൬. സേനാസനക്ഖന്ധകം

൧. പഠമഭാണവാരോ

വിഹാരാനുജാനനം

൨൯൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സേനാസനം അപഞ്ഞത്തം ഹോതി. തേ ച ഭിക്ഖൂ തഹം തഹം വിഹരന്തി – അരഞ്ഞേ, രുക്ഖമൂലേ, പബ്ബതേ, കന്ദരായം, ഗിരിഗുഹായം, സുസാനേ, വനപത്ഥേ, അജ്ഝോകാസേ, പലാലപുഞ്ജേ. തേ കാലസ്സേവ തതോ തതോ ഉപനിക്ഖമന്തി – അരഞ്ഞാ രുക്ഖമൂലാ പബ്ബതാ കന്ദരാ ഗിരിഗുഹാ സുസാനാ വനപത്ഥാ അജ്ഝോകാസാ പലാലപുഞ്ജാ, പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന, ആലോകിതേന വിലോകിതേന, സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന, ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ, ഇരിയാപഥസമ്പന്നാ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹകോ സേട്ഠീ [സേട്ഠി (ക.)] കാലസ്സേവ ഉയ്യാനം അഗമാസി. അദ്ദസാ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തേ ഭിക്ഖൂ കാലസ്സേവ തതോ തതോ ഉപനിക്ഖമന്തേ – അരഞ്ഞാ രുക്ഖമൂലാ പബ്ബതാ കന്ദരാ ഗിരിഗുഹാ സുസാനാ വനപത്ഥാ അജ്ഝോകാസാ പലാലപുഞ്ജാ, പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന, ആലോകിതേന വിലോകിതേന, സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന, ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ, ഇരിയാപഥസമ്പന്നേ. ദിസ്വാനസ്സ ചിത്തം പസീദി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സചാഹം, ഭന്തേ, വിഹാരേ കാരാപേയ്യം, വസേയ്യാഥ മേ വിഹാരേസൂ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ വിഹാരാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പടിപുച്ഛിത്വാ മമ ആരോചേയ്യാഥാ’’തി. ‘‘ഏവം ഗഹപതീ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘രാജഗഹകോ, ഭന്തേ, സേട്ഠീ വിഹാരേ കാരാപേതുകാമോ. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി [ഭന്തേ (സീ. ക.)] പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ലേണാനി [പഞ്ച സേനാസനാനി (സ്യാ.)] – വിഹാരം, അഡ്ഢയോഗം, പാസാദം, ഹമ്മിയം, ഗുഹ’’ന്തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജഗഹകം സേട്ഠിം ഏതദവോചും – ‘‘അനുഞ്ഞാതാ ഖോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ വിഹാരാ; യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഏകാഹേനേവ സട്ഠിവിഹാരേ പതിട്ഠാപേസി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തേ സട്ഠിവിഹാരേ പരിയോസാപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ, ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം, ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതേ മേ, ഭന്തേ, സട്ഠിവിഹാരാ പുഞ്ഞത്ഥികേന സഗ്ഗത്ഥികേന കാരാപിതാ. കഥാഹം, ഭന്തേ, തേസു വിഹാരേസു പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, തേ സട്ഠിവിഹാരേ ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ തേ സട്ഠിവിഹാരേ ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാപേസി.

൨൯൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹകം സേട്ഠിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി [പടിഹനതി (ക.)], തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

‘‘തതോ വാതാതപോ ഘോരേ, സഞ്ജാതോ [വാതാതപേ ഘോരേ, സഞ്ജാതേ (ക. സദ്ദനീതി)] പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന [ബുദ്ധേഹി (സ്യാ.)] വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ, പോസോ സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

‘‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹകം സേട്ഠിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

൨൯൬. അസ്സോസും ഖോ മനുസ്സാ – ‘‘ഭഗവതാ കിര വിഹാരാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി സക്കച്ചം [തേ സക്കച്ചം (സ്യാ. കം.)] വിഹാരേ കാരാപേന്തി. തേ വിഹാരാ അകവാടകാ ഹോന്തി; അഹീപി വിച്ഛികാപി സതപദിയോപി പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കവാട’’ന്തി. ഭിത്തിഛിദ്ദം കരിത്വാ വല്ലിയാപി രജ്ജുയാപി കവാടം ബന്ധന്തി. ഉന്ദൂരേഹിപി ഉപചികാഹിപി ഖജ്ജന്തി. ഖയിതബന്ധനാനി കവാടാനി പതന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പിട്ഠസങ്ഘാടം ഉദുക്ഖലികം ഉത്തരപാസക’’ന്തി. കവാടാ ന ഫുസീയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആവിഞ്ഛനച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനരജ്ജു’’ന്തി. കവാടാ ന ഥകിയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗളവട്ടിം കപിസീസകം സൂചികം ഘടിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ന സക്കോന്തി കവാടം അപാപുരിതും. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താളച്ഛിദ്ദം. തീണി താളാനി – ലോഹതാളം, കട്ഠതാളം, വിസാണതാള’’ന്തി. യേഹി [യേപി (സീ. സ്യാ.)] തേ ഉഗ്ഘാടേത്വാ പവിസന്തി [വിസാണതാളം, യേഹി തേ ഉഗ്ഘാടേത്വാ പവിസന്തീതി (ക.)], വിഹാരാ അഗുത്താ ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യന്തകം സൂചിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ തിണച്ഛദനാ ഹോന്തി; സീതകാലേ സീതാ, ഉണ്ഹകാലേ ഉണ്ഹാ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ അവാതപാനകാ ഹോന്തി അചക്ഖുസ്സാ ദുഗ്ഗന്ധാ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീണി വാതപാനാനി – വേദികാവാതപാനം, ജാലവാതപാനം, സലാകവാതപാന’’ന്തി. വാതപാനന്തരികായ കാളകാപി വഗ്ഗുലിയോപി പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വാതപാനചക്കലിക’’ന്തി. ചക്കലികന്തരികായപി കാളകാപി വഗ്ഗുലിയോപി പവിസന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വാതപാനകവാടകം വാതപാനഭിസിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഛമായം സയന്തി. ഗത്താനിപി ചീവരാനിപി പംസുകിതാനി ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിണസന്ഥാരക’’ന്തി. തിണസന്ഥാരകോ ഉന്ദൂരേഹിപി ഉപചികാഹിപി ഖജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മിഡ്ഢി’’ന്തി [മീഢന്തി (സീ.), മിഢിന്തി (സ്യാ.)]. മിഡ്ഢിയാ ഗത്താനി ദുക്ഖാ ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബിദലമഞ്ചക’’ന്തി.

മഞ്ചപീഠാദിഅനുജാനനം

൨൯൭. തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ സോസാനികോ മസാരകോ മഞ്ചോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മസാരകം മഞ്ച’’ന്തി. മസാരകം പീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മസാരകം പീഠ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ സോസാനികോ ബുന്ദികാബദ്ധോ മഞ്ചോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബുന്ദികാബദ്ധം മഞ്ച’’ന്തി. ബുന്ദികാബദ്ധം പീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബുന്ദികാബദ്ധം പീഠ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ സോസാനികോ കുളീരപാദകോ മഞ്ചോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കുളീരപാദകം മഞ്ച’’ന്തി. കുളീരപാദകം പീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കുളീരപാദകം പീഠ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ സോസാനികോ ആഹച്ചപാദകോ മഞ്ചോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ഓരാചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആഹച്ചപാദകം മഞ്ച’’ന്തി. ആഹച്ചപാദകം പീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആഹച്ചപാദകം പീഠ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ ആസന്ദികോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആസന്ദിക’’ന്തി. ഉച്ചകോ ആസന്ദികോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചകമ്പി ആസന്ദിക’’ന്തി. സത്തങ്ഗോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സത്തങ്ഗ’’ന്തി. ഉച്ചകോ സത്തങ്ഗോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചകമ്പി സത്തങ്ഗ’’ന്തി. ഭദ്ദപീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദപീഠ’’ന്തി. പീഠികാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പീഠിക’’ന്തി. ഏളകപാദകം പീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഏളകപാദകം പീഠ’’ന്തി. ആമലകവട്ടികം [ആമലകവണ്ടികം (സ്യാ.)] പീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആമലകവട്ടികം പീഠ’’ന്തി. ഫലകം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഫലക’’ന്തി. കോച്ഛം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കോച്ഛ’’ന്തി. പലാലപീഠം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പലാലപീഠ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചേ മഞ്ചേ സയന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചേ മഞ്ചേ സയിതബ്ബം. യോ സയേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു നീചേ മഞ്ചേ സയന്തോ അഹിനാ ദട്ഠോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ചപടിപാദക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചേ മഞ്ചപടിപാദകേ ധാരേന്തി, സഹ മഞ്ചപടിപാദകേഹി പവേധേന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാ മഞ്ചപടിപാദകാ ധാരേതബ്ബാ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗുലപരമം മഞ്ചപടിപാദക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ സുത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സുത്തം മഞ്ചം വേഠേതു’’ന്തി [വേതുന്തി (സീ.)]. അങ്ഗാനി ബഹുസുത്തം പരിയാദിയന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാ അട്ഠപദകം വേഠേതു’’ന്തി. ചോളകം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചിമിലികം കാതു’’ന്തി. തൂലികാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിജടേത്വാ ബിബ്ബോഹനം [ബിമ്ബോഹനം (സീ. സ്യാ. ബിമ്ബ + ഓഹനം)] കാതും. തീണി തൂലാനി – രുക്ഖതൂലം, ലതാതൂലം, പോടകിതൂല’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അദ്ധകായികാനി [അഡ്ഢകായികാനി (ക.)] ബിബ്ബോഹനാനി ധാരേന്തി. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢകായികാനി ബിബ്ബോഹനാനി ധാരേതബ്ബാനി. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീസപ്പമാണം ബിബ്ബോഹനം കാതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജോ ഹോതി. മനുസ്സാ മഹാമത്താനം അത്ഥായ ഭിസിയോ പടിയാദേന്തി – ഉണ്ണഭിസിം, ചോളഭിസിം, വാകഭിസിം, തിണഭിസിം, പണ്ണഭിസിം. തേ വീതിവത്തേ സമജ്ജേ ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ ഹരന്തി. അദ്ദസാസും ഖോ ഭിക്ഖൂ സമജ്ജട്ഠാനേ ബഹും ഉണ്ണമ്പി ചോളകമ്പി വാകമ്പി തിണമ്പി പണ്ണമ്പി ഛട്ടിതം. ദിസ്വാന ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഭിസിയോ – ഉണ്ണഭിസിം, ചോളഭിസിം, വാകഭിസിം, തിണഭിസിം, പണ്ണഭിസി’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ സേനാസനപരിക്ഖാരികം ദുസ്സം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭിസിം ഓനന്ധിതു’’ന്തി [ഓനദ്ധിതും (സ്യാ.)].

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ മഞ്ചഭിസിം പീഠേ സന്ഥരന്തി, പീഠഭിസിം മഞ്ചേ സന്ഥരന്തി. ഭിസിയോ പരിഭിജ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓനദ്ധമഞ്ചം [ഓനദ്ധമഞ്ചം (ക.) ഏവമുപരിപി] ഓനദ്ധപീഠ’’ന്തി. ഉല്ലോകം അകരിത്വാ സന്ഥരന്തി, ഹേട്ഠതോ നിപതന്തി [നിപടന്തി (ക.), നിപ്ഫടന്തി (സീ.), നിപ്പാടേന്തി (സ്യാ.)] …പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉല്ലോകം കരിത്വാ സന്ഥരിത്വാ ഭിസിം ഓനന്ധിതു’’ന്തി. ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ ഹരന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഫോസിതു’’ന്തി. ഹരന്തിയേവ…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭത്തികമ്മ’’ന്തി. ഹരന്തിയേവ…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥഭത്തികമ്മ’’ന്തി. ഹരന്തിയേവ…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥഭത്തി’’ന്തി.

സേതവണ്ണാദിഅനുജാനനം

൨൯൮. തേന ഖോ പന സമയേന തിത്ഥിയാനം സേയ്യായോ സേതവണ്ണാ ഹോന്തി, കാളവണ്ണകതാ ഭൂമി, ഗേരുകപരികമ്മകതാ ഭിത്തി. ബഹൂ മനുസ്സാ സേയ്യാപേക്ഖകാ ഗച്ഛന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേ സേതവണ്ണം കാളവണ്ണം ഗേരുകപരികമ്മ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഫരുസായ ഭിത്തിയാ സേതവണ്ണോ ന നിപതതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഥുസപിണ്ഡം ദത്വാ പാണികായ പടിബാഹേത്വാ സേതവണ്ണം നിപാതേതു’’ന്തി. സേതവണ്ണോ അനിബന്ധനീയോ ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സണ്ഹമത്തികം ദത്വാ പാണികായ പടിബാഹേത്വാ സേതവണ്ണം നിപാതേതു’’ന്തി. സേതവണ്ണോ അനിബന്ധനീയോ ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇക്കാസം പിട്ഠമദ്ദ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഫരുസായ ഭിത്തിയാ ഗേരുകാ ന നിപതതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഥുസപിണ്ഡം ദത്വാ പാണികായ പടിബാഹേത്വാ ഗേരുകം നിപാതേതു’’ന്തി. ഗേരുകാ അനിബന്ധനീയാ ഹോതി …പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കുണ്ഡകമത്തികം ദത്വാ പാണികായ പടിബാഹേത്വാ ഗേരുകം നിപാതേതു’’ന്തി. ഗേരുകാ അനിബന്ധനീയാ ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാസപകുട്ടം സിത്ഥതേലക’’ന്തി. അച്ചുസ്സന്നം ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചോളകേന പച്ചുദ്ധരിതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഫരുസായ ഭൂമിയാ കാളവണ്ണോ ന നിപതതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഥുസപിണ്ഡം ദത്വാ പാണികായ പടിബാഹേത്വാ കാളവണ്ണം നിപാതേതു’’ന്തി. കാളവണ്ണോ അനിബന്ധനീയോ ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗണ്ഡുമത്തികം ദത്വാ പാണികായ പടിബാഹേത്വാ കാളവണ്ണം നിപാതേതു’’ന്തി. കാളവണ്ണോ അനിബന്ധനീയോ ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇക്കാസം കസാവ’’ന്തി.

പടിഭാനചിത്തപടിക്ഖേപം

൨൯൯. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ വിഹാരേ പടിഭാനചിത്തം കാരാപേന്തി – ഇത്ഥിരൂപകം പുരിസരൂപകം. മനുസ്സാ വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പസ്സിത്വാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – സേയ്യഥാപി ഗിഹീ കാമഭോഗിനോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പടിഭാനചിത്തം കാരാപേതബ്ബം – ഇത്ഥിരൂപകം പുരിസരൂപകം. യോ കാരാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മാലാകമ്മം ലതാകമ്മം മകരദന്തകം പഞ്ചപടിക’’ന്തി.

ഇട്ഠകാചയാദിഅനുജാനനം

൩൦൦. തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ നീചവത്ഥുകാ ഹോന്തി, ഉദകേന ഓത്ഥരിയ്യന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചവത്ഥുകം കാതു’’ന്തി. ചയോ പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചിനിതും തയോ ചയേ – ഇട്ഠകാചയം, സിലാചയം, ദാരുചയ’’ന്തി. ആരോഹന്താ വിഹഞ്ഞന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തയോ സോപാനേ – ഇട്ഠകാസോപാനം, സിലാസോപാനം, ദാരുസോപാന’’ന്തി. ആരോഹന്താ പരിപതന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആലമ്ബനബാഹ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ ആളകമന്ദാ ഹോന്തി. ഭിക്ഖൂ ഹിരിയന്തി നിപജ്ജിതും. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിരോകരണി’’ന്തി. തിരോകരണിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢകുട്ടക’’ന്തി. അഡ്ഢകുട്ടകാ ഉപരിതോ ഓലോകേന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഗബ്ഭേ – സിവികാഗബ്ഭം, നാളികാഗബ്ഭം, ഹമ്മിയഗബ്ഭ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഖുദ്ദകേ വിഹാരേ മജ്ഝേ ഗബ്ഭം കരോന്തി. ഉപചാരോ ന ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഖുദ്ദകേ വിഹാരേ ഏകമന്തം ഗബ്ഭം കാതും, മഹല്ലകേ മജ്ഝേ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരസ്സ കുട്ടപാദോ ജീരതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കുലങ്കപാദക’’ന്തി [കുളുങ്കപാദകന്തി (സീ.)]. വിഹാരസ്സ കുട്ടോ ഓവസ്സതി…പേ…‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിത്താണകിടികം ഉദ്ദസുധ’’ന്തി [ഉദ്ധാസുധന്തി (സ്യാ.)].

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിണച്ഛദനാ അഹി ഖന്ധേ പതതി. സോ ഭീതോ വിസ്സരമകാസി. ഭിക്ഖൂ ഉപധാവിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ആവുസോ, വിസ്സരമകാസീ’’തി? അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിതാന’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ മഞ്ചപാദേപി പീഠപാദേപി ഥവികായോ ലഗ്ഗേന്തി. ഉന്ദൂരേഹിപി ഉപചികാഹിപി ഖജ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭിത്തിഖിലം നാഗദന്തക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ മഞ്ചേപി പീഠേപി ചീവരം നിക്ഖിപന്തി. ചീവരം പരിഭിജ്ജിതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേ ചീവരവംസം ചീവരരജ്ജു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ അനാളിന്ദകാ ഹോന്തി അപ്പടിസ്സരണാ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആളിന്ദം പഘനം പകുട്ടം [പകുഡ്ഡം (സീ.)] ഓസാരക’’ന്തി. ആളിന്ദാ പാകടാ ഹോന്തി. ഭിക്ഖൂ ഹിരിയന്തി നിപജ്ജിതും…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സംസരണകിടികം ഉഗ്ഘാടനകിടിക’’ന്തി.

ഉപട്ഠാനസാലാഅനുജാനനം

൩൦൧. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അജ്ഝോകാസേ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗം കരോന്താ സീതേനപി ഉണ്ഹേനപി കിലമന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉപട്ഠാനസാല’’ന്തി. ഉപട്ഠാനസാലാ നീചവത്ഥുകാ ഹോതി, ഉദകേന ഓത്ഥരിയ്യതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചവത്ഥുകം കാതു’’ന്തി. ചയോ പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചിനിതും തയോ ചയേ – ഇട്ഠകാചയം, സിലാചയം, ദാരുചയ’’ന്തി. ആരോഹന്താ വിഹഞ്ഞന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തയോ സോപാനേ – ഇട്ഠകാസോപാനം, സിലാസോപാനം, ദാരുസോപാന’’ന്തി. ആരോഹന്താ പരിപതന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആലമ്ബനബാഹ’’ന്തി. ഉപട്ഠാനസാലായ തിണചുണ്ണം പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതും – സേതവണ്ണം കാളവണ്ണം ഗേരുകപരികമ്മം മാലാകമ്മം ലതാകമ്മം മകരദന്തകം പഞ്ചപടികം ചീവരവംസം ചീവരരജ്ജു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അജ്ഝോകാസേ ഛമായ ചീവരം പത്ഥരന്തി. ചീവരം പംസുകിതം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝോകാസേ ചീവരവംസം ചീവരരജ്ജു’’ന്തി. പാനീയം ഓതപ്പതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാനീയസാലം പാനീയമണ്ഡപ’’ന്തി. പാനീയസാലാ നീചവത്ഥുകാ ഹോതി, ഉദകേന ഓത്ഥരിയ്യതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചവത്ഥുകം കാതു’’ന്തി. ചയോ പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചിനിതും തയോ ചയേ – ഇട്ഠകാചയം, സിലാചയം, ദാരുചയ’’ന്തി. ആരോഹന്താ വിഹഞ്ഞന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തയോ സോപാനേ – ഇട്ഠകാസോപാനം, സിലാസോപാനം, ദാരുസോപാന’’ന്തി. ആരോഹന്താ പരിപതന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആലമ്ബനബാഹ’’ന്തി. പാനീയസാലായ തിണചുണ്ണം പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതും – സേതവണ്ണം കാളവണ്ണം ഗേരുകപരികമ്മം മാലാകമ്മം ലതാകമ്മം മകരദന്തകം പഞ്ചപടികം ചീവരവംസം ചീവരരജ്ജു’’ന്തി. പാനീയഭാജനം ന സംവിജ്ജതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാനീയസങ്ഖം പാനീയസരാവക’’ന്തി.

പാകാരാദിഅനുജാനനം

൩൦൨. തേന ഖോ പന സമയേന വിഹാരാ അപരിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിക്ഖിപിതും തയോ പാകാരേ – ഇട്ഠകാപാകാരം, സിലാപാകാരം, ദാരുപാകാര’’ന്തി. കോട്ഠകോ ന ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠക’’ന്തി. കോട്ഠകോ നീചവത്ഥുകോ ഹോതി, ഉദകേന ഓത്ഥരിയ്യതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചവത്ഥുകം കാതു’’ന്തി. കോട്ഠകസ്സ കവാടം ന ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കവാടം പിട്ഠസങ്ഘാടം ഉദുക്ഖലികം ഉത്തരപാസകം അഗ്ഗളവട്ടിം കപിസീസകം സൂചികം ഘടികം താളച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനരജ്ജു’’ന്തി. കോട്ഠകേ തിണചുണ്ണം പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതും – സേതവണ്ണം കാളവണ്ണം ഗേരുകപരികമ്മം മാലാകമ്മം ലതാകമ്മം മകരദന്തകം പഞ്ചപടിക’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന പരിവേണം ചിക്ഖല്ലം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മരുമ്ബം ഉപകിരിതു’’ന്തി. ന പരിയാപുണന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പദരസിലം നിക്ഖിപിതു’’ന്തി. ഉദകം സന്തിട്ഠതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകനിദ്ധമന’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ പരിവേണേ തഹം തഹം അഗ്ഗിട്ഠാനം കരോന്തി. പരിവേണം ഉക്ലാപം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഏകമന്തം അഗ്ഗിസാലം കാതു’’ന്തി. അഗ്ഗിസാലാ നീചവത്ഥുകാ ഹോതി, ഉദകേന ഓത്ഥരിയ്യതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചവത്ഥുകം കാതു’’ന്തി. ചയോ പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചിനിതും തയോ ചയേ – ഇട്ഠകാചയം, സിലാചയം, ദാരുചയ’’ന്തി. ആരോഹന്താ വിഹഞ്ഞന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തയോ സോപാനേ – ഇട്ഠകാസോപാനം, സിലാസോപാനം, ദാരുസോപാന’’ന്തി. ആരോഹന്താ പരിപതന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആലമ്ബനബാഹ’’ന്തി. അഗ്ഗിസാലായ കവാടം ന ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കവാടം പിട്ഠസങ്ഘാടം ഉദുക്ഖലികം ഉത്തരപാസകം അഗ്ഗളവട്ടിം കപിസീസകം സൂചികം ഘടികം താളച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനരജ്ജു’’ന്തി. അഗ്ഗിസാലായ തിണചുണ്ണം പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതും – സേതവണ്ണം കാളവണ്ണം ഗേരുകപരികമ്മം മാലാകമ്മം ലതാകമ്മം മകരദന്തകം പഞ്ചപടികം ചീവരവംസം ചീവരരജ്ജു’’ന്തി.

ആരാമപരിക്ഖേപഅനുജാനനം

൩൦൩. തേന ഖോ പന സമയേന ആരാമോ അപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി. അജകാപി പസുകാപി ഉപരോപേ വിഹേഠേന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിക്ഖിപിതും തയോ വാടേ – വേളുവാടം, കണ്ഡകവാടം [വടേ വേളുവടം കണ്ഡകവടം (സ്യാ.)], പരിഖ’’ന്തി. കോട്ഠകോ ന ഹോതി. തഥേവ അജകാപി പസുകാപി ഉപരോപേ വിഹേഠേന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠകം അപേസിം യമകകവാടം തോരണം പലിഘ’’ന്തി. കോട്ഠകേ തിണചുണ്ണം പരിപതതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഓഗുമ്ഫേത്വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തം കാതും – സേതവണ്ണം കാളവണ്ണം ഗേരുകപരികമ്മം മാലാകമ്മം ലതാകമ്മം മകരദന്തകം പഞ്ചപടിക’’ന്തി. ആരാമോ ചിക്ഖല്ലോ ഹോതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മരുമ്ബം ഉപകിരിതു’’ന്തി. ന പരിയാപുണന്തി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പദരസിലം നിക്ഖിപിതു’’ന്തി. ഉദകം സന്തിട്ഠതി…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകനിദ്ധമന’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ സുധാമത്തികാലേപനം പാസാദം കാരേതുകാമോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കിം നു ഖോ ഭഗവതാ ഛദനം അനുഞ്ഞാതം, കിം അനനുഞ്ഞാത’’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഛദനാനി – ഇട്ഠകാഛദനം, സിലാഛദനം, സുധാഛദനം, തിണച്ഛദനം, പണ്ണച്ഛദന’’ന്തി.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

൨. ദുതിയഭാണവാരോ

അനാഥപിണ്ഡികവത്ഥു

൩൦൪. തേന ഖോ പന സമയേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ ഭഗിനിപതികോ ഹോതി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി രാജഗഹം അഗമാസി കേനചിദേവ കരണീയേന. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹകേന സേട്ഠിനാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ദാസേ ച കമ്മകാരേ [കമ്മകരേ (സീ. സ്യാ.)] ച ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ യാഗുയോ പചഥ, ഭത്താനി പചഥ, സൂപാനി സമ്പാദേഥ, ഉത്തരിഭങ്ഗാനി സമ്പാദേഥാ’’തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പുബ്ബേ ഖ്വായം ഗഹപതി മയി ആഗതേ സബ്ബകിച്ചാനി നിക്ഖിപിത്വാ മമഞ്ഞേവ സദ്ധിം പടിസമ്മോദതി. സോദാനായം വിക്ഖിത്തരൂപോ ദാസേ ച കമ്മകാരേ ച ആണാപേസി – ‘തേന ഹി, ഭണേ, കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ യാഗുയോ പചഥ, ഭത്താനി പചഥ, സൂപാനി സമ്പാദേഥ, ഉത്തരിഭങ്ഗാനി സമ്പാദേഥാ’തി. കിം നു ഖോ ഇമസ്സ ഗഹപതിസ്സ ആവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി, വിവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി, മഹായഞ്ഞോ വാ പച്ചുപട്ഠിതോ, രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ബലകായേനാ’’തി?

അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ ദാസേ ച കമ്മകാരേ ച ആണാപേത്വാ യേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ സദ്ധിം പടിസമ്മോദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജഗഹകം സേട്ഠിം അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഏതദവോച – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, മയി ആഗതേ സബ്ബകിച്ചാനി നിക്ഖിപിത്വാ മമഞ്ഞേവ സദ്ധിം പടിസമ്മോദസി. സോദാനി ത്വം വിക്ഖിത്തരൂപോ ദാസേ ച കമ്മകാരേ ച ആണാപേസി – ‘തേന ഹി, ഭണേ, കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ യാഗുയോ പചഥ, ഭത്താനി പചഥ, സൂപാനി സമ്പാദേഥ, ഉത്തരിഭങ്ഗാനി സമ്പാദേഥാ’തി. കിം നു ഖോ തേ, ഗഹപതി, ആവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി, വിവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി, മഹായഞ്ഞോ വാ പച്ചുപട്ഠിതോ, രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ബലകായേനാ’’തി? ‘‘ന മേ, ഗഹപതി, ആവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി, നാപി വിവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി, നാപി രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ബലകായേന; അപി ച മേ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ; സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ’’തി. ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം, ഗഹപതി, വദേസീ’’തി? ‘‘ബുദ്ധോ ത്യാഹം, ഗഹപതി, വദാമീ’’തി. ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം, ഗഹപതി, വദേസീ’’തി? ‘‘ബുദ്ധോ ത്യാഹം, ഗഹപതി, വദാമീ’’തി. ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം, ഗഹപതി, വദേസീ’’തി? ‘‘ബുദ്ധോ ത്യാഹം, ഗഹപതി, വദാമീ’’തി. ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ, ഗഹപതി, ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം യദിദം – ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി. സക്കാ നു ഖോ, ഗഹപതി, ഇമം കാലം തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി? ‘‘അകാലോ ഖോ, ഗഹപതി, ഇമം കാലം തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. സ്വേദാനി ത്വം കാലേന തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സസി അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി – സ്വേദാനാഹം കാലേന തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമി അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധന്തി – ബുദ്ധഗതായ സതിയാ നിപജ്ജിത്വാ രത്തിയാ സുദം തിക്ഖത്തും വുട്ഠാസി പഭാതം മഞ്ഞമാനോ.

൩൦൫. [സം. നി. ൧.൨൪൨] അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന സിവകദ്വാരം [സീവദ്വാരം (സീ.), സീതവനദ്വാരം (സ്യാ.)] തേനുപസങ്കമി. അമനുസ്സാ ദ്വാരം വിവരിംസു. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നഗരമ്ഹാ നിക്ഖന്തസ്സ ആലോകോ അന്തരധായി, അന്ധകാരോ പാതുരഹോസി, ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ഉദപാദി; തതോവ പുന നിവത്തിതുകാമോ അഹോസി. അഥ ഖോ സിവകോ [സീവകോ (സീ. സ്യാ.)] യക്ഖോ അന്തരഹിതോ സദ്ദമനുസ്സാവേസി –

‘‘സതം ഹത്ഥീ സതം അസ്സാ, സതം അസ്സതരീരഥാ;

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ;

ഏകസ്സ പദവീതിഹാരസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം [സോളസിന്തി (സീ. ക.)].

‘‘അഭിക്കമ ഗഹപതി അഭിക്കമ ഗഹപതി;

അഭിക്കന്തം തേ സേയ്യോ നോ പടിക്കന്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ അന്ധകാരോ അന്തരധായി, ആലോകോ പാതുരഹോസി. യം അഹോസി ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ സോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ…പേ… അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ ആലോകോ അന്തരധായി, അന്ധകാരോ പാതുരഹോസി, ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ഉദപാദി, തതോവ പുന നിവത്തിതുകാമോ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ സിവകോ യക്ഖോ അന്തരഹിതോ സദ്ദമനുസ്സാവേസി –

‘‘സതം ഹത്ഥീ സതം അസ്സാ, സതം അസ്സതരീരഥാ;

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ;

ഏകസ്സ പദവീതിഹാരസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം.

‘‘അഭിക്കമ ഗഹപതി അഭിക്കമ ഗഹപതി,

അഭിക്കന്തം തേ സേയ്യോ നോ പടിക്കന്ത’’ന്തി.

തതിയമ്പി ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ അന്ധകാരോ അന്തരധായി, ആലോകോ പാതുരഹോസി, യം അഹോസി ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ, സോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന സീതവനം തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമതി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ചങ്കമാ ഓരോഹിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘ഏഹി സുദത്താ’’തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി – നാമേന മം ഭഗവാ ആലപതീതി – ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, ഭഗവാ സുഖം സയിത്ഥാ’’തി?

[സം. നി. ൧.൨൪൨] ‘‘സബ്ബദാ വേ സുഖം സേതി, ബ്രാഹ്മണോ പരിനിബ്ബുതോ;

യോ ന ലിമ്പതി കാമേസു, സീതിഭൂതോ നിരൂപധി.

‘‘സബ്ബാ ആസത്തിയോ ഛേത്വാ, വിനേയ്യ ഹദയേ ദരം;

ഉപസന്തോ സുഖം സേതി, സന്തിം പപ്പുയ്യ ചേതസാ’’തി [ചേതസോതി (സീ. സ്യാ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം [ആനുപുബ്ബികഥം (സീ.)] കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം, കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവമേവ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. അധിവാസേതു ച മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അസ്സോസി ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികേന കിര ഗഹപതിനാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ’’തി.

൩൦൬. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ സേട്ഠീ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘തയാ കിര, ഗഹപതി, സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ. ത്വഞ്ചാസി ആഗന്തുകോ. ദേമി തേ, ഗഹപതി, വേയ്യായികം യേന ത്വം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കരേയ്യാസീ’’തി. ‘‘അലം, ഗഹപതി അത്ഥി മേ വേയ്യായികം യേനാഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കരിസ്സാമീ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികേന കിര ഗഹപതിനാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ’’തി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘തയാ കിര, ഗഹപതി, സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ. ത്വഞ്ചാസി ആഗന്തുകോ. ദേമി തേ, ഗഹപതി, വേയ്യായികം യേന ത്വം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കരേയ്യാസീ’’തി. ‘‘അലം അയ്യ; അത്ഥി മേ വേയ്യായികം യേനാഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കരിസ്സാമീ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികേന കിര ഗഹപതിനാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘തയാ കിര, ഗഹപതി, സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ. ത്വഞ്ചാസി ആഗന്തുകോ. ദേമി തേ, ഗഹപതി, വേയ്യായികം യേന ത്വം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കരേയ്യാസീ’’തി. ‘‘അലം ദേവ; അത്ഥി മേ വേയ്യായികം യേനാഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ, ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം, ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വസ്സാവാസം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ, ഗഹപതി, തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ, അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

൩൦൭. തേന ഖോ പന സമയേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ബഹുമിത്തോ ഹോതി ബഹുസഹായോ ആദേയ്യവാചോ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി രാജഗഹേ തം കരണീയം തീരേത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന പക്കാമി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി അന്തരാമഗ്ഗേ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘ആരാമേ, അയ്യാ, കരോഥ, വിഹാരേ പതിട്ഠാപേഥ, ദാനാനി പട്ഠപേഥ. ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ. സോ ച മയാ ഭഗവാ നിമന്തിതോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ തേ മനുസ്സാ അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ഉയ്യോജിതാ ആരാമേ അകംസു, വിഹാരേ പതിട്ഠാപേസും, ദാനാനി പട്ഠപേസും.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സമന്താ സാവത്ഥിം അനുവിലോകേസി – ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഭഗവാ വിഹരേയ്യ? യം അസ്സ ഗാമതോ നേവ അതിദൂരേ ന അച്ചാസന്നേ, ഗമനാഗമനസമ്പന്നം, അത്ഥികാനം അത്ഥികാനം മനുസ്സാനം അഭിക്കമനീയം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം, രത്തിം അപ്പസദ്ദം, അപ്പനിഗ്ഘോസം, വിജനവാതം, മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകം, പടിസല്ലാനസാരുപ്പ’’ന്തി.

അദ്ദസാ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ജേതസ്സ കുമാരസ്സ [രാജകുമാരസ്സ (സീ. സ്യാ. കം.)] ഉയ്യാനം – ഗാമതോ നേവ അതിദൂരേ ന അച്ചാസന്നേ, ഗമനാഗമനസമ്പന്നം, അത്ഥികാനം അത്ഥികാനം മനുസ്സാനം അഭിക്കമനീയം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം, രത്തിം അപ്പസദ്ദം, അപ്പനിഗ്ഘോസം, വിജനവാതം, മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകം, പടിസല്ലാനസാരുപ്പം. ദിസ്വാന യേന ജേതോ കുമാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ജേതം കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘ദേഹി മേ, അയ്യപുത്ത, ഉയ്യാനം ആരാമം കാതു’’ന്തി [കേതും (വജീരബുദ്ധിടീകായം)]. ‘‘അദേയ്യോ, ഗഹപതി, ആരാമോ അപി കോടിസന്ഥരേനാ’’തി. ‘‘ഗഹിതോ, അയ്യപുത്ത, ആരാമോ’’തി. ‘‘ന, ഗഹപതി, ഗഹിതോ ആരാമോ’’തി. ഗഹിതോ ന ഗഹിതോതി വോഹാരികേ മഹാമത്തേ പുച്ഛിംസു. മഹാമത്താ ഏവമാഹംസു – ‘‘യതോ തയാ, അയ്യപുത്ത, അഗ്ഘോ കതോ, ഗഹിതോ ആരാമോ’’തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി സകടേഹി ഹിരഞ്ഞം നിബ്ബാഹാപേത്വാ ജേതവനം കോടിസന്ഥരം സന്ഥരാപേസി. സകിം നീഹടം ഹിരഞ്ഞം ഥോകസ്സ ഓകാസസ്സ കോട്ഠകസാമന്താ നപ്പഹോതി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, ഹിരഞ്ഞം ആഹരഥ; ഇമം ഓകാസം സന്ഥരിസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ ജേതസ്സ കുമാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ ഇദം ഓരകം ഭവിസ്സതി, യഥായം ഗഹപതി താവ ബഹും ഹിരഞ്ഞം പരിച്ചജതീ’’തി. അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഗഹപതി; മാ തം ഓകാസം സന്ഥരാപേസി. ദേഹി മേ ഏതം ഓകാസം. മമേതം ദാനം ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി – അയം ഖോ ജേതോ കുമാരോ അഭിഞ്ഞാതോ ഞാതമനുസ്സോ; മഹത്ഥികോ ഖോ പന ഏവരൂപാനം ഞാതമനുസ്സാനം ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പസാദോതി – തം ഓകാസം ജേതസ്സ കുമാരസ്സ പാദാസി [അദാസി (സ്യാ.)]. അഥ ഖോ ജേതോ കുമാരോ തസ്മിം ഓകാസേ കോട്ഠകം മാപേസി.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ജേതവനേ വിഹാരേ കാരാപേസി, പരിവേണാനി കാരാപേസി, കോട്ഠകേ കാരാപേസി, ഉപട്ഠാനസാലായോ കാരാപേസി, അഗ്ഗിസാലായോ കാരാപേസി, കപ്പിയകുടിയോ കാരാപേസി, വച്ചകുടിയോ കാരാപേസി, ചങ്കമേ കാരാപേസി, ചങ്കമനസാലായോ കാരാപേസി, ഉദപാനേ കാരാപേസി, ഉദപാനസാലായോ കാരാപേസി, ജന്താഘരേ കാരാപേസി, ജന്താഘരസാലായോ കാരാപേസി, പോക്ഖരണിയോ കാരാപേസി, മണ്ഡപേ കാരാപേസി.

നവകമ്മദാനം

൩൦൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന വേസാലീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന വേസാലീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ സക്കച്ചം നവകമ്മം കരോന്തി. യേപി ഭിക്ഖൂ നവകമ്മം അധിട്ഠേന്തി തേപി സക്കച്ചം ഉപട്ഠേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരസ്സ ദലിദ്ദസ്സ തുന്നവായസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ ഇദം ഓരകം ഭവിസ്സതി, യഥയിമേ മനുസ്സാ സക്കച്ചം നവകമ്മം കരോന്തി; യംനൂനാഹമ്പി നവകമ്മം കരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ദലിദ്ദോ തുന്നവായോ സാമം ചിക്ഖല്ലം മദ്ദിത്വാ ഇട്ഠകായോ ചിനിത്വാ കുട്ടം ഉട്ഠാപേസി. തേന അകുസലകേന ചിതാ വങ്കാ ഭിത്തി പരിപതി. ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ സോ ദലിദ്ദോ തുന്നവായോ സാമം ചിക്ഖല്ലം മദ്ദിത്വാ ഇട്ഠകായോ ചിനിത്വാ കുട്ടം ഉട്ഠാപേസി. തേന അകുസലകേന ചിതാ വങ്കാ ഭിത്തി പരിപതി. അഥ ഖോ സോ ദലിദ്ദോ തുന്നവായോ ഉജ്ഝായതി ഖിയ്യതി വിപാചേതി – ‘‘യേ ഇമേസം സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ദേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തേ ഇമേ ഓവദന്തി അനുസാസന്തി, തേസഞ്ച നവകമ്മം അധിട്ഠേന്തി. അഹം പനമ്ഹി ദലിദ്ദോ. ന മം കോചി ഓവദതി വാ അനുസാസതി വാ നവകമ്മം വാ അധിട്ഠേതീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ദലിദ്ദസ്സ തുന്നവായസ്സ ഉജ്ഝായന്തസ്സ ഖിയ്യന്തസ്സ വിപാചേന്തസ്സ. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നവകമ്മം ദാതും. നവകമ്മികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിസ്സതി – ‘കിന്തി നു ഖോ വിഹാരോ ഖിപ്പം പരിയോസാനം ഗച്ഛേയ്യാ’തി; ഖണ്ഡം ഫുല്ലം പടിസങ്ഖരിസ്സതി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ദാതബ്ബം. പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ, യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

൩൦൯. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഗഹപതിനോ വിഹാരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നവകമ്മം ദദേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഗഹപതിനോ വിഹാരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നവകമ്മം ദേതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഗഹപതിനോ വിഹാരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നവകമ്മസ്സ ദാനം, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘ദിന്നോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഗഹപതിനോ വിഹാരോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നവകമ്മം. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

അഗ്ഗാസനാദിഅനുജാനനം

൩൧൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ വേസാലിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖൂ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ വിഹാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, സേയ്യായോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി – ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാ വിഹാരേസു പരിഗ്ഗഹിതേസു, സേയ്യാസു പരിഗ്ഗഹിതാസു, സേയ്യം അലഭമാനോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഉക്കാസി. ആയസ്മാപി സാരിപുത്തോ ഉക്കാസി. ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി? ‘‘അഹം, ഭഗവാ, സാരിപുത്തോ’’തി. ‘‘കിസ്സ ത്വം, സാരിപുത്തം, ഇധ നിസിന്നോ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖൂ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ വിഹാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, സേയ്യായോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി – ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ വിഹാരേ പരിഗ്ഗഹേസ്സന്തി, സേയ്യായോ പരിഗ്ഗഹേസ്സന്തി – ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീതി! നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി?

ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ഖത്തിയകുലാ പബ്ബജിതോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ബ്രാഹ്മണകുലാ പബ്ബജിതോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ഗഹപതികുലാ പബ്ബജിതോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, സുത്തന്തികോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, വിനയധരോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ധമ്മകഥികോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, സോതാപന്നോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, സകദാഗാമീ…പേ… യോ, ഭഗവാ, അനാഗാമീ…പേ… യോ, ഭഗവാ, അരഹാ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, തേവിജ്ജോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘യോ, ഭഗവാ, ഛളഭിഞ്ഞോ സോ അരഹതി അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’’ന്തി.

൩൧൧. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവന്തപദേസേ [ഹിമവന്തപസ്സേ (സീ. സ്യാ.)] മഹാനിഗ്രോധോ അഹോസി. തം തയോ സഹായാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിംസു – തിത്തിരോ ച, മക്കടോ ച, ഹത്ഥിനാഗോ ച. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ അസഭാഗവുത്തികാ വിഹരന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേസം സഹായാനം ഏതദഹോസി – ‘അഹോ നൂന മയം ജാനേയ്യാമ യം അമ്ഹാകം ജാതിയാ മഹന്തതരം തം മയം സക്കരേയ്യാമ ഗരും കരേയ്യാമ മാനേയ്യാമ പൂജേയ്യാമ, തസ്സ ച മയം ഓവാദേ തിട്ഠേയ്യാമാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരോ ച മക്കടോ ച ഹത്ഥിനാഗം പുച്ഛിംസു – ‘ത്വം, സമ്മ, കിം പോരാണം സരസീ’തി? ‘യദാഹം, സമ്മാ, പോതോ ഹോമി, ഇമം നിഗ്രോധം അന്തരാ സത്ഥീനം [അന്തരാസത്ഥികം (സീ.)] കരിത്വാ അതിക്കമാമി, അഗ്ഗങ്കുരകം മേ ഉദരം ഛുപതി. ഇമാഹം, സമ്മാ, പോരാണം സരാമീ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരോ ച ഹത്ഥിനാഗോ ച മക്കടം പുച്ഛിംസു – ‘ത്വം, സമ്മ, കിം പോരാണം സരസീ’തി? ‘യദാഹം, സമ്മാ, ഛാപോ ഹോമി, ഛമായം നിസീദിത്വാ ഇമസ്സ നിഗ്രോധസ്സ അഗ്ഗങ്കുരകം ഖാദാമി. ഇമാഹം, സമ്മാ, പോരാണം സരാമീ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മക്കടോ ച ഹത്ഥിനാഗോ ച തിത്തിരം പുച്ഛിംസു – ‘ത്വം, സമ്മ, കിം പോരാണം സരസീ’തി? ‘അമുകസ്മിം, സമ്മാ, ഓകാസേ മഹാനിഗ്രോധോ അഹോസി. തതോ അഹം ഫലം ഭക്ഖിത്വാ ഇമസ്മിം ഓകാസേ വച്ചം അകാസിം; തസ്സായം നിഗ്രോധോ ജാതോ. തദാഹം, സമ്മാ, ജാതിയാ മഹന്തതരോ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മക്കടോ ച ഹത്ഥിനാഗോ ച തിത്തിരം ഏതദവോചും – ‘ത്വം, സമ്മ, അമ്ഹാകം ജാതിയാ മഹന്തതരോ. തം മയം സക്കരിസ്സാമ ഗരും കരിസ്സാമ മാനേസ്സാമ പൂജേസ്സാമ, തുയ്ഹഞ്ച മയം ഓവാദേ പതിട്ഠിസ്സാമാ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരോ മക്കടഞ്ച ഹത്ഥിനാഗഞ്ച പഞ്ചസു സീലേസു സമാദപേസി, അത്തനാ ച പഞ്ചസു സീലേസു സമാദായ വത്തതി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ സപ്പതിസ്സാ സഭാഗവുത്തികാ വിഹരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിംസു. ഏവം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരിയം നാമ ബ്രഹ്മചരിയം അഹോസി.

[ജാ. ൧.൧.൩൭] ‘‘യേ വുഡ്ഢമപചായന്തി, നരാ ധമ്മസ്സ കോവിദാ;

ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച പാസംസാ, സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീ’’തി.

‘‘തേ ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ സപ്പതിസ്സാ സഭാഗവുത്തികാ വിഹരിസ്സന്തി. ഇധ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സോഭേഥ യം തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ അസഭാഗവുത്തികാ വിഹരേയ്യാഥ? നേതം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം, പച്ചുട്ഠാനം, അഞ്ജലികമ്മം, സാമീചികമ്മം, അഗ്ഗാസനം, അഗ്ഗോദകം, അഗ്ഗപിണ്ഡം. ന ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘികം യഥാവുഡ്ഢം പടിബാഹിതബ്ബം. യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

അവന്ദിയാദിപുഗ്ഗലാ

൩൧൨. ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അവന്ദിയാ – പുരേ ഉപസമ്പന്നേന പച്ഛാ ഉപസമ്പന്നോ അവന്ദിയോ, അനുപസമ്പന്നോ അവന്ദിയോ, നാനാസംവാസകോ വുഡ്ഢതരോ അധമ്മവാദീ അവന്ദിയോ, മാതുഗാമോ അവന്ദിയോ, പണ്ഡകോ അവന്ദിയോ, പാരിവാസികോ അവന്ദിയോ, മൂലായപടികസ്സനാരഹോ അവന്ദിയോ, മാനത്താരഹോ അവന്ദിയോ, മാനത്തചാരികോ അവന്ദിയോ, അബ്ഭാനാരഹോ അവന്ദിയോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ അവന്ദിയാ.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, വന്ദിയാ – പച്ഛാ ഉപസമ്പന്നേന പുരേ ഉപസമ്പന്നോ വന്ദിയോ, നാനാസംവാസകോ വുഡ്ഢതരോ ധമ്മവാദീ വന്ദിയോ, സദേവകേ ഭിക്ഖവേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വന്ദിയോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ വന്ദിയാ’’തി.

ആസനപ്പടിബാഹനപടിക്ഖേപം

൩൧൩. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ മണ്ഡപേ പടിയാദേന്തി, സന്ഥരേ പടിയാദേന്തി, ഓകാസേ പടിയാദേന്തി. ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖൂ – ‘സങ്ഘികഞ്ഞേവ ഭഗവതാ യഥാവുഡ്ഢം അനുഞ്ഞാതം, നോ ഉദ്ദിസ്സകത’ന്തി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മണ്ഡപേപി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, സന്ഥരേപി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, ഓകാസേപി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി – ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാ മണ്ഡപേസു പരിഗ്ഗഹിതേസു, സന്ഥരേസു പരിഗ്ഗഹിതേസു, ഓകാസേസു പരിഗ്ഗഹിതേസു, ഓകാസം അലഭമാനോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ഉക്കാസി. ആയസ്മാപി സാരിപുത്തോ ഉക്കാസി. ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി? ‘‘അഹം, ഭഗവാ, സാരിപുത്തോ’’തി. ‘‘കിസ്സ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇധ നിസിന്നോ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖൂ – ‘സങ്ഘികഞ്ഞേവ ഭഗവതാ യഥാവുഡ്ഢം അനുഞ്ഞാതം, നോ ഉദ്ദിസ്സകത’ന്തി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മണ്ഡപേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, സന്ഥരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, ഓകാസേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി – ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഭവിസ്സതി, ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉദ്ദിസ്സകതമ്പി യഥാവുഡ്ഢം പടിബാഹേതബ്ബം. യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

ഗിഹിവികതഅനുജാനനം

൩൧൪. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി പഞ്ഞപേന്തി, സേയ്യഥിദം – ആസന്ദിം, പല്ലങ്കം, ഗോനകം, ചിത്തകം, പടികം, പടലികം, തൂലികം, വികതികം, ഉദ്ദലോമിം, ഏകന്തലോമിം, കട്ടിസ്സം, കോസേയ്യം [കോസേയ്യം കമ്ബലം (സീ. സ്യാ.)], കുത്തകം, ഹത്ഥത്ഥരം, അസ്സത്ഥരം, രഥത്ഥരം, അജിനപവേണിം, കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം, സഉത്തരച്ഛദം, ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ നാഭിനിസീദന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഠപേത്വാ തീണി – ആസന്ദിം, പല്ലങ്കം, തൂലികം – ഗിഹിവികതം [ഗിഹിവികടം (സീ. ക.), അവസേസം ഗിഹിവികടം (സ്യാ.)] അഭിനിസീദിതും, നത്വേവ അഭിനിപജ്ജിതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ തൂലോനദ്ധം മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി പഞ്ഞപേന്തി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ നാഭിനിസീദന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹിവികതം അഭിനിസീദിതും, നത്വേവ അഭിനിപജ്ജിതു’’ന്തി.

ജേതവനവിഹാരാനുമോദനാ

൩൧൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ, ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം, ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥാഹം, ഭന്തേ, ജേതവനേ പടിപജ്ജാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, ജേതവനം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ജേതവനം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാപേസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

‘‘തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

‘‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

ആസനപ്പടിബാഹനാദി

൩൧൬. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ആജീവകസാവകസ്സ മഹാമത്തസ്സ സങ്ഘഭത്തം ഹോതി. ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വിപ്പകതഭോജനം ആനന്തരികം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേസി. ഭത്തഗ്ഗം കോലാഹലം അഹോസി. അഥ ഖോ സോ മഹാമത്തോ ഉജ്ഝായതി ഖിയ്യതി വിപാചേതി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വിപ്പകതഭോജനം ആനന്തരികം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേസ്സന്തി! ഭത്തഗ്ഗം കോലാഹലം അഹോസി. നനു നാമ ലബ്ഭാ അഞ്ഞത്രാപി നിസിന്നേന യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി? അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തസ്സ മഹാമത്തസ്സ ഉജ്ഝായന്തസ്സ ഖിയ്യന്തസ്സ വിപാചേന്തസ്സ. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വിപ്പകതഭോജനം ആനന്തരികം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേസ്സതി! ഭത്തഗ്ഗം കോലാഹലം അഹോസീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഉപനന്ദ, പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വിപ്പകതഭോജനം ആനന്തരികം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേസി, ഭത്തഗ്ഗം കോലാഹലം അഹോസീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വിപ്പകതഭോജനം ആനന്തരികം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേസ്സസി? ഭത്തഗ്ഗം കോലാഹലം അഹോസി. നേതം, മോഘപുരിസ, അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, വിപ്പകതഭോജനോ [ഭോജനോ ആനന്തരികോ (സ്യാ.)] ഭിക്ഖു വുട്ഠാപേതബ്ബോ. യോ വുട്ഠാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സചേ വുട്ഠാപേതി, പവാരിതോ ച ഹോതി, ‘ഗച്ഛ ഉദകം ആഹരാ’തി വത്തബ്ബോ. ഏവഞ്ചേതം ലഭേഥ, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ലഭേഥ, സാധുകം സിത്ഥാനി ഗിലിത്വാ വുഡ്ഢതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആസനം ദാതബ്ബം. ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, കേനചി പരിയായേന വുഡ്ഢതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആസനം പടിബാഹിതബ്ബന്തി വദാമി. യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി’’.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഗിലാനേ ഭിക്ഖൂ വുട്ഠാപേന്തി. ഗിലാനാ ഏവം വദേന്തി – ‘‘ന മയം, ആവുസോ, സക്കോമ വുട്ഠാതും, ഗിലാനാമ്ഹാ’’തി. ‘‘മയം ആയസ്മന്തേ വുട്ഠാപേസ്സാമാ’’തി പരിഗ്ഗഹേത്വാ വുട്ഠാപേത്വാ ഠിതകേ മുഞ്ചന്തി. ഗിലാനാ മുച്ഛിതാ പപതന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനോ വുട്ഠാപേതബ്ബോ. യോ വുട്ഠാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘ഗിലാനാ മയമ്ഹാ അവുട്ഠാപനീയാ’തി വരസേയ്യായോ പലിബുദ്ധേന്തി [പലിബുന്ധന്തി (ക.)]. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ പതിരൂപം സേയ്യം ദാതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ലേസകപ്പേന സേനാസനം പടിബാഹന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലേസകപ്പേന സേനാസനം പടിബാഹിതബ്ബം. യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി.

[പാചി. ൧൨൨] തേന ഖോ പന സമയേന സത്തരസവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞതരം പച്ചന്തിമം മഹാവിഹാരം പടിസങ്ഖരോന്തി – ‘ഇധ മയം വസ്സം വസിസ്സാമാ’തി. അദ്ദസംസു [അദ്ദസാസും (ക.)] ഖോ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സത്തരസവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ വിഹാരം [അഞ്ഞതരം വിഹാരം (ക.)] പടിസങ്ഖരോന്തേ. ദിസ്വാന ഏവമാഹംസു – ‘‘ഇമേ, ആവുസോ, സത്തരസവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ വിഹാരം പടിസങ്ഖരോന്തി. ഹന്ദ നേ വുട്ഠാപേസ്സാമാ’’തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ആഗമേഥാവുസോ, യാവ പടിസങ്ഖരോന്തി, പടിസങ്ഖതേ വുട്ഠാപേസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സത്തരസവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘ഉട്ഠേഥാവുസോ, അമ്ഹാകം വിഹാരോ പാപുണാതീ’’തി. ‘‘നനു, ആവുസോ, പടികച്ചേവ ആചിക്ഖിതബ്ബം? മയഞ്ചഞ്ഞം പടിസങ്ഖരേയ്യാമാ’’തി. ‘‘നനു, ആവുസോ, സങ്ഘികോ വിഹാരോ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ, സങ്ഘികോ വിഹാരോ’’തി. ‘‘ഉട്ഠേഥാവുസോ, അമ്ഹാകം വിഹാരോ പാപുണാതീ’’തി. ‘‘മഹല്ലകോ, ആവുസോ, വിഹാരോ; തുമ്ഹേപി വസഥ, മയമ്പി വസിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഉട്ഠേഥാവുസോ, അമ്ഹാകം വിഹാരോ പാപുണാതീ’’തി കുപിതാ അനത്തമനാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ നിക്കഡ്ഢന്തി. തേ നിക്കഡ്ഢിയമാനാ രോദന്തി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിസ്സ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, രോദഥാ’’തി? ‘‘ഇമേ, ആവുസോ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ കുപിതാ അനത്തമനാ അമ്ഹേ സങ്ഘികാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢന്തീ’’തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ കുപിതാ അനത്തമനാ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘികാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢിസ്സന്തീ’’തി! അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, തുമ്ഹേ ഭിക്ഖവേ, കുപിതാ അനത്തമനാ സങ്ഘികാ വിഹാരാ ഭിക്ഖൂ നിക്കഡ്ഢഥാ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കുപിതേന അനത്തമനേന ഭിക്ഖു സങ്ഘികാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢിതബ്ബോ. യോ നിക്കഡ്ഢേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം ഗാഹേതു’’ന്തി.

സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസമ്മുതി

൩൧൭. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘കേന നു ഖോ സേനാസനം ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും …പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നിതും – യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഗഹിതാഗഹിതഞ്ച ജാനേയ്യ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ –

‘‘പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ, യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സേനാസനഗ്ഗാഹാപകോ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

൩൧൮. അഥ ഖോ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കഥം നു ഖോ സേനാസനം ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഭിക്ഖൂ ഗണേതും, ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ സേയ്യാ ഗണേതും, സേയ്യാ ഗണേത്വാ സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തി. സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേന്താ സേയ്യാ ഉസ്സാരയിംസു…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തി. വിഹാരഗ്ഗേന ഗാഹേന്താ വിഹാരാ ഉസ്സാരയിംസു…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിവേണഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തി. പരിവേണഗ്ഗേന ഗാഹേന്താ പരിവേണാ ഉസ്സാരയിംസു…പേ… ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അനുഭാഗമ്പി ദാതും. ഗഹിതേ അനുഭാഗേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതി, ന അകാമാ ദാതബ്ബോ’’തി.