၁. စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍော

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ

ဣတိ မေ ဘာသမာနဿ၊ အဘိဓမ္မကထံ ဣမံ၊

အဝိက္ခိတ္တာ နိသာမေထ၊ ဒုလ္လဘာ ဟိ အယံ ကထာတိ.

ဧဝံ ပဋိညာတာယ အဘိဓမ္မကထာယ ကထနောကာသော သမ္ပတ္တော. တတ္ထ ယသ္မာ အဘိဓမ္မော နာမ ဓမ္မသင်္ဂဏီအာဒီနိ သတ္တပ္ပကရဏာနိ၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပိ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍာဒီနံ ဝသေန စတ္တာရိ ကဏ္ဍာနိ၊ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍမ္ပိ မာတိကာပဒဘာဇနီယဝသေန ဒုဝိဓံ၊ တတ္ထ မာတိကာ အာဒိ၊ သာပိ တိကမာတိကာ ဒုကမာတိကာတိ ဒုဝိဓာ၊ တတ္ထ တိကမာတိကာ အာဒိ၊ တိကမာတိကာယပိ ကုသလတ္တိကံ ကုသလတ္တိကေပိ ကုသလာ ဓမ္မာတိ ဣဒံ ပဒံ၊ တသ္မာ –

ဣတော ပဋ္ဌာယ ဂမ္ဘီရံ၊ အဘိဓမ္မကထံ ဣမံ၊

ဝုစ္စမာနံ နိသာမေထ၊ ဧကဂ္ဂါ သာဓု သာဓဝေါတိ.

၁. ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိ အယံ တာဝ အာဒိပဒေန လဒ္ဓနာမော ကုသလတ္တိကော နာမ. ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ၊ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ၊ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ အယံ သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဝေဒနာတ္တိကော နာမ. ဧဝံ အာဒိပဒဝသေန ဝါ သဗ္ဗပဒဝသေန ဝါ သဗ္ဗေသမ္ပိ တိကဒုကာနံ နာမံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗေဝ စေတေ ပဉ္စဒသဟိ ပရိစ္ဆေဒေဟိ ဝဝတ္ထိတာ. တိကာနဉှိ ဧကော ပရိစ္ဆေဒေါ၊ ဒုကာနံ စတုဒ္ဒသ. ‘‘ဟေတူ ဓမ္မာ၊ နဟေတူ ဓမ္မာ’’တိအာဒယော ဟိ ဆ ဒုကာ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ အညမညသမ္ဗန္ဓေန ကဏ္ဏိကာ ဝိယ ဃဋာ ဝိယ ဟုတွာ ဌိတတ္တာ ‘ဟေတုဂေါစ္ဆကော’တိ ဝုစ္စတိ. တတော အပရေ ‘‘သပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိအာဒယော သတ္တ ဒုကာ၊ အညမညံ အသမ္ဗန္ဓာ၊ ကေဝလံ ဒုကသာမညတော ဥစ္စိနိတွာ ဥစ္စိနိတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂေါစ္ဆကန္တရေ ဌပိတတ္တာ အညေဟိ စ မဟန္တရဒုကေဟိ စူဠကတ္တာ ‘စူဠန္တရဒုကာ’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတော ပရံ အာသဝဒုကာဒီနံ ဆန္နံ ဝသေန ‘အာသဝဂေါစ္ဆကော’၊ တထာ သံယောဇနဒုကာဒီနံ ဝသေန ‘သံယောဇနဂေါစ္ဆကော’၊ တထာ ဂန္ထဩဃယောဂနီဝရဏဒုကာဒီနံ ဝသေန ‘ဂန္ထဩဃယောဂနီဝရဏဂေါစ္ဆကာ’၊ ပရာမာသဒုကာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဝသေန ‘ပရာမာသဂေါစ္ဆကော’တိ. သဗ္ဗေပိ သတ္တ ဂေါစ္ဆကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတော ပရံ ‘‘သာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိအာဒယော စတုဒ္ဒသ ဒုကာ ‘မဟန္တရဒုကာ’ နာမ. တတော ဥပါဒါနဒုကာဒယော ဆ ဒုကာ ‘ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကော’ နာမ. တတော ကိလေသဒုကာဒယော အဋ္ဌ ဒုကာ ‘ကိလေသဂေါစ္ဆကော’ နာမ. တတော ပရံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုကာဒယော အဋ္ဌာရသ ဒုကာ အဘိဓမ္မမာတိကာယ ပရိယောသာနေ ဌပိတတ္တာ ‘ပိဋ္ဌိဒုကာ’ နာမ. ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော ဓမ္မာ အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒယော ပန ဒွါစတ္တာလီသ ဒုကာ ‘သုတ္တန္တိကဒုကာ’ နာမ. ဧဝံ သဗ္ဗေပေတေ ပဉ္စဒသဟိ ပရိစ္ဆေဒေဟိ ဝဝတ္ထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဧဝံ ဝဝတ္ထိတာ ပနေတေ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသဝသေန ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. တေသု ဟိ နဝ တိကာ ဧကသတ္တတိ စ ဒုကာ သပ္ပဒေသာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ သပ္ပဒေသာ နာမ. အဝသေသာ တေရသ တိကာ ဧကသတ္တတိ စ ဒုကာ နိပ္ပဒေသာ နာမ. တတ္ထ တိကေသု တာဝ ဝေဒနာတ္တိကော ဝိတက္ကတ္တိကော ပီတိတ္တိကော ဥပ္ပန္နတ္တိကော အတီတတ္တိကော စတ္တာရော အာရမ္မဏတ္တိကာတိ ဣမေ နဝ တိကာ သပ္ပဒေသာ နာမ. ဒုကေသု ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီနံ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကပရိယောသာနာနံ နဝန္နံ ဂေါစ္ဆကာနံ ပရိယောသာနေ တယော တယော ဒုကာ၊ ကိလေသဂေါစ္ဆကပရိယောသာနေ စတ္တာရော ဒုကာ၊ ‘‘စိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ၊ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’‘‘စိတ္တသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာ၊ စိတ္တဝိသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာ’’တိ ဒွေ မဟန္တရဒုကာ၊ သုတ္တန္တိကဒုကေသု အဓိဝစနဒုကံ နိရုတ္တိဒုကံ ပညတ္တိဒုကံ နာမရူပဒုကန္တိ ဣမေ စတ္တာရော ဒုကေ ဌပေတွာ အဝသေသာ အဋ္ဌတိံသ ဒုကာ စာတိ ဧတေ သပ္ပဒေသာ နာမ. ဝုတ္တာဝသေသာ တိကဒုကာ သဗ္ဗေပိ နိပ္ပဒေသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဣဒါနိ ကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီနံ မာတိကာပဒါနံ အယမနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – ‘ကုသလ’-သဒ္ဒေါ တာဝ အာရောဂျအနဝဇ္ဇဆေကသုခဝိပါကေသု ဒိဿတိ. အယဉှိ ‘‘ကစ္စိ နု ဘောတော ကုသလံ၊ ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁၅.၁၄၆၊ ၂.၂၀.၁၂၉) အာရောဂျေ ဒိဿတိ. ‘‘ကတမော ပန၊ ဘန္တေ၊ ကာယသမာစာရော ကုသလော? ယော ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) စ၊ ‘‘အပရံ ပန၊ ဘန္တေ၊ ဧတဒါနုတ္တရိယံ ယထာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၅) စ ဧဝမာဒီသု အနဝဇ္ဇေ. ‘‘ကုသလော တွံ ရထဿ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ’’ (မ. နိ. ၂.၈၇)၊ ‘‘ကုသလာ နစ္စဂီတဿ သိက္ခိတာ စာတုရိတ္ထိယော’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၉၄) ဆေကေ. ‘‘ကုသလာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု’’ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀)၊ ‘‘ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၄၃၁) သုခဝိပါကေ. သွာယမိဓ အာရောဂျေပိ အနဝဇ္ဇေပိ သုခဝိပါကေပိ ဝတ္တတိ.

ဓမ္မသဒ္ဒေါ ပနာယံ ပရိယတ္တိဟေတုဂုဏနိဿတ္တနိဇ္ဇီဝတာဒီသု ဒိဿတိ. အယဉှိ ‘‘ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၁၀၂) ပရိယတ္တိယံ ဒိဿတိ. ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) ဟေတုမှိ.

‘‘န ဟိ ဓမ္မော အဓမ္မော စ၊ ဥဘော သမဝိပါကိနော၊

အဓမ္မော နိရယံ နေတိ၊ ဓမ္မော ပါပေတိ သုဂ္ဂတိ’’န္တိ. (ထေရဂါ. ၃၀၄၊ ဇာ. ၁.၁၅.၃၈၆) –

အာဒီသု ဂုဏေ. ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ’’ (ဓ. သ. ၁၂၁)၊ ‘‘ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃) နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝတာယံ. သွာယမိဓာပိ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝတာယမေဝ ဝဋ္ဋတိ.

ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ – ကုစ္ဆိတေ ပါပကေ ဓမ္မေ သလယန္တိ စလယန္တိ ကမ္ပေန္တိ ဝိဒ္ဓံသေန္တီတိ ကုသလာ. ကုစ္ဆိတေန ဝါ အာကာရေန သယန္တီတိ ကုသာ. တေ အကုသလသင်္ခါတေ ကုသေ လုနန္တိ ဆိန္ဒန္တီတိ ကုသလာ. ကုစ္ဆိတာနံ ဝါ သာနတော တနုကရဏတော ဩသာနကရဏတော ဉာဏံ ကုသံ နာမ. တေန ကုသေန လာတဗ္ဗာတိ ကုသလာ၊ ဂဟေတဗ္ဗာ ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ယထာ ဝါ ကုသာ ဥဘယဘာဂဂတံ ဟတ္ထပ္ပဒေသံ လုနန္တိ၊ ဧဝမိမေပိ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝေန ဥဘယဘာဂဂတံ ကိလေသပက္ခံ လုနန္တိ. တသ္မာ ကုသာ ဝိယ လုနန္တီတိပိ ကုသလာ. အတ္တနော ပန သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. ဓာရိယန္တိ ဝါ ပစ္စယေဟိ၊ ဓာရီယန္တိ ဝါ ယထာသဘာဝတောတိ ဓမ္မာ. န ကုသလာ အကုသလာ. မိတ္တပဋိပက္ခာ အမိတ္တာ ဝိယ၊ လောဘာဒိပဋိပက္ခာ အလောဘာဒယော ဝိယ စ၊ ကုသလပဋိပက္ခာတိ အတ္ထော. န ဗျာကတာတိ အဗျာကတာ၊ ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော. တေသု ပန အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ ကုသလာ၊ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာ အကုသလာ၊ အဝိပါကလက္ခဏာ အဗျာကတာ.

ကိံ ပနေတာနိ ‘ကုသလာ’တိ ဝါ ‘ဓမ္မာ’တိ ဝါတိအာဒီနိ ဧကတ္ထာနိ ဥဒါဟု နာနတ္ထာနီတိ? ကိဉ္စေတ္ထ? ယဒိ တာဝ ဧကတ္ထာနိ ‘ကုသလာ ဓမ္မာ’တိ ဣဒံ ‘ကုသလာကုသလာ’တိဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. အထ နာနတ္ထာနိ တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ ပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓော.

ယထာ ဟိ ‘ကုသလာ’ ‘ရူပံ’‘စက္ခုမာ’တိ ဝုတ္တေ အတ္ထဝသေန အညမညံ အနောလောကေန္တာနံ ပဒါနံ န ကောစိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဧဝမိဓာပိ ပဒါနံ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတိ. ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓရဟိတာနိ စ ပဒါနိ နိပ္ပယောဇနာနိ နာမ ဟောန္တိ. ယာပိ စေသာ ပရတော ‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ ပုစ္ဆာ၊ တာယပိ သဒ္ဓိံ ဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. နေဝ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလာ၊ အထ စ ပနိဒံ ဝုစ္စတိ – ကတမေ ဓမ္မာ ‘ကုသလာ’တိ. အပရော နယော – ယဒိ ဧတာနိ ဧကတ္ထာနိ၊ တိဏ္ဏံ ‘ဓမ္မာနံ’ ဧကတ္တာ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတိ. ကုသလာဒိပရာနဉှိ တိဏ္ဏမ္ပိ ‘ဓမ္မာနံ’ ဓမ္မဘာဝေန ဧကတ္တံ. တသ္မာ ဓမ္မတ္တယေန သဒ္ဓိံ အတ္ထတော နိန္နာနတ္ထာနံ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတိ. ‘ယဒေဝ ကုသလံ၊ တံ အကုသလံ၊ တံ အဗျာကတ’န္တိ. ‘အထာပိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ဧကတ္တံ န သမ္ပဋိစ္ဆထ၊ အညောဝ ကုသလပရော ဓမ္မော၊ အညော အကုသလပရော ဓမ္မော၊ အညော အဗျာကတပရော ဓမ္မောတိ ဝဒထ၊ ဧဝံ သန္တေ ဓမ္မော နာမ ဘာဝေါ၊ ဘာဝတော စ အညော အဘာဝေါတိ ကုသလပရာ ဘာဝသင်္ခါတာ ဓမ္မာ အညော အကုသလပရော ဓမ္မော အဘာဝေါ သိယာ၊ တထာ အဗျာကတပရော. တေဟိ စ အညော ကုသလပရောပိ. ဧဝံ အဘာဝတ္တံ အာပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ အနညေ ကုသလာဒယောပိ အဘာဝါယေဝ သိယု’န္တိ.

သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ. ကသ္မာ? ယထာနုမတိဝေါဟာရသိဒ္ဓိတောတိ. ဝေါဟာရော ဟိ ယထာ ယထာ အတ္ထေသု အနုမတော သမ္ပဋိစ္ဆိတော တထာ တထေဝ သိဒ္ဓေါ. န စာယံ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ကုသလပုဗ္ဗော ဓမ္မာဘိလာပေါ ဓမ္မပရော စ ကုသလာဘိလာပေါ၊ ယထာ ‘ကုသလာ ကုသလာ’တိ ဧဝံ၊ အတ္တနော အတ္ထဝိသေသာဘာဝေန ပဏ္ဍိတေဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတော၊ န စ ‘ကုသလာ’ ‘ရူပံ’စက္ခုမာသဒ္ဒါ ဝိယ အညမညံ အနောလောကိတတ္ထဘာဝေန. ‘ကုသလ’-သဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ဇောတကဘာဝေန သမ္ပဋိစ္ဆိတော၊ ‘အကုသလ’-သဒ္ဒေါ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကတ္ထဇောတကတ္တေန၊ ‘အဗျာကတ’-သဒ္ဒေါ အဝိပါကတ္ထဇောတကတ္တေန၊ ‘ဓမ္မ’-သဒ္ဒေါ သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထဇောတကတ္တေန. သော ဧတေသံ အညတရာနန္တရေ ဝုစ္စမာနော အတ္တနော အတ္ထသာမညံ ဒီပေတိ. သဗ္ဗေဝ ဟိ ဧတေ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ လက္ခဏေန ဓမ္မာ. ကုသလာဒိသဒ္ဒါ စာပိ ဓမ္မသဒ္ဒဿ ပုရတော ဝုစ္စမာနာ အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဒီပေန္တိ. ဓမ္မော ဟိ ကုသလော ဝါ ဟောတိ အကုသလော ဝါ အဗျာကတော ဝါ. ဧဝမေတေ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝုစ္စမာနာ အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထမတ္တဒီပကတ္တေန သမ္ပဋိစ္ဆိတာ. ဓမ္မသဒ္ဒေန သဟ ဝုစ္စမာနာ အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထသာမညံ အတ္ထဝိသေသံ ဝါ ဒီပကတ္တေန လောကေ ပဏ္ဍိတေဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတာ. တသ္မာ ယဒေတမေတ္ထ ဧကတ္ထနာနာတ္ထတံ ဝိကပ္ပေတွာ ဒေါသာရောပနကာရဏံ ဝုတ္တံ သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ. အယံ တာဝ ကုသလတ္တိကဿ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. ဣမိနာဝ နယေန သေသတိကဒုကာနမ္ပိ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတော ပရံ ပန ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမ.

၂. သုခါယ ဝေဒနာယာတိအာဒီသု ‘သုခ’-သဒ္ဒေါ တာဝ သုခဝေဒနာသုခမူလသုခါရမ္မဏသုခဟေတုသုခပစ္စယဋ္ဌာနအဗျာဗဇ္ဈနိဗ္ဗာနာဒီသု ဒိဿတိ. အယဉှိ ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၂) သုခဝေဒနာယံ ဒိဿတိ. ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပါဒေါ’’ (ဓ. ပ. ၁၉၄)၊ ‘‘သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၁၁၊ မဟာဝ. ၅) သုခမူလေ ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ မဟာလိ၊ ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) သုခါရမ္မဏေ. ‘‘သုခဿေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဓိဝစနံ ယဒိဒံ ပုညာနီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၇.၆၂) သုခဟေတုမှိ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’ (မ. နိ. ၃.၂၅၅)၊ ‘‘န တေ သုခံ ပဇာနန္တိ ယေ န ပဿန္တိ နန္ဒန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၁) သုခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၂) အဗျာဗဇ္ဈေ. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒိသု (ဓ. ပ. ၂၀၃-၂၀၄) နိဗ္ဗာနေ. ဣဓ ပနာယံ သုခဝေဒနာယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘ဝေဒနာ’-သဒ္ဒေါ ‘‘ဝိဒိတာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၀၈) ဝေဒယိတသ္မိံယေဝ ဝတ္တတိ.

‘ဒုက္ခ’-သဒ္ဒေါ ဒုက္ခဝေဒနာဒုက္ခဝတ္ထုဒုက္ခာရမ္မဏဒုက္ခပစ္စယဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနာဒီသု ဒိဿတိ. အယဉှိ ‘‘ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု ဒုက္ခဝေဒနာယံ ဒိဿတိ. ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၇၊ ဝိဘ. ၁၉၀) ဒုက္ခဝတ္ထုသ္မိံ. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ မဟာလိ၊ ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု ဒုက္ခာရမ္မဏေ. ‘‘ဒုက္ခော ပါပဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၇) ဒုက္ခပစ္စယေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ ဒုက္ခာ နိရယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀) ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ဣဓ ပနာယံ ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ – သုခယတီတိ သုခါ. ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ. န ဒုက္ခာ န သုခါတိ အဒုက္ခမသုခါ. ‘မ-ကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. သဗ္ဗာပိ အာရမ္မဏရသံ ဝေဒယန္တိ အနုဘဝန္တီတိ ဝေဒနာ. တာသု ဣဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ သုခါ၊ အနိဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ ဒုက္ခာ၊ ဥဘယဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ အဒုက္ခမသုခါ. ယောပနာယံ တီသုပိ ပဒေသု ‘သမ္ပယုတ္တ’-သဒ္ဒေါ၊ တဿတ္ထော – သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တာတိ သမ္ပယုတ္တာ. ကတရေဟိ ပကာရေဟီတိ? ဧကုပ္ပါဒတာဒီဟိ. ‘‘နတ္ထိ ကေစိ ဓမ္မာ ကေဟိစိ ဓမ္မေဟိ သမ္ပယုတ္တာတိ? အာမန္တာ’’တိ ဟိ ဣမဿ ပဉှဿ ပဋိက္ခေပေ ‘‘နနု အတ္ထိ ကေစိ ဓမ္မာ ကေဟိစိ ဓမ္မေဟိ သဟဂတာ သဟဇာတာ သံသဋ္ဌာ ဧကုပ္ပါဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ’’တိ (ကထာ. ၄၇၃) ဧဝံ ဧကုပ္ပါဒတာဒီနံ ဝသေန သမ္ပယောဂတ္ထော ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမေဟိ ဧကုပ္ပါဒတာဒီဟိ သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တာတိ သမ္ပယုတ္တာ.

၃. ဝိပါကတ္တိကေ အညမညဝိသိဋ္ဌာနံ ကုသလာကုသလာနံ ပါကာတိ ဝိပါကာ. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာတိ ဝိပါကသဘာဝဓမ္မာ. ယထာ ဇာတိဇရာသဘာဝါ ဇာတိဇရာပကတိကာ သတ္တာ ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ ဧဝံ ဝိပါကဇနကဋ္ဌေန ဝိပါကသဘာဝါ ဝိပါကပကတိကာ ဓမ္မာတိ အတ္ထော. တတိယပဒံ ဥဘယသဘာဝပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ.

၄. ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယတ္တိကေ အာရမ္မဏကရဏဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတေန ကမ္မုနာ အာဒိန္နာ၊ ဖလဘာဝေန ဂဟိတာတိ ဥပါဒိန္နာ. အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ ဥပါဒါနသမ္ဗန္ဓေန ဥပါဒါနာနံ ဟိတာတိ ဥပါဒါနိယာ. ဥပါဒါနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဥပါဒိဏ္ဏာ စ တေ ဥပါဒါနိယာ စာတိ ဥပါဒိဏ္ဏုပါဒါနိယာ၊ သာသဝကမ္မနိဗ္ဗတ္တာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဣတိ ဣမိနာ နယေန သေသပဒဒွယေပိ ပဋိသေဓသဟိတော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅. သံကိလိဋ္ဌသံကိလေသိကတ္တိကေ သံကိလေသေတီတိ သံကိလေသော၊ ဝိဗာဓတိ၊ ဥပတာပေတိ စာတိ အတ္ထော. သံကိလေသေန သမန္နာဂတာတိ သံကိလိဋ္ဌာ. အတ္တာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တနေန သံကိလေသံ အရဟန္တိ၊ သံကိလေသေ ဝါ နိယုတ္တာ၊ တဿ အာရမ္မဏဘာဝါနတိက္ကမနတောတိ သံကိလေသိကာ. သံကိလေသဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစနံ. သံကိလိဋ္ဌာ စ တေ သံကိလေသိကာ စာတိ သံကိလိဋ္ဌသံကိလေသိကာ. သေသပဒဒွယမ္ပိ ပုရိမတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၆. ဝိတက္ကတ္တိကေ သမ္ပယောဂဝသေန ဝတ္တမာနေန သဟ ဝိတက္ကေန သဝိတက္ကာ. သဟ ဝိစာရေန သဝိစာရာ. သဝိတက္ကာ စ တေ သဝိစာရာ စာတိ သဝိတက္ကသဝိစာရာ. ဥဘယရဟိတာ အဝိတက္ကအဝိစာရာ. ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိစာရောဝ မတ္တာ၊ ပမာဏံ၊ ဧတေသန္တိ ဝိစာရမတ္တာ. ဝိစာရတော ဥတ္တရိ ဝိတက္ကေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အဝိတက္ကာ စ တေ ဝိစာရမတ္တာ စာတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ.

၇. ပီတိတ္တိကေ ပီတိယာ သဟ ဧကုပ္ပါဒါဒိဘာဝံ ဂတာတိ ပီတိသဟဂတာ၊ ပီတိသမ္ပယုတ္တာတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဥပေက္ခာတိ စေတ္ထ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ. သာ ဟိ သုခဒုက္ခာကာရပ္ပဝတ္တိံ ဥပေက္ခတိ၊ မဇ္ဈတ္တာကာရသဏ္ဌိတတ္တာ တေနာကာရေန ပဝတ္တတီတိ ဥပေက္ခာ. ဣတိ ဝေဒနာတ္တိကတော ပဒဒွယမေဝ ဂဟေတွာ နိပ္ပီတိကဿ သုခဿ သပ္ပီတိကသုခတော ဝိသေသဒဿနဝသေန အယံ တိကော ဝုတ္တော.

၈. ဒဿနတ္တိကေ ဒဿနေနာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန. သော ဟိ ပဌမံ နိဗ္ဗာနံ ဒဿနတော ဒဿနန္တိ ဝုတ္တော. ဂေါတြဘု ပန ကိဉ္စာပိ ပဌမတရံ ပဿတိ၊ ယထာ ပန ရညော သန္တိကံ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန အာဂတော ပုရိသော ဒူရတောဝ ရထိကာယ စရန္တံ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတံ ရာဇာနံ ဒိသွာပိ ‘ဒိဋ္ဌော တေ ရာဇာ’တိ ပုဋ္ဌော ဒိသွာပိ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ အကတတ္တာ ‘န ပဿာမီ’တိ အာဟ. ဧဝမေဝ နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာပိ ကတ္တဗ္ဗဿ ကိလေသပ္ပဟာနဿာဘာဝါ န ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. တဉှိ ဉာဏံ မဂ္ဂဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ. ဘာဝနာယာတိ သေသမဂ္ဂတ္တယေန. သေသမဂ္ဂတ္တယဉှိ ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌသ္မိံယေဝ ဓမ္မေ ဘာဝနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ကိဉ္စိ န ပဿတိ၊ တသ္မာ ဘာဝနာတိ ဝုစ္စတိ. တတိယပဒံ ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ.

၉. တဒနန္တရတ္တိကေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသန္တိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. တတိယပဒေ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသန္တိ ဧဝမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ဣတရထာ ဟိ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျ၊ ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထိ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ. သဟေတုကေသုပိ ဟေတုဝဇ္ဇာနံ ပဟာနံ အာပဇ္ဇတိ၊ န ဟေတူနံ၊ ဟေတုယေဝ ဟိ ဧတေသံ ‘နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တော၊ န တေ ဓမ္မာ. ဥဘယမ္ပိ စေတံ အနဓိပ္ပေတံ. တသ္မာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ နေဝဒဿနေန နဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော.

၁၀. အာစယဂါမိတ္တိကေ ကမ္မကိလေသေဟိ အာစိယတီတိ အာစယော. ပဋိသန္ဓိစုတိဂတိပ္ပဝတ္တာနံ ဧတံ နာမံ. တဿ ကာရဏံ ဟုတွာ နိပ္ဖါဒနကဘာဝေန တံ အာစယံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ယဿ ဝါ ပဝတ္တန္တိ တံ ပုဂ္ဂလံ ယထာဝုတ္တမေဝ အာစယံ ဂမေန္တီတိပိ အာစယဂါမိနော၊ သာသဝကုသလာကုသလာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တတော ဧဝ အာစယသင်္ခါတာ စယာ အပေတတ္တာ၊ နိဗ္ဗာနံ အပေတံ စယာတိ အပစယော. တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တနတော အပစယံ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော၊ အရိယမဂ္ဂါနမေတံ အဓိဝစနံ. အပိစ ပါကာရံ ဣဋ္ဌကဝဍ္ဎကီ ဝိယ ပဝတ္တံ အာစိနန္တာ ဂစ္ဆန္တီတိ အာစယဂါမိနော. တေန စိတံ စိတံ ဣဋ္ဌကံ ဝိဒ္ဓံသယမာနော ပုရိသော ဝိယ တဒေဝ ပဝတ္တံ အပစိနန္တာ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော. တတိယပဒံ ဥဘယပဋိက္ခေပေန ဝုတ္တံ.

၁၁. သေက္ခတ္တိကေ တီသု သိက္ခာသု ဇာတာတိ သေက္ခာ. သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ ဧတေတိပိ သေက္ခာ. အပရိယောသိတသိက္ခတ္တာ သယမေဝ သိက္ခန္တီတိပိ သေက္ခာ. ဥပရိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝတော န သေက္ခာတိ အသေက္ခာ. ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ ဝါ သေက္ခာတိပိ အသေက္ခာ. အရဟတ္တဖလဓမ္မာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တတိယပဒံ ဥဘယပဋိက္ခေပေန ဝုတ္တံ.

၁၂. ပရိတ္တတ္တိကေ သမန္တတော ခဏ္ဍိတတ္တာ အပ္ပမတ္တကံ ပရိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ၊ ‘ပရိတ္တံ ဂေါမယပိဏ္ဍ’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၉၆) ဝိယ. ဣမေပိ အပ္ပါနုဘာဝတာယ ပရိတ္တာ ဝိယာတိ ပရိတ္တာ၊ ကာမာဝစရဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဝိပုလဖလတာယ ဒီဃသန္တာနတာယ စ မဟန္တဘာဝံ ဂတာ၊ မဟန္တေဟိ ဝါ ဥဠာရစ္ဆန္ဒဝီရိယစိတ္တပညေဟိ ဂတာ ပဋိပန္နာတိပိ မဟဂ္ဂတာ. ပမာဏကရာ ဓမ္မာ ရာဂါဒယော ပမာဏံ နာမ. အာရမ္မဏတော ဝါ သမ္ပယောဂတော ဝါ နတ္ထိ ဧတေသံ ပမာဏံ၊ ပမာဏဿ စ ပဋိပက္ခာတိ အပ္ပမာဏာ.

၁၃. ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ ပရိတ္တံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ ပရိတ္တာရမ္မဏာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

၁၄. ဟီနတ္တိကေ ဟီနာတိ လာမကာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ဟီနပ္ပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝါတိ မဇ္ဈိမာ. အဝသေသာ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ဥတ္တမဋ္ဌေန အတပ္ပကဋ္ဌေန စ ပဏီတာ၊ လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ.

၁၅. မိစ္ဆတ္တတ္တိကေ ‘ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီ’တိ ဧဝံ အာသီသိတာပိ တထာ အဘာဝတော၊ ‘အသုဘာဒီသုယေဝ သုဘ’န္တိအာဒိ ဝိပရီတပ္ပဝတ္တိတော စ မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မိစ္ဆတ္တာ၊ ဝိပါကဒါနေ သတိ ခန္ဓဘေဒါနန္တရမေဝ ဝိပါကဒါနတော နိယတာ၊ မိစ္ဆတ္တာ စ တေ နိယတာ စာတိ မိစ္ဆတ္တနိယတာ. ဝုတ္တဝိပရီတေန အတ္ထေန သမ္မာသဘာဝါတိ သမ္မတ္တာ၊ သမ္မတ္တာ စ တေ နိယတာ စ အနန္တရမေဝ ဖလဒါနေနာတိ သမ္မတ္တနိယတာ. ဥဘယထာပိ န နိယတာတိ အနိယတာ.

၁၆. မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကေ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ၊ ဂဝေသတိ၊ ကိလေသေ ဝါ မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ. မဂ္ဂေါ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ မဂ္ဂါရမ္မဏာ. အဋ္ဌင်္ဂိကောပိ မဂ္ဂေါ ပစ္စယဋ္ဌေန ဧတေသံ ဟေတူတိ မဂ္ဂဟေတုကာ. မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဟေတူ မဂ္ဂေ ဝါ ဟေတူတိ မဂ္ဂဟေတူ. တေ ဧတေသံ ဟေတူတိပိ မဂ္ဂဟေတုကာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ သယံ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စ. ဣတိ မဂ္ဂေါ ဟေတု ဧတေသန္တိပိ မဂ္ဂဟေတုကာ. အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသန္တိ မဂ္ဂါဓိပတိနော.

၁၇. ဥပ္ပန္နတ္တိကေ ဥပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘင်္ဂါ ဥဒ္ဓံ ပန္နာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ဥပ္ပန္နာ. န ဥပ္ပန္နာတိ အနုပ္ပန္နာ. ပရိနိဋ္ဌိတကာရဏေကဒေသတ္တာ အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဥပ္ပါဒိနော.

၁၈. အတီတတ္တိကေ အတ္တနော သဘာဝံ ဥပ္ပါဒါဒိက္ခဏံ ဝါ ပတွာ အတိက္ကန္တာတိ အတီတာ. တဒုဘယမ္ပိ န အာဂတာတိ အနာဂတာ. တံ တံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နာတိ ပစ္စုပ္ပန္နာ.

၁၉. အနန္တရတ္တိကေ အတီတံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ အတီတာရမ္မဏာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

၂၀. အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ ‘ဧဝံ ပဝတ္တမာနာ မယံ အတ္တာ’တိ ဂဟဏံ၊ ‘ဂမိဿာမာ’တိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပါယေန အတ္တာနံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာတိ အဇ္ဈတ္တာ. ‘အဇ္ဈတ္တ’-သဒ္ဒေါ ပနာယံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိယကဇ္ဈတ္တေ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ဝိသယဇ္ဈတ္တေတိ စတူသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. ‘‘တေနာနန္ဒ၊ ဘိက္ခုနာ တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ’’ (မ. နိ. ၃.၁၈၈)၊ ‘‘အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဟိ အယံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဒိဿတိ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ’’ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈၊ ဓ. သ. ၁၆၁)၊ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃) နိယကဇ္ဈတ္တေ. ‘‘ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၀၄) အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ. ‘‘အယံ ခေါ ပနာနန္ဒ၊ ဝိဟာရော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ယဒိဒံ သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၈၇) ဝိသယဇ္ဈတ္တေ၊ ဣဿရိယဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. ဖလသမာပတ္တိ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ နာမ. ဣဓ ပန နိယကဇ္ဈတ္တေ အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ အတ္တနော သန္တာနေ ပဝတ္တာ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာ ဓမ္မာ အဇ္ဈတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတော ဗာဟိရဘူတာ ပန ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ နာမ. တတိယပဒံ တဒုဘယဝသေန ဝုတ္တံ.

၂၁. အနန္တရတ္တိကော တေယေဝ တိပ္ပကာရေပိ ဓမ္မေ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တနဝသေန ဝုတ္တော.

၂၂. သနိဒဿနတ္တိကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝသင်္ခါတေန သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနာ. ပဋိဟနနဘာဝသင်္ခါတေန သဟ ပဋိဃေနာတိ သပ္ပဋိဃာ. သနိဒဿနာ စ တေ သပ္ပဋိဃာ စာတိ သနိဒဿနသပ္ပဋိဃာ. နတ္ထိ ဧတေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝသင်္ခါတံ နိဒဿနန္တိ အနိဒဿနာ. အနိဒဿနာ စ တေ ဝုတ္တနယေနေဝ သပ္ပဋိဃာ စာတိ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃာ. တတိယပဒံ ဥဘယပဋိက္ခေပေန ဝုတ္တံ. အယံ တာဝ တိကမာတိကာယ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ.

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

၁-၆. ဒုကမာတိကာယံ ပန တိကေသု အနာဂတပဒဝဏ္ဏနံယေဝ ကရိဿာမ. ဟေတုဂေါစ္ဆကေ တာဝ ဟေတုဓမ္မာတိ မူလဋ္ဌေန ဟေတုသင်္ခါတာ ဓမ္မာ. ဟေတူ ဓမ္မာတိပိ ပါဌော. န ဟေတူတိ တေသံယေဝ ပဋိက္ခေပဝစနံ. သမ္ပယောဂတော ပဝတ္တေန သဟ ဟေတုနာတိ သဟေတုကာ. တထေဝ ပဝတ္တော နတ္ထိ ဧတေသံ ဟေတူတိ အဟေတုကာ. ဧကုပ္ပါဒါဒိတာယ ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာတိ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာ. ဟေတုနာ ဝိပ္ပယုတ္တာတိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ. ဣမေသံ ဒွိန္နမ္ပိ ဒုကာနံ ကိဉ္စာပိ အတ္ထတော နာနတ္တံ နတ္ထိ၊ ဒေသနာဝိလာသေန ပန တထာ ဗုဇ္ဈန္တာနံ ဝါ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာ. တတော ပရံ ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ တေသံ ‘ဟေတူ န ဟေတူ’တိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝသေန ယထာသမ္ဘဝတော အပရေပိ တယော ဒုကာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယထေဝ ‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ သဟေတုကာ စာ’တိ ဧတံ သမ္ဘဝတိ၊ တထာ ‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’တိ ဣဒမ္ပိ. ယထာ စ ‘သဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’တိ ဧတံ သမ္ဘဝတိ၊ တထာ ‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’တိ ဣဒမ္ပိ. ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကေန သဒ္ဓိံ ယောဇနာယပိ ဧသေဝ နယော.

တတြ ယဒေတံ ‘န ဟေတူ ဓမ္မာ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပီ’တိ သိဒ္ဓေ၊ ‘န ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ’တိ အတိရိတ္တံ ‘ခေါ ပနာ’တိ ပဒံ ဝုတ္တံ၊ တဿ ဝသေန အယံ အတိရေကတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? န ကေဝလံ ‘န ဟေတု ဓမ္မာ အထ ခေါ အညေပိ န စ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ ဣစ္စေဝ၊ အထ ခေါ အညထာပီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထေဝ ဟိ ‘န ဟေတူ ဓမ္မာ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ’၊ ဧဝံ ‘ဟေတူ ဓမ္မာ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ’. ယထာ စ ‘န ဟေတူ ဓမ္မာ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ’၊ ဧဝံ ‘န ဟေတူ ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’တိ.

၇-၁၃. စူဠန္တရဒုကေသု အတ္တနော နိပ္ဖါဒကေန သဟ ပစ္စယေနာတိ သပ္ပစ္စယာ. နတ္ထိ ဧတေသံ ဥပ္ပါဒေ ဝါ ဌိတိယံ ဝါ ပစ္စယောတိ အပ္ပစ္စယာ. ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတာတိ သင်္ခတာ. န သင်္ခတာတိ အသင်္ခတာ. အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေန ရူပံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ရူပိနော. တထာဝိဓံ နတ္ထိ ဧတေသံ ရူပန္တိ အရူပိနော. ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဝါ ရူပံ၊ တံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ရူပိနော. န ရူပိနော အရူပိနော. လောကိယာ ဓမ္မာတိ လောကော ဝုစ္စတိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန ဝဋ္ဋံ၊ တသ္မိံ ပရိယာပန္နဘာဝေန လောကေ နိယုတ္တာတိ လောကိယာ. တတော ဥတ္တိဏ္ဏာတိ ဥတ္တရာ၊ လောကေ အပရိယာပန္နဘာဝေန လောကတော ဥတ္တရာတိ လောကုတ္တရာ. ကေနစိ ဝိညေယျာတိ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု ကေနစိ ဧကေန စက္ခုဝိညာဏေန ဝါ သောတဝိညာဏေန ဝါ ဝိဇာနိတဗ္ဗာ. ကေနစိ န ဝိညေယျာတိ တေနေဝ စက္ခုဝိညာဏေန ဝါ သောတဝိညာဏေန ဝါ န ဝိဇာနိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သန္တေ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတိ.

၁၄-၁၉. အာသဝဂေါစ္ဆကေ အာသဝန္တီတိ အာသဝါ. စက္ခုတောပိ။ပေ။ မနတောပိ သန္ဒန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုံ၊ ဩကာသတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂံ သဝန္တီတိ ဝါ အာသဝါ. ဧတေ ဓမ္မေ ဧတဉ္စ ဩကာသံ အန္တောကရိတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အန္တောကရဏတ္ထော ဟိ အယံ ‘အာ’ကာရော. စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန မဒိရာဒယော အာသဝါ. အာသဝါ ဝိယာတိပိ အာသဝါ. လောကသ္မိဉှိ စိရပါရိဝါသိကာ မဒိရာဒယော အာသဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ စ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန အာသဝါ၊ ဧတေယေဝ ဘဝိတုမရဟန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပုရိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ၊ ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁). အာယတံ ဝါ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တိ ပသဝန္တီတိပိ အာသဝါ. တတော အညေ နော အာသဝါ နာမ. အတ္တာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တေဟိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝါ. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာ နတ္ထိ ဧတေသံ အာသဝါတိ အနာသဝါ. သေသံ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ယထာ တတ္ထ ‘န ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ သဟေတုကာပိ အဟေတုကာပီတိ အယံ ဩသာနဒုကော ပဌမဒုကဿ ဒုတိယပဒံ အာဒိမှိ ဌပေတွာ ဝုတ္တော၊ ဧဝံ ဣဓ ‘နော အာသဝါ ခေါ ပန ဓမ္မာ သာသဝါပိ အနာသဝါပီ’တိ န ဝုတ္တော. ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တော၊ အထ ခေါ အယဉ္စ အညော စ ဘေဒေါ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၂၀-၂၅. သံယောဇနဂေါစ္ဆကေ ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ၊ တံ ပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇေန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာ. တတော အညေ နော သံယောဇနာ နာမ. အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ သံယောဇနသမ္ဗန္ဓနေ သံယောဇနာနံ ဟိတာတိ သံယောဇနိယာ. သံယောဇနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. န သံယောဇနိယာ အသံယောဇနိယာ. သေသံ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

၂၆-၃၁. ဂန္ထဂေါစ္ဆကေ ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ တံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဝဋ္ဋသ္မိံ ဂန္ထေန္တိ ဃဋေန္တီတိ ဂန္ထာ. တတော အညေ နော ဂန္ထာ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂန္ထေဟိ ဂန္ထိတဗ္ဗာတိ ဂန္ထနိယာ. သေသံ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယထာ စ ဣဓ၊ ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ ဝုတ္တာဝသေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၃၂-၃၇. ဩဃဂေါစ္ဆကေ ယဿ သံဝိဇ္ဇန္တိ တံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ. အာရမ္မဏံ ကတွာ အတိက္ကမနီယတော ဩဃေဟိ အတိက္ကမိတဗ္ဗာတိ ဩဃနိယာ. ဩဃာနံ အာရမ္မဏဓမ္မာ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၃၈-၄၃. ယောဂဂေါစ္ဆကေ ဝဋ္ဋသ္မိံ ယောဇေန္တီတိ ယောဂါ. ယောဂနိယာ ဩဃနိယာ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၄၄-၄၉. နီဝရဏဂေါစ္ဆကေ စိတ္တံ နီဝရန္တိ ပရိယောနန္ဓန္တီတိ နီဝရဏာ. နီဝရဏိယာ သံယောဇနိယာ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၅၀-၅၄. ပရာမာသဂေါစ္ဆကေ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတံ အနိစ္စာဒိအာကာရံ အတိက္ကမိတွာ ‘နိစ္စ’န္တိ အာဒိဝသေန ပဝတ္တမာနာ ပရတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ. ပရာမာသေဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပရာမဋ္ဌတ္တာ ပရာမဋ္ဌာ.

၅၅-၆၈. မဟန္တရဒုကေသု အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိတော သဟ အာရမ္မဏေနာတိ သာရမ္မဏာ. နတ္ထိ ဧတေသံ အာရမ္မဏန္တိ အနာရမ္မဏာ. စိန္တနဋ္ဌေန စိတ္တာ၊ ဝိစိတ္တဋ္ဌေန ဝါ စိတ္တာ. အဝိပ္ပယောဂဝသေန စေတသိ နိယုတ္တာတိ စေတသိကာ. နိရန္တရဘာဝူပဂမနတာယ၊ ဥပ္ပါဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ၊ စိတ္တေန သံသဋ္ဌာတိ စိတ္တသံသဋ္ဌာ. ဧကတော ဝတ္တမာနာပိ နိရန္တရဘာဝံ အနုပဂမနတာယ စိတ္တေန ဝိသံသဋ္ဌာတိ စိတ္တဝိသံသဋ္ဌာ. သမုဋ္ဌဟန္တိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ. စိတ္တံ သမုဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ. သဟ ဘဝန္တီတိ သဟဘုနော. စိတ္တေန သဟဘုနော စိတ္တသဟဘုနော. အနုပရိဝတ္တန္တီတိ အနုပရိဝတ္တိနော. ကိံ အနုပရိဝတ္တန္တိ? စိတ္တံ. စိတ္တဿ အနုပရိဝတ္တိနော စိတ္တာနုပရိဝတ္တိနော. စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စာတိ စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာ. စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စ စိတ္တသဟဘုနော ဧဝ စာတိ စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘုနော. စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စ စိတ္တာနုပရိဝတ္တိနော ဧဝ စာတိ စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိနော. သေသာနိ သဗ္ဗပဒါနိ ဝုတ္တပဒါနံ ပဋိက္ခေပဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ သန္ဓာယ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ ဝုတ္တဝသေန အဇ္ဈတ္တာဝ အဇ္ဈတ္တိကာ. တတော ဗဟိဘူတာတိ ဗာဟိရာ. ဥပါဒိယန္တေဝ ဘူတာနိ၊ န ဘူတာနိ ဝိယ ဥပါဒိယန္တီတိ ဥပါဒါ. န ဥပါဒိယန္တေဝါတိ နောဥပါဒါ.

၆၉-၇၄. ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကေ ဘုသံ အာဒိယန္တီတိ ဥပါဒါနာ၊ ဒဠှဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. တတော အညေ နောဥပါဒါနာ.

၇၅-၈၂. ကိလေသဂေါစ္ဆကေ သံကိလိဋ္ဌတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၈၃-၁၀၀. ပိဋ္ဌိဒုကေသု ကာမေ အဝစရန္တီတိ ကာမာဝစရာ ရူပေ အဝစရန္တီတိ ရူပါဝစရာ. အရူပေ အဝစရန္တီတိ အရူပါဝစရာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. တေဘူမကဝဋ္ဋေ ပရိယာပန္နာ အန္တောဂဓာတိ ပရိယာပန္နာ. တသ္မိံ န ပရိယာပန္နာတိ အပရိယာပန္နာ. ဝဋ္ဋမူလံ ဆိန္ဒန္တာ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝဋ္ဋတော နိယျန္တီတိ နိယျာနိကာ. ဣမိနာ လက္ခဏေန န နိယျန္တီတိ အနိယျာနိကာ. စုတိယာ ဝါ အတ္တနော ဝါ ပဝတ္တိယာ အနန္တရံ ဖလဒါနေ နိယတတ္တာ နိယတာ. တထာ အနိယတတ္တာ အနိယတာ. အညေ ဓမ္မေ ဥတ္တရန္တိ ပဇဟန္တီတိ ဥတ္တရာ. အတ္တာနံ ဥတ္တရိတုံ သမတ္ထေဟိ သဟ ဥတ္တရေဟီတိ သဥတ္တရာ. နတ္ထိ ဧတေသံ ဥတ္တရာတိ အနုတ္တရာ. ရဏန္တိ ဧတေဟီတိ ရဏာ၊ ယေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ နာနပ္ပကာရေန ကန္ဒန္တိ ပရိဒေဝန္တိ၊ တေသံ ရာဂါဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. သမ္ပယောဂဝသေန ပဟာနေကဋ္ဌတာဝသေန စ သဟ ရဏေဟီတိ သရဏာ. တေနာကာရေန နတ္ထိ ဧတေသံ ရဏာတိ အရဏာ.

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

၁၀၁-၁၀၈. သုတ္တန္တိကဒုကေသု သမ္ပယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော၊ ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော. တတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ၊ မနောမယိဒ္ဓိ၊ ဆ အဘိညာတိ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ. ပုရိမေန အတ္ထေန တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော. ပစ္ဆိမေန အတ္ထေန တာသု ယာ ကာစိ ဧကာ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ. သေသာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိနောတိ. ဧဝံ ဝိဇ္ဇာပိ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိနောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ပန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာဝ အဓိပ္ပေတာ. သမ္ပယောဂဝသေနေဝ အဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော. အဝိဇ္ဇာဘာဂေ အဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိပိ အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော. တတ္ထ ဒုက္ခပဋိစ္ဆာဒကံ တမော သမုဒယာဒိပဋိစ္ဆာဒကန္တိ စတဿော အဝိဇ္ဇာ. ပုရိမနယေနေဝ တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော. တာသု ယာ ကာစိ ဧကာ အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာ. သေသာ အဝိဇ္ဇာဘာဂိနောတိ. ဧဝံ အဝိဇ္ဇာပိ အဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ အဝိဇ္ဇာဘာဂိနောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ပန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာဝ အဓိပ္ပေတာ.

ပုန အနဇ္ဈောတ္ထရဏဘာဝေန ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဒ္ဓံသေတုံ အသမတ္ထတာယ ဝိဇ္ဇု ဥပမာ ဧတေသန္တိ ဝိဇ္ဇူပမာ. နိဿေသံ ဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထတာယ ဝဇိရံ ဥပမာ ဧတေသန္တိ ဝဇိရူပမာ. ဗာလေသု ဌိတတ္တာ ယတ္ထ ဌိတာ တဒုပစာရေန ဗာလာ. ပဏ္ဍိတေသု ဌိတတ္တာ ပဏ္ဍိတာ. ဗာလကရတ္တာ ဝါ ဗာလာ၊ ပဏ္ဍိတကရတ္တာ ပဏ္ဍိတာ. ကဏှာတိ ကာဠကာ၊ စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏာ. သုက္ကာတိ ဩဒါတာ၊ စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏာ. ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ ကဏှာ၊ သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော သုက္ကာ. ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ တပေန္တီတိ တပနီယာ. န တပနီယာ အတပနီယာ.

အဓိဝစနဒုကာဒယော တယော အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝေတ္ထ နာနံ. သိရိဝဍ္ဎကော ဓနဝဍ္ဎကောတိ အာဒယော ဟိ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ နာမ. အဓိဝစနာနံ ပထာ အဓိဝစနပထာ. ‘‘အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ သင်္ခါရာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဧဝံ နိဒ္ဓါရေတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနာ အဘိလာပါ နိရုတ္တိ နာမ. နိရုတ္တီနံ ပထာ နိရုတ္တိပထာ. တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပေါတိ (ဓ. သ. ၇) ဧဝံ တေန တေန ပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တိ နာမ. ပညတ္တီနံ ပထာ ပညတ္တိပထာ. ဧတ္ထ စ ဧကံ ဒုကံ ဝတွာပိ ဣတရေသံ ဝစနေ ပယောဇနံ ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၁၀၉-၁၁၈. နာမရူပဒုကေ နာမကရဏဋ္ဌေန နမနဋ္ဌေန နာမနဋ္ဌေန စ နာမံ. ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန နိက္ခေပကဏ္ဍေ အာဝိ ဘဝိဿတိ. အဝိဇ္ဇာတိ ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ. ဘဝတဏှာတိ ဘဝပတ္ထနာ. ဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဘဝေါ ဝုစ္စတိ သဿတံ၊ သဿတဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဒိဋ္ဌိ. ဝိဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတိ ဥစ္ဆေဒံ၊ ဥစ္ဆေဒဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဒိဋ္ဌိ. သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿတီတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. အန္တဝါတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ အန္တဝါဒိဋ္ဌိ. အနန္တဝါတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ အနန္တဝါဒိဋ္ဌိ. ပုဗ္ဗန္တံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ. အပရန္တံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ. အဟိရိကန္တိ ယံ န ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေနာတိ (ဓ. သ. ၃၈၇) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ နိလ္လဇ္ဇတာ. အနောတ္တပ္ပန္တိ ယံ န ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာတိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတော အဘာယနကအာကာရော. ဟိရိယနာ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပနာ ဩတ္တပ္ပံ. ဒေါဝစဿတာဒီသု ဒုက္ခံ ဝစော ဧတသ္မိံ ဝိပ္ပဋိကူလဂါဟိမှိ ဝိပစ္စနီကသာတေ အနာဒရေ ပုဂ္ဂလေတိ ဒုဗ္ဗစော. တဿ ကမ္မံ ဒေါဝစဿံ. တဿ ဘာဝေါ ဒေါဝစဿတာ. ပါပါ အဿဒ္ဓါဒယော ပုဂ္ဂလာ ဧတဿ မိတ္တာတိ ပါပမိတ္တော၊ တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ. သောဝစဿတာ စ ကလျာဏမိတ္တတာ စ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၁၁၉-၁၂၃. ‘ပဉ္စပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော၊ သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၆) ဧဝံ ဝုတ္တာသု အာပတ္တီသု ကုသလဘာဝေါ အာပတ္တိကုသလတာ. တာဟိ အာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ. သမာပတ္တီသု ကုသလဘာဝေါ သမာပတ္တိကုသလတာ. သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒပညာယေတံ အဓိဝစနံ. သမာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ. အဋ္ဌာရသသု ဓာတူသု ကုသလဘာဝေါ ဓာတုကုသလတာ. တာသံယေဝ ဓာတူနံ မနသိကာရေ ကုသလဘာဝေါ မနသိကာရကုသလတာ. စက္ခာယတနာဒီသု ကုသလဘာဝေါ အာယတနကုသလတာ. ဒွါဒသင်္ဂေ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ ကုသလဘာဝေါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလတာ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ဌာနကုသလတာ. ဌာနန္တိ ကာရဏံ ဝုစ္စတိ. တသ္မိဉှိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဖလံ တိဋ္ဌတိ နာမ၊ တသ္မာ ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ အဋ္ဌာနကုသလတာ.

၁၂၄-၁၃၄. ဥဇုဘာဝေါ အဇ္ဇဝေါ. မုဒုဘာဝေါ မဒ္ဒဝေါ. အဓိဝါသနသင်္ခါတော ခမနဘာဝေါ ခန္တိ. သုရတဿ ဘာဝေါ သောရစ္စံ. သမ္မောဒကမုဒုဘာဝသင်္ခါတော သခိလဘာဝေါ သာခလျံ. ယထာ ပရေဟိ သဒ္ဓိံ အတ္တနော ဆိဒ္ဒံ န ဟောတိ ဧဝံ ဓမ္မာမိသေဟိ ပဋိသန္ထရဏံ ပဋိသန္ထာရော. ဣန္ဒြိယသံဝရဘေဒသင်္ခါတော မနစ္ဆဋ္ဌေသု ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရဘာဝေါ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂဝသေန ဘောဇနေ မတ္တံ အဇာနနဘာဝေါ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ. အနန္တရဒုကော ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သတိဝိပ္ပဝါသသင်္ခါတော မုဋ္ဌဿတိဘာဝေါ မုဋ္ဌဿစ္စံ. အသမ္ပဇာနဘာဝေါ အသမ္ပဇညံ. သရတီတိ သတိ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇညံ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ အကမ္ပနဋ္ဌေန ပဋိသင်္ခါနသင်္ခါတံ ဗလံ ပဋိသင်္ခါနဗလံ. ဝီရိယသီသေန သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နံ ဗလံ ဘာဝနာဗလံ. ပစ္စနီကဓမ္မေ သမေတီတိ သမထော. အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိဝိဓေန အာကာရေန ပဿတီတိ ဝိပဿနာ. သမထောဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ သမထဿ နိမိတ္တဝသေန သမထနိမိတ္တံ. ပဂ္ဂါဟနိမိတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ပဂ္ဂဏှာတီတိ ပဂ္ဂါဟော. န ဝိက္ခိပတီတိ အဝိက္ခေပေါ.

၁၃၅-၁၄၂. သီလဝိနာသိကာ အသံဝရသင်္ခါတာ သီလဿ ဝိပတ္တိ သီလဝိပတ္တိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိဝိနာသိကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိပတ္တိ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ. သောရစ္စမေဝ သီလဿ သမ္ပာဒနတော သီလပရိပူရဏတော သီလဿ သမ္ပဒါတိ သီလသမ္ပဒါ. ဒိဋ္ဌိပါရိပူရိဘူတံ ဉာဏံ ဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပဒါတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ. ဝိသုဒ္ဓိဘာဝံ သမ္ပတ္တာ သီလသင်္ခါတာ သီလဿ ဝိသုဒ္ဓိ၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ. နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထာ၊ ဒဿနသင်္ခါတာ၊ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ကမ္မဿကတညာဏာဒိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စေဝ ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ အနုရူပဒိဋ္ဌိဿ ကလျာဏဒိဋ္ဌိဿ တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ပဓာနံ. သံဝေဂေါတိ ဇာတိအာဒီနိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နဘယသင်္ခါတံ သံဝိဇ္ဇနံ. သံဝေဇနိယဋ္ဌာနန္တိ သံဝေဂဇနကံ ဇာတိအာဒိကာရဏံ. သံဝိဂ္ဂဿ စ ယောနိသောပဓာနန္တိ ဧဝံ သံဝေဂဇာတဿ ဥပါယပဓာနံ. အသန္တုဋ္ဌိတာ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ကုသလဓမ္မပူရဏေ အသန္တုဋ္ဌိဘာဝေါ. အပ္ပဋိဝါနိတာ စ ပဓာနသ္မိန္တိ အရဟတ္တံ အပတွာ ပဓာနသ္မိံ အနိဝတ္တနတာ အနောသက္ကနတာ. ဝိဇာနနတော ဝိဇ္ဇာ. ဝိမုစ္စနတော ဝိမုတ္တိ. ခယေ ဉာဏန္တိ ကိလေသက္ခယကရေ အရိယမဂ္ဂေ ဉာဏံ. အနုပ္ပါဒေ ဉာဏန္တိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အနုပ္ပါဒဘူတေ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသာနံ အနုပ္ပါဒပရိယောသာနေ ဥပ္ပန္နေ အရိယဖလေ ဉာဏံ. အယံ မာတိကာယ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယံ

၁. ဣဒါနိ ယထာနိက္ခိတ္တာယ မာတိကာယ သင်္ဂဟိတေ ဓမ္မေ ပဘေဒတော ဒဿေတုံ ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ဣဒံ ပဒဘာဇနီယံ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယဒေတံ ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ ပဌမံ ကာမာဝစရကုသလံ ဒဿိတံ၊ တဿ တာဝ နိဒ္ဒေသေ ဓမ္မဝဝတ္ထာနဝါရော သင်္ဂဟဝါရော သုညတဝါရောတိ တယော မဟာဝါရာ ဟောန္တိ. တေသု ဓမ္မဝဝတ္ထာနဝါရော ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝသေန ဒွိဓာ ဌိတော. တေသု ဥဒ္ဒေသဝါရဿ ပုစ္ဆာ၊ သမယနိဒ္ဒေသော၊ ဓမ္မုဒ္ဒေသော၊ အပ္ပနာတိ စတ္တာရော ပရိစ္ဆေဒါ. တေသု ‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ အယံ ပုစ္ဆာ နာမ. ‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ။ပေ။ တသ္မိံ သမယေ’တိ အယံ သမယနိဒ္ဒေသော နာမ. ‘ဖဿော ဟောတိ။ပေ။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’တိ အယံ ဓမ္မုဒ္ဒေသော နာမ. ‘ယေ ဝါ ပန တသ္မိံ သမယေ အညေပိ အတ္ထိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ အရူပိနော ဓမ္မာ ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ အယံ အပ္ပနာ နာမ.

ဧဝံ စတူဟိ ပရိစ္ဆေဒေဟိ ဌိတဿ ဥဒ္ဒေသဝါရဿ ယွာယံ ပဌမော ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒေါ၊ တတ္ထ ‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ပဉ္စဝိဓာဟိ ပုစ္ဆာ – အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ၊ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ၊ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ၊ အနုမတိပုစ္ဆာ၊ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ. တာသံ ဣဒံ နာနတ္တံ –

ကတမာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ၊ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ. တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတတ္ထာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀၊ စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂).

ကတမာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ၊ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ၊ သော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀၊ စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂).

ကတမာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ၊ ဝိမတိပက္ခန္ဒော ဒွေဠှကဇာတော – ‘ဧဝံ နု ခေါ၊ နနု ခေါ၊ ကိံ နု ခေါ၊ ကထံ နု ခေါ’တိ. သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀၊ စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂).

ကတမာ အနုမတိပုစ္ဆာ? ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ အနုမတိယာ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’တိ? ‘အနိစ္စံ၊ ဘန္တေ’. ‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’တိ? ‘ဒုက္ခံ၊ ဘန္တေ’. ‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ၊ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ ဧတံ မမ၊ ဧသောဟမသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’တိ? ‘နောဟေတံ၊ ဘန္တေ’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉၊ မဟာဝ. ၂၁). အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ.

ကတမာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ? ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ကထေတုကမျတာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. ‘‘စတ္တာရောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃)? အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ.

တတ္ထ ဗုဒ္ဓါနံ ပုရိမာ တိဿော ပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ကသ္မာ? ဗုဒ္ဓါနဉှိ တီသု အဒ္ဓါသု ကိဉ္စိ သင်္ခတံ၊ အဒ္ဓါဝိမုတ္တံ ဝါ အသင်္ခတံ၊ အဒိဋ္ဌံ အနညာတံ အဇောတိတံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ နာမ နတ္ထိ. တေန တေသံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ယံ ပန ဘဂဝတာ အတ္တနော ဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓံ၊ တဿ အညေန သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနကိစ္စံ နတ္ထိ. တေနဿ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပနေသ အကထံကထီ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဟတသံသယော၊ တေနဿ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ဣတရာ ဒွေ ပန ပုစ္ဆာ ဘဂဝတော အတ္ထိ. တာသု အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တတ္ထ ‘ကတမေ’တိပဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဓမ္မေ ပုစ္ဆတိ. ‘ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ ဟိ ဝစနမတ္တေန ‘ကိံ ကတာ ကိံ ဝါ ကရောန္တီ’တိ န သက္ကာ ဉာတုံ. ‘ကတမေ’တိ ဝုတ္တေ ပန တေသံ ပုဋ္ဌဘာဝေါ ပညာယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘ကတမေတိပဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဓမ္မေ ပုစ္ဆတီ’တိ. ‘ဓမ္မာ ကုသလာ’တိပဒဒွယေန ပုစ္ဆာယ ပုဋ္ဌဓမ္မေ ဒဿေတိ. တေသံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတောဝ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ မာတိကာယံ ဝိယ ‘ကုသလာ ဓမ္မာ’တိ အဝတွာ ‘ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတောတိ? ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနံ ဒီပေတွာ ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထံ. ဣမသ္မိဉှိ အဘိဓမ္မေ ဓမ္မာဝ ဒေသေတဗ္ဗာ. တေ စ ကုသလာဒီဟိ ပဘေဒေဟိ အနေကပ္ပဘေဒါ. တသ္မာ ဓမ္မာယေဝ ဣဓ ဒေသေတဗ္ဗာ. နာယံ ဝေါဟာရဒေသနာ. တေ စ အနေကပ္ပဘေဒတော ဒေသေတဗ္ဗာ၊ န ဓမ္မမတ္တတော. ပဘေဒတော ဟိ ဒေသနာ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာဝဟာ ဟောတီတိ ‘ကုသလာ ဓမ္မာ’တိ ဧဝံ ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနံ ဒီပေတွာ၊ ဣဒါနိ ယေ တေန ပဘေဒေန ဒေသေတဗ္ဗာ ဓမ္မာ တေ ဒဿေတုံ၊ အယံ ‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဘေဒဝန္တေသု ဟိ ဒဿိတေသု ပဘေဒေါ ဒဿိယမာနော ယုဇ္ဇတိ သုဝိညေယျော စ ဟောတီတိ.

ဣဒါနိ ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တန္တိ. ဧတ္ထ –

သမယေ နိဒ္ဒိသိ စိတ္တံ၊ စိတ္တေန သမယံ မုနိ၊

နိယမေတွာန ဒီပေတုံ၊ ဓမ္မေ တတ္ထ ပဘေဒတော.

‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တ’န္တိ ဟိ နိဒ္ဒိသန္တော ဘဂဝါ သမယေ စိတ္တံ နိဒ္ဒိသိ. ကိံကာရဏာ? တေန သမယနိယမိတေန စိတ္တေန ပရိယောသာနေ ‘တသ္မိံ သမယေ’တိ ဧဝံ သမယံ နိယမေတွာန၊ အထ ဝိဇ္ဇမာနေပိ သမယနာနတ္တေ ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ တသ္မိံယေဝ သမယေ ဖဿော ဟောတိ၊ ဝေဒနာ ဟောတီတိ ဧဝံ တသ္မိံ စိတ္တနိယမိတေ သမယေ ဧတေ သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏဃနဝသေန ဒုရနုဗောဓပ္ပဘေဒေ ဖဿဝေဒနာဒယော ဓမ္မေ ဗောဓေတုန္တိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ ‘ယသ္မိံ သမယေ’တိအာဒီသု အယမနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. ယသ္မိန္တိ အနိယမတော ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော. သမယေတိ အနိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌပရိဒီပနံ. ဧတ္တာဝတာ အနိယမတော သမယော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ. တတ္ထ သမယသဒ္ဒေါ –

သမဝါယေ ခဏေ ကာလေ၊ သမူဟေ ဟေတု ဒိဋ္ဌိသု၊

ပဋိလာဘေ ပဟာနေ စ၊ ပဋိဝေဓေ စ ဒိဿတိ.

တထာ ဟိဿ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇) ဧဝမာဒီသု သမဝါယော အတ္ထော. ‘‘ဧကောဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၉) ခဏော. ‘‘ဥဏှသမယော ပရိဠာဟသမယော’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၃၅၈) ကာလော. ‘‘မဟာသမယော ပဝနသ္မိ’’န္တိအာဒီသု သမူဟော. ‘‘သမယောပိ ခေါ တေ၊ ဘဒ္ဒါလိ၊ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသိ – ဘဂဝါ ခေါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ၊ ဘဂဝါပိ မံ ဇာနိဿတိ ‘ဘဒ္ဒါလိ နာမ ဘိက္ခု သတ္ထုသာသနေ သိက္ခာယ အပရိပူရကာရီ’တိ. အယမ္ပိ ခေါ တေ၊ ဘဒ္ဒါလိ၊ သမယော အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၃၅) ဟေတု. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဥဂ္ဂါဟမာနော ပရိဗ္ဗာဇကော သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တော သမယပ္ပဝါဒကေ တိန္ဒုကာစီရေ ဧကသာလကေ မလ္လိကာယ အာရာမေ ပဋိဝသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၆၀) ဒိဋ္ဌိ.

‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော၊ ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော၊

အတ္ထာဘိသမယာ ဓီရော၊ ပဏ္ဍိတောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၂၉) –

အာဒီသု ပဋိလာဘော. ‘‘သမ္မာ မာနာဘိသမယာ အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၈) ပဟာနံ. ‘‘ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော အဘိသမယဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၂.၈) ပဋိဝေဓော. ဧဝမနေကေသု သမယေသု –

သမဝါယော ခဏော ကာလော၊ သမူဟော ဟေတုယေဝ စ၊

ဧတေ ပဉ္စပိ ဝိညေယျာ၊ သမယာ ဣဓ ဝိညုနာ.

‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလ’န္တိ ဣမသ္မိဉှိ ကုသလာဓိကာရေ တေသု နဝသု သမယေသု ဧတေ သမဝါယာဒယော ပဉ္စ သမယာ ပဏ္ဍိတေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တေသု ပစ္စယသာမဂ္ဂီ၊ သမဝါယော ခဏော ပန၊

ဧကောဝ နဝမော ဉေယျော၊ စက္ကာနိ စတုရောပိ ဝါ.

ယာ ဟိ ဧသာ သာဓာရဏဖလနိပ္ဖါဒကတ္တေန သဏ္ဌိတာ ပစ္စယာနံ သာမဂ္ဂီ၊ သာ ဣဓ သမဝါယောတိ ဉာတဗ္ဗာ. ‘‘ဧကောဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိ (အ. နိ. ၈.၂၉) ဧဝံ ဝုတ္တော ပန နဝမောဝ ခဏော ဧကော ခဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယာနိ ဝါ ပနေတာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိ – ဧတ္ထ ‘ပတိရူပဒေသဝါသော၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယော၊ အတ္တသမ္မာပဏိဓိ၊ ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) စတ္တာရိ စက္ကာနိ ဝုတ္တာနိ၊ ဧတာနိ ဝါ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဩကာသဋ္ဌေန ခဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တာနိ ဟိ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဩကာသဘူတာနိ.

ဧဝံ သမဝါယဉ္စ ခဏဉ္စ ဉတွာ ဣတရေသု –

တံ တံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော၊ ကာလော ဝေါဟာရမတ္တကော၊

ပုဉ္ဇော ဖဿာဒိဓမ္မာနံ၊ သမူဟောတိ ဝိဘာဝိတော.

‘စိတ္တကာလော ရူပကာလော’တိအာဒိနာ ဟိ နယေန ဓမ္မေ ဝါ၊ ‘အတီတော အနာဂတော’တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မဝုတ္တိံ ဝါ၊ ‘ဗီဇကာလော အင်္ကုရကာလော’တိ အာဒိနာ နယေန ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဝါ၊ ‘ဥပ္ပါဒကာလော ဇရာကာလော’တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မလက္ခဏံ ဝါ၊ ‘ဝေဒိယနကာလော သဉ္ဇာနနကာလော’တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မကိစ္စံ ဝါ၊ ‘နှာနကာလော ပါနကာလော’တိအာဒိနာ နယေန သတ္တကိစ္စံ ဝါ၊ ‘ဂမနကာလော ဌာနကာလော’တိအာဒိနာ နယေန ဣရိယာပထံ ဝါ၊ ‘ပုဗ္ဗဏှော သာယနှော ဒိဝါ ရတ္တီ’တိအာဒိနာ နယေန စန္ဒိမသူရိယာဒိပရိဝတ္တနံ ဝါ၊ ‘အဍ္ဎမာသော မာသော’တိအာဒိနာ နယေန အဟောရတ္တာဒိသင်္ခါတံ ကာလသဉ္စယံ ဝါတိ – ဧဝံ တံ တံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော ကာလော နာမ. သော ပနေသ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညတ္တိမတ္တကော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော ပနေသ ဖဿဝေဒနာဒီနံ ဓမ္မာနံ ပုဉ္ဇော၊ သော ဣဓ သမူဟောတိ ဝိဘာဝိတော. ဧဝံ ကာလသမူဟေပိ ဉတွာ ဣတရော ပန –

ဟေတူတိ ပစ္စယောဝေတ္ထ၊ တဿ ဒွါရဝသေန ဝါ၊

အနေကဘာဝေါ ဝိညေယျော၊ ပစ္စယာနံ ဝသေန ဝါ.

ဧတ္ထ ဟိ ပစ္စယောဝ ဟေတု နာမ၊ တဿ ဒွါရာနံ ဝါ ပစ္စယာနံ ဝါ ဝသေန အနေကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? စက္ခုဒွါရာဒီသု ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ စက္ခုရူပအာလောကမနသိကာရာဒယော ပစ္စယာ၊ မဟာပကရဏေ စ ‘‘ဟေတုပစ္စယော အာရမ္မဏပစ္စယော’’တိအာဒိနာ နယေန စတုဝီသတိ ပစ္စယာ ဝုတ္တာ. တေသု ဌပေတွာ ဝိပါကပစ္စယဉ္စ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယဉ္စ၊ သေသာ ကုသလဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝ. တေ သဗ္ဗေပိ ဣဓ ဟေတူတိ အဓိပ္ပေတာ. ဧဝမဿ ဣမိနာ ဒွါရဝသေန ဝါ ပစ္စယဝသေန ဝါ အနေကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတေ သမဝါယာဒယော ပဉ္စ အတ္ထာ ဣဓ သမယသဒ္ဒေန ပရိဂ္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘ကသ္မာ ပန ဧတေသု ယံကိဉ္စိ ဧကံ အပရိဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗေသံ ပရိဂ္ဂဟော ကတော’တိ? ‘တေန တေန တဿ တဿ အတ္ထဝိသေသဿ ဒီပနတော. ဧတေသု ဟိ သမဝါယသင်္ခါတော သမယော အနေကဟေတုတော ဝုတ္တိံ ဒီပေတိ. တေန ဧကကာရဏဝါဒေါ ပဋိသေဓိတော ဟောတိ. သမဝါယော စ နာမ သာဓာရဏဖလနိပ္ဖါဒနေ အညမညာပေက္ခော ဟောတိ. တသ္မာ ‘ဧကော ကတ္တာ နာမ နတ္ထီ’တိ ဣမမ္ပိ အတ္ထံ ဒီပေတိ. သဘာဝေန ဟိ ကာရဏေ သတိ ကာရဏန္တရာပေက္ခာ အယုတ္တာတိ. ဧဝံ ဧကဿ ကဿစိ ကာရဏဿ အဘာဝဒီပနေန ‘‘သယံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ ပဋိသေဓိတံ ဟောတိ.

တတ္ထ သိယာ – ‘ယံ ဝုတ္တံ အနေကဟေတုတော ဝုတ္တိံ ဒီပေတီ’တိ၊ တံ န ယုတ္တံ. ‘ကိံကာရဏာ’?‘အသာမဂ္ဂိယံ အဟေတူနံ သာမဂ္ဂိယမ္ပိ အဟေတုဘာဝါပတ္တိတော’. ‘န ဟိ ဧကသ္မိံ အန္ဓေ ဒဋ္ဌုံ အသက္ကောန္တေ အန္ဓသတံ ပဿတီ’တိ. ‘နော န ယုတ္တံ၊ သာဓာရဏဖလနိပ္ဖါဒကတ္တေန ဟိ ဌိတဘာဝေါ သာမဂ္ဂီ၊ န အနေကေသံ သမောဓာနမတ္တံ. န စ အန္ဓာနံ ဒဿနံ နာမ သာဓာရဏဖလံ’. ‘ကသ္မာ’?‘အန္ဓသတေ သတိပိ တဿ အဘာဝတော. စက္ခာဒီနံ ပန တံ သာဓာရဏဖလံ၊ တေသံ ဘာဝေ ဘာဝတော. အသာမဂ္ဂိယံ အဟေတူနမ္ပိ စ သာမဂ္ဂိယံ ဟေတုဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ. သွာယံ အသာမဂ္ဂိယံ ဖလာဘာဝေန၊ သာမဂ္ဂိယဉ္စဿ ဘာဝေန၊ ဝေဒိတဗ္ဗော. စက္ခာဒီနဉှိ ဝေကလ္လေ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အဘာဝေါ၊ အဝေကလ္လေ စ ဘာဝေါ၊ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ လောကဿာ’တိ. အယံ တာဝ သမဝါယသင်္ခါတေန သမယေန အတ္ထော ဒီပိတော.

ယော ပနေသ အဋ္ဌဟိ အက္ခဏေဟိ ပရိဝဇ္ဇိတော နဝမော ခဏော၊ ပတိရူပဒေသဝါသာဒိကော စ စတုစက္ကသင်္ခါတော ဩကာသဋ္ဌေန ခဏော ဝုတ္တော၊ သော မနုဿတ္တဗုဒ္ဓုပ္ပါဒသဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိအာဒိကံ ခဏသာမဂ္ဂိံ ဝိနာ နတ္ထိ. မနုဿတ္တာဒီနဉ္စ ကာဏကစ္ဆပေါပမာဒီဟိ (မ. နိ. ၃.၂၅၂) ဒုလ္လဘဘာဝေါ. ဣတိ ခဏဿ ဒုလ္လဘတ္တာ သုဋ္ဌုတရံ ခဏာယတ္တံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ ဥပကာရဘူတံ ကုသလံ ဒုလ္လဘမေဝ. ဧဝမေတေသု ခဏသင်္ခါတော သမယော ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒီပေတိ. ဧဝံ ဒီပေန္တေန အနေန အဓိဂတခဏာနံ ခဏာယတ္တဿေဝ တဿ ကုသလဿ အနနုဋ္ဌာနေန မောဃခဏံ ကုရုမာနာနံ ပမာဒဝိဟာရော ပဋိသေဓိတော ဟောတိ. အယံ ခဏသင်္ခါတေန သမယေန အတ္ထော ဒီပိတော.

ယော ပနေတဿ ကုသလစိတ္တဿ ပဝတ္တိကာလော နာမ ဟောတိ၊ သော အတိပရိတ္တော. သာ စဿ အတိပရိတ္တတာ ‘‘ယထာ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တဿ ပုရိသဿ ဇဝေါ၊ ယထာ စ စန္ဒိမသူရိယာနံ ဇဝေါ၊ ယထာ စ ယာ ဒေဝတာ စန္ဒိမသူရိယာနံ ပုရတော ဓာဝန္တိ တာသံ ဒေဝတာနံ ဇဝေါ၊ တတော သီဃတရံ အာယုသင်္ခါရာ ခီယန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂၈) – ဣမဿ သုတ္တဿ အဋ္ဌကထာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတြ ဟိ သော ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ တာဝ ပရိတ္တကော ကာလော ဝုတ္တော. ယာဝ ပဋုပ္ပန္နံ ရူပံ တိဋ္ဌတိ တာဝ သောဠသ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဣတိ တေသံ ကာလပရိတ္တတာယ ဥပမာပိ နတ္ထိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဥပမာပိ န သုကရာ ယာဝ လဟုပရိဝတ္တံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈). ဧဝမေတေသု ကာလသင်္ခါတော သမယော ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိကာလဿ အတိပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. ဧဝံ ဒီပေန္တေန စာနေန အတိပရိတ္တကာလတာယ၊ ဝိဇ္ဇုလတောဘာသေန မုတ္တာဝုဏနံ ဝိယ၊ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈမိဒံ စိတ္တံ၊ တသ္မာ ဧတဿ ပဋိဝေဓေ မဟာဥဿာဟော စ အာဒရော စ ကတ္တဗ္ဗောတိ ဩဝါဒေါ ဒိန္နော ဟောတိ. အယံ ကာလသင်္ခါတေန သမယေန အတ္ထော ဒီပိတော.

သမူဟသင်္ခါတော ပန သမယော အနေကေသံ သဟုပ္ပတ္တိံ ဒီပေတိ. ဖဿာဒီနဉှိ ဓမ္မာနံ ပုဉ္ဇော သမူဟောတိ ဝုတ္တော. တသ္မိဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ သဟ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အနေကေသံ သဟုပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ. ဧဝံ ဒီပေန္တေန စာနေန ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ဥပ္ပတ္တိ ပဋိသေဓိတာ ဟောတိ. အယံ သမူဟသင်္ခါတေန သမယေန အတ္ထော ဒီပိတော.

ဟေတုသင်္ခါတော ပန သမယော ပရာယတ္တဝုတ္တိတံ ဒီပေတိ. ‘ယသ္မိံ သမယေ’တိ ဟိ ပဒဿ ယသ္မာ ‘ယသ္မိံ ဟေတုမှိ သတိ’ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ အယမတ္ထော၊ တသ္မာ ‘ဟေတုမှိ သတိ’ ပဝတ္တိတော ပရာယတ္တဝုတ္တိတာ ဒီပိတာ. ဧဝံ ဒီပေန္တေန စာနေန ဓမ္မာနံ သဝသဝတ္တိတာဘိမာနော ပဋိသေဓိတော ဟောတိ. အယံ ဟေတုသင်္ခါတေန သမယေန အတ္ထော ဒီပိတော.

တတ္ထ ‘ယသ္မိံ သမယေ’တိ ကာလသင်္ခါတဿ သမယဿ ဝသေန ‘ယသ္မိံ ကာလေ’တိ အတ္ထော၊ သမူဟသင်္ခါတဿ ‘ယသ္မိံ သမူဟေ’တိ. ခဏသမဝါယဟေတုသင်္ခါတာနံ ‘ယသ္မိံ ခဏေ သတိ၊ ယာယ သာမဂ္ဂိယာ သတိ၊ ယမှိ ဟေတုမှိ သတိ’ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ သတိ ‘ဖဿာဒယောပီ’တိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဓိကရဏဉှိ ကာလသင်္ခါတော သမူဟသင်္ခါတော စ သမယော. တတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မာနန္တိ အဓိကရဏဝသေနေတ္ထ ဘုမ္မံ. ခဏသမဝါယဟေတုသင်္ခါတဿ စ သမယဿ ဘာဝေန တေသံ ဘာဝေါ လက္ခီယတီတိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏဝသေနေတ္ထ ဘုမ္မံ.

ကာမာဝစရန္တိ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ဥပရိတော ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိံ ပရိယန္တံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၈၇) နယေန ဝုတ္တေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု ပရိယာပန္နံ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ၊ ဝတ္ထုကာမော စ ကိလေသကာမော စ. တတ္ထ ကိလေသကာမော အတ္ထတော ဆန္ဒရာဂေါဝ ဝတ္ထုကာမော တေဘူမကဝဋ္ဋံ. ကိလေသကာမော စေတ္ထ ကာမေတီတိ ကာမော၊ ဣတရော ပန ကာမိယတီတိ ကာမော. ယသ္မိံ ပန ပဒေသေ ဒုဝိဓောပေသော ကာမော ပဝတ္တိဝသေန အဝစရတိ၊ သော စတုန္နံ အပါယာနံ၊ မနုဿာနံ၊ ဆန္နဉ္စ ဒေဝလောကာနံ ဝသေန ဧကာဒသဝိဓော ပဒေသော. ကာမော ဧတ္ထ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရော၊ သသတ္ထာဝစရော ဝိယ. ယထာ ဟိ ယသ္မိံ ပဒေသေ သသတ္ထာ ပုရိသာ အဝစရန္တိ၊ သော ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ဒွိပဒစတုပ္ပဒေသု အဝစရန္တေသု၊ တေသံ အဘိလက္ခိတတ္တာ ‘သသတ္ထာဝစရော’တွေဝ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ရူပါဝစရာဒီသု တတ္ထ အဝစရန္တေသု၊ တေသံ အဘိလက္ခိတတ္တာ အယံ ပဒေသော ‘ကာမာဝစရော’တွေဝ ဝုစ္စတိ. သွာယံ ယထာ ရူပဘဝေါ ရူပံ၊ ဧဝံ ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ‘ကာမော’တွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝမိဒံ စိတ္တံ ဣမသ္မိံ ဧကာဒသပဒေသသင်္ခါတေ ကာမေ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရံ.

ကိဉ္စာပိ ဟိ ဧတံ ရူပါရူပဘဝေသုပိ အဝစရတိ၊ ယထာ ပန သင်္ဂါမေ အဝစရဏတော သင်္ဂါမာဝစရောတိ လဒ္ဓနာမကော နာဂေါ နဂရေ စရန္တောပိ ‘သင်္ဂါမာဝစရော’တွေဝ ဝုစ္စတိ၊ ထလဇလစရာ စ ပါဏာ အထလေ အဇလေ စ ဌိတာပိ ‘ထလစရာ ဇလစရာ’တွေဝ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝမိဒံ အညတ္ထ အဝစရန္တမ္ပိ ကာမာဝစရမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဝါ ဧတ္ထ ကာမော အဝစရတီတိပိ ကာမာဝစရံ. ကာမဉ္စေသ ရူပါရူပါဝစရေသုပိ အဝစရတိ၊ ယထာ ပန ဝဒတီတိ ‘ဝစ္ဆော’၊ မဟိယံ သေတီတိ ‘မဟိံသော’တိ ဝုတ္တေ၊ န သတ္တာ ယတ္တကာ ဝဒန္တိ၊ မဟိယံ ဝါ သေန္တိ သဗ္ဗေသံ တံ နာမံ ဟောတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပိစ ကာမဘဝသင်္ခါတေ ကာမေ ပဋိသန္ဓိံ အဝစာရေတီတိပိ ကာမာဝစရံ.

ကုသလန္တိ ကုစ္ဆိတာနံ သလနာဒီဟိ အတ္ထေဟိ ကုသလံ. အပိစ အာရောဂျဋ္ဌေန အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန စ ကုသလံ. ယထေဝ ဟိ ‘ကစ္စိ နု ဘောတော ကုသလ’န္တိ (ဇာ. ၁.၁၅.၁၄၆၊ ၂.၂၀.၁၂၉) ရူပကာယေ အနာတုရတာယ အဂေလညေန နိဗျာဓိတာယ အာရောဂျဋ္ဌေန ကုသလံ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ အရူပဓမ္မေပိ ကိလေသာတုရတာယ ကိလေသဂေလညဿ စ ကိလေသဗျာဓိနော အဘာဝေန အာရောဂျဋ္ဌေန ကုသလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိလေသဝဇ္ဇဿ ပန ကိလေသဒေါသဿ ကိလေသဒရထဿ စ အဘာဝါ အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလံ. ကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ ပညာ၊ ကောသလ္လတော သမ္ဘူတတ္တာ ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန ကုသလံ.

‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ’ တာဝ ဧဝံ ဟောတု၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ ကထန္တိ. တမ္ပိ ရုဠှီသဒ္ဒေန ကုသလမေဝ. ယထာ ဟိ တာလပဏ္ဏေဟိ အကတွာ ကိလဉ္ဇာဒီဟိ ကတမ္ပိ တံသရိက္ခတ္တာ ရုဠှီသဒ္ဒေန တာလဝဏ္ဋန္တွေဝ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ‘ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ’မ္ပိ ကုသလန္တွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နိပ္ပရိယာယေန ပန ‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ’ အာရောဂျဋ္ဌေန အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေနာတိ တိဝိဓေနပိ ကုသလန္တိ နာမံ လဘတိ၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ ဒုဝိဓေနေဝ. ဣတိ ယဉ္စ ဇာတကပရိယာယေန ယဉ္စ ဗာဟိတိကသုတ္တပရိယာယေန ယဉ္စ အဘိဓမ္မပရိယာယေန ကုသလံ ကထိတံ သဗ္ဗံ တံ တီဟိပိ အတ္ထေဟိ ဣမသ္မိံ စိတ္တေ လဗ္ဘတိ.

တဒေတံ လက္ခဏာဒိဝသေန အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ၊ အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသံ၊ ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနံ. အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ ဝါ အနဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝ ကုသလံ၊ ဝေါဒါနဘာဝရသံ၊ ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ယထာဝုတ္တပဒဋ္ဌာနမေဝ. လက္ခဏာဒီသု ဟိ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝေါ ဝါ သာမညံ ဝါ လက္ခဏံ နာမ. ကိစ္စံ ဝါ သမ္ပတ္တိ ဝါ ရသော နာမ. ဥပဋ္ဌာနာကာရော ဝါ ဖလံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ နာမ. အာသန္နကာရဏံ ပဒဋ္ဌာနံ နာမ. ဣတိ ယတ္ထ ယတ္ထ လက္ခဏာဒီနိ ဝက္ခာမ တတ္ထ တတ္ထ ဣမိနာဝ နယေန တေသံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

စိတ္တန္တိ အာရမ္မဏံ စိန္တေတီတိ စိတ္တံ၊ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ဝါ ‘စိတ္တ’န္တိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏော ဧသ သဒ္ဒေါ၊ တသ္မာ ယဒေတ္ထ လောကိယကုသလာကုသလကိရိယစိတ္တံ၊ တံ ဇဝနဝီထိဝသေန အတ္တနော သန္တာနံ စိနောတီတိ စိတ္တံ. ဝိပါကံ ကမ္မကိလေသေဟိ စိတန္တိ စိတ္တံ. အပိစ သဗ္ဗမ္ပိ ယထာနုရူပတော စိတ္တတာယ စိတ္တံ. စိတ္တကရဏတာယ စိတ္တန္တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ယသ္မာ အညဒေဝ သရာဂံ စိတ္တံ၊ အညံ သဒေါသံ၊ အညံ သမောဟံ၊ အညံ ကာမာဝစရံ၊ အညံ ရူပါဝစရာဒိဘေဒံ၊ အညံ ရူပါရမ္မဏံ၊ အညံ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏံ၊ ရူပါရမ္မဏေသု စာပိ အညံ နီလာရမ္မဏံ၊ အညံ ပီတာဒိအာရမ္မဏံ၊ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏေသုပိ ဧသေဝ နယော၊ သဗ္ဗေသုပိ စေတေသု အညံ ဟီနံ အညံ မဇ္ဈိမံ အညံ ပဏီတံ၊ ဟီနာဒီသုပိ အညံ ဆန္ဒာဓိပတေယျံ၊ အညံ ဝီရိယာဓိပတေယျံ အညံ စိတ္တာဓိပတေယျံ၊ အညံ ဝီမံသာဓိပတေယျံ၊ တသ္မာ အဿ ဣမေသံ သမ္ပယုတ္တဘူမိအာရမ္မဏဟီနမဇ္ဈိမပဏီတာဓိပတီနံ ဝသေန စိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာမဉ္စေတ္ထ ဧကမေဝ ဧဝံ စိတ္တံ န ဟောတိ၊ စိတ္တာနံ ပန အန္တောဂဓတ္တာ ဧတေသု ယံကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ စိတ္တတာယ စိတ္တန္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ တာဝ စိတ္တတာယ စိတ္တံ.

ကထံ စိတ္တကရဏတာယာတိ? လောကသ္မိဉှိ စိတ္တကမ္မတော ဥတ္တရိ အညံ စိတ္တံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မိမ္ပိ စရဏံ နာမ စိတ္တံ အတိစိတ္တမေဝ ဟောတိ. တံ ကရောန္တာနံ စိတ္တကာရာနံ ‘ဧဝံဝိဓာနိ ဧတ္ထ ရူပါနိ ကာတဗ္ဗာနီ’တိ စိတ္တသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တာယ စိတ္တသညာယ လေခါဂဟနရဉ္ဇနဥဇ္ဇောတနဝတ္တနာဒိနိပ္ဖါဒိကာ စိတ္တကိရိယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတော စရဏသင်္ခါတေ စိတ္တေ အညတရံ ဝိစိတ္တရူပံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ. တတော ‘ဣမဿ ရူပဿ ဥပရိ ဣဒံ ဟောတု၊ ဟေဋ္ဌာ ဣဒံ၊ ဥဘယပဿေ ဣဒ’န္တိ စိန္တေတွာ ယထာစိန္တိတေန ကမေန သေသစိတ္တရူပနိပ္ဖါဒနံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ယံကိဉ္စိ လောကေ ဝိစိတ္တံ သိပ္ပဇာတံ သဗ္ဗံ တံ စိတ္တေနေဝ ကရိယတိ၊ ဧဝံ ဣမာယ ကရဏဝိစိတ္တတာယ တဿ တဿ စိတ္တဿ နိပ္ဖါဒကံ စိတ္တမ္ပိ တထေဝ စိတ္တံ ဟောတိ. ယထာစိန္တိတဿ ဝါ အနဝသေသဿ အနိပ္ဖဇ္ဇနတော တတောပိ စိတ္တမေဝ စိတ္တတရံ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ဒိဋ္ဌံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စရဏံ နာမ စိတ္တန္တိ? ‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’. တမ္ပိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စရဏံ နာမ စိတ္တံ စိတ္တေနေဝ စိန္တိတံ. တေနပိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စရဏေန စိတ္တေန စိတ္တံယေဝ စိတ္တတရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀).

တထာ ယဒေတံ ဒေဝမနုဿနိရယတိရစ္ဆာနဘေဒါသု ဂတီသု ကမ္မလိင်္ဂသညာဝေါဟာရာဒိဘေဒံ အဇ္ဈတ္တိကံ စိတ္တံ တမ္ပိ စိတ္တကတမေဝ. ကာယကမ္မာဒိဘေဒဉှိ ဒါနသီလဝိဟိံသာသာဌေယျာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ကုသလာကုသလကမ္မံ စိတ္တနိပ္ဖါဒိတံ ကမ္မနာနတ္တံ. ကမ္မနာနတ္တေနေဝ စ တာသု တာသု ဂတီသု ဟတ္ထပါဒကဏ္ဏဥဒရဂီဝါမုခါဒိသဏ္ဌာနဘိန္နံ လိင်္ဂနာနတ္တံ. လိင်္ဂနာနတ္တတော ယထာဂဟိတသဏ္ဌာနဝသေန ‘အယံ ဣတ္ထီ အယံ ပုရိသော’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ သညာယ သညာနာနတ္တံ. သညာနာနတ္တတော သညာနုရူပေန ‘ဣတ္ထီ’တိ ဝါ ‘ပုရိသော’တိ ဝါ ဝေါဟရန္တာနံ ဝေါဟာရနာနတ္တံ. ဝေါဟာရနာနတ္တဝသေန ပန ယသ္မာ ‘ဣတ္ထီ ဘဝိဿာမိ ပုရိသော ဘဝိဿာမိ၊ ခတ္တိယော ဘဝိဿာမိ ဗြာဟ္မဏော ဘဝိဿာမီ’တိ ဧဝံ တဿ တဿ အတ္တဘာဝဿ ဇနကံ ကမ္မံ ကရီယတိ၊ တသ္မာ ဝေါဟာရနာနတ္တတော ကမ္မနာနတ္တံ. တံ ပနေတံ ကမ္မနာနတ္တံ ယထာပတ္ထိတံ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ ယသ္မာ ဂတိဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတိ တသ္မာ ကမ္မနာနတ္တတော ဂတိနာနတ္တံ. ကမ္မနာနတ္တေနေဝ စ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ တဿာ တဿာ ဂတိယာ အပါဒကဒွိပါဒကာဒိတာ၊ တဿာ တဿာ ဥပပတ္တိယာ ဥစ္စနီစာဒိတာ၊ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာဒိတာ၊ လောကဓမ္မေသု လာဘာလာဘာဒိတာ စ ပညာယတိ. တသ္မာ သဗ္ဗမေတံ ဒေဝမနုဿနိရယတိရစ္ဆာနဘေဒါသု ဂတီသု ကမ္မလိင်္ဂသညာဝေါဟာရာဒိဘေဒံ အဇ္ဈတ္တိကံ စိတ္တံ စိတ္တေနေဝ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သွာယမတ္ထော ဣမဿ သင်္ဂီတိအနာရုဠှဿ သုတ္တဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ကမ္မနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနဝသေန လိင်္ဂနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနံ ဘဝတိ၊ လိင်္ဂနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနဝသေန သညာနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနံ ဘဝတိ၊ သညာနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေါဟာရနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနံ ဘဝတိ၊ ဝေါဟာရနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနဝသေန ကမ္မနာနတ္တပုထုတ္တပ္ပဘေဒဝဝတ္ထာနံ ဘဝတိ. ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ ဂတိယာ နာနာကရဏံ ပညာယတိ – အပဒါ ဒွိပဒါ စတုပ္ပဒါ ဗဟုပ္ပဒါ၊ ရူပိနော အရူပိနော၊ သညိနော အသညိနော နေဝသညီနာသညိနော. ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ ဥပပတ္တိယာ နာနာကရဏံ ပညာယတိ – ဥစ္စနီစတာ ဟီနပဏီတတာ သုဂတဒုဂ္ဂတတာ. ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ အတ္တဘာဝေ နာနာကရဏံ ပညာယတိ – သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာ သုဇာတဒုဇ္ဇာတတာ သုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတတာ. ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ လောကဓမ္မေ နာနာကရဏံ ပညာယတိ – လာဘာလာဘေ ယသာယသေ နိန္ဒာပသံသာယံ သုခဒုက္ခေ’’တိ.

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

ကမ္မတော လိင်္ဂတော စေဝ၊ လိင်္ဂသညာ ပဝတ္တရေ၊

သညာတော ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဣတ္ထာယံ ပုရိသောတိ ဝါ.

‘‘ကမ္မုနာ ဝတ္တတေ လောကော၊ ကမ္မုနာ ဝတ္တတေ ပဇာ၊

ကမ္မနိဗန္ဓနာ သတ္တာ၊ ရထဿာဏီဝ ယာယတော’’. (မ. နိ. ၂.၄၆၀၊ သု. နိ. ၆၅၉)၊

ကမ္မေန ကိတ္တိံ လဘတေ ပသံသံ၊

ကမ္မေန ဇာနိဉ္စ ဝဓဉ္စ ဗန္ဓံ၊

တံ ကမ္မနာနာကရဏံ ဝိဒိတွာ၊

ကသ္မာ ဝဒေ နတ္ထိ ကမ္မန္တိ လောကေ. (ကထာ. ၇၈၅)၊

‘‘ကမ္မဿကာ မာဏဝ သတ္တာ ကမ္မဒါယာဒါ ကမ္မယောနီ ကမ္မဗန္ဓူ ကမ္မပဋိသရဏာ၊ ကမ္မံ သတ္တေ ဝိဘဇတိ ယဒိဒံ ဟီနပ္ပဏီတတာယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၈၉).

ဧဝံ ဣမာယ ကရဏစိတ္တတာယပိ စိတ္တဿ စိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗာနိပိ ဟိ ဧတာနိ ဝိစိတြာနိ စိတ္တေနေဝ ကတာနိ. အလဒ္ဓေါကာသဿ ပန စိတ္တဿ ယံ ဝါ ပန အဝသေသပစ္စယဝိကလံ တဿ ဧကစ္စစိတ္တကရဏာဘာဝတော ယဒေတံ စိတ္တေန ကတံ အဇ္ဈတ္တိကံ စိတ္တံ ဝုတ္တံ၊ တတောပိ စိတ္တမေဝ စိတ္တတရံ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ စိတ္တံ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ။ တေဟိပိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ပါဏေဟိ စိတ္တံယေဝ စိတ္တတရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀).

ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္တမာနဘူတာပဂတောကာသကတဘူမိလဒ္ဓဝသေန ဥပ္ပန္နံ နာမ အနေကပ္ပဘေဒံ. တတ္ထ သဗ္ဗမ္ပိ ဥပ္ပါဒဇရာဘင်္ဂသမင်္ဂီသင်္ခါတံ ဝတ္တမာနုပ္ပန္နံ နာမ. အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝိတွာ နိရုဒ္ဓံ၊ အနုဘူတာပဂတသင်္ခါတံ ကုသလာကုသလံ၊ ဥပ္ပါဒါဒိတ္တယံ အနုပ္ပတွာ နိရုဒ္ဓံ၊ ဘူတာပဂတသင်္ခါတံ၊ သေသသင်္ခတဉ္စ ဘူတာပဂတုပ္ပန္နံ နာမ. ‘‘ယာနိဿ တာနိ ပုဗ္ဗေ ကတာနိ ကမ္မာနီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၄၈) ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ကမ္မံ အတီတမ္ပိ သမာနံ၊ အညံ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿောကာသံ ကတွာ ဌိတတ္တာ၊ တထာ ကတောကာသဉ္စ ဝိပါကံ အနုပ္ပန္နမ္ပိ သမာနံ ဧဝံ ကတေ ဩကာသေ ဧကန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဩကာသကတုပ္ပန္နံ နာမ. တာသု တာသု ဘူမီသု အသမူဟတံ အကုသလံ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမ. ဧတ္ထ စ ဘူမိယာ ဘူမိလဒ္ဓဿ စ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဘူမီတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ တေဘူမကာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဘူမိလဒ္ဓံ နာမ တေသု ခန္ဓေသု ဥပ္ပတ္တာရဟံ ကိလေသဇာတံ. တေန ဟေသာ ဘူမိ လဒ္ဓါ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဘူမိလဒ္ဓန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေတေသု စတူသု ဥပ္ပန္နေသု ဣဓ ‘ဝတ္တမာနုပ္ပန္နံ’ အဓိပ္ပေတံ.

တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ပုဗ္ဗန္တတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပါဒါဒိအဘိမုခံ ပန္နန္တိ ဥပ္ပန္နံ. ‘ဥပ္ပန္န’-သဒ္ဒေါ ပနေသ အတီတေ ပဋိလဒ္ဓေ သမုဋ္ဌိတေ အဝိက္ခမ္ဘိတေ အသမုစ္ဆိန္နေ ခဏတ္တယဂတေတိ အနေကေသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. အယဉှိ ‘‘တေန ခေါ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမယေန ကကုသန္ဓော ဘဂဝါ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၄၃) ဧတ္ထ အတီတေ အာဂတော. ‘‘အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ အတိရေကစီဝရံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. ၄၆၁) ဧတ္ထ ပဋိလဒ္ဓေ. ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဥပ္ပန္နံ မဟာမေဃံ တမေနံ မဟာဝါတော အန္တရာယေဝ အန္တရဓာပေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၅၇) ဧတ္ထ သမုဋ္ဌိတေ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဂမိယစိတ္တံ ဒုပ္ပဋိဝိနောဒနီယံ (အ. နိ. ၅.၁၆၀၊ ပရိ. ၃၂၅)၊ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ ဌာနသော အန္တရဓာပေတီ’’တိ (ပါရာ. ၁၆၅) ဧတ္ထ အဝိက္ခမ္ဘိတေ. ‘‘အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ဗဟုလီကရောန္တော ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ ဌာနသော အန္တရာယေဝ အန္တရဓာပေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၅၆-၁၅၇) ဧတ္ထ အသမုစ္ဆိန္နေ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပန္နန္တိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၂.စိတ္တယမက.၈၁) ဧတ္ထ ခဏတ္တယဂတေ. သွာယမိဓာပိ ခဏတ္တယဂတေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ‘ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’တိ ဧတ္ထ ခဏတ္တယဂတံ ဟောတိ၊ ဝတ္တမာနံ ဟောတိ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောတီတိ. အယံ သင်္ခေပတ္ထော.

စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ စေတံ ဒေသနာသီသမေဝ. န ပန စိတ္တံ ဧကကမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယထာ ရာဇာ အာဂတောတိ ဝုတ္တေ န ပရိသံ ပဟာယ ဧကကောဝ အာဂတော၊ ရာဇပရိသာယ ပန သဒ္ဓိံယေဝ အာဂတောတိ ပညာယတိ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ဥပ္ပန္နန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန ပန ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ.

လောကိယဓမ္မဉှိ ပတွာ စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ စိတ္တံ ဓုရံ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတိ. လောကုတ္တရဓမ္မံ ပတွာ ပညာ ဇေဋ္ဌိကာ ပညာ ဓုရာ ပညာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. တေနေဝ ဘဂဝါ ဝိနယပရိယာယံ ပတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ‘ကိံဖဿောသိ၊ ကိံဝေဒနောသိ၊ ကိံသညောသိ၊ ကိံစေတနောသီ’တိ အပုစ္ဆိတွာ ‘‘ကိံစိတ္တော တွံ ဘိက္ခူ’’တိ စိတ္တမေဝ ဓုရံ ကတွာ ပုစ္ဆတိ. ‘‘အထေယျစိတ္တော အဟံ ဘဂဝါ’’တိ စ ဝုတ္တေ ‘အနာပတ္တိ အထေယျဖဿဿာ’တိအာဒီနိ အဝတွာ ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု အထေယျစိတ္တဿာ’’တိ ဝဒတိ.

န ကေဝလဉ္စ ဝိနယပရိယာယံ၊ အညမ္ပိ လောကိယဒေသနံ ဒေသေန္တော စိတ္တမေဝ ဓုရံ ကတွာ ဒေသေတိ. ယထာဟ – ‘‘ယေ ကေစိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ အကုသလာ အကုသလဘာဂိယာ အကုသလပက္ခိကာ သဗ္ဗေတေ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ. မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ’’ (အ. နိ. ၁.၅၆).

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ၊ မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ၊

မနသာ စေ ပဒုဋ္ဌေန၊ ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ၊

တတော နံ ဒုက္ခမနွေတိ၊ စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒံ.

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ၊ မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ၊

မနသာ စေ ပသန္နေန၊ ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ၊

တတော နံ သုခမနွေတိ၊ ဆာယာဝ အနပါယိနီ’’. (ဓ. ပ. ၁၊၂)၊

‘‘စိတ္တေန နီယတိ လောကော၊ စိတ္တေန ပရိကဿတိ၊

စိတ္တဿ ဧကဓမ္မဿ၊ သဗ္ဗေဝ ဝသမနွဂူ’’. (သံ. နိ. ၁.၆၂)၊

‘‘စိတ္တသံကိလေသာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ’’ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀)၊

‘‘ပဘဿရမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တံ၊ တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ’’ (အ. နိ. ၁.၄၉)၊

‘‘စိတ္တေ၊ ဂဟပတိ၊ အရက္ခိတေ ကာယကမ္မမ္ပိ အရက္ခိတံ ဟောတိ၊ ဝစီကမ္မမ္ပိ အရက္ခိတံ ဟောတိ၊ မနောကမ္မမ္ပိ အရက္ခိတံ ဟောတိ၊ စိတ္တေ၊ ဂဟပတိ၊ ရက္ခိတေ။ပေ။ စိတ္တေ၊ ဂဟပတိ၊ ဗျာပန္နေ။ပေ။ စိတ္တေ၊ ဂဟပတိ၊ အဗျာပန္နေ။ပေ။ စိတ္တေ၊ ဂဟပတိ၊ အဝဿုတေ။ပေ။ စိတ္တေ၊ ဂဟပတိ၊ အနဝဿုတေ ကာယကမ္မမ္ပိ အနဝဿုတံ ဟောတိ၊ ဝစီကမ္မမ္ပိ အနဝဿုတံ ဟောတိ၊ မနောကမ္မမ္ပိ အနဝဿုတံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၁၀).

ဧဝံ လောကိယဓမ္မံ ပတွာ စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ၊ စိတ္တံ ဓုရံ ဟောတိ၊ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမေသု ပန သုတ္တေသု ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ အဂ္ဂဟေတွာ သုတ္တာနုရက္ခဏတ္ထာယ သဗ္ဗာနိပိ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

လောကုတ္တရဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော ပန ‘ကတရဖဿံ အဓိဂတောသိ၊ ကတရဝေဒနံ ကတရသညံ ကတရစေတနံ ကတရစိတ္တ’န္တိ အပုစ္ဆိတွာ၊ ‘ကတရပညံ တွံ ဘိက္ခု အဓိဂတော’သိ၊ ‘ကိံ ပဌမံ မဂ္ဂပညံ၊ ဥဒါဟု ဒုတိယံ။ပေ။ တတိယံ။ပေ။ စတုတ္ထံ မဂ္ဂပညံ အဓိဂတော’တိ ပညံ ဇေဋ္ဌိကံ ပညံ ဓုရံ ကတွာ ပုစ္ဆတိ. ပညုတ္တရာ သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ န ပရိဟာယန္တိ. ပညာ ပန ကိမတ္ထိယာ (မ. နိ. ၁.၄၅၁)? ‘‘ပညဝတော၊ ဘိက္ခဝေ၊ အရိယသာဝကဿ တဒနွယာ သဒ္ဓါ သဏ္ဌာတိ၊ တဒနွယံ ဝီရိယံ သဏ္ဌာတိ၊ တဒနွယာ သတိ သဏ္ဌာတိ၊ တဒနွယော သမာဓိ သဏ္ဌာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၅) ဧဝမာဒီနိ ပနေတ္ထ သုတ္တာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ဣတိ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပတွာ ပညာ ဇေဋ္ဌိကာ ဟောတိ ပညာ ဓုရာ ပညာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန လောကိယဒေသနာ. တသ္မာ စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ ဒေသေန္တော ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ အာဟ.

သောမနဿသဟဂတန္တိ သာတမဓုရဝေဒယိတသင်္ခါတေန သောမနဿေန သဟ ဧကုပ္ပါဒါဒိဘာဝံ ဂတံ. အယံ ပန ‘သဟဂတ’-သဒ္ဒေါ တဗ္ဘာဝေ ဝေါကိဏ္ဏေ နိဿယေ အာရမ္မဏေ သံသဋ္ဌေတိ ဣမေသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘ယာယံ တဏှာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ (ဝိဘ. ၂၀၃) တဗ္ဘာဝေ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ နန္ဒိရာဂဘူတာတိ အတ္ထော. ‘‘ယာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝီမံသာ ကောသဇ္ဇသဟဂတာ ကောသဇ္ဇသမ္ပယုတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၈၃၂) ဝေါကိဏ္ဏေ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ‘‘အဋ္ဌိကသညာသဟဂတံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၈) နိဿယေ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ အဋ္ဌိကသညံ နိဿာယ အဋ္ဌိကသညံ ဘာဝေတွာ ပဋိလဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ‘‘လာဘီ ဟောတိ ရူပသဟဂတာနံ ဝါ သမာပတ္တီနံ အရူပသဟဂတာနံ ဝါ’’တိ (ပု. ပ. ၃-၅) အာရမ္မဏေ၊ ဝေဒိတဗ္ဗော ရူပါရူပါရမ္မဏာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဣဒံ သုခံ ဣမာယ ပီတိယာ သဟဂတံ ဟောတိ သဟဇာတံ သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၇၈) သံသဋ္ဌေ. ဣမသ္မိမ္ပိ ပဒေ အယမေဝတ္ထော အဓိပ္ပေတော. သောမနဿသံသဋ္ဌဉှိ ဣဓ သောမနဿသဟဂတန္တိ ဝုတ္တံ.