယော. ယာ သုဒ္ဓိကပဋိပဒါယ၊ သုဒ္ဓိကာရမ္မဏေ စတုက္ကနယဝသေန ဒေသိယမာနံ ဗုဇ္ဈိတုံ သက္ကောန္တိ၊ တာသံ သပ္ပါယဝသေန သုဒ္ဓိကပဋိပဒါယ သုဒ္ဓိကာရမ္မဏေ စတုက္ကနယော ဒေသိတော. ယာ ပဉ္စကနယဝသေန ဒေသိယမာနံ ဗုဇ္ဈိတုံ သက္ကောန္တိ တာသံ သပ္ပါယဝသေန ပဉ္စကနယော. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာ ကတာ.
ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော စေသ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇဝိသဒဉာဏော ဓမ္မာနံ ယာထာဝသရသလက္ခဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဓမ္မပညတ္တိကုသလတာယ ယော ယော နယော လဗ္ဘတိ တဿ တဿ ဝသေန ဒေသနံ နိယမေတုံ သက္ကောတိ၊ တသ္မာ ဣမာယ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တိယာပိ တေန ဧသာ ပထဝီကသိဏေ သုဒ္ဓိကစတုက္ကနယာဒိဝသေန ဒေသနာ ကတာ.
ယသ္မာ ပန ယေ ကေစိ ဈာနံ ဥပ္ပါဒေန္တိ နာမ န တေ အာရမ္မဏပဋိပဒါဟိ ဝိနာ ဥပ္ပါဒေတုံ သက္ကောန္တိ၊ တသ္မာ နိယမတော ဈာနုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ အယံ သောဠသက္ခတ္တုကနယော ကထိတော.
ဧတ္တာဝတာ သုဒ္ဓိကနဝကော၊ စတ္တာရော ပဋိပဒါနဝကာ၊ စတ္တာရော အာရမ္မဏနဝကာ၊ ဣမေ စ သောဠသ နဝကာတိ ပဉ္စဝီသတိ နဝကာ ကထိတာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဧကေကသ္မိံ နဝကေ စတုက္ကပဉ္စကဝသေန ဒွေ ဒွေ နယာတိ ပညာသ နယာ. တတ္ထ ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ စတုက္ကနယေသု သတံ၊ ပဉ္စကနယေသု ပဉ္စဝီသသတ’’န္တိ ပါဌတော ပဉ္စဝီသာဓိကာနိ ဒွေ ဈာနစိတ္တသတာနိ ဟောန္တိ. ပဉ္စကနယေ ပန စတုက္ကနယဿ ပဝိဋ္ဌတ္တာ အတ္ထတော ပဉ္စဝီသာဓိကမေဝ စိတ္တသတံ ဟောတိ. ယာနိ စေတာနိ ပါဌေ ပဉ္စဝီသာဓိကာနိ ဒွေ စိတ္တသတာနိ တေသု ဧကေကဿ နိဒ္ဒေသေ ဓမ္မဝဝတ္ထာနာဒယော တယော တယော မဟာဝါရာ ဟောန္တိ. တေ ပန တတ္ထ တတ္ထ နယမတ္တမေဝ ဒဿေတွာ သံခိတ္တာတိ.
ပထဝီကသိဏံ.
၂၀၃. ဣဒါနိ ယသ္မာ အာပေါကသိဏာဒီသုပိ ဧတာနိ ဈာနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ တေသံ ဒဿနတ္ထံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တေသု သဗ္ဗော ပါဠိနယော စ အတ္ထဝိဘာဝနာ စ စိတ္တဂဏနာ စ ဝါရသင်္ခေပေါ စ ပထဝီကသိဏေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဝနာနယော ပန ကသိဏပရိကမ္မံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ ၁.၉၁ အာဒယော) ပကာသိတောယေဝ. မဟာသကုလုဒါယိသုတ္တေ ပန ဒသကသိဏာနိ (မ. နိ. ၂.၂၅၀) ဝုတ္တာနိ. တေသု ဝိညာဏကသိဏံ အာကာသေ ပဝတ္တိတမဟဂ္ဂတဝိညာဏမ္ပိ တတ္ထ ပရိကမ္မံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တာ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိပိ ဟောတီတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန အာရုပ္ပဒေသနမေဝ ဘဇတိ၊ တသ္မာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ န ကထိတံ.
အာကာသကသိဏန္တိ ပန ကသိဏုဂ္ဃါဋိမမာကာသမ္ပိ၊ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တက္ခန္ဓာပိ၊ ဘိတ္တိစ္ဆိဒ္ဒါဒီသု အညတရသ္မိံ ဂဟေတဗ္ဗနိမိတ္တပရိစ္ဆေဒါကာသမ္ပိ၊ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နံ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနမ္ပိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ပုရိမနယော အာရုပ္ပဒေသနံ ဘဇတိ၊ ပစ္ဆိမနယော ရူပါဝစရဒေသနံ. ဣတိ မိဿကတ္တာ ဣမံ ရူပါဝစရဒေသနံ န အာရုဠှံ. ပရိစ္ဆေဒါကာသေ နိဗ္ဗတ္တဇ္ဈာနံ ပန ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂေါ ဟောတိ တသ္မာ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တသ္မိံ ပန စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အရူပဇ္ဈာနံ နုပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ကသိဏုဂ္ဃါဋနဿ အလာဘတော. တဉှိ ပုနပ္ပုနံ ဥဂ္ဃါဋိယမာနမ္ပိ အာကာသမေဝ ဟောတီတိ န တတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃါဋနံ လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ တတ္ထုပ္ပန္နံ ဈာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သံဝတ္တတိ၊ အဘိညာပါဒကံ ဟောတိ၊ ဝိပဿနာပါဒကံ ဟောတိ၊ နိရောဓပါဒကံ န ဟောတိ. အနုပုဗ္ဗနိရောဓော ပနေတ္ထ ယာဝ ပဉ္စမဇ္ဈာနာ လဗ္ဘတိ ဝဋ္ဋပါဒကံ ဟောတိယေဝ. ယထာ စေတံ ဧဝံ ပုရိမကသိဏေသု ဥပ္ပန္နံ ဈာနမ္ပိ. နိရောဓပါဒကဘာဝေါ ပနေတ္ထ ဝိသေသော. သေသမေတ္ထ အာကာသကသိဏေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉၈-၉၉) ဝုတ္တမေဝ.
‘ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီ’တိအာဒိနယံ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၉၊ ပဋိ. မ. ၁.၁၀၂) ပန ဝိကုဗ္ဗနံ ဣစ္ဆန္တေန ပုရိမေသု အဋ္ဌသု ကသိဏေသု အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ကသိဏာနုလောမတော ကသိဏပဋိလောမတော၊ ကသိဏာနုလောမပဋိလောမတော၊ ဈာနာနုလောမတော၊ ဈာနပဋိလောမတော၊ ဈာနာနုလောမပဋိလောမတော၊ ဈာနုက္ကန္တိကတော၊ ကသိဏုက္ကန္တိကတော၊ ဈာနကသိဏုက္ကန္တိကတော၊ အင်္ဂသင်္ကန္တိကတော၊ အာရမ္မဏသင်္ကန္တိကတော၊ အင်္ဂါရမ္မဏသင်္ကန္တိကတော၊ အင်္ဂဝဝတ္ထာနတော၊ အာရမ္မဏဝဝတ္ထာနတောတိ ဣမေဟိ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ စိတ္တံ ပရိဒမေတဗ္ဗံ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၆၅-၃၆၆) ဝုတ္တာယေဝ.
ဧဝံ ပန စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ စိတ္တံ အပရိဒမေတွာ၊ ပုဗ္ဗေ အဘာဝိတဘာဝနော အာဒိကမ္မိကော ယောဂါဝစရော ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ သမ္ပာဒေဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. အာဒိကမ္မိကဿ ဟိ ကသိဏပရိကမ္မမ္ပိ ဘာရော၊ သတေသု သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ သက္ကောတိ. ကတကသိဏပရိကမ္မဿ နိမိတ္တုပ္ပါဒနံ ဘာရော၊ သတေသု သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ သက္ကောတိ. ဥပ္ပန္နေ နိမိတ္တေ တံ ဝဍ္ဎေတွာ အပ္ပနာဓိဂမော ဘာရော၊ သတေသု သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ သက္ကောတိ. အဓိဂတပ္ပနဿ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ စိတ္တပရိဒမနံ ဘာရော၊ သတေသု သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ သက္ကောတိ. စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ ပရိဒမိတစိတ္တဿာပိ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ နာမ ဘာရော၊ သတေသု သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ သက္ကောတိ. ဝိကုဗ္ဗနပ္ပတ္တဿာပိ ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ နာမ ဘာရော၊ သတေသု သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ ခိပ္ပနိသန္တိ ဟောတိ. ထေရမ္ဗတ္ထလေ မဟာရောဟနဂုတ္တတ္ထေရဿ ဂိလာနုပဋ္ဌာနံ အာဂတေသု တိံသမတ္တေသု ဣဒ္ဓိမန္တသဟဿေသု ဥပသမ္ပဒါယ အဋ္ဌဝဿိကော ရက္ခိတတ္ထေရော ဝိယ. သဗ္ဗံ ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၆၇) ဝိတ္ထာရိတမေဝါတိ.
ကသိဏကထာ.
အဘိဘာယတနကထာ
၂၀၄. ဧဝံ အဋ္ဌသု ကသိဏေသု ရူပါဝစရကုသလံ နိဒ္ဒိသိတွာ၊ ဣဒါနိ ယသ္မာ သမာနေပိ အာရမ္မဏေ ဘာဝနာယ အသမာနံ ဣမေသု အဋ္ဌသု ကသိဏေသု အညမ္ပိ အဘိဘာယတနသင်္ခါတံ ရူပါဝစရကုသလံ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အလာဘိတာယ ဝါ အနတ္ထိကတာယ ဝါ အဇ္ဈတ္တရူပေ ပရိကမ္မသညာဝိရဟိတော. ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌသု ကသိဏေသု ကတပရိကမ္မတာယ ပရိကမ္မဝသေန စေဝ အပ္ပနာဝသေန စ တာနိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌသု ကသိဏေသု ရူပါနိ ပဿတိ. ပရိတ္တာနီတိ အဝဍ္ဎိတာနိ. တာနိ အဘိဘုယျာတိ ယထာ နာမ သမ္ပန္နဂဟဏိကော ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဘတ္တံ လဘိတွာ ‘ကိံ ဧတ္ထ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ အတ္ထီ’တိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဧကကဗဠမေဝ ကရောတိ၊ ဧဝမေဝ ဉာဏုတ္တရိကော ပုဂ္ဂလော ဝိသဒဉာဏော ‘ကိမေတ္ထ ပရိတ္တကေ အာရမ္မဏေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ အတ္ထိ၊ နာယံ မမ ဘာရော’တိ တာနိ ရူပါနိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ. သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ အတ္ထော. ဇာနာမိ ပဿာမီတိ ဣမိနာ ပနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ကထိတော. အာဂမဋ္ဌကထာသု ပန ဝုတ္တံ – ဣမိနာဿ ပန အာဘောဂေါ ကထိတော. သော စ ခေါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ၊ န အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅).
အပ္ပမာဏာနီတိ ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနိ. အဘိဘုယျာတိ ဧတ္ထ ပန ယထာ မဟဂ္ဃသော ပုရိသော ဧကံ ဘတ္တဝဍ္ဎိတကံ လဘိတွာ ‘အညာပိ ဟောတု ‘ကိမေသာ မယှံ ကရိဿတီ’တိ တံ န မဟန္တတော ပဿတိ၊ ဧဝမေဝ ဉာဏုတ္တရော ပုဂ္ဂလော ဝိသဒညာဏော ‘ကိမေတ္ထ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ န ဣဒံ အပ္ပမာဏံ၊ န မယှံ စိတ္တေကဂ္ဂတာကရဏေ ဘာရော အတ္ထီ’တိ တာနိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ. သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ အတ္ထော.
ပရိတ္တံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ အပ္ပမာဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏန္တိ ဣဓ ပရိတ္တာနီတိ အာဂတတ္တာ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ န ဂဟိတာ၊ ပရတော အပ္ပမာဏာနီတိ အာဂတတ္တာ ပရိတ္တာရမ္မဏတာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ စတ္တာရိ စတ္တာရိ အာရမ္မဏာနိ အဂ္ဂဟေတွာ ဒွေ ဒွေဝ ဂဟိတာနိ. ကိံ ကာရဏာ? စတူသု ဟိ ဂဟိတေသု ဒေသနာ သောဠသက္ခတ္တုကာ ဟောတိ၊ သတ္ထာရာ စ ဟေဋ္ဌာ သောဠသက္ခတ္တုကာ ဒေသနာ ကိလဉ္ဇမှိ တိလေ ပတ္ထရန္တေန ဝိယ ဝိတ္ထာရတော ကထိတာ. တဿ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အဋ္ဌက္ခတ္တုကံ ဒေသနံ ကာတုံ အဇ္ဈာသယော. တသ္မာ ဒွေ ဒွေယေဝ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.
သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏာနိ. ပရိသုဒ္ဓါနိ ဟိ နီလာဒီနိ သုဝဏ္ဏာနိ၊ အပရိသုဒ္ဓါနိ စ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာနိ. အာဂမဋ္ဌကထာသု ပန ‘သုဝဏ္ဏာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ ဝါ၊ ပရိတ္တအပ္ပမာဏဝသေနေဝ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဒေသိတာနီ’တိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ဝုတ္တံ. ဣမေသု ပန စတူသု ပရိတ္တံ ဝိတက္ကစရိတဝသေန အာဂတံ၊ အပ္ပမာဏံ မောဟစရိတဝသေန၊ သုဝဏ္ဏံ ဒေါသစရိတဝသေန၊ ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ရာဂစရိတဝသေန. ဧတေသဉှိ ဧတာနိ သပ္ပါယာနိ. သာ စ တေသံ သပ္ပါယတာ ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၄၃) စရိယနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ.
ကသ္မာ ပန၊ ယထာ သုတ္တန္တေ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃၊ မ. နိ. ၂.၂၄၉၊ အ. နိ. ၈.၆၅) ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ အဝတွာ ဣဓ စတူသုပိ အဘိဘာယတနေသု အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာဝ ဝုတ္တာတိ? အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော. တတ္ထ ဝါ ဟိ ဣဓ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနေဝ အဘိဘဝိတဗ္ဗာနိ၊ တသ္မာ တာနိ နိယမတော ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ တတြပိ ဣဓပိ ဝုတ္တာနိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ ဣဒံ ပန သတ္ထု ဒေသနာဝိလာသမတ္တမေဝ. အယံ တာဝ စတူသု အဘိဘာယတနေသု အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. သုဒ္ဓိကနယပဋိပဒါဘေဒေါ ပနေတ္ထ ပထဝီကသိဏေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဧကေကသ္မိံ အဘိဘာယတနေ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလဉ္စေတ္ထ အာရမ္မဏစတုက္ကံ အာရမ္မဏဒုကံ ဟောတိ၊ သောဠသက္ခတ္တုကဉ္စ အဋ္ဌက္ခတ္တုကံ. သေသံ တာဒိသမေဝ. ဧဝမေတ္ထ ဧကေကသ္မိံ အဘိဘာယတနေ ဧကော သုဒ္ဓိကနဝကော၊ စတ္တာရော ပဋိပဒါနဝကာ၊ ဒွေ အာရမ္မဏနဝကာ၊ အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကေ အဋ္ဌ နဝကာတိ ပန္နရသ နဝကာတိ စတူသုပိ အဘိဘာယတနေသု သမသဋ္ဌိ နဝကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
၂၄၆. ပဉ္စမအဘိဘာယတနာဒီသု နီလာနီတိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန ဝုတ္တံ. နီလဝဏ္ဏာနီတိ ဝဏ္ဏဝသေန၊ နီလနိဒဿနာနီတိ နိဒဿနဝသေန၊ အပညာယမာနဝိဝရာနိ၊ အသမ္ဘိန္နဝဏ္ဏာနိ၊ ဧကနီလာနေဝ ဟုတွာ ဒိဿန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နီလနိဘာသာနီတိ ဣဒံ ပန ဩဘာသနဝသေန ဝုတ္တံ၊ နီလောဘာသာနိ နီလပ္ပဘာယုတ္တာနီတိ အတ္ထော. ဧတေန နေသံ သုဝိသုဒ္ဓတံ ဒဿေတိ. သုဝိသုဒ္ဓဝဏ္ဏဝသေန ဟိ ဣမာနိ စတ္တာရိ အဘိဘာယတနာနိ ဝုတ္တာနိ. ပီတာနီတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နီလကသိဏံ ဥဂ္ဂဏှန္တော နီလသ္မိံ နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ. ပုပ္ဖသ္မိံ ဝါ ဝတ္ထသ္မိံ ဝါ ဝဏ္ဏဓာတုယာ ဝါတိအာဒိကံ ပနေတ္ထ ကသိဏကရဏဉ္စ ပရိကမ္မဉ္စ အပ္ပနာဝိဓာနဉ္စ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉၃ အာဒယော) ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တမေဝ. ယထာ စ ပထဝီကသိဏေ ဧဝမေတ္ထ ဧကေကသ္မိံ အဘိဘာယတနေ ပဉ္စဝီသတိ ပဉ္စဝီသတိ နဝကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
အဘိဘာယတနကထာ.
ဝိမောက္ခကထာ
၂၄၈. ဣဒါနိ ယသ္မာ ဣဒံ ရူပါဝစရကုသလံ နာမ န ကေဝလံ အာရမ္မဏသင်္ခါတာနံ အာယတနာနံ အဘိဘဝနတော အဘိဘာယတနဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အထ ခေါ ဝိမောက္ခဝသေနပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ တမ္ပိ နယံ ဒဿေတုံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ.
ကေနဋ္ဌေန ပန ဝိမောက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ? အဓိမုစ္စနဋ္ဌေန. ကော အယံ အဓိမုစ္စနဋ္ဌော နာမ? ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌော၊ အာရမ္မဏေ စ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌော. ပိတုအင်္ကေ ဝိဿဋ္ဌအင်္ဂပစ္စင်္ဂဿ ဒါရကဿ သယနံ ဝိယ အနိဂ္ဂဟိတဘာဝေန နိရာသင်္ကတာယ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံလက္ခဏဉှိ ဝိမောက္ခဘာဝပ္ပတ္တံ ရူပါဝစရကုသလံ ဒဿေတုံ အယံ နယော အာရဒ္ဓေါ.
တတ္ထ ရူပီတိ အဇ္ဈတ္တံ ကေသာဒီသု ဥပ္ပါဒိတံ ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ၊ တဒဿတ္ထီတိ ရူပီ. အဇ္ဈတ္တဉှိ နီလပရိကမ္မံ ကရောန္တော ကေသေ ဝါ ပိတ္တေ ဝါ အက္ခိတာရကာယ ဝါ ကရောတိ. ပီတပရိကမ္မံ ကရောန္တော မေဒေ ဝါ ဆဝိယာ ဝါ အက္ခီနံ ပီတဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. လောဟိတပရိကမ္မံ ကရောန္တော မံသေ ဝါ လောဟိတေ ဝါ ဇိဝှါယ ဝါ ဟတ္ထတလပါဒတလေသု ဝါ အက္ခီနံ ရတ္တဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. ဩဒါတပရိကမ္မံ ကရောန္တော အဋ္ဌိမှိ ဝါ ဒန္တေ ဝါ နခေ ဝါ အက္ခီနံ သေတဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. ဧဝံ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာနသမင်္ဂိနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ရူပါနိ ပဿတီတိ ဗဟိဒ္ဓါပိ နီလကသိဏာဒိရူပါနိ ဈာနစက္ခုနာ ပဿတိ. ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထုကေသု ကသိဏေသု ဈာနပဋိလာဘော ဒဿိတော.
အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အဇ္ဈတ္တံ န ရူပသညီ. အတ္တနော ကေသာဒီသု အနုပ္ပါဒိတရူပါဝစရဇ္ဈာနောတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဗဟိဒ္ဓါဝ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနတာ ဒဿိတာ.
သုဘန္တိ ဣမိနာ သုဝိသုဒ္ဓေသု နီလာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဈာနာနိ ဒဿိတာနိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အန္တောအပ္ပနာယ ‘သုဘ’န္တိ အာဘောဂေါ နတ္ထိ၊ ယော ပန သုဝိသုဒ္ဓံ သုဘကသိဏံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိဟရတိ၊ သော ယသ္မာ ‘သုဘ’န္တိ။ပေ။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ တထာ ဒုတိယာဒီနိ၊ တသ္မာ ဧဝံ ဒေသနာ ကတာ. ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ပန ‘‘ကထံ သုဘန္တွေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတီတိ ဝိမောက္ခော? ဣဓ ဘိက္ခု မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ။ပေ။ ဝိဟရတိ၊ မေတ္တာယ ဘာဝိတတ္တာ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ၊ ကရုဏာ။ မုဒိတာ။ ဥပေက္ခာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ။ပေ။ ဝိဟရတိ၊ ဥပေက္ခာယ ဘာဝိတတ္တာ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ သုဘန္တွေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတီ’’တိ ဝိမောက္ခောတိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၂) ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ဥပရိ ပါဠိယံယေဝ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အာဂတတ္တာ တံ နယံ ပဋိက္ခိပိတွာ သုနီလကသုပီတကသုလောဟိတကသုဩဒါတကပရိသုဒ္ဓနီလကပရိသုဒ္ဓပီတကပရိသုဒ္ဓလောဟိတကပရိသုဒ္ဓဩဒါတကဝသေနေဝ သုဘဝိမောက္ခော အနုညာတော. ဣတိ ကသိဏန္တိ ဝါ အဘိဘာယတနန္တိ ဝါ ဝိမောက္ခောတိ ဝါ ရူပါဝစရဇ္ဈာနမေဝ. တဉှိ အာရမ္မဏဿ သကလဋ္ဌေန ကသိဏံ နာမ၊ အာရမ္မဏံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန အဘိဘာယတနံ နာမ၊ အာရမ္မဏေ အဓိမုစ္စနဋ္ဌေန ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ ဝိမုစ္စနဋ္ဌေန ဝိမောက္ခော နာမာတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကသိဏဒေသနာ အဘိဓမ္မဝသေန၊ ဣတရာ ပန သုတ္တန္တဒေသနာဝသေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. ဧကေကသ္မိံ ပန ဝိမောက္ခေ ပထဝီကသိဏေ ဝိယ ပဉ္စဝီသတိ ပဉ္စဝီသတီတိ ကတွာ ပဉ္စသတ္တတိ နဝကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ဝိမောက္ခကထာ.
ဗြဟ္မဝိဟာရကထာ
၂၅၁. ဣဒါနိ မေတ္တာဒိဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန ပဝတ္တမာနံ ရူပါဝစရကုသလံ ဒဿေတုံ ပုန ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ မေတ္တာသဟဂတန္တိ မေတ္တာယ သမန္နာဂတံ. ပရတော ကရုဏာသဟဂတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယေန ပနေသ ဝိဓာနေန ပဋိပန္နော မေတ္တာဒိသဟဂတာနိ ဈာနာနိ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ တံ မေတ္တာဒီနံ ဘာဝနာဝိဓာနံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄၀) ဝိတ္ထာရိတမေဝ. အဝသေသာယ ပါဠိယာ အတ္ထော ပထဝီကသိဏေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.
ကေဝလဉှိ ပထဝီကသိဏေ ပဉ္စဝီသတိ နဝကာ၊ ဣဓ ပုရိမာသု တီသု တိကစတုက္ကဇ္ဈာနိကဝသေန ပဉ္စဝီသတိ သတ္တကာ၊ ဥပေက္ခာယ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ပဉ္စဝီသတိ ဧကကာ၊ ကရုဏာမုဒိတာသု စ ဆန္ဒာဒီဟိ စတူဟိ သဒ္ဓိံ ကရုဏာမုဒိတာတိ ဣမေပိ ယေဝါပနကာ လဗ္ဘန္တိ. ဒုက္ခပဋိပဒါဒိဘာဝေါ စေတ္ထ မေတ္တာယ တာဝ ဗျာပါဒဝိက္ခမ္ဘနဝသေန၊ ကရုဏာယ ဝိဟိံသာဝိက္ခမ္ဘနဝသေန၊ မုဒိတာယ အရတိဝိက္ခမ္ဘနဝသေန၊ ဥပေက္ခာယ ရာဂပဋိဃဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိတ္တာရမ္မဏတာ ပန နဗဟုသတ္တာရမ္မဏဝသေန၊ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ ဗဟုသတ္တာရမ္မဏဝသေန ဟောတီတိ အယံ ဝိသေသော. သေသံ တာဒိသမေဝ.
ဧဝံ တာဝ ပါဠိဝသေနေဝ –
ဗြဟ္မုတ္တမေန ကထိတေ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရေ ဣမေ ဣတိ ဝိဒိတွာ၊
ဘိယျော ဧတေသု အယံ၊ ပကိဏ္ဏကကထာပိ ဝိညေယျာ.
ဧတာသု ဟိ မေတ္တာကရုဏာမုဒိတာဥပေက္ခာသု အတ္ထတော တာဝ မေဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ၊ သိနိယှတီတိ အတ္ထော. မိတ္တေ ဝါ ဘဝါ၊ မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တတီပိ မေတ္တာ. ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပနံ ကရောတီတိ ကရုဏာ. ကိဏာတိ ဝါ ပရဒုက္ခံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတီတိ ကရုဏာ. ကိရီယတိ ဝါ ဒုက္ခိတေသု ဖရဏဝသေန ပသာရိယတီတိ ကရုဏာ. မောဒန္တိ တာယ တံသမင်္ဂိနော၊ သယံ ဝါ မောဒတိ၊ မောဒနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မုဒိတာ. ‘အဝေရာ ဟောန္တူ’တိအာဒိဗျာပါရပ္ပဟာနေန မဇ္ဈတ္တဘာဝူပဂမနေန စ ဥပေက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ.
လက္ခဏာဒိတော ပနေတ္ထ ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ‘မေတ္တာ’၊ ဟိတူပသံဟာရရသာ၊ အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ၊ သိနေဟသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. ဒုက္ခာပနယနာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ‘ကရုဏာ’၊ ပရဒုက္ခာသဟနရသာ၊ အဝိဟိံသာပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ဒုက္ခာဘိဘူတာနံ အနာထဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဝိဟိံသူပသမော တဿာ သမ္ပတ္တိ၊ သောကသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. သတ္တေသု ပမောဒနလက္ခဏာ ‘မုဒိတာ’၊ အနိဿာယနရသာ၊ အရတိဝိဃာတပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ သတ္တာနံ သမ္ပတ္တိဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. အရတိဝူပသမော တဿာ သမ္ပတ္တိ၊ ပဟာသသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. သတ္တေသု မဇ္ဈတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ‘ဥပေက္ခာ’၊ သတ္တေသု သမဘာဝဒဿနရသာ၊ ပဋိဃာနုနယဝူပသမပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ‘‘ကမ္မဿကာ သတ္တာ၊ တေ ကဿ ရုစိယာ သုခိတာ ဝါ ဘဝိဿန္တိ၊ ဒုက္ခတော ဝါ မုစ္စိဿန္တိ၊ ပတ္တသမ္ပတ္တိတော ဝါ န ပရိဟာယိဿန္တီ’’တိ? ဧဝံ ပဝတ္တကမ္မဿကတာဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ပဋိဃာနုနယဝူပသမော တဿာ သမ္ပတ္တိ၊ ဂေဟဿိတာယ အညာဏုပေက္ခာယ သမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ.
စတုန္နမ္ပိ ပနေတေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ ဝိပဿနာသုခဉ္စေဝ ဘဝသမ္ပတ္တိ စ သာဓာရဏပ္ပယောဇနံ၊ ဗျာပါဒါဒိပဋိဃာတော အာဝေဏိကံ. ဗျာပါဒပဋိဃာတပ္ပယောဇနာ ဟေတ္ထ မေတ္တာ၊ ဝိဟိံသာအရတိရာဂပဋိဃာတပ္ပယောဇနာ ဣတရာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘နိဿရဏဉှေတံ၊ အာဝုသော၊ ဗျာပါဒဿ ယဒိဒံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ၊ နိဿရဏဉှေတံ၊ အာဝုသော၊ ဝိဟေသာယ ယဒိဒံ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ၊ နိဿရဏဉှေတံ၊ အာဝုသော၊ အရတိယာ ယဒိဒံ မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ၊ နိဿရဏဉှေတံ၊ အာဝုသော၊ ရာဂဿ ယဒိဒံ ဥပေက္ခာစေတောဝိမုတ္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၆၊ အ. နိ. ၆.၁၃).
ဧကမေကဿ စေတ္ထ အာသန္နဒူရဝသေန ဒွေ ဒွေ ပစ္စတ္ထိကာ. မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဿ ဟိ၊ သမီပစာရော ဝိယ ပုရိသဿ သပတ္တော၊ ဂုဏဒဿနသဘာဂတာယ ရာဂေါ အာသန္နပစ္စတ္ထိကော. သော လဟုံ ဩတာရံ လဘတိ. တသ္မာ တတော သုဋ္ဌု မေတ္တာ ရက္ခိတဗ္ဗာ. ပဗ္ဗတာဒိဂဟနနိဿိတော ဝိယ ပုရိသဿ သပတ္တော သဘာဝဝိသဘာဂတာယ ဗျာပါဒေါ ဒူရပစ္စတ္ထိကော. တသ္မာ တတော နိဗ္ဘယေန မေတ္တာယိတဗ္ဗံ. မေတ္တာယိဿတိ စ နာမ ကောပဉ္စ ကရိဿတီတိ အဋ္ဌာနမေတံ.
ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရဿ ‘‘စက္ခုဝိညေယျာနံ ရူပါနံ ဣဋ္ဌာနံ ကန္တာနံ မနာပါနံ မနောရမာနံ လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနံ အပ္ပဋိလာဘံ ဝါ အပ္ပဋိလာဘတော သမနုပဿတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ သမနုဿရတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿံ. ယံ ဧဝရူပံ ဒေါမနဿံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဂေဟဿိတံ ဒေါမနဿ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဂတံ ဂေဟဿိတံ ဒေါမနဿံ ဝိပတ္တိဒဿနသဘာဂတာယ အာသန္နပစ္စတ္ထိကံ. သဘာဝဝိသဘာဂတာယ ဝိဟေသာ ဒူရပစ္စတ္ထိကာ. တသ္မာ တတော နိဗ္ဘယေန ကရုဏာယိတဗ္ဗံ. ကရုဏဉ္စ နာမ ကရိဿတိ ပါဏိအာဒီဟိ စ ဝိဟေသိဿတီတိ အဋ္ဌာနမေတံ.
မုဒိတာဗြဟ္မဝိဟာရဿ ‘‘စက္ခုဝိညေယျာနံ ရူပါနံ ဣဋ္ဌာနံ ကန္တာနံ မနာပါနံ မနောရမာနံ လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနံ ပဋိလာဘံ ဝါ ပဋိလာဘတော သမနုပဿတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ သမနုဿရတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ သောမနဿံ. ယံ ဧဝရူပံ သောမနဿံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဂေဟဿိတံ သောမနဿ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၀၆) နယေန အာဂတံ ဂေဟဿိတံ သောမနဿံ သမ္ပတ္တိဒဿနသဘာဂတာယ အာသန္နပစ္စတ္ထိကံ. သဘာဝဝိသဘာဂတာယ အရတိ ဒူရပစ္စတ္ထိကာ. တသ္မာ တတော နိဗ္ဘယေန မုဒိတာ ဘာဝေတဗ္ဗာ. ပမုဒိတော စ နာမ ဘဝိဿတိ ပန္တသေနာသနေသု စ အဓိကုသလဓမ္မေသု စ ဥက္ကဏ္ဌိဿတီတိ အဋ္ဌာနမေတံ.
ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရဿ ပန ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿ အနောဓိဇိနဿ အဝိပါကဇိနဿ အနာဒီနဝဒဿာဝိနော အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ. ယာ ဧဝရူပါ ဥပေက္ခာ ရူပံ သာ နာတိဝတ္တတိ. တသ္မာ သာ ဥပေက္ခာ ဂေဟဿိတာတိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၀၈) နယေန အာဂတာ ဂေဟဿိတာ အညာဏုပေက္ခာ ဒေါသဂုဏာနံ အဝိစာရဏဝသေန သဘာဂတ္တာ အာသန္နပစ္စတ္ထိကာ. သဘာဝဝိသဘာဂတာယ ရာဂပဋိဃာ ဒူရပစ္စတ္ထိကာ. တသ္မာ တတော နိဗ္ဘယေန ဥပေက္ခိတဗ္ဗံ. ဥပေက္ခိဿတိ စ နာမ ရဇ္ဇိဿတိ စ ပဋိဟညိဿတိ စာတိ အဋ္ဌာနမေတံ.
သဗ္ဗေသမ္ပိ စ ဧတေသံ ကတ္တုကာမတာဆန္ဒော အာဒိ၊ နီဝရဏာဒိဝိက္ခမ္ဘနံ မဇ္ဈံ၊ အပ္ပနာ ပရိယောသာနံ၊ ပညတ္တိဓမ္မဝသေန ဧကော ဝါ သတ္တော အနေကာ ဝါ သတ္တာ အာရမ္မဏံ၊ ဥပစာရေ ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ ပတ္တာယ အာရမ္မဏဝဍ္ဎနံ.
တတြာယံ ဝဍ္ဎနက္ကမော – ယထာ ဟိ ကုသလော ကဿကော ကသိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ကသတိ၊ ဧဝံ ပဌမမေဝ ဧကံ အာဝါသံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ တတ္ထ သတ္တေသု ‘ဣမသ္မိံ အာဝါသေ သတ္တာ အဝေရာ ဟောန္တူ’တိအာဒိနာ နယေန မေတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ. တတ္ထ စိတ္တံ မုဒုံ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဒွေ အာဝါသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ. တတော အနုက္ကမေန တယော စတ္တာရော ပဉ္စ ဆ သတ္တ အဋ္ဌ နဝ ဒသ၊ ဧကာ ရစ္ဆာ၊ ဥပဍ္ဎဂါမော၊ ဂါမော၊ ဇနပဒေါ၊ ရဇ္ဇံ၊ ဧကာ ဒိသာတိ ဧဝံ ယာဝ ဧကံ စက္ကဝါဠံ၊ တတော ဝါ ပန ဘိယျော တတ္ထ တတ္ထ သတ္တေသု မေတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ. တထာ ကရုဏာဒယောတိ. အယမေတ္ထ အာရမ္မဏဝဍ္ဎနက္ကမော.
ယထာ ပန ကသိဏာနံ နိဿန္ဒော အာရုပ္ပါ၊ သမာဓီနံ နိဿန္ဒော နေဝသညာနာသညာယတနံ၊ ဝိပဿနာနံ နိဿန္ဒော ဖလသမာပတ္တိ၊ သမထဝိပဿနာနံ နိဿန္ဒော နိရောဓသမာပတ္တိ၊ ဧဝံ ပုရိမဗြဟ္မဝိဟာရတ္တယဿ နိဿန္ဒော ဧတ္ထ ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရော. ယထာ ဟိ ထမ္ဘေ အနုဿာပေတွာ တုလာသင်္ဃာဋံ အနာရောပေတွာ န သက္ကာ အာကာသေ ကူဋဂေါပါနသိယော ဌပေတုံ၊ ဧဝံ ပုရိမေသု တတိယဇ္ဈာနံ ဝိနာ န သက္ကာ စတုတ္ထံ ဘာဝေတုံ. ကသိဏေသု ပန ဥပ္ပန္နတတိယဇ္ဈာနဿပေသာ နုပ္ပဇ္ဇတိ ဝိသဘာဂါရမ္မဏတ္တာတိ.
ဧတ္ထ သိယာ – ‘ကသ္မာ ပနေတာ မေတ္တာ ကရုဏာ မုဒိတာ ဥပေက္ခာ ဗြဟ္မဝိဟာရာတိ ဝုစ္စန္တိ? ကသ္မာ စ၊ စတဿောဝ? ကော စ ဧတာသံ ကမော? ဝိဘင်္ဂေ စ ကသ္မာ အပ္ပမညာတိ ဝုတ္တာ’တိ? ဝုစ္စတေ – သေဋ္ဌဋ္ဌေန တာဝ နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စေတ္ထ ဗြဟ္မဝိဟာရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိဘာဝေန ဟိ သေဋ္ဌာ ဧတေ ဝိဟာရာ. ယထာ စ ဗြဟ္မာနော နိဒ္ဒေါသစိတ္တာ ဝိဟရန္တိ၊ ဧဝံ ဧတေဟိ သမ္ပယုတ္တာ ယောဂိနော ဗြဟ္မသမာဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တီတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ ဗြဟ္မဝိဟာရာတိ ဝုစ္စန္တိ.
ကသ္မာ စ စတဿောတိအာဒိပဉှဿ ပန ဣဒံ ဝိဿဇ္ဇနံ –
ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒိဝသာ စတဿော၊
ဟိတာဒိအာကာရဝသာ ပနာသံ၊
ကမော ပဝတ္တန္တိ စ အပ္ပမာဏေ၊
တာ ဂေါစရေ ယေန တဒပ္ပမညာ.