൭. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകം

൧. പഠമഭാണവാരോ

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാ

൩൩൦. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ അനുപിയായം വിഹരതി, അനുപിയം നാമ മല്ലാനം നിഗമോ. തേന ഖോ പന സമയേന അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന മഹാനാമോ ച സക്കോ അനുരുദ്ധോ ച സക്കോ ദ്വേഭാതികാ ഹോന്തി. അനുരുദ്ധോ സക്കോ സുഖുമാലോ ഹോതി. തസ്സ തയോ പാസാദാ ഹോന്തി – ഏകോ ഹേമന്തികോ, ഏകോ ഗിമ്ഹികോ, ഏകോ വസ്സികോ. സോ വസ്സികേ പാസാദേ ചത്താരോ മാസേ [വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ (സീ.)] നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി പരിചാരയമാനോ [പരിചാരിയമാനോ (ക.)] ന ഹേട്ഠാപാസാദം ഓരോഹതി. അഥ ഖോ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഏതരഹി ഖോ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജന്തി. അമ്ഹാകഞ്ച പന കുലാ നത്ഥി കോചി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. യംനൂനാഹം വാ പബ്ബജേയ്യം, അനുരുദ്ധോ വാ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന അനുരുദ്ധോ സക്കോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏതരഹി, താത അനുരുദ്ധ, അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജന്തി. അമ്ഹാകഞ്ച പന കുലാ നത്ഥി കോചി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. തേന ഹി ത്വം വാ പബ്ബജ, അഹം വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹം ഖോ സുഖുമാലോ, നാഹം സക്കോമി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. ത്വം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി ഖോ തേ, താത അനുരുദ്ധ, ഘരാവാസത്ഥം അനുസാസിസ്സാമി. പഠമം ഖേത്തം കസാപേതബ്ബം. കസാപേത്വാ വപാപേതബ്ബം. വപാപേത്വാ ഉദകം അഭിനേതബ്ബം. ഉദകം അഭിനേത്വാ ഉദകം നിന്നേതബ്ബം. ഉദകം നിന്നേത്വാ നിദ്ധാപേതബ്ബം. നിദ്ധാപേത്വാ [നിഡ്ഡഹേതബ്ബം, നിഡ്ഡഹേത്വാ (സീ.)] ലവാപേതബ്ബം. ലവാപേത്വാ ഉബ്ബാഹാപേതബ്ബം. ഉബ്ബാഹാപേത്വാ പുഞ്ജം കാരാപേതബ്ബം. പുഞ്ജം കാരാപേത്വാ മദ്ദാപേതബ്ബം. മദ്ദാപേത്വാ പലാലാനി ഉദ്ധരാപേതബ്ബാനി. പലാലാനി ഉദ്ധരാപേത്വാ ഭുസികാ ഉദ്ധരാപേതബ്ബാ. ഭുസികം ഉദ്ധരാപേത്വാ ഓപുനാപേതബ്ബം [ഓഫുനാപേതബ്ബം (സ്യാ. ക.), ഓഫുണാപേതബ്ബം (യോജനാ)]. ഓപുനാപേത്വാ അതിഹരാപേതബ്ബം. അതിഹരാപേത്വാ ആയതിമ്പി വസ്സം ഏവമേവ കാതബ്ബം, ആയതിമ്പി വസ്സം ഏവമേവ കാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ന കമ്മാ ഖീയന്തി? ന കമ്മാനം അന്തോ പഞ്ഞായതി? കദാ കമ്മാ ഖീയിസ്സന്തി? കദാ കമ്മാനം അന്തോ പഞ്ഞായിസ്സതി? കദാ മയം അപ്പോസ്സുക്കാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേസ്സാമാ’’തി? ‘‘ന ഹി, താത അനുരുദ്ധ, കമ്മാ ഖീയന്തി. ന കമ്മാനം അന്തോ പഞ്ഞായതി. അഖീണേവ കമ്മേ പിതരോ ച പിതാമഹാ ച കാലങ്കതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വഞ്ഞേവ ഘരാവാസത്ഥേന ഉപജാനാഹി. അഹം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ അനുരുദ്ധോ സക്കോ യേന മാതാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ മാതരം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, അമ്മ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഹി മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ മാതാ അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ മേ, താത അനുരുദ്ധ, ദ്വേ പുത്താ പിയാ മനാപാ അപ്പടികൂലാ. മരണേനപി വോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമി. കിം പനാഹം തുമ്ഹേ ജീവന്തേ അനുജാനിസ്സാമി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ അനുരുദ്ധോ സക്കോ മാതരം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, അമ്മ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഹി മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി [ഇമസ്സ അനന്തരം കേസുചി പോത്ഥകേസു ഏവമ്പി പാഠോ ദിസ്സതി –- ‘‘ഏവം വുത്തേ അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ മാതാ ഏവമാഹ ‘സചേ താത അനുരുദ്ധ ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ സക്യാനം രജ്ജം കാരേതി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവം ത്വമ്പി പബ്ബജാഹീ’’’തി]. തേന ഖോ പന സമയേന ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ സക്യാനം രജ്ജം കാരേതി. സോ ച അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ സഹായോ ഹോതി. അഥ ഖോ അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ മാതാ – ‘അയം ഖോ ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ സക്യാനം രജ്ജം കാരേതി; അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ സഹായോ; സോ ന ഉസ്സഹതി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതു’ന്തി – അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘സചേ, താത അനുരുദ്ധ, ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവം ത്വമ്പി പബ്ബജാഹീ’’തി. അഥ ഖോ അനുരുദ്ധോ സക്കോ യേന ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭദ്ദിയം സക്യരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘മമ ഖോ, സമ്മ, പബ്ബജ്ജാ തവ പടിബദ്ധാ’’തി. ‘‘സചേ തേ, സമ്മ, പബ്ബജ്ജാ മമ പടിബദ്ധാ വാ അപ്പടിബദ്ധാ വാ സാ ഹോതു, അഹം തയാ; യഥാ സുഖം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി, സമ്മ, ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘നാഹം, സമ്മ, സക്കോമി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതുന്തി. യം തേ സക്കാ അഞ്ഞം മയാ കാതും, ക്യാഹം [ത്യാഹം (സീ. സ്യാ.)] കരിസ്സാമി. ത്വം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘മാതാ ഖോ മം, സമ്മ, ഏവമാഹ – ‘സചേ, താത അനുരുദ്ധ, ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവം ത്വമ്പി പബ്ബജാഹീ’’’തി. ‘‘ഭാസിതാ ഖോ പന തേ, സമ്മ, ഏസാ വാചാ. സചേ തേ, സമ്മ, പബ്ബജ്ജാ മമ പടിബദ്ധാ വാ, അപ്പടിബദ്ധാ വാ സാ ഹോതു, അഹം തയാ; യഥാ സുഖം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി, സമ്മ, ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ സച്ചവാദിനോ ഹോന്തി, സച്ചപടിഞ്ഞാ. അഥ ഖോ ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, സത്തവസ്സാനി. സത്തന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, സത്തവസ്സാനി. നാഹം സക്കോമി സത്തവസ്സാനി ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, ഛവസ്സാനി…പേ… പഞ്ചവസ്സാനി… ചത്താരി വസ്സാനി… തീണി വസ്സാനി… ദ്വേ വസ്സാനി… ഏകം വസ്സം. ഏകസ്സ വസ്സസ്സ അച്ചയേന ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, ഏകവസ്സം. നാഹം സക്കോമി ഏകം വസ്സം ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, സത്തമാസേ. സത്തന്നം മാസാനം അച്ചയേന ഉഭോപി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, സത്തമാസാ. നാഹം സക്കോമി സത്തമാസേ ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, ഛ മാസേ…പേ… പഞ്ച മാസേ… ചത്താരോ മാസേ… തയോ മാസേ… ദ്വേ മാസേ… ഏകം മാസം… അഡ്ഢമാസം. അഡ്ഢമാസസ്സ അച്ചയേന ഉഭോപി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, അഡ്ഢമാസോ. നാഹം സക്കോമി അഡ്ഢമാസം ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, സത്താഹം യാവാഹം പുത്തേ ച ഭാതരോ ച രജ്ജം നിയ്യാദേമീ’’തി. ‘‘ന ചിരം, സമ്മ, സത്താഹോ, ആഗമേസ്സാമീ’’തി.

൩൩൧. അഥ ഖോ ഭദ്ദിയോ ച സക്യരാജാ അനുരുദ്ധോ ച ആനന്ദോ ച ഭഗു ച കിമിലോ ച ദേവദത്തോ ച, ഉപാലികപ്പകേന സത്തമാ, യഥാ പുരേ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തി, ഏവമേവ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ നിയ്യിംസു. തേ ദൂരം ഗന്ത്വാ സേനം നിവത്താപേത്വാ പരവിസയം ഓക്കമിത്വാ ആഭരണം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ഉപാലിം കപ്പകം ഏതദവോചും – ‘‘ഹന്ദ, ഭണേ ഉപാലി, നിവത്തസ്സു; അലം തേ ഏത്തകം ജീവികായാ’’തി. അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ കപ്പകസ്സ നിവത്തന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ചണ്ഡാ ഖോ സാകിയാ; ഇമിനാ കുമാരാ നിപ്പാതിതാതി ഘാതാപേയ്യുമ്പി മം. ഇമേ ഹി നാമ സക്യകുമാരാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സന്തി. കിമങ്ഗ [കിമങ്ഗ (സീ.)] പനാഹ’’ന്തി. ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ തം ഭണ്ഡം രുക്ഖേ ആലഗ്ഗേത്വാ ‘യോ പസ്സതി, ദിന്നംയേവ ഹരതൂ’തി വത്വാ യേന തേ സക്യകുമാരാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാസും ഖോ തേ സക്യകുമാരാ ഉപാലിം കപ്പകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഉപാലിം കപ്പകം ഏതദവോചും – ‘‘കിസ്സ, ഭണേ ഉപാലി, നിവത്തേസീ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, അയ്യപുത്താ, നിവത്തന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ചണ്ഡാ ഖോ സാകിയാ; ഇമിനാ കുമാരാ നിപ്പാതിതാതി ഘാതാപേയ്യുമ്പി മം. ഇമേ ഹി നാമ സക്യകുമാരാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സന്തി. കിമങ്ഗ പനാഹ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അയ്യപുത്താ, ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ തം ഭണ്ഡം രുക്ഖേ ആലഗ്ഗേത്വാ ‘യോ പസ്സതി, ദിന്നഞ്ഞേവ ഹരതൂ’തി വത്വാ തതോമ്ഹി പടിനിവത്തോ’’തി. ‘‘സുട്ഠു, ഭണേ ഉപാലി, അകാസി യമ്പി ന നിവത്തോ [യം നിവത്തോ (സീ.), യം പന നിവത്തോ (സ്യാ.)]. ചണ്ഡാ ഖോ സാകിയാ; ഇമിനാ കുമാരാ നിപ്പാതിതാതി ഘാതാപേയ്യുമ്പി ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ സക്യകുമാരാ ഉപാലിം കപ്പകം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘മയം, ഭന്തേ, സാകിയാ നാമ മാനസ്സിനോ. അയം, ഭന്തേ, ഉപാലി കപ്പകോ അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം പരിചാരകോ. ഇമം ഭഗവാ പഠമം പബ്ബാജേതു. ഇമസ്സ മയം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം കരിസ്സാമ. ഏവം അമ്ഹാകം സാകിയാനം സാകിയമാനോ നിമ്മാനായിസ്സതീ’’തി [നിമ്മാദയിസ്സതീതി (സീ.), നിമ്മാനിയിസ്സതീതി (സ്യാ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉപാലിം കപ്പകം പഠമം പബ്ബാജേസി, പച്ഛാ തേ സക്യകുമാരേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ തേനേവ അന്തരവസ്സേന തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകാസി. ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ദിബ്ബചക്ഖും ഉപ്പാദേസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ സോതാപത്തിഫലം സച്ഛാകാസി. ദേവദത്തോ പോഥുജ്ജനികം ഇദ്ധിം അഭിനിപ്ഫാദേസി.

൩൩൨. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഭദ്ദിയോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി. നിസ്സംസയം ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ അനഭിരതോവ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി. തംയേവ വാ പുരിമം രജ്ജസുഖം സമനുസ്സരന്തോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന ഭദ്ദിയം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഭദ്ദിയോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദിയം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദിയം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭദ്ദിയ, അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി? ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം, ഭദ്ദിയ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’’ന്തി? ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ സതോപി അന്തോപി അന്തേപുരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ബഹിപി അന്തേപുരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, അന്തോപി നഗരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ബഹിപി നഗരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, അന്തോപി ജനപദേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ബഹിപി ജനപദേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഏവം രക്ഖിതോപി ഗോപിതോപി സന്തോ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ വിഹരാമി. ഏതരഹി ഖോ പന അഹം ഏകോ, ഭന്തേ, അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭീതോ അനുബ്ബിഗ്ഗോ അനുസ്സങ്കീ അനുത്രസ്തോ അപ്പോസ്സുക്കോ പന്നലോമോ പരദത്തവുത്തോ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരാമീതി. ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേമി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൨൦] ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ, ഇതി ഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ;

തം വിഗതഭയം സുഖിം അസോകം, ദേവാ നാനുഭവന്തി ദസ്സനായാ’’തി.

ദേവദത്തവത്ഥു

൩൩൩. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപിയായം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന കോസമ്ബീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന കോസമ്ബീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘കം നു ഖോ അഹം പസാദേയ്യം, യസ്മിം മേ പസന്നേ ബഹുലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ തരുണോ ചേവ ആയതിം ഭദ്ദോ ച. യംനൂനാഹം അജാതസത്തും കുമാരം പസാദേയ്യം. തസ്മിം മേ പസന്നേ ബഹുലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രാജഗഹം തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന രാജഗഹം തദവസരി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സകവണ്ണം പടിസംഹരിത്വാ കുമാരകവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ അഹിമേഖലികായ അജാതസത്തുസ്സ കുമാരസ്സ ഉച്ഛങ്ഗേ [ഉച്ചങ്കേ (സ്യാ.)] പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ ഭീതോ അഹോസി, ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭായസി മം ത്വം കുമാരാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭായാമി. കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം ദേവദത്തോ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ഭന്തേ, അയ്യോ ദേവദത്തോ, ഇങ്ഘ സകേനേവ വണ്ണേന പാതുഭവസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ കുമാരകവണ്ണം പടിസംഹരിത്വാ സങ്ഘാടിപത്തചീവരധരോ അജാതസത്തുസ്സ കുമാരസ്സ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ ദേവദത്തസ്സ ഇമിനാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന അഭിപ്പസന്നോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയതി. അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതസ്സ പരിയാദിന്നചിത്തസ്സ ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി. സഹ ചിത്തുപ്പാദാവ ദേവദത്തോ തസ്സാ ഇദ്ധിയാ പരിഹായി.

[അ. നി. ൫.൧൦൦] തേന ഖോ പന സമയേന കകുധോ നാമ കോളിയപുത്തോ, ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഉപട്ഠാകോ, അധുനാ കാലങ്കതോ അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ. തസ്സ ഏവരൂപോ അത്തഭാവപ്പടിലാഭോ ഹോതി – സേയ്യഥാപി നാമ ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി [മാഗധികാനി (സ്യാ.)] ഗാമക്ഖേത്താനി. സോ തേന അത്തഭാവപ്പടിലാഭേന നേവ അത്താനം ന പരം ബ്യാബാധേതി. അഥ ഖോ കകുധോ ദേവപുത്തോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ കകുധോ ദേവപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘ദേവദത്തസ്സ, ഭന്തേ, ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതസ്സ പരിയാദിന്നചിത്തസ്സ [പരിയാദിണ്ണചിത്തസ്സ (ക.)] ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി. സഹ ചിത്തുപ്പാദാവ ഭന്തേ, ദേവദത്തോ തസ്സാ ഇദ്ധിയാ പരിഹീനോ’’തി. ഇദമവോച കകുധോ ദേവപുത്തോ. ഇദം വത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കകുധോ നാമ, ഭന്തേ, കോളിയപുത്തോ മമ ഉപട്ഠാകോ അധുനാ കാലങ്കതോ അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ. തസ്സ ഏവരൂപോ അത്തഭാവപ്പടിലാഭോ – സേയ്യഥാപി നാമ ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി ഗാമക്ഖേത്താനി. സോ തേന അത്തഭാവപ്പടിലാഭേന നേവ അത്താനം ന പരം ബ്യാബാധേതി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘ദേവദത്തസ്സ, ഭന്തേ, ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതസ്സ പരിയാദിന്നചിത്തസ്സ ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീതി. സഹ ചിത്തുപ്പാദാവ ഭന്തേ, ദേവദത്തോ തസ്സാ ഇദ്ധിയാ പരിഹീനോ’തി. ഇദമവോച, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ. ഇദം വത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായീ’’തി.

‘‘കിം പന തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, കകുധോ ദേവപുത്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ? യം കിഞ്ചി കകുധോ ദേവപുത്തോ ഭാസതി സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി? ‘‘ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ച മേ, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ. യം കിഞ്ചി കകുധോ ദേവപുത്തോ ഭാസതി സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘രക്ഖസ്സേതം, മോഗ്ഗല്ലാന, വാചം. രക്ഖസ്സേതം, മോഗ്ഗല്ലാന, വാചം. ഇദാനി സോ മോഘപുരിസോ അത്തനാവ അത്താനം പാതുകരിസ്സതി.

പഞ്ചസത്ഥുകഥാ

൩൩൪. [അ. നി. ൫.൧൦൦] ‘‘പഞ്ചിമേ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ‘‘ഇധ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഏകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി [പച്ചാസിംസതി (സീ. സ്യാ.)].

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധാജീവോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധോ മേ ആജീവോ പരിയോദാതോ അസംകിലിട്ഠോ’തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധാജീവോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധോ മേ ആജീവോ പരിയോദാതോ അസംകിലിട്ഠോ’തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം ന മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ ആജീവതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ആജീവതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധാ മേ ധമ്മദേസനാ പരിയോദാതാ അസംകിലിട്ഠാ’തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധാ മേ ധമ്മദേസനാ പരിയോദാതാ അസംകിലിട്ഠാ’തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ ധമ്മദേസനതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ധമ്മദേസനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ വേയ്യാകരണം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ വേയ്യാകരണം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ വേയ്യാകരണതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി വേയ്യാകരണതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതീതി. ഇമേ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, പഞ്ച സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘അഹം ഖോ പന, മോഗ്ഗല്ലാന, പരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാമി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. ന ച മം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ന ചാഹം സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമി. പരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാമി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. ന ച മം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി; ന ചാഹം സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമീ’’തി.

൩൩൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ കോസമ്ബിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന രാജഗഹം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന രാജഗഹം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ദേവദത്തസ്സ, ഭന്തേ, അജാതസത്തു കുമാരോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി; പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയതീ’’തി. ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകം പിഹയിത്ഥ. യാവകീവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ അജാതസത്തു കുമാരോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സതി, പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയിസ്സതി, ഹാനിയേവ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുഡ്ഢി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചണ്ഡസ്സ കുക്കുരസ്സ നാസായ പിത്തം ഭിന്ദേയ്യും, ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുരോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ചണ്ഡതരോ അസ്സ, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാവകീവഞ്ച ദേവദത്തസ്സ അജാതസത്തു കുമാരോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സതി, പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയിസ്സതി, ഹാനിയേവ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുഡ്ഢി.

[സം. നി. ൨.൧൮൪; അ. നി. ൪.൬൮] ‘‘അത്തവധായ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കദലീ അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വേളു അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നളോ അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സതരീ അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരാഭവായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദീ’’തി.

[സം. നി. ൧.൧൮൩, ൧.൨.൧൮൪, നേത്തി. ൯൦] ‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തി, ഫലം വേളും ഫലം നളം;

സക്കാരോ കാപുരിസം ഹന്തി, ഗബ്ഭോ അസ്സതരിം യഥാ’’തി.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

൨. ദുതിയഭാണവാരോ

പകാസനീയകമ്മം

൩൩൬. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി സരാജികായ പരിസായ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ജിണ്ണോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു, മമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസ്സജ്ജതു. അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത, മാ തേ രുച്ചി ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിതു’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ദേവദത്തോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ജിണ്ണോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു, മമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസ്സജ്ജതു. അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനമ്പി ഖോ അഹം, ദേവദത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘം ന നിസ്സജ്ജേയ്യം, കിം പന തുയ്ഹം ഛവസ്സ ഖേളാസകസ്സാ’’തി! അഥ ഖോ ദേവദത്തോ – സരാജികായ മം ഭഗവാ പരിസായ ഖേളാസകവാദേന അപസാദേതി, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേവ ഉക്കംസതീതി – കുപിതോ അനത്തമനോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അയഞ്ചരഹി ദേവദത്തസ്സ ഭഗവതി പഠമോ ആഘാതോ അഹോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം കരോതു – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, കാതബ്ബം. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

൩൩൭. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം സങ്ഘോ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം കരേയ്യ – ‘‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം കരോതി – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മസ്സ കരണം – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി, യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി – സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘കതം സങ്ഘേന ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

൩൩൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേഹീ’’തി. ‘‘പുബ്ബേ മയാ, ഭന്തേ, ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ വണ്ണോ ഭാസിതോ – ‘മഹിദ്ധികോ ഗോധിപുത്തോ, മഹാനുഭാവോ ഗോധിപുത്തോ’തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേമീ’’തി? ‘‘നനു തയാ, സാരിപുത്ത, ഭൂതോയേവ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ വണ്ണോ ഭാസിതോ – ‘മഹിദ്ധികോ ഗോധിപുത്തോ, മഹാനുഭാവോ ഗോധിപുത്തോ’’’ തി? ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഭൂതംയേവ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ സാരിപുത്തം സമ്മന്നതു ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. പഠമം സാരിപുത്തോ യാചിതബ്ബോ. യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം സമ്മന്നേയ്യ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം സമ്മന്നതി ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി, യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമ്മുതി ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി, യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി – സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

സമ്മതോ ച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം രാജഗഹം പവിസിത്വാ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേസി – ‘‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഉസൂയകാ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരം ഉസൂയന്തീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന ഖോ ഇദം ഓരകം ഭവിസ്സതി യഥാ ഭഗവാ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസാപേതീ’’തി.

അജാതസത്തുകുമാരവത്ഥു

൩൩൯. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന അജാതസത്തു കുമാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, കുമാര, മനുസ്സാ ദീഘായുകാ, ഏതരഹി അപ്പായുകാ. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം ത്വം കുമാരോവ സമാനോ കാലം കരേയ്യാസി. തേന ഹി ത്വം, കുമാര, പിതരം ഹന്ത്വാ രാജാ ഹോഹി. അഹം ഭഗവന്തം ഹന്ത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ – അയ്യോ ഖോ ദേവദത്തോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ, ജാനേയ്യാസി അയ്യോ ദേവദത്തോതി – ഊരുയാ പോത്ഥനികം ബന്ധിത്വാ ദിവാ ദിവസ്സ [ദിവാ ദിവസസ്സ (ക.)] ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ അന്തേപുരം പാവിസി. അദ്ദസാസും ഖോ അന്തേപുരേ ഉപചാരകാ മഹാമത്താ അജാതസത്തും കുമാരം ദിവാ ദിവസ്സ ഭീതം ഉബ്ബിഗ്ഗം ഉസ്സങ്കിം ഉത്രസ്തം സഹസാ അന്തേപുരം പവിസന്തം; ദിസ്വാന അഗ്ഗഹേസും. തേ വിചിനന്താ ഊരുയാ പോത്ഥനികം ബദ്ധം [ബന്ധം (ക.)] ദിസ്വാന അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോചും – ‘‘കിം ത്വം, കുമാര, കത്തുകാമോസീ’’തി? ‘‘പിതരമ്ഹി ഹന്തുകാമോ’’തി. ‘‘കേനാസി ഉസ്സാഹിതോ’’തി? ‘‘അയ്യേന ദേവദത്തേനാ’’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ച, സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘‘ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. ന ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അപരജ്ഝന്തി. കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ചാ’’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘‘ന കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ന ദേവദത്തോ. ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. രഞ്ഞോ ആരോചേതബ്ബം. യഥാ രാജാ വക്ഖതി തഥാ കരിസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ മഹാമത്താ അജാതസത്തും കുമാരം ആദായ യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘കഥം, ഭണേ, മഹാമത്തേഹി മതി കതാ’’തി? ‘‘ഏകച്ചേ, ദേവ, മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ച, സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. ന ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അപരജ്ഝന്തി. കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ചാ’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ന ദേവദത്തോ. ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. രഞ്ഞോ ആരോചേതബ്ബം. യഥാ രാജാ വക്ഖതി തഥാ കരിസ്സാമാ’’’തി. ‘‘കിം, ഭണേ, കരിസ്സതി ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ? നനു ഭഗവതാ പടികച്ചേവ ദേവദത്തോ രാജഗഹേ പകാസാപിതോ – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി? തത്ഥ യേ തേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ ദേവദത്തോ ച; സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’തി; തേ അട്ഠാനേ അകാസി. യേ തേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ; ന ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അപരജ്ഝന്തി; കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ ദേവദത്തോ ചാ’തി; തേ നീചേ ഠാനേ ഠപേസി. യേ തേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ന ദേവദത്തോ; ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ; രഞ്ഞോ ആരോചേതബ്ബം; യഥാ രാജാ വക്ഖതി തഥാ കരിസ്സാമാ’തി; തേ ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേസി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ മം ത്വം, കുമാര, ഹന്തുകാമോസീ’’തി? ‘‘രജ്ജേനാമ്ഹി, ദേവ, അത്ഥികോ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, കുമാര, രജ്ജേന അത്ഥികോ, ഏതം തേ രജ്ജ’’ന്തി അജാതസത്തുസ്സ കുമാരസ്സ രജ്ജം നിയ്യാദേസി.

അഭിമാരപേസനം

൩൪൦. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന അജാതസത്തു കുമാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘പുരിസേ, മഹാരാജ, ആണാപേഹി, യേ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘യഥാ, ഭണേ, അയ്യോ ദേവദത്തോ ആഹ തഥാ കരേയ്യാഥാ’’തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ഏകം പുരിസം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, അമുകസ്മിം ഓകാസേ സമണോ ഗോതമോ വിഹരതി. തം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ ദ്വേ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഏകോ പുരിസോ ആഗച്ഛതി, തം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛഥാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ ചത്താരോ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യേ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ദ്വേ പുരിസാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛഥാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ അട്ഠ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യേ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ചത്താരോ പുരിസാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛഥാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ സോളസ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യേ ഇമിനാ മഗ്ഗേന അട്ഠ പുരിസാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഏകോ പുരിസോ അസിചമ്മം ഗഹേത്വാ ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ പത്ഥദ്ധേന കായേന അട്ഠാസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തം പുരിസം ഭീതം ഉബ്ബിഗ്ഗം ഉസ്സങ്കിം ഉത്രസ്തം പത്ഥദ്ധേന കായേന ഠിതം. ദിസ്വാന തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘‘ഏഹാവുസോ, മാ ഭായീ’’തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ അസിചമ്മം ഏകമന്തം കരിത്വാ ധനുകലാപം നിക്ഖിപിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ ഇധൂപസങ്കന്തോ. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ആവുസോ, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം ത്വം ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ ഇധൂപസങ്കന്തോ. യതോ ച ഖോ ത്വം, ആവുസോ, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുഡ്ഢി ഹേസാ, ആവുസോ, അരിയസ്സ വിനയേ – യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ പുരിസസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം, കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ തം ഭഗവാ അഞ്ഞാസി കല്ലചിത്തം, മുദുചിത്തം, വിനീവരണചിത്തം, ഉദഗ്ഗചിത്തം, പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗഹേയ്യ, ഏവമേവ തസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാഹീ’’തി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഉയ്യോജേസി.

അഥ ഖോ തേ ദ്വേ പുരിസാ – കിം നു ഖോ സോ ഏകോ പുരിസോ ചിരേന ആഗച്ഛതീതി – പടിപഥം ഗച്ഛന്താ അദ്ദസംസു ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തേസം ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി…പേ… അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകേ നോ ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ പുരിസേ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛിത്ഥ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛഥാ’’തി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഉയ്യോജേസി.

അഥ ഖോ തേ ചത്താരോ പുരിസാ…പേ… അഥ ഖോ തേ അട്ഠ പുരിസാ…പേ… അഥ ഖോ തേ സോളസ പുരിസാ – കിം നു ഖോ തേ അട്ഠ പുരിസാ ചിരേന ആഗച്ഛന്തീതി – പടിപഥം ഗച്ഛന്താ അദ്ദസാസും ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തേസം ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം…പേ… അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകേ നോ ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ പുരിസേ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛിത്ഥ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛഥാ’’തി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഉയ്യോജേസി.

അഥ ഖോ സോ ഏകോ പുരിസോ യേന ദേവദത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, സക്കോമി തം ഭഗവന്തം ജീവിതാ വോരോപേതും; മഹിദ്ധികോ സോ ഭഗവാ, മഹാനുഭാവോ’’തി. ‘‘അലം, ആവുസോ; മാ ത്വം സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസി. അഹമേവ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമീ’’തി.

ലോഹിതുപ്പാദകകമ്മം

൩൪൧. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഗിജ്ഝകൂടസ്സ പബ്ബതസ്സ ഛായായം ചങ്കമതി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ഗിജ്ഝകൂടം പബ്ബതം ആരുഹിത്വാ മഹതിം സിലം പവിജ്ഝി – ഇമായ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമീതി. ദ്വേ പബ്ബതകൂടാ സമാഗന്ത്വാ തം സിലം സമ്പടിച്ഛിംസു. തതോ പപതികാ ഉപ്പതിത്വാ ഭഗവതോ പാദേ രുഹിരം ഉപ്പാദേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേത്വാ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബഹും തയാ, മോഘപുരിസ, അപുഞ്ഞം പസുതം, യം ത്വം ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ തഥാഗതസ്സ രുഹിരം ഉപ്പാദേസീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തേന പഠമം ആനന്തരിയം കമ്മം ഉപചിതം, യം ദുട്ഠചിത്തേന വധകചിത്തേന തഥാഗതസ്സ രുഹിരം ഉപ്പാദിത’’ന്തി.

അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ദേവദത്തേന കിര ഭഗവതോ വധോ പയുത്തോ’’തി. തേ ച ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വിഹാരസ്സ പരിതോ പരിതോ ചങ്കമന്തി ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ സജ്ഝായം കരോന്താ, ഭഗവതോ രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം സജ്ഝായസദ്ദം. സുത്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ സോ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദോ മഹാസദ്ദോ സജ്ഝായസദ്ദോ’’തി? ‘‘അസ്സോസും ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ – ‘ദേവദത്തേന കിര ഭഗവതോ വധോ പയുത്തോ’തി. തേ ച [തേധ (സീ.)], ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വിഹാരസ്സ പരിതോ പരിതോ ചങ്കമന്തി ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ സജ്ഝായം കരോന്താ, ഭഗവതോ രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. സോ ഏസോ, ഭഗവാ, ഉച്ചാസദ്ദോ മഹാസദ്ദോ സജ്ഝായസദ്ദോ’’തി. ‘‘തേന ഹാനന്ദ, മമ വചനേന തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേഹി – സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തി.

[ചൂളവ. ൩൩൪; അ. നി. ൫.൧൦൦] ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധആജീവോ സമാനോ…പേ… അപരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ…പേ… അപരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ…പേ… അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം ന മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ‘‘അഹം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാമി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. ന ച മം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ന ചാഹം സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമി. അഹം ഖോ പന ഭിക്ഖവേ പരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’’തി പടിജാനാമി ‘‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’’ന്തി ച, ന ച മം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി, ന ചാഹം സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമി. ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തി. ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, യഥാവിഹാരം. അരക്ഖിയാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ’’തി.

നാളാഗിരിപേസനം

൩൪൨. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ നാളാഗിരി നാമ ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ ഹോതി, മനുസ്സഘാതകോ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിഭണ്ഡേ ഏതദവോച – ‘‘മയം ഖോ, ഭണേ, രാജഞാതകാ നാമ പടിബലാ നീചട്ഠാനിയം ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപേതും, ഭത്തമ്പി വേതനമ്പി വഡ്ഢാപേതും. തേന ഹി, ഭണേ, യദാ സമണോ ഗോതമോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ ഹോതി, തദാ ഇമം നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം മുഞ്ചേത്വാ ഇമം രച്ഛം പടിപാദേഥാ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഹത്ഥിഭണ്ഡാ ദേവദത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം രച്ഛം പടിപജ്ജി. അദ്ദസാസും ഖോ തേ ഹത്ഥിഭണ്ഡാ ഭഗവന്തം തം രച്ഛം പടിപന്നം. ദിസ്വാന നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം മുഞ്ചിത്വാ തം രച്ഛം പടിപാദേസും. അദ്ദസാ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സോണ്ഡം ഉസ്സാപേത്വാ പഹട്ഠകണ്ണവാലോ യേന ഭഗവാ തേന അഭിധാവി. അദ്ദസാസും ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ മനുസ്സഘാതകോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ. പടിക്കമതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ; പടിക്കമതു സുഗതോ’’തി. ‘‘ആഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭായിത്ഥ. അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ മനുസ്സഘാതകോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ. പടിക്കമതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ; പടിക്കമതു സുഗതോ’’തി. ‘‘ആഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭായിത്ഥ. അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ പാസാദേസുപി ഹമ്മിയേസുപി ഛദനേസുപി ആരുള്ഹാ അച്ഛന്തി. തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അഭിരൂപോ വത, ഭോ [അഭിരൂപോ വത ഭോ ഗോതമോ (സ്യാ. കം.)], മഹാസമണോ നാഗേന വിഹേഠീയിസ്സതീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘നചിരസ്സം വത, ഭോ, നാഗോ നാഗേന സങ്ഗാമേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം മേത്തേന ചിത്തേന ഫരി. അഥ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ഭഗവതോ [ഭഗവതാ (സീ.)] മേത്തേന ചിത്തേന ഫുട്ഠോ [ഫുടോ (ക.)] സോണ്ഡം ഓരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന നാളാഗിരിസ്സ ഹത്ഥിസ്സ കുമ്ഭം പരാമസന്തോ നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘മാ കുഞ്ജര നാഗമാസദോ, ദുക്ഖഞ്ഹി കുഞ്ജര നാഗമാസദോ;

ന ഹി നാഗഹതസ്സ കുഞ്ജര സുഗതി, ഹോതി ഇതോ പരം യതോ.

‘‘മാ ച മദോ മാ ച പമാദോ, ന ഹി പമത്താ സുഗതിം വജന്തി തേ;

ത്വഞ്ഞേവ തഥാ കരിസ്സസി, യേന ത്വം സുഗതിം ഗമിസ്സസീ’’തി.

അഥ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാദപംസൂനി ഗഹേത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി ആകിരിത്വാ പടികുടിയോവ [പടികുടിതോ പടിസക്കി (സീ. സ്യാ.)] ഓസക്കി, യാവ ഭഗവന്തം അദ്ദക്ഖി. അഥ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ സകേ ഠാനേ അട്ഠാസി. തഥാ ദന്തോ ച പന നാളാഗിരി ഹത്ഥീ അഹോസി. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ഇമം ഗാഥം ഗായന്തി –

[മ. നി. ൨.൩൫൨; ഥേരഗാ. ൮൭൮] ‘‘ദണ്ഡേനേകേ ദമയന്തി, അങ്കുസേഹി കസാഹി ച;

അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, നാഗോ ദന്തോ മഹേസിനാ’’തി.

മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘യാവ പാപോ അയം ദേവദത്തോ, അലക്ഖികോ, യത്ര ഹി നാമ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവംമഹിദ്ധികസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ വധായ പരക്കമിസ്സതീ’’തി. ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായി. ഭഗവതോ ച ലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢി.

പഞ്ചവത്ഥുയാചനകഥാ

൩൪൩. [പാചി. ൨൦൯] തേന ഖോ പന സമയേന ദേവദത്തോ പരിഹീനലാഭസക്കാരോ സപരിസോ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സന്തി! കസ്സ സമ്പന്നം ന മനാപം, കസ്സ സാദും ന രുച്ചതീ’’തി! അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ സപരിസോ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി! ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ദേവദത്ത, സപരിസോ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജസീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം കുലേസു തികഭോജനം പഞ്ഞപേസ്സാമി തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച – ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാന നിഗ്ഗഹായ; പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായ, മാ പാപിച്ഛാ പക്ഖം നിസ്സായ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യുന്തി; കുലാനുദ്ദയായ [കുലാനുദയതായ (സീ. സ്യാ.)] ച. ഗണഭോജനേ യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി.

[പാരാ. ൪൦൯] അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന കോകാലികോ കടമോദകതിസ്സകോ [കടമോരകതിസ്സകോ (സീ. സ്യാ.)] ഖണ്ഡദേവിയാ പുത്തോ സമുദ്ദദത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ കോകാലികം കടമോദകതിസ്സകം ഖണ്ഡദേവിയാ പുത്തം സമുദ്ദദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏഥ, മയം, ആവുസോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ കോകാലികോ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘സമണോ ഖോ, ആവുസോ, ഗോതമോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. കഥം മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി? ‘‘ഏഥ, മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിസ്സാമ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ സല്ലേഖസ്സ ധുതസ്സ പാസാദികസ്സ അപചയസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സല്ലേഖായ ധുതതായ പാസാദികതായ അപചയായ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പിണ്ഡപാതികാ അസ്സു; യോ നിമന്തനം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പംസുകൂലികാ അസ്സു; യോ ഗഹപതിചീവരം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം രുക്ഖമൂലികാ അസ്സു; യോ ഛന്നം ഉപഗച്ഛേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനിസ്സതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസ്സാമാ’’തി. ‘‘സക്കാ ഖോ, ആവുസോ, ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദോ കാതും ചക്കഭേദോ. ലൂഖപ്പസന്നാ ഹി, ആവുസോ, മനുസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സപരിസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ സല്ലേഖസ്സ ധുതസ്സ പാസാദികസ്സ അപചയസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സല്ലേഖായ ധുതതായ പാസാദികതായ അപചയായ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പിണ്ഡപാതികാ അസ്സു; യോ നിമന്തനം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പംസുകൂലികാ അസ്സു; യോ ഗഹപതിചീവരം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം രുക്ഖമൂലികാ അസ്സു; യോ ഛന്നം ഉപഗച്ഛേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത. യോ ഇച്ഛതി, ആരഞ്ഞികോ ഹോതു; യോ ഇച്ഛതി, ഗാമന്തേ വിഹരതു. യോ ഇച്ഛതി, പിണ്ഡപാതികോ ഹോതു; യോ ഇച്ഛതി, നിമന്തനം സാദിയതു. യോ ഇച്ഛതി, പംസുകൂലികോ ഹോതു; യോ ഇച്ഛതി, ഗഹപതിചീവരം സാദിയതു. അട്ഠമാസേ ഖോ മയാ, ദേവദത്ത, രുക്ഖമൂലസേനാസനം അനുഞ്ഞാതം; തികോടിപരിസുദ്ധം മച്ഛമംസം – അദിട്ഠം, അസ്സുതം, അപരിസങ്കിത’’ന്തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ – ന ഭഗവാ ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി അനുജാനാതീതി – ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ സപരിസോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സപരിസോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസി – ‘‘മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിമ്ഹാ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ…പേ… വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ…പേ… യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനാതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമാദായ വത്താമാ’’തി.

തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഇമേ ഖോ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ധുതാ സല്ലേഖവുത്തിനോ. സമണോ പന ഗോതമോ ബാഹുല്ലികോ ബാഹുല്ലായ ചേതേതീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ, തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ ഭഗവതോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സതി ചക്കഭേദായാ’’തി! അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സതി ചക്കഭേദായാ’’തി! അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദായ പരക്കമസി ചക്കഭേദായാ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത. മാ തേ രുച്ചി സങ്ഘഭേദോ. ഗരുകോ ഖോ, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദോ. യോ ഖോ, ദേവദത്ത, സമഗ്ഗം സങ്ഘം ഭിന്ദതി, കപ്പട്ഠികം [കപ്പട്ഠിതികം (സ്യാ.)] കിബ്ബിസം പസവതി, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതി. യോ ച ഖോ, ദേവദത്ത, ഭിന്നം സങ്ഘം സമഗ്ഗം കരോതി, ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞം പസവതി, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതി. അലം, ദേവദത്ത. മാ തേ രുച്ചി സങ്ഘഭേദോ. ഗരുകോ ഖോ, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദോ’’തി.

[ഉദാ. ൪൮] അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ദേവദത്തോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം. ദിസ്വാന യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേദാനാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, അഞ്ഞത്രേവ ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്രേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘാ, ഉപോസഥം കരിസ്സാമി സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസാ ഖോ മം, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം. ദിസ്വാന യേനാഹം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘അജ്ജതഗ്ഗേദാനാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, അഞ്ഞത്രേവ ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്രേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘാ, ഉപോസഥം കരിസ്സാമി സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സാമീ’തി. അജ്ജതഗ്ഗേ, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൪൮] ‘‘സുകരം സാധുനാ സാധും, സാധും പാപേന ദുക്കരം;

പാപം പാപേന സുകരം, പാപമരിയേഹി ദുക്കര’’ന്തി.

ദുതിയഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

൩. തതിയഭാണവാരോ

സങ്ഘഭേദകഥാ

൩൪൪. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ തദഹുപോസഥേ ഉട്ഠായാസനാ സലാകം ഗാഹേസി – ‘‘മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിമ്ഹാ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ…പേ… വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ…പേ… യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനാതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമാദായ വത്താമ. യസ്സായസ്മതോ ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി ഖമന്തി, സോ സലാകം ഗണ്ഹാതൂ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി നവകാ ചേവ ഹോന്തി അപ്പകതഞ്ഞുനോ ച. തേ – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസന’ന്തി – സലാകം ഗണ്ഹിംസു. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ യേന ഗയാസീസം തേന പക്കാമി. അഥ ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദേവദത്തോ, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ യേന ഗയാസീസം തേന പക്കന്തോ’’തി. ‘‘ന ഹി നാമ തുമ്ഹാകം, സാരിപുത്താ, തേസു നവകേസു ഭിക്ഖൂസു കാരുഞ്ഞമ്പി ഭവിസ്സതി? ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, സാരിപുത്താ, പുരാ തേ ഭിക്ഖൂ അനയബ്യസനം ആപജ്ജന്തീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഗയാസീസം തേനുപസങ്കമിംസു.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ അവിദൂരേ രോദമാനോ ഠിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ഭിക്ഖു, രോദസീ’’തി? ‘‘യേപി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ തേപി ദേവദത്തസ്സ സന്തികേ ഗച്ഛന്തി ദേവദത്തസ്സ ധമ്മം രോചേന്താ’’തി. ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖു, അനവകാസോ, യം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ ദേവദത്തസ്സ ധമ്മം രോചേയ്യും, അപി ച തേ ഗതാ ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞത്തിയാ’’തി [ഭിക്ഖുസഞ്ഞത്തിയാതി (സീ. സ്യാ.), ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞത്തിയാ (ക.)].

൩൪൫. തേന ഖോ പന സമയേന ദേവദത്തോ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുത്തോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ ദേവദത്തോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, യാവ സ്വാക്ഖാതോ മയാ ധമ്മോ, യേപി തേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അഗ്ഗസാവകാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ തേപി മമ സന്തികേ ആഗച്ഛന്തി. മമ ധമ്മം രോചേന്താ’’തി. ഏവം വുത്തേ കോകാലികോ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘മാ, ആവുസോ ദേവദത്ത, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ വിസ്സസി. പാപിച്ഛാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, പാപികാനം ഇച്ഛാനം വസം ഗതാ’’തി. ‘‘അലം, ആവുസോ. സ്വാഗതം തേസം യതോ മേ ധമ്മം രോചേന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഉപഡ്ഢാസനേന നിമന്തേസി – ‘‘ഏഹാവുസോ സാരിപുത്ത, ഇധ നിസീദാഹീ’’തി. ‘‘അലം ആവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അഞ്ഞതരം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ അഞ്ഞതരം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ബഹുദേവ രത്തിം ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അജ്ഝേസി – ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. പടിഭാതു തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീ കഥാ, പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി, തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ദേവദത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേയ്യം കപ്പേസി. തസ്സ കിലമന്തസ്സ മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ മുഹുത്തകേനേവ നിദ്ദാ ഓക്കമി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ ഓവദി അനുസാസി. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ ഓവദി അനുസാസി. അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ ആയസ്മതാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ ഓവദിയമാനാനം അനുസാസിയമാനാനം വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഗച്ഛാമ മയം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സന്തികേ. യോ തസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മം രോചേസി സോ ആഗച്ഛതൂ’’തി. അഥ ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ താനി പഞ്ചഭിക്ഖുസതാനി ആദായ യേന വേളുവനം തേനുപസങ്കമിംസു. അഥ ഖോ കോകാലികോ ദേവദത്തം ഉട്ഠാപേസി – ‘‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ ദേവദത്ത, നീതാ തേ ഭിക്ഖൂ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേഹി. നനു ത്വം, ആവുസോ ദേവദത്ത, മയാ വുത്തോ – ‘മാ, ആവുസോ ദേവദത്ത, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ വിസ്സാസി. പാപിച്ഛാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, പാപികാനം ഇച്ഛാനം വസം ഗതാ’’’തി? അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ തത്ഥേവ ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി.

അഥ ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിസും. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ഭേദകാനുവത്തകാ ഭിക്ഖൂ പുന ഉപസമ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി. ‘‘അലം, സാരിപുത്ത. മാ തേ രുച്ചി ഭേദകാനുവത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം പുന ഉപസമ്പദാ. തേന ഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, ഭേദകാനുവത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഥുല്ലച്ചയം ദേസാപേഹി. കഥം പന തേ, സാരിപുത്ത, ദേവദത്തോ പടിപജ്ജീ’’തി? ‘‘യഥേവ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ മം അജ്ഝേസതി – ‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ; പടിഭാതു തം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീ കഥാ, പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി, തമഹം ആയമിസ്സാമീ’തി, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ പടിപജ്ജീ’’തി.

൩൪൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അരഞ്ഞായതനേ മഹാസരസീ. തം നാഗാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിംസു. തേ തം സരസിം ഓഗാഹേത്വാ, സോണ്ഡായ ഭിസമുളാലം അബ്ബുഹിത്വാ, സുവിക്ഖാലിതം വിക്ഖാലേത്വാ, അകദ്ദമം സങ്ഖാദിത്വാ, അജ്ഝോഹരന്തി. തേസം തം വണ്ണായ ചേവ ഹോതി, ബലായ ച. ന ച തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛന്തി, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. തേസംയേവ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മഹാനാഗാനം അനുസിക്ഖമാനാ തരുണാ ഭിങ്കച്ഛാപാ. തേ തം സരസിം ഓഗാഹേത്വാ, സോണ്ഡായ ഭിസമുളാലം അബ്ബുഹിത്വാ, ന സുവിക്ഖാലിതം വിക്ഖാലേത്വാ, സകദ്ദമം സങ്ഖാദിത്വാ, അജ്ഝോഹരന്തി. തേസം തം നേവ വണ്ണായ ഹോതി, ന ബലായ. തതോനിദാനഞ്ച മരണം വാ നിഗച്ഛന്തി, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ മമാനുക്രുബ്ബം [മമാനുകുബ്ബം (സീ. സ്യാ.)] കപണോ മരിസ്സതീതി.

‘‘മഹാവരാഹസ്സ മഹിം വിക്രുബ്ബതോ [വികുബ്ബതോ (സീ. സ്യാ.)], ഭിസം ഘസാനസ്സ [ഘസമാനസ്സ (ക.)] നദീസു ജഗ്ഗതോ;

ഭിങ്കോവ പങ്കം അഭിഭക്ഖയിത്വാ, മമാനുക്രുബ്ബം കപണോ മരിസ്സതീ’’തി.

൩൪൭. [അ. നി. ൮.൧൬] ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദൂതേയ്യം ഗന്തുമരഹതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ച ഹോതി, സാവേതാ ച, ഉഗ്ഗഹേതാ ച, ധാരേതാ ച, വിഞ്ഞാതാ ച, വിഞ്ഞാപേതാ ച, കുസലോ ച സഹിതാസഹിതസ്സ, നോ ച കലഹകാരകോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദൂതേയ്യം ഗന്തുമരഹതി.

[അ. നി. ൮.൧൬] ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സാരിപുത്തോ ദൂതേയ്യം ഗന്തുമരഹതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ സോതാ ച ഹോതി, സാവേതാ ച, ഉഗ്ഗഹേതാ ച, ധാരേതാ ച, വിഞ്ഞാതാ ച, വിഞ്ഞാപേതാ ച, കുസലോ ച സഹിതാസഹിതസ്സ, നോ ച കലഹകാരകോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സാരിപുത്തോ ദൂതേയ്യം ഗന്തുമരഹതീതി.

[അ. നി. ൮.൧൬] ‘‘യോ വേ ന ബ്യഥതി [ബ്യാധതി (സീ. സ്യാ.)] പത്വാ, പരിസം ഉഗ്ഗവാദിനിം;

ന ച ഹാപേതി വചനം, ന ച ഛാദേതി സാസനം.

‘‘അസന്ദിദ്ധോ ച അക്ഖാതി [അക്ഖാതാ (ക.)], പുച്ഛിതോ ച ന കുപ്പതി;

സ വേ താദിസകോ ഭിക്ഖു, ദൂതേയ്യം ഗന്തുമരഹതീ’’തി.

൩൪൮. [അ. നി. ൮.൭] ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. കതമേഹി അട്ഠഹി? ലാഭേന, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ; അലാഭേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… യസേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയസേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… സക്കാരേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… അസക്കാരേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… പാപിച്ഛതായ, ഭിക്ഖവേ…പേ… പാപമിത്തതായ ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ.

൩൪൯. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ? യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അനഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഏവംസതേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അനഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഏവംസതേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരിസ്സാമ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരിസ്സാമാതി; ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബന്തി.

൩൫൦. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. കതമേഹി തീഹി? പാപിച്ഛതാ, പാപമിത്തതാ, ഓരമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന അന്തരാ വോസാനം ആപാദി – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോതി.

‘‘മാ ജാതു കോചി ലോകസ്മിം, പാപിച്ഛോ ഉദപജ്ജഥ;

തദമിനാപി ജാനാഥ, പാപിച്ഛാനം യഥാഗതി.

‘‘പണ്ഡിതോതി സമഞ്ഞാതോ, ഭാവിതത്തോതി സമ്മതോ;

ജലംവ യസസാ അട്ഠാ, ദേവദത്തോതി മേ സുതം.

‘‘സോ പമാദം അനുചിണ്ണോ, ആസജ്ജ നം തഥാഗതം;

അവീചിനിരയം പത്തോ, ചതുദ്വാരം ഭയാനകം.

‘‘അദുട്ഠസ്സ ഹി യോ ദുബ്ഭേ, പാപകമ്മം അക്രുബ്ബതോ;

തമേവ പാപം ഫുസതി, ദുട്ഠചിത്തം അനാദരം.

‘‘സമുദ്ദം വിസകുമ്ഭേന, യോ മഞ്ഞേയ്യ പദൂസിതും [പദുസ്സിതും (ക.)];

ന സോ തേന പദൂസേയ്യ, ഭേസ്മാ ഹി ഉദധീ മഹാ.

‘‘ഏവമേവ തഥാഗതം, യോ വാദേനുപഹിംസതി;

സമഗ്ഗതം [സമ്മാഗതം (സീ.), സമഗതം (സ്യാ.)] സന്തചിത്തം, വാദോ തമ്ഹി ന രൂഹതി.

‘‘താദിസം മിത്തം ക്രുബ്ബേഥ [കുബ്ബേഥ (സീ. സ്യാ.)], തഞ്ച സേവേഥ പണ്ഡിതോ;

യസ്സ മഗ്ഗാനുഗോ ഭിക്ഖു, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ’’തി.

ഉപാലിപഞ്ഹാ

൩൫൧. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സങ്ഘരാജി സങ്ഘരാജീതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോ? കിത്താവതാ ച പന സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ചാ’’തി?

‘‘ഏകതോ, ഉപാലി, ഏകോ ഹോതി, ഏകതോ ദ്വേ, ചതുത്ഥോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോ. ഏകതോ, ഉപാലി, ദ്വേ ഹോന്തി, ഏകതോ ദ്വേ, പഞ്ചമോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോ. ഏകതോ, ഉപാലി, ദ്വേ ഹോന്തി, ഏകതോ തയോ, ഛട്ഠോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോ. ഏകതോ, ഉപാലി, തയോ ഹോന്തി, ഏകതോ തയോ, സത്തമോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോ. ഏകതോ, ഉപാലി, തയോ ഹോന്തി, ഏകതോ ചത്താരോ, അട്ഠമോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോ. ഏകതോ, ഉപാലി, ചത്താരോ ഹോന്തി, ഏകതോ ചത്താരോ, നവമോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. ഏവം ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ച. നവന്നം വാ, ഉപാലി, അതിരേകനവന്നം വാ സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ച. ന ഖോ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, അപി ച ഭേദായ പരക്കമതി, ന സിക്ഖമാനാ സങ്ഘം ഭിന്ദതി…പേ… ന സാമണേരോ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന സാമണേരീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന ഉപാസകോ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന ഉപാസികാ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, അപി ച ഭേദായ പരക്കമതി. ഭിക്ഖു ഖോ, ഉപാലി, പകതത്തോ, സമാനസംവാസകോ, സമാനസീമായം ഠിതോ, സങ്ഘം ഭിന്ദതീ’’തി.

൩൫൨. [അ. നി. ൧൦.൩൭] ‘‘സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘഭേദോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധുപാലി, ഭിക്ഖൂ അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി, ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി, അവിനയം വിനയോതി ദീപേന്തി, വിനയം അവിനയോതി ദീപേന്തി, അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേന്തി, ആപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേന്തി, ലഹുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, ഗരുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, സാവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, അനവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുലാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി. തേ ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി അപകസ്സന്തി, അവപകസ്സന്തി, ആവേനിം [ആവേണി (സീ.), ആവേണികം (സ്യാ.)] ഉപോസഥം കരോന്തി, ആവേനിം പവാരണം കരോന്തി, ആവേനിം സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീ’’തി.

൩൫൩. [അ. നി. ൧൦.൩൭] ‘‘സങ്ഘസാമഗ്ഗീ സങ്ഘസാമഗ്ഗീതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധുപാലി, ഭിക്ഖൂ അധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി, ധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി, അവിനയം അവിനയോതി ദീപേന്തി, വിനയം വിനയോതി ദീപേന്തി, അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേന്തി, ആപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേന്തി, ലഹുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, ഗരുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, സാവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, അനവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേന്തി. തേ ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി ന അപകസ്സന്തി, ന അവപകസ്സന്തി, ന ആവേനിം ഉപോസഥം കരോന്തി, ന ആവേനിം പവാരണം കരോന്തി, ന ആവേനിം സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി.

൩൫൪. ‘‘സമഗ്ഗം പന, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കിം സോ പസവതീ’’തി? ‘‘സമഗ്ഗം ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പട്ഠികം കിബ്ബിസം പസവതി, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതീ’’തി.

[ഇതിവു. ൧൮; അ. നി. ൧൦.൩൯] ‘‘ആപായികോ നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ സങ്ഘഭേദകോ;

വഗ്ഗരതോ അധമ്മട്ഠോ, യോഗക്ഖേമാ പധംസതി;

സങ്ഘം സമഗ്ഗം ഭിന്ദിത്വാ, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതീ’’തി.

‘‘ഭിന്നം പന, ഭന്തേ, സങ്ഘം സമഗ്ഗം കത്വാ കിം സോ പസവതീ’’തി? ‘‘ഭിന്നം ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘം സമഗ്ഗം കത്വാ ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞം പസവതി, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീ’’തി.

[ഇത്തിവു. ൧൮; അ. നി. ൧൦.൪൦] ‘‘സുഖാ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗീ, സമഗ്ഗാനഞ്ച അനുഗ്ഗഹോ;

സമഗ്ഗരതോ ധമ്മട്ഠോ, യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതി;

സങ്ഘം സമഗ്ഗം കത്വാന, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീ’’തി.

൩൫൫. [പരി. ൪൫൯] ‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ’’തി? ‘‘സിയാ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ’’തി.

[പരി. ൪൫൯] ‘‘സിയാ [സിയാ നു ഖോ (സ്യാ. കം.)] പന, ഭന്തേ, സങ്ഘഭേദകോ ന ആപായികോ, ന നേരയികോ, ന കപ്പട്ഠോ, ന അതേകിച്ഛോ’’തി? ‘‘സിയാ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ന ആപായികോ, ന നേരയികോ, ന കപ്പട്ഠോ, ന അതേകിച്ഛോ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ’’തി? ‘‘ഇധുപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി. തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി, വിനിധായ ദിട്ഠിം, വിനിധായ ഖന്തിം, വിനിധായ രുചിം, വിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി. തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി, വിനിധായ ദിട്ഠിം, വിനിധായ ഖന്തിം, വിനിധായ രുചിം, വിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി. തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ വേമതികോ, വിനിധായ ദിട്ഠിം, വിനിധായ ഖന്തിം, വിനിധായ രുചിം, വിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി. തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി…പേ… (തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി) [( ) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി, വിമതിവിനോദനീടീകായ സമേതി]. തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ വേമതികോ. തസ്മിം വേമതികോ ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി. തസ്മിം വേമതികോ ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി. തസ്മിം വേമതികോ ഭേദേ വേമതികോ വിനിധായ ദിട്ഠിം, വിനിധായ ഖന്തിം, വിനിധായ രുചിം, വിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേതി…പേ… അവിനയം വിനയോതി ദീപേതി… വിനയം അവിനയോതി ദീപേതി… അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി… ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി… അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി… ആചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി… അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി… പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേതി… അനാപത്തിം ആപത്തീതി ദീപേതി… ആപത്തിം അനാപത്തീതി ദീപേതി… ലഹുകം ആപത്തിം ഗരുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി… ഗരുകം ആപത്തിം ലഹുകാ ആപത്തീതി ദീപേതി… സാവസേസം ആപത്തിം അനവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി… അനവസേസം ആപത്തിം സാവസേസാ ആപത്തീതി ദീപേതി… ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി… അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി… തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി…പേ… തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി … തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ വേമതികോ… തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി… (തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി) [( ) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി] … തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ വേമതികോ… തസ്മിം വേമതികോ, ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി… തസ്മിം വേമതികോ, ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി… തസ്മിം വേമതികോ, ഭേദേ വേമതികോ, വിനിധായ ദിട്ഠിം, വിനിധായ ഖന്തിം, വിനിധായ രുചിം, വിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ആപായികോ, നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ, അതേകിച്ഛോ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, സങ്ഘഭേദകോ ന ആപായികോ, ന നേരയികോ, ന കപ്പട്ഠോ, ന അതേകിച്ഛോ’’തി? ‘‘ഇധുപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി. തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി, അവിനിധായ ദിട്ഠിം, അവിനിധായ ഖന്തിം, അവിനിധായ രുചിം, അവിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ന ആപായികോ, ന നേരയികോ, ന കപ്പട്ഠോ, ന അതേകിച്ഛോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ഭിക്ഖു ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേതി…പേ… ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീതി ദീപേതി. തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി, ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി, അവിനിധായ ദിട്ഠിം, അവിനിധായ ഖന്തിം, അവിനിധായ രുചിം, അവിനിധായ ഭാവം, അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി – ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി. അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ന ആപായികോ, ന നേരയികോ, ന കപ്പട്ഠോ, ന അതേകിച്ഛോ’’തി.

തതിയഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകോ സത്തമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –