വിഹാരാനുജാനനം

൨൯൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സേനാസനം അപഞ്ഞത്തം ഹോതി. തേ ച ഭിക്ഖൂ തഹം തഹം വിഹരന്തി – അരഞ്ഞേ, രുക്ഖമൂലേ, പബ്ബതേ, കന്ദരായം, ഗിരിഗുഹായം, സുസാനേ, വനപത്ഥേ, അജ്ഝോകാസേ, പലാലപുഞ്ജേ. തേ കാലസ്സേവ തതോ തതോ ഉപനിക്ഖമന്തി – അരഞ്ഞാ രുക്ഖമൂലാ പബ്ബതാ കന്ദരാ ഗിരിഗുഹാ സുസാനാ വനപത്ഥാ അജ്ഝോകാസാ പലാലപുഞ്ജാ, പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന, ആലോകിതേന വിലോകിതേന, സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന, ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ, ഇരിയാപഥസമ്പന്നാ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹകോ സേട്ഠീ [സേട്ഠി (ക.)] കാലസ്സേവ ഉയ്യാനം അഗമാസി. അദ്ദസാ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തേ ഭിക്ഖൂ കാലസ്സേവ തതോ തതോ ഉപനിക്ഖമന്തേ – അരഞ്ഞാ രുക്ഖമൂലാ പബ്ബതാ കന്ദരാ ഗിരിഗുഹാ സുസാനാ വനപത്ഥാ അജ്ഝോകാസാ പലാലപുഞ്ജാ, പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന, ആലോകിതേന വിലോകിതേന, സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന, ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ, ഇരിയാപഥസമ്പന്നേ. ദിസ്വാനസ്സ ചിത്തം പസീദി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സചാഹം, ഭന്തേ, വിഹാരേ കാരാപേയ്യം, വസേയ്യാഥ മേ വിഹാരേസൂ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ വിഹാരാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പടിപുച്ഛിത്വാ മമ ആരോചേയ്യാഥാ’’തി. ‘‘ഏവം ഗഹപതീ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘രാജഗഹകോ, ഭന്തേ, സേട്ഠീ വിഹാരേ കാരാപേതുകാമോ. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി [ഭന്തേ (സീ. ക.)] പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ലേണാനി [പഞ്ച സേനാസനാനി (സ്യാ.)] – വിഹാരം, അഡ്ഢയോഗം, പാസാദം, ഹമ്മിയം, ഗുഹ’’ന്തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജഗഹകം സേട്ഠിം ഏതദവോചും – ‘‘അനുഞ്ഞാതാ ഖോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ വിഹാരാ; യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഏകാഹേനേവ സട്ഠിവിഹാരേ പതിട്ഠാപേസി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തേ സട്ഠിവിഹാരേ പരിയോസാപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ, ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം, ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതേ മേ, ഭന്തേ, സട്ഠിവിഹാരാ പുഞ്ഞത്ഥികേന സഗ്ഗത്ഥികേന കാരാപിതാ. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു വിഹാരേസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, തേ സട്ഠിവിഹാരേ ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ തേ സട്ഠിവിഹാരേ ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാപേസി.

൨൯൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹകം സേട്ഠിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി [പടിഹനതി (ക.)], തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

‘‘തതോ വാതാതപോ ഘോരേ, സഞ്ജാതോ [വാതാതപേ ഘോരേ, സഞ്ജാതേ (ക. സദ്ദനീതി)] പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന [ബുദ്ധേഹി (സ്യാ.)] വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ, പോസോ സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

‘‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹകം സേട്ഠിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

൨൯൬. അസ്സോസും ഖോ മനുസ്സാ – ‘‘ഭഗവതാ കിര വിഹാരാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി സക്കച്ചം [തേ സക്കച്ചം (സ്യാ. കം.)] വിഹാരേ കാരാപേന്തി. തേ വിഹാരാ അകവാടകാ ഹോന്തി; അഹീപി വിച്ഛികാപി സതപദിയോപി പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കവാട’’ന്തി. ഭിത്തിഛിദ്ദം കരിത്വാ വല്ലിയാപി രജ്ജുയാപി കവാടം ബന്ധന്തി. ഉന്ദൂരേഹിപി ഉപചികാഹിപി ഖജ്ജന്തി. ഖയിതബന്ധനാനി കവാടാനി പതന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പിട്ഠസങ്ഘാടം ഉദുക്ഖലികം ഉത്തരപാസക’’ന്തി. കവാടാ ന ഫുസീയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആവിഞ്ഛനച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനരജ്ജു’’ന്തി. കവാടാ ന ഥകിയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗളവട്ടിം കപിസീസകം സൂചികം ഘടിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ന സക്കോന്തി കവാടം അപാപുരിതും. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താളച്ഛിദ്ദം. തീണി താളാനി – ലോഹതാളം, കട്ഠതാളം, വിസാണതാള’’ന്തി. യേഹി [യേപി (സീ. സ്യാ.)] തേ ഉഗ്ഘാടേത്വാ പവിസന്തി [വിസാണതാളം, യേഹി തേ ഉഗ്ഘാടേത്വാ പവിസന്തീതി (ക.)], വിഹാരാ അഗുത്താ ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യന്തകം സൂചിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ തിണച്ഛദനാ ഹോന്തി; സീതകാലേ സീതാ, ഉണ്ഹകാലേ ഉണ്ഹാ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ അവാതപാനകാ ഹോന്തി അചക്ഖുസ്സാ ദുഗ്ഗന്ധാ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീണി വാതപാനാനി – വേദികാവാതപാനം, ജാലവാതപാനം, സലാകവാതപാന’’ന്തി. വാതപാനന്തരികായ കാളകാപി വഗ്ഗുലിയോപി പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വാതപാനചക്കലിക’’ന്തി. ചക്കലികന്തരികായപി കാളകാപി വഗ്ഗുലിയോപി പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വാതപാനകവാടകം വാതപാനഭിസിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഛമായം സയന്തി. ഗത്താനിപി ചീവരാനിപി പംസുകിതാനി ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിണസന്ഥാരക’’ന്തി. തിണസന്ഥാരകോ ഉന്ദൂരേഹിപി ഉപചികാഹിപി ഖജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മിഡ്ഢി’’ന്തി [മീഢന്തി (സീ.), മിഢിന്തി (സ്യാ.)]. മിഡ്ഢിയാ ഗത്താനി ദുക്ഖാ ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബിദലമഞ്ചക’’ന്തി.