ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရော

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ

တသ္မိံ သမယေတိ ဣဒံ အနိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ သမယဿ နိယမတော ပဋိနိဒ္ဒေသဝစနံ. တသ္မာ ‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ သမယေ ဖဿော ဟောတိ။ပေ။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’တိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ယထေဝ စိတ္တံ ဧဝံ ဖဿာဒီသုပိ ဖဿော ဟောတိ. ကိံ ဟောတိ? ‘ကာမာဝစရော ဟောတိ၊ ကုသလော ဟောတိ၊ ဥပ္ပန္နော ဟောတိ၊ သောမနဿသဟဂတော ဟောတီ’တိအာဒိနာ နယေန လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝေဒနာယဉှိ ‘သောမနဿသဟဂတာ’တိ ပညိန္ဒြိယေ စ ‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တ’န္တိ န လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ‘လဗ္ဘမာနပဒဝသေနာ’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ အဋ္ဌကထာမုတ္တကံ အာစရိယာနံ မတံ၊ န ပနေတံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဖဿောဝ ပဌမံ ဝုတ္တောတိ? စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတတ္တာ. အာရမ္မဏသ္မိဉှိ စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတော ဟုတွာ ဖဿော အာရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ပဌမံ ဝုတ္တော. ဖဿေန ပန ဖုသိတွာ ဝေဒနာယ ဝေဒယတိ၊ သညာယ သဉ္ဇာနာတိ၊ စေတနာယ စေတေတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဖုဋ္ဌော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒေတိ၊ ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ.

အပိစ၊ အယံ ဖဿော နာမ ယထာ ပါသာဒံ ပတွာ ထမ္ဘော နာမ သေသဒဗ္ဗသမ္ဘာရာနံ ဗလဝပစ္စယော၊ တုလာသင်္ဃာဋဘိတ္တိပါဒကူဋဂေါပါနသီပက္ခပါသကမုခဝဋ္ဋိယော ထမ္ဘာဗဒ္ဓါ ထမ္ဘေ ပတိဋ္ဌိတာ၊ ဧဝမေဝ သဟဇာတသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဗလဝပစ္စယော ဟောတိ. ထမ္ဘသဒိသော ဟိ ဧသ. အဝသေသာ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရသဒိသာတိ. တသ္မာပိ ပဌမံ ဝုတ္တော. ဣဒံ ပန အကာရဏံ. ဧကစိတ္တသ္မိဉှိ ဥပ္ပန္နဓမ္မာနံ ‘အယံ ပဌမံ ဥပ္ပန္နော အယံ ပစ္ဆာ’တိ ဣဒံ ဝတ္တုံ န လဗ္ဘာ. ဗလဝပစ္စယဘာဝေပိ ဖဿဿ ကာရဏံ န ဒိဿတိ. ဒေသနာဝါရေနေဝ ပန ဖဿော ပဌမံ ဝုတ္တော. ဝေဒနာ ဟောတိ ဖဿော ဟောတိ၊ သညာ ဟောတိ ဖဿော ဟောတိ၊ စေတနာ ဟောတိ ဖဿော ဟောတိ၊ စိတ္တံ ဟောတိ ဖဿော ဟောတိ၊ ဝေဒနာ ဟောတိ သညာ ဟောတိ၊ စေတနာ ဟောတိ ဝိတက္ကော ဟောတီတိ အာဟရိတုမ္ပိ ဟိ ဝဋ္ဋေယျ. ဒေသနာဝါရေန ပန ဖဿောဝ ပဌမံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စေတ္ထ ဧဝံ သေသဓမ္မေသုပိ ပုဗ္ဗာပရက္ကမော နာမ န ပရိယေသိတဗ္ဗော. ဝစနတ္ထလက္ခဏရသာဒီဟိ ပန ဓမ္မာ ဧဝ ပရိယေသိတဗ္ဗာ.

သေယျထိဒံ – ဖုသတီတိ ဖဿော. သွာယံ ဖုသနလက္ခဏော၊ သင်္ဃဋ္ဋနရသော၊ သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ အာပါထဂတဝိသယပဒဋ္ဌာနော.

အယဉှိ အရူပဓမ္မောပိ သမာနော အာရမ္မဏေ ဖုသနာကာရေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဖုသနလက္ခဏော. ဧကဒေသေန စ အနလ္လီယမာနောပိ ရူပံ ဝိယ စက္ခုံ၊ သဒ္ဒေါ ဝိယ စ သောတံ၊ စိတ္တံ အာရမ္မဏဉ္စ သင်္ဃဋ္ဋေတီတိ သင်္ဃဋ္ဋနရသော. ဝတ္ထာရမ္မဏသင်္ဃဋ္ဋနတော ဝါ ဥပ္ပန္နတ္တာ သမ္ပတ္တိအတ္ထေနပိ ရသေန သင်္ဃဋ္ဋနရသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာယံ – ‘‘စတုဘူမကဖဿော ဟိ နောဖုသနလက္ခဏော နာမ နတ္ထိ. သင်္ဃဋ္ဋနရသော ပန ပဉ္စဒွါရိကောဝ ဟောတိ. ပဉ္စဒွါရိကဿ ဟိ ဖုသနလက္ခဏောတိပိ သင်္ဃဋ္ဋနရသောတိပိ နာမံ၊ မနောဒွါရိကဿ ဖုသနလက္ခဏောတွေဝ နာမံ၊ န သင်္ဃဋ္ဋနရသော’’တိ.

ဣဒဉ္စ ဝတွာ ဣဒံ သုတ္တံ အာဘတံ – ‘‘ယထာ၊ မဟာရာဇ၊ ဒွေ မေဏ္ဍာ ယုဇ္ဈေယျုံ၊ တေသု ယထာ ဧကော မေဏ္ဍော ဧဝံ စက္ခု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ယထာ ဒုတိယော မေဏ္ဍော ဧဝံ ရူပံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ယထာ တေသံ သန္နိပါတော ဧဝံ ဖဿော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’. ဧဝံ ဖုသနလက္ခဏော စ ဖဿော၊ သင်္ဃဋ္ဋနရသော စ. ‘‘ယထာ၊ မဟာရာဇ၊ ဒွေ သမ္မာ ဝဇ္ဇေယျုံ။ပေ။ ဒွေ ပါဏီ ဝဇ္ဇေယျုံ၊ ယထာ ဧကော ပါဏိ ဧဝံ စက္ခု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ယထာ ဒုတိယော ပါဏိ ဧဝံ ရူပံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ယထာ တေသံ သန္နိပါတော ဧဝံ ဖဿော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝံ ဖုသနလက္ခဏော စ ဖဿော သင်္ဃဋ္ဋနရသော စာ’’တိ (မိ. ပ. ၂.၃.၈) ဝိတ္ထာရော.

ယထာ ဝါ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၅၂၊ ၁၃၅၄) စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ စက္ခုအာဒိနာမေန ဝုတ္တာနိ၊ ဧဝမိဓာပိ တာနိ စက္ခုအာဒိနာမေန ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တသ္မာ ‘ဧဝံ စက္ခု ဒဋ္ဌဗ္ဗ’န္တိအာဒီသု ဧဝံ စက္ခုဝိညာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ သန္တေ စိတ္တာရမ္မဏသင်္ဃဋ္ဋနတော ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ကိစ္စဋ္ဌေနေဝ ရသေန သင်္ဃဋ္ဋနရသောတိ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ.

တိကသန္နိပါတသင်္ခါတဿ ပန အတ္တနော ကာရဏဿ ဝသေန ပဝေဒိတတ္တာ သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော. အယဉှိ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ ဧဝံ ကာရဏဿ ဝသေန ပဝေဒိတောတိ. ဣမဿ စ သုတ္တပဒဿ တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိယာ ဖဿောတိ အယမတ္ထော၊ န သင်္ဂတိမတ္တမေဝ ဖဿောတိ.

ဧဝံ ပဝေဒိတတ္တာ ပန တေနေဝါကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ ဝုတ္တော. ဖလဋ္ဌေန ပန ပစ္စုပဋ္ဌာနေနေသ ဝေဒနာပစ္စုပဋ္ဌာနော နာမ ဟောတိ. ဝေဒနဉှေသ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတိ ဥပ္ပါဒေတီတိ အတ္ထော. ဥပ္ပါဒယမာနော စ ယထာ ဗဟိဒ္ဓါ ဥဏှပစ္စယာပိ လာခါသင်္ခါတဓာတုနိဿိတာ ဥသ္မာ အတ္တနော နိဿယေ မုဒုဘာဝကာရီ ဟောတိ၊ န အတ္တနော ပစ္စယဘူတေပိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရသင်္ခါတေ ဥဏှဘာဝေ၊ ဧဝံ ဝတ္ထာရမ္မဏသင်္ခါတအညပစ္စယောပိ သမာနော၊ စိတ္တနိဿိတတ္တာ အတ္တနော နိဿယဘူတေ စိတ္တေ ဧဝ ဧသ ဝေဒနုပ္ပါဒကော ဟောတိ၊ န အတ္တနော ပစ္စယဘူတေပိ ဝတ္ထုမှိ အာရမ္မဏေ ဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဇ္ဇာသမန္နာဟာရေန ပန ဣန္ဒြိယေန စ ပရိက္ခတေ ဝိသယေ အနန္တရာယေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဧသ အာပါထဂတဝိသယပဒဋ္ဌာနောတိ ဝုစ္စတိ.

ဝေဒယတီတိ ဝေဒနာ. သာ ဝေဒယိတလက္ခဏာ၊ အနုဘဝနရသာ ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသာ ဝါ၊ စေတသိကအဿာဒပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ပဿဒ္ဓိပဒဋ္ဌာနာ.

‘စတုဘူမိကဝေဒနာ ဟိ နောဝေဒယိတလက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ. အနုဘဝနရသတာ ပန သုခဝေဒနာယမေဝ လဗ္ဘတီ’တိ ဝတွာ ပုန တံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘သုခဝေဒနာ ဝါ ဟောတု၊ ဒုက္ခဝေဒနာ ဝါ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ ဝါ၊ သဗ္ဗာ အနုဘဝနရသာ’တိ ဝတွာ အယမတ္ထော ဒီပိတော – အာရမ္မဏရသာနုဘဝနဋ္ဌာနံ ပတွာ သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဧကဒေသမတ္တကမေဝ အနုဘဝန္တိ. ဖဿဿ ဟိ ဖုသနမတ္တကမေဝ ဟောတိ၊ သညာယ သဉ္ဇာနနမတ္တကမေဝ၊ စေတနာယ စေတနာမတ္တကမေဝ၊ ဝိညာဏဿ ဝိဇာနနမတ္တကမေဝ. ဧကံသတော ပန ဣဿရဝတာယ ဝိဿဝိတာယ သာမိဘာဝေန ဝေဒနာဝ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ.

ရာဇာ ဝိယ ဟိ ဝေဒနာ၊ သူဒေါ ဝိယ သေသဓမ္မာ. ယထာ သူဒေါ နာနာရသဘောဇနံ သမ္ပာဒေတွာ ပေဠာယ ပက္ခိပိတွာ လဉ္ဆနံ ဒတွာ ရညော သန္တိကေ ဩတာရေတွာ လဉ္ဆနံ ဘိန္ဒိတွာ ပေဠံ ဝိဝရိတွာ သဗ္ဗသူပဗျဉ္ဇနေဟိ အဂ္ဂဂ္ဂံ အာဒါယ ဘာဇနေ ပက္ခိပိတွာ သဒေါသနိဒ္ဒေါသဘာဝဝီမံသနတ္ထံ အဇ္ဈောဟရတိ၊ တတော ရညော နာနဂ္ဂရသဘောဇနံ ဥပနာမေတိ. ရာဇာ ဣဿရဝတာယ ဝိဿဝိတာယ သာမီ ဟုတွာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ဘုဉ္ဇတိ. တတ္ထ ဟိ သူဒဿ ဘတ္တဝီမံသနမတ္တမိဝ အဝသေသဓမ္မာနံ အာရမ္မဏရသဿ ဧကဒေသာနုဘဝနံ. ယထာ ဟိ သူဒေါ ဘတ္တေကဒေသမတ္တမေဝ ဝီမံသတိ ဧဝံ သေသဓမ္မာပိ အာရမ္မဏရသေကဒေသမေဝ အနုဘဝန္တိ. ယထာ ပန ရာဇာ ဣဿရဝတာယ ဝိဿဝိတာယ သာမီ ဟုတွာ ယဒိစ္ဆကံ ဘုဉ္ဇတိ၊ ဧဝံ ဝေဒနာပိ ဣဿရဝတာယ ဝိဿဝိတာယ သာမိဘာဝေန အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ. တသ္မာ အနုဘဝနရသာတိ ဝုစ္စတိ.

ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ ဝေဒနာ ယထာ ဝါ တထာ ဝါ အာရမ္မဏဿ ဣဋ္ဌာကာရမေဝ သမ္ဘုဉ္ဇတီတိ ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသာတိ ဝုတ္တာ. စေတသိကအဿာဒတော ပနေသာ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဥပဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ စေတသိကအဿာဒပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ဝုတ္တာ. ယသ္မာ ပန ‘‘ပဿဒ္ဓိကာယော သုခံ ဝေဒေတိ’’ တသ္မာ ပဿဒ္ဓိပဒဋ္ဌာနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

နီလာဒိဘေဒံ အာရမ္မဏံ သဉ္ဇာနာတီတိ သညာ. သာ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ ပစ္စာဘိညာဏရသာ. စတုဘူမိကသညာ ဟိ နောသဉ္ဇာနနလက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ. သဗ္ဗာ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာဝ. ယာ ပနေတ္ထ အဘိညာဏေန သဉ္ဇာနာတိ သာ ပစ္စာဘိညာဏရသာ နာမ ဟောတိ.

တဿာ၊ ဝဍ္ဎကိဿ ဒါရုမှိ အဘိညာဏံ ကတွာ ပုန တေန အဘိညာဏေန တံ ပစ္စာဘိဇာနနကာလေ၊ ပုရိသဿ ကာဠတိလကာဒိအဘိညာဏံ သလ္လက္ခေတွာ ပုန တေန အဘိညာဏေန အသုကော နာမ ဧသောတိ တဿ ပစ္စာဘိဇာနနကာလေ၊ ရညော ပိဠန္ဓနဂေါပကဘဏ္ဍာဂါရိကဿ တသ္မိံ တသ္မိံ ပိဠန္ဓနေ နာမပဏ္ဏကံ ဗန္ဓိတွာ ‘အသုကံ ပိဠန္ဓနံ နာမ အာဟရာ’တိ ဝုတ္တေ ဒီပံ ဇာလေတွာ ရတနဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ပဏ္ဏံ ဝါစေတွာ တဿ တဿေဝ ပိဠန္ဓနဿ အာဟရဏကာလေ စ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အပရော နယော – သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန ဟိ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ သညာ. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယနိမိတ္တကရဏရသာ၊ ဒါရုအာဒီသု တစ္ဆကာဒယော ဝိယ. ယထာဂဟိတနိမိတ္တဝသေန အဘိနိဝေသကရဏပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာ ဝိယ. အာရမ္မဏေ အနောဂါဠှဝုတ္တိတာယ အစိရဋ္ဌာနပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ၊ ဝိဇ္ဇု ဝိယ. ယထာဥပဋ္ဌိတဝိသယပဒဋ္ဌာနာ၊ တိဏပုရိသကေသု မိဂပေါတကာနံ ‘ပုရိသာ’တိ ဥပ္ပန္နသညာ ဝိယ. ယာ ပနေတ္ထ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ဟောတိ သာ သညာ ဉာဏမေဝ အနုဝတ္တတိ. သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု သေသဓမ္မာ ပထဝီအာဒီနိ ဝိယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

စေတယတီတိ စေတနာ သဒ္ဓိံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏေ အဘိသန္ဒဟတီတိ အတ္ထော. သာ စေတယိတလက္ခဏာ၊ စေတနာဘာဝလက္ခဏာတိ အတ္ထော. အာယူဟနရသာ. စတုဘူမိကစေတနာ ဟိ နောစေတယိတလက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ. သဗ္ဗာ စေတယိတလက္ခဏာဝ. အာယူဟနရသတာ ပန ကုသလာကုသလေသု ဧဝ ဟောတိ. ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနဋ္ဌာနဉှိ ပတွာ သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဧကဒေသမတ္တကမေဝ ကိစ္စံ ဟောတိ. စေတနာ ပန အတိရေကဥဿာဟာ အတိရေကဝါယာမာ၊ ဒိဂုဏုဿာဟာ ဒိဂုဏဝါယာမာ. တေနာဟု ပေါရာဏာ – ‘‘ထာဝရိယသဘာဝသဏ္ဌိတာ စ ပနေသာ စေတနာ’’တိ. ထာဝရိယောတိ ခေတ္တသာမီ ဝုစ္စတိ. ယထာ ခေတ္တသာမီ ပုရိသော ပဉ္စပဏ္ဏာသ ဗလိပုရိသေ ဂဟေတွာ ‘လာယိဿာမီ’တိ ဧကတော ခေတ္တံ ဩတရတိ. တဿ အတိရေကော ဥဿာဟော အတိရေကော ဝါယာမော၊ ဒိဂုဏော ဥဿာဟော ဒိဂုဏော ဝါယာမော ဟောတိ၊ ‘နိရန္တရံ ဂဏှထာ’တိအာဒီနိ ဝဒတိ၊ သီမံ အာစိက္ခတိ၊ တေသံ သုရာဘတ္တဂန္ဓမာလာဒီနိ ဇာနာတိ၊ မဂ္ဂံ သမကံ ဟရတိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခေတ္တသာမိပုရိသော ဝိယ ဟိ စေတနာ. ပဉ္စပဏ္ဏာသ ဗလိပုရိသာ ဝိယ စိတ္တင်္ဂဝသေန ဥပ္ပန္နာ ပဉ္စပဏ္ဏာသ ကုသလာ ဓမ္မာ. ခေတ္တသာမိပုရိသဿ ဒိဂုဏုဿာဟဒိဂုဏဝါယာမကရဏကာလော ဝိယ ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနဋ္ဌာနံ ပတွာ စေတနာယ ဒိဂုဏုဿာဟော ဒိဂုဏဝါယာမော ဟောတိ. ဧဝမဿာ အာယူဟနရသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

သာ ပနေသာ သံဝိဒဟနပစ္စုပဋ္ဌာနာ. သံဝိဒဟမာနာ ဟိ အယံ ဥပဋ္ဌာတိ၊ သကိစ္စပရကိစ္စသာဓကာ၊ ဇေဋ္ဌသိဿမဟာဝဍ္ဎကီအာဒယော ဝိယ. ယထာ ဟိ ဇေဋ္ဌသိဿော ဥပဇ္ဈာယံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ သယံ အဓီယမာနော ဣတရေပိ ဒါရကေ အတ္တနော အတ္တနော အဇ္ဈယနကမ္မေ ပဝတ္တယတိ၊ တသ္မိဉှိ အဓီယိတုံ အာရဒ္ဓေ တေပိ အဓီယန္တိ၊ တဒနုဝတ္တိတာယ. ယထာ စ မဟာဝဍ္ဎကီ သယံ တစ္ဆန္တော ဣတရေပိ တစ္ဆကေ အတ္တနော အတ္တနော တစ္ဆနကမ္မေ ပဝတ္တယတိ၊ တသ္မိဉှိ တစ္ဆိတုံ အာရဒ္ဓေ တေပိ တစ္ဆန္တိ၊ တဒနုဝတ္တိတာယ. ယထာ စ ယောဓနာယကော သယံ ယုဇ္ဈမာနော ဣတရေပိ ယောဓေ သမ္ပဟာရဝုတ္တိယံ ပဝတ္တယတိ၊ တသ္မိဉှိ ယုဇ္ဈိတုံ အာရဒ္ဓေ တေပိ အနိဝတ္တမာနာ ယုဇ္ဈန္တိ၊ တဒနုဝတ္တိတာယ. ဧဝမေသာပိ အတ္တနော ကိစ္စေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာ အညေပိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အတ္တနော အတ္တနော ကိရိယာယ ပဝတ္တေတိ. တဿာ ဟိ အတ္တနော ကိစ္စံ အာရဒ္ဓါယ၊ တံသမ္ပယုတ္တာပိ အာရဘန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘သကိစ္စပရကိစ္စသာဓကာ၊ ဇေဋ္ဌသိဿမဟာဝဍ္ဎကီအာဒယော ဝိယာ’တိ. အစ္စာယိကကမ္မာနုဿရဏာဒီသု စ ပနာယံ သမ္ပယုတ္တာနံ ဥဿာဟနဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ ပါကဋာ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘အာရမ္မဏံ စိန္တေတီ’တိ စိတ္တန္တိ နယေန စိတ္တဿ ဝစနတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ. လက္ခဏာဒိတော ပန ဝိဇာနနလက္ခဏံ စိတ္တံ၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမရသံ၊ သန္ဒဟနပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ နာမရူပပဒဋ္ဌာနံ. စတုဘူမကစိတ္တဉှိ နောဝိဇာနနလက္ခဏံ နာမ နတ္ထိ. သဗ္ဗံ ဝိဇာနနလက္ခဏမေဝ. ဒွါရံ ပန ပတွာ အာရမ္မဏဝိဘာဝနဋ္ဌာနေ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပုရေစာရိကံ ဟောတိ. စက္ခုနာ ဟိ ဒိဋ္ဌံ ရူပါရမ္မဏံ စိတ္တေနေဝ ဝိဇာနာတိ။ပေ။ မနေန ဝိညာတံ ဓမ္မာရမ္မဏံ စိတ္တေနေဝ ဝိဇာနာတိ. ယထာ ဟိ နဂရဂုတ္တိကော နာမ နဂရမဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကေ နိသီဒိတွာ ‘အယံ နေဝါသိကော အယံ အာဂန္တုကော’တိ အာဂတာဂတံ ဇနံ ဥပဓာရေတိ ဝဝတ္ထပေတိ – ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ မဟာထေရေန – ‘‘ယထာ၊ မဟာရာဇ၊ နဂရဂုတ္တိကော နာမ မဇ္ဈေ နဂရဿ သိင်္ဃာဋကေ နိသိန္နော ပုရတ္ထိမတော ဒိသတော ပုရိသံ အာဂစ္ဆန္တံ ပဿေယျ။ ပစ္ဆိမတော။ ဒက္ခိဏတော။ ဥတ္တရတော ဒိသတော ပုရိသံ အာဂစ္ဆန္တံ ပဿေယျ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ ယံ စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတိ တံ ဝိညာဏေန ဝိဇာနာတိ၊ ယံ သောတေန သဒ္ဒံ သုဏာတိ၊ ဃာနေန ဂန္ဓံ ဃာယတိ၊ ဇိဝှါယ ရသံ သာယတိ၊ ကာယေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသတိ၊ မနသာ ဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ၊ တံ ဝိညာဏေန ဝိဇာနာတီ’’တိ (မိ. ပ. ၂.၃.၁၂). ဧဝံ ဒွါရံ ပတွာ အာရမ္မဏဝိဘာဝနဋ္ဌာနေ စိတ္တမေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပုရေစာရိကံ. တသ္မာ ပုဗ္ဗင်္ဂမရသန္တိ ဝုစ္စတိ.

တဒေတံ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပုရိမံ ပုရိမံ နိရန္တရံ ကတွာ သန္ဒဟနမေဝ ဥပဋ္ဌာတီတိ သန္ဒဟနပစ္စုပဋ္ဌာနံ. ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ပနဿ နိယမတော နာမရူပံ၊ စတုဝေါကာရဘဝေ နာမမေဝ ပဒဋ္ဌာနံ. တသ္မာ နာမရူပပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ.

ကိံ ပနေတံ စိတ္တံ ပုရိမနိဒ္ဒိဋ္ဌစိတ္တေန သဒ္ဓိံ ဧကမေဝ ဥဒါဟု အညန္တိ? ဧကမေဝ. အထ ကသ္မာ ပုရိမနိဒ္ဒိဋ္ဌံ ပုန ဝုတ္တန္တိ? အဝိစာရိတံ ဧတံ အဋ္ဌကထာယံ. အယံ ပနေတ္ထ ယုတ္တိ – ယထာ ဟိ ရူပါဒီနိ ဥပါဒါယ ပညတ္တာ သူရိယာဒယော န အတ္ထတော ရူပါဒီဟိ အညေ ဟောန္တိ၊ တေနေဝ ယသ္မိံ သမယေ သူရိယော ဥဒေတိ တသ္မိံ သမယေ တဿ တေဇသင်္ခါတံ ရူပမ္ပီတိ. ဧဝံ ဝုစ္စမာနေပိ န ရူပါဒီဟိ အညော သူရိယော နာမ အတ္ထိ. န တထာ စိတ္တံ၊ ဖဿာဒယော ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပညာပိယတိ၊ အတ္ထတော ပနေတံ တေဟိ အညမေဝ. တေန ‘ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဧကံသေနေဝ တသ္မိံ သမယေ ဖဿာဒီဟိ အတ္ထတော အညမေဝ တံ ဟောတီ’တိ ဣမဿတ္ထဿ ဒီပနတ္ထာယ ဧတံ ပုန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယထာ စ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ။ပေ။ ပထဝီကသိဏံ၊ တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ ဝေဒနာ ဟောတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၆၀) ပန ဘာဝေန္တေန ဝဝတ္ထာပိတေ သမယေ ယော ဘာဝေတိ န သော အတ္ထတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ၊ တေနေဝ တတ္ထ ယထာ ‘‘ဖဿော ဟောတိ ဝေဒနာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ဧဝံ ‘‘ယော ဘာဝေတိ သော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိအာဒီသု ပန စိတ္တေန ဝဝတ္ထာပိတေ သမယေ သမယဝဝတ္ထာပိတံ စိတ္တံ န တထာ အတ္ထတော နုပ္ပဇ္ဇတိ. ယထေဝ ပန တဒါ ‘ဖဿော ဟောတိ ဝေဒနာ ဟောတိ’၊ တထာ ‘စိတ္တမ္ပိ ဟောတီ’တိ ဣမဿပိ အတ္ထဿ ဒီပနတ္ထမိဒံ ပုန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ဥဒ္ဒေသဝါရေ သင်္ဂဏှနတ္ထံ နိဒ္ဒေသဝါရေ စ ဝိဘဇနတ္ထံ ပုရိမေန ဟိ ‘စိတ္တ’-သဒ္ဒေန ကေဝလံ သမယော ဝဝတ္ထာပိတော. တသ္မိံ ပန စိတ္တေန ဝဝတ္ထာပိတသမယေ ယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. စိတ္တဉ္စာပိ တသ္မိံ သမယေ ဟောတိယေဝ. တသ္မာ တဿာပိ သင်္ဂဏှနတ္ထမေတံ ပုန ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိဉ္စ ဌာနေ ဧတသ္မိံ အဝုစ္စမာနေ ‘‘ကတမံ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တ’’န္တိ န သက္ကာ ဘဝေယျ နိဒ္ဒေသဝါရေ ဝိဘဇိတုံ. ဧဝမဿ ဝိဘဇနံယေဝ ပရိဟာယေထ. တသ္မာ တဿ နိဒ္ဒေသဝါရေ ဝိဘဇနတ္ထမ္ပိ ဧတဉ္စ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယသ္မာ ဝါ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတံ ဒေသနာသီသမေဝ၊ ‘န ပန စိတ္တံ ဧကမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝိစာရိတံ၊ တသ္မာ စိတ္တံ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဧတ္ထာပိ စိတ္တမတ္တမေဝ အဂ္ဂဟေတွာ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ စိတ္တံ ဂဟိတံ. ဧဝံ တတ္ထ သင်္ခေပတော သဗ္ဗေပိ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေ ဂဟေတွာ ဣဓ သရူပေန ပဘေဒတော ဒဿေတုံ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဣတိ ဖဿာဒယော ဝိယ စိတ္တမ္ပိ ဝုတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.