൭. പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൦൧-൪൦൩. തേ പച്ചയേതി തേ ഹേതുആദികേ പച്ചയേ. പടിപാടിയാതി ഏത്ഥ പച്ചയപടിപാടിയാ കുസലാദിപദപടിപാടിയാ വാതി ആസങ്കായം ഉഭയവസേനപി അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ പഠമം താവ സന്ധായാഹ ‘‘യഥാക്കമേനാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – ‘‘ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന ദേസനാക്കമേന യായ പടിപാടിയാ പടിച്ചവാരേ പച്ചയാ ആഗതാ, തദനുരൂപം തേ ദസ്സേതുന്തി. ദുതിയം പന ദസ്സേതും ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സാ പനായം പദപടിപാടി യസ്മാ ന കുസലപദദസ്സനമത്തേന ദസ്സിതാ ഹോതി, തസ്മാ തം ഏകദേസേന സകലം നയതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാതി…പേ… ഹോതീ’’തി. തേനാതി നിദസ്സനമത്തേന ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തി പദേന. സബ്ബോ പഭേദോതി യം തത്ഥ തത്ഥ പച്ചയേ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദികോ യത്തകോ പഭേദോ വിസ്സജ്ജനം ലഭതി, സോ സബ്ബോ പഭേദോതി അത്ഥോ. തേ പച്ചയേ പടിപാടിയാ ദസ്സേതുന്തി തേ ഹേതുആദിപച്ചയേ കുസലാദിപദപടിപാടിയാ ദസ്സേതും.

൪൦൪. ഫലവിസേസം ആകങ്ഖന്താ പടിഗ്ഗാഹകതോ വിയ ദായകതോപി യഥാ ദക്ഖിണാ വിസുജ്ഝതി, ഏവം ദാനം ദേന്തീതി ആഹ ‘‘വിസുദ്ധം കത്വാ’’തി. തേസന്തി വത്തബ്ബതാരഹന്തി ഇമിനാ വോദാനസ്സ സകദാഗാമിആദീനം ആവേണികതം ദസ്സേതി. കാമം അഗ്ഗമഗ്ഗപുരേചാരികമ്പി വോദാനമേവ, അസേക്ഖോ പന ഹുത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതീതി ന തം ഇധ ഗഹിതം. തന്തി വോദാനം. ഗോത്രഭുചിത്തന്തി അട്ഠമകസ്സ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ‘‘ഗോത്രഭൂ’’തി വത്തബ്ബതാരഹം ചിത്തം. ഗോത്രഭുസദിസന്തി വാ സോതാപന്നാദിഗോത്രാഭിഭാവീതി വാ ഗോത്രഭുചിത്തന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയുപ്പന്നം ഭൂമിതോ വവത്ഥപേതി, ‘‘തേഭൂമകകുസലമേവാ’’തി ഏത്ഥ വിയ ന പച്ചയധമ്മന്തി അത്ഥോ. ദേസനന്തരത്താതി ‘‘കുസലചിത്തസമങ്ഗിസ്സാ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാമസനദേസനതോ അഞ്ഞത്താ, അഞ്ഞഥാ ഗഹിതം പുന ന ഗണ്ഹേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൪൦൫. രാഗരഹിതസ്സ വിയ സോമനസ്സരഹിതസ്സ ച രാഗസ്സ ന ആരമ്മണേ അസ്സാദനവസേന പവത്തി അജ്ഝുപേക്ഖനതോതി വുത്തം ‘‘അസ്സാദനം…പേ… കിച്ച’’ന്തി. സഹസാകാരപ്പവത്തായ ഉപ്പിലാവിതസഭാവായ പീതിയാ ആഹിതവിസേസായ തണ്ഹായ തം തണ്ഹാഭിനന്ദനന്തി വുച്ചതീതി തം സന്ധായാഹ ‘‘പീതികിച്ചസഹിതായ തണ്ഹായ കിച്ച’’ന്തി. യഥാ ച യഥാവുത്തകിച്ചവിസേസായ പീതിയാ ആഹിതവിസേസാ തണ്ഹാ തണ്ഹാഭിനന്ദനാ, ഏവം ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പന സാ അത്ഥതോ പച്ചയവിസേസവിസിട്ഠാ ദിട്ഠിയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ ദിട്ഠിയേവാ’’തി. ഏത്ഥ പനാതി ‘‘അഭിനന്ദതീ’’തി പദസ്സ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന വുത്തേസു ഏതേസു പന ദ്വീസു അത്ഥേസു. അഭിനന്ദന്തസ്സാതി ഇദം ദിട്ഠാഭിനന്ദനംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘പച്ഛിമത്ഥമേവ ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. അഭിനന്ദന്തസ്സാതി പന അവിസേസതോ വുത്തത്താ തണ്ഹാവസേന ദിട്ഠിവസേന അഭിനന്ദന്തസ്സാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ‘‘അഭിനന്ദനാ…പേ… ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി ഇദമിധ വചനമനോകാസം. കസ്മാ? ദിട്ഠിരഹിതേപി സന്താനേ അഭിനന്ദനസ്സ വുത്തത്താ. തണ്ഹാവസേന നന്ദതീതി തണ്ഹാഭിനന്ദനവസേനേവ വുത്തോ അത്ഥോ പുരിമോ അത്ഥോ. ദ്വീസു പന സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസൂതി ദിട്ഠിരഹിതാനി സോമനസ്സസഹഗതചിത്താനി സന്ധായാഹ. യഥാവുത്തേനാതി ‘‘സരാഗസ്സ സോമനസ്സസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തേന സോമനസ്സേന അസ്സാദേന്തസ്സ, രാഗേന ച തേസുയേവ യഥാവുത്തേസു ദ്വീസു ചിത്തേസു അസ്സാദേന്തസ്സ, ചതൂസുപി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേസു സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിനന്ദന്തസ്സ, ചതൂസുപി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേസു ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ അഭിനന്ദന്തസ്സ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘ഇതിപി സക്കാ യോജേതു’’ന്തി. യഥാ ദിട്ഠൂപനിസ്സയതോ ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ സമ്ഭവതി, ഏവം തണ്ഹൂപനിസ്സയതോ തണ്ഹാഭിനന്ദനാപി സമ്ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അഭിനന്ദതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനതോ സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിനന്ദന്തസ്സ രാഗുപ്പത്തിപി വത്തബ്ബാ, ന വാ വത്തബ്ബാ തണ്ഹാഭിനന്ദനായ ഏവ രാഗുപ്പത്തിയാ വുത്തത്താ.

൪൦൬. ‘‘തദാരമ്മണതായാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തദാരമ്മണതാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭത്തിലോപോ ഹേത്ഥ കതോ’’തി. തദാരമ്മണതാതി ഏത്ഥ താ-സദ്ദാഭിധേയ്യോ അത്ഥോ ഭാവോ നാമ, സോ പന തദാരമ്മണസദ്ദാഭിധേയ്യതോ അഞ്ഞോ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭാവവന്തതോ വാ അഞ്ഞോ ഭാവോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏതേന സകത്ഥേ അയം താ-സദ്ദോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘വിപാകോ തദാരമ്മണഭാവഭൂതോതി അത്ഥോ’’തി. ഏതസ്മിഞ്ചത്ഥേ ‘‘തദാരമ്മണതാ’’തി പച്ചത്തേകവചനം ദട്ഠബ്ബം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതന…പേ… ന വുത്തന്തി യദിപി കാമാവചരവിപാകാനമ്പി കമ്മം ആരമ്മണം ലബ്ഭതി, തം പന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകാനം വിയ ന ഏകന്തേന ഇമസ്സ വിപാകചിത്തസ്സ ഇദം കമ്മം ആരമ്മണന്തി വവത്ഥിതം കാമാവചരവിപാകചിത്താനം ബഹുഭേദത്താ, തസ്മാ തം ലബ്ഭമാനമ്പി ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. യദി ഏവം കിം തം ലബ്ഭമാനമ്പി ന ദസ്സിതമേവാതി ആസങ്കായം ആഹ ‘‘തദാരമ്മണേന പനാ’’തിആദി. അനുലോമതോ സമാപജ്ജനേ യേഭുയ്യേന ആസന്നസമാപത്തിയാ ആരമ്മണഭാവോ ദസ്സിതോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘പടിലോമതോ വാ ഏകന്തരികവസേന വാ’’തി വചനം നിരത്ഥകം സിയാതി അധിപ്പായോ. ഭവേയ്യാതി അനാസന്നാപി സമാപത്തി ആരമ്മണം ഭവേയ്യ, ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം. ഏവം സതീതി യദി ആവജ്ജനായ ഏവ ആരമ്മണഭാവേന കുസലാനം ഖന്ധാനം അബ്യാകതാരമ്മണതാ അധിപ്പേതാ, ഏവം സന്തേ. വത്തബ്ബം സിയാതി ‘‘ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാ’’തി ച പാളിയം വത്തബ്ബം സിയാ തസ്സാപി ആവജ്ജനായ ആരമ്മണഭാവതോ. തം ന വുത്തന്തി തം അബ്യാകതം ഇദ്ധിവിധഞാണം ‘‘കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാ’’തി ന വുത്തം. ഹോന്തീതി ആരമ്മണം ഹോന്തി. താനീതി ചേതോപരിയഞാണാദീനി. യായ കായചീതി ചേതോപരിയഞാണാദീനം അഞ്ഞേസഞ്ച കുസലാനം ആരമ്മണകരണവസേന ആവജ്ജന്തിയാ.

൪൦൭-൪൦൯. ആദീനവദസ്സനേന സഭാവതോ ച അനിട്ഠതാമത്തവസേന ച ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി യോജേതബ്ബം. ആഘാതവത്ഥുആദിഭേദേന അക്ഖന്തിഭേദാ വേദിതബ്ബാ.

൪൧൦. സബ്ബസ്സാതി പകരണപരിച്ഛിന്നേ ഗയ്ഹമാനേ സബ്ബസ്സ അബ്യാകതസ്സ, അത്ഥന്തരവസേന പന ഗയ്ഹമാനേ സബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സാതി അത്ഥോ. അസക്കുണേയ്യത്താതി ഇദം വത്തബ്ബസ്സ അനന്താപരിമേയ്യതായ വുത്തം, ന അഞ്ഞാണപടിഘാതതോ.

൪൧൭. വോദാനസങ്ഖാതം വുട്ഠാനം അപുബ്ബതോ ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അപുബ്ബതോ ചിത്തസന്താനതോ വുട്ഠാനം ഭവങ്ഗമേവാ’’തി. തഞ്ഹി യഥാലദ്ധസ്സ വിസേസസ്സ വോദാപനം പഗുണഭാവാപാദനം അപുബ്ബം നാമ ന ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ വോദാനമ്പി വുട്ഠാനന്തി വുത്ത’’ന്തി. അവജ്ജേതബ്ബത്താ വത്തബ്ബം നത്ഥീതി കുസലഭാവേന സമാനത്താ വജ്ജേതബ്ബതായ അഭാവതോ വിഭജിത്വാ വത്തബ്ബം നത്ഥി, തസ്മാ യദേത്ഥ വിസേസനം ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം…പേ… സമാപത്തിയാ’’തി ആഹ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ വുത്തമേവാതി പട്ഠാനേ പന ‘‘കുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ‘‘കിരിയാനന്തരം തദാരമ്മണഭാവേ’’തി യം വത്തബ്ബം, തം ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡവണ്ണനായം വുത്തമേവ.

താ ഉഭോപീതി യാ ‘‘കുസലവിപാകാഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ചാ’’തി ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ വുത്താ, താ ഉഭോപി സോമനസ്സസഹഗതമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വുത്താ. കസ്മാ? ദസന്നം കാമാവചരഭവങ്ഗാനം അത്തനോ തദാരമ്മണകാലേ സന്തീരണകാലേ ച വോട്ഠബ്ബനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവതോ. ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പന യഥാവുത്താനം ദസന്നം വിപാകാനം മനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം അത്തനോ തദാരമ്മണാദികാലേ വോട്ഠബ്ബനകിരിയസ്സ സന്തീരണകാലേ മനോധാതുകിരിയസ്സ ഭവങ്ഗകാലേതി യോജേതബ്ബം.

൪൨൩. പടിവിജ്ഝിത്വാതി ജാനിത്വാ. ദള്ഹം ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ന ഗഹേതബ്ബം. ബലവതോ…പേ… വിപച്ചനതോതി ഏതേന ബലവതാ ദുബ്ബലതാ ച അപ്പമാണം, കതോകാസതാ പമാണന്തി ദസ്സേതി. കതോകാസതാ ച അവസേസപച്ചയസമവായേ വിപാകാഭിമുഖതാതി ദട്ഠബ്ബം. യം കിഞ്ചീതി ച ബലവം ദുബ്ബലം വാതി അത്ഥോ. വിപാകജനകമ്പി കിഞ്ചി കമ്മം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീതി സക്കാ വത്തും. സതി ഹി കമ്മഉപനിസ്സയപച്ചയാനം അവിനാഭാവേ വിപാകത്തികേ ഉപനിസ്സയപച്ചയേ ഗഹിതേ കമ്മപച്ചയോ വിസും ന ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ, വേദനാത്തികേ ച ഉപനിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ കമ്മപച്ചയേന സദ്ധിം അട്ഠാതി ന വത്തബ്ബം സിയാതി അധിപ്പായോ. പച്ചയദ്വയസ്സ പന ലബ്ഭമാനതപ്പരായ ദേസനായ ഉപനിസ്സയേ ഗഹിതേപി കമ്മപച്ചയോ ഉദ്ധരിതബ്ബോയേവാതി സക്കാ വത്തും. ലബ്ഭമാനസ്സ ഹി ഉദ്ധരണം ഞായാഗതം, തഥാ ഉപനിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേപി കമ്മപച്ചയോ വത്തബ്ബോവ ഉപനിസ്സയസ്സ അനേകഭേദത്താ, വിപാകം ജനേന്തം കമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബമേവാതി വേദിതബ്ബം.

പരസ്സ പവത്തം ഓമാനന്തി പരസന്താനേ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തം അവമാനം. തേസൂതി യോ അനേന പുബ്ബേ ഹതോ, തസ്സ ഞാതിമിത്തേസു. മാതുഘാതനത്ഥം പവത്തിതതായ പുരിമചേതനായ മാതുഘാതകമ്മേന സദിസതാ, യഥാ ച ആണത്തിയം പഹാരേപി ഏസേവ നയോ. തേന വുത്തം ‘‘ഏസ നയോ ദ്വീഹി പകാരേഹീതി ഏത്ഥാപീ’’തി.

വട്ടനിസ്സിതോ ദാനാദിവസേന സദ്ധം ഉപ്പാദേന്തോ രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനാദിവസേന സദ്ധം ഉപ്പാദേതി നാമ, ന വിവട്ടനിസ്സിതോ അവിസേസേന വുത്തത്താതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ അധിപ്പായേന വദതീ’’തി. ഏതേസന്തി കായികസുഖദുക്ഖാനം. ഏകതോപീതി ഇദം യദിപി ഏകസ്മിം സന്താനേ സുഖദുക്ഖാനം ഏകസ്മിം ഖണേ ഉപ്പത്തി നത്ഥി, പച്ചയസമായോഗോ പന തേസം ഏകജ്ഝമ്പി ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

൪൨൫. പുരിമവാരേസു വിയാതി പടിച്ചവാരാദീസു പുരിമേസു വിയ. ഇമസ്മിന്തി പഞ്ഹാവാരേ. പച്ചയേന ഉപ്പത്തി വുച്ചതീതി ഹേതുആദിനാ തേന തേന പച്ചയേന തംതംപച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പത്തി ന വുച്ചതി. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി ഹേതുആദീനം തേസം തേസം പച്ചയധമ്മാനം. തംതംപച്ചയഭാവോതി ഹേതുആദീനം തംതംപച്ചയഭാവോ വുച്ചതി. തേനേവ പുരിമേസു ഛസു വാരേസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദഗ്ഗഹണം കതം, ഇധ പന ‘‘കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ പച്ചയഭാവോ ഗഹിതോ. തേനാതി ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന പച്ചയഭാവേന. ഇധാതി പഞ്ഹാവാരേ.

൪൨൭. പതിട്ഠാഭൂതസ്സാതി നിസ്സയഭൂതസ്സ. കമ്മപച്ചയോതി സഹജാതകമ്മപച്ചയോ. ദുകമൂലകദുകാവസാനാതി ‘‘കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സാ’’തി ഏവം ദുകമൂലകദുകാവസാനാ കത്വാ വുത്തപഞ്ഹാ. തത്ഥാതി പച്ചയവാരേ. കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാതി കുസലാബ്യാകതപ്പഭേദാ പച്ചയുപ്പന്നാ ധമ്മാ. യതോ തതോ വാതി പച്ചയധമ്മനിയമം അകത്വാ യതോ തതോ വാ കുസലാബ്യാകതവസേന ഉഭയപച്ചയതോ ഉപ്പത്തിമത്തമേവ തത്ഥ പച്ചയവാരേ അധിപ്പേതം, ഉഭയസ്സ യഥാവുത്തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉഭിന്നം യഥാവുത്താനംയേവ പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവോ ന അധിപ്പേതോ ഉപ്പാദപധാനത്താ തസ്സാ ദേസനായാതി അധിപ്പായോ. നിസ്സയാദിഭൂതാതി നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതഭൂതാ പച്ചയധമ്മാ ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ കുസലോ ച…പേ… ന വുത്തന്തി യോജനാ.

പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ

൪൩൯. ഏത്ഥാതി അബ്യാകതമൂലകേ. യദി ഏവന്തി യദി കുസലാകുസലമൂലേഹി അലബ്ഭമാനമ്പി ലബ്ഭതി, ഏവം സന്തേ. ഗണനമത്തസാമഞ്ഞതോ, ന പച്ചയസാമഞ്ഞതോതി അധിപ്പായോ.

൪൪൦. നിദസ്സനവസേന ദട്ഠബ്ബോ യേഭുയ്യേന ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയസ്സ വിസഭാഗത്താ. ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാ ച വിസഭാഗാതി വിസേസനേന യോ തത്ഥ സഭാഗഭാവോ, തം നിവത്തേതി. തഥാ ഭാവാഭാവതോതി തസ്മിം ഹേതുപച്ചയാകാരേ സതി ഭാവതോ, ഹേതുധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയഭാവേ സതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവതോതി അത്ഥോ. അധിപതിപച്ചയാദീനന്തി അധിപതിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാനം. വിസഭാഗതാ ഹേതുപച്ചയസ്സ. കുസലാദിഹേതൂനന്തി കുസലാകുസലകിരിയാബ്യാകതഹേതൂനം. ഹേതുപച്ചയഭാവേതി ഹേതുപച്ചയത്തേ ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകത്തേ. വിപാകപച്ചയഭാവാഭാവതോതി വിപാകപച്ചയഭാവസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി വിപാകാനം വിപാകപച്ചയതാ അത്ഥി. വിപാകഹേതൂനം ഇതരഹേതൂഹി ഹേതുപച്ചയതായ അത്ഥി സഭാഗതാതി ആഹ ‘‘ഹേതുവജ്ജാന’’ന്തി. വിപാകാനം വിസഭാഗതായ ഭവിതബ്ബം, ന ഹി വിപാകധമ്മധമ്മനേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാനം വിപാകേഹി സഭാഗതാ അത്ഥി രാസന്തരഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഉഭയപച്ചയസഹിതേതി ഹേതുവിപാകപച്ചയസഹിതേ. ഹേതുപച്ചയഭാവേ വിപാകമ്ഹീതി ഹേതുപച്ചയഭാവേന വത്തമാനേ വിപാകധമ്മേ. വിപാകപച്ചയത്താഭാവാഭാവതോതി വിപാകപച്ചയഭാവാഭാവസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി വിപാകോ വിപാകസ്സ വിപാകപച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്മാ നത്ഥി ഹേതുവിപാകപച്ചയാനം വിസഭാഗതാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം ഉദാഹരണേന സമത്ഥേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഹേതുസഹജാതപച്ചയസഹിതേതി ഹേതുപച്ചയസഹജാതപച്ചയസഹിതേ, ഉഭയപച്ചയയുത്തേതി അത്ഥോ. ഹേതൂനന്തി ഇദം ‘‘സഹജാതപച്ചയത്താഭാവോ’’തി ഇമിനാപി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഹേതൂനഞ്ഹി ഹേതുപച്ചയസഹിതേ രാസിമ്ഹി ഹേതുപച്ചയഭാവോ വിയ സഹജാതപച്ചയഭാവോപി അത്ഥീതി. തത്ഥ ഹേതുവജ്ജാനം സഹജാതധമ്മാനം ഹേതുധമ്മസ്സ ച ന സഭാഗതാ വുച്ചതി സഹജാതപച്ചയേന സഭാഗഭാവതോ. ഏവമിധാപീതി യഥാ ഹേതുസഹജാതപച്ചയേസു വുത്തപ്പകാരേന നത്ഥി വിസഭാഗതാ, ഏവമിധാപി ഹേതുവിപാകപച്ചയേസു നത്ഥി വിസഭാഗതാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയേപീതി യ്വായം നയോ ഹേതുസഹജാതപച്ചയേസു വിസഭാഗതാഭാവോ വുത്തോ, ഏസ നയോ ഹേതുസഹിതേ വിപ്പയുത്തപച്ചയേപീതി അത്ഥോ. തത്ഥാപി ഹി ‘‘ഹേതുവിപ്പയുത്തപച്ചയസഹിതേ രാസിമ്ഹീ’’തിആദി സക്കാ യോജേതുന്തി. പച്ചുപ്പന്നോ ഏവ പച്ചയുപ്പന്നോ, പച്ചയോ പന അതീതോപി അനാഗതോപി കാലവിനിമുത്തോപി ഹോതീതി പച്ചുപ്പന്നക്ഖണേ ഹേതുപച്ചയഭാവേ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവം സന്ധായ തഥാഭാവാഭാവവസേന സഭാഗതായ വുച്ചമാനായ നാനാക്ഖണികാനം കുസലാദീനം ഹേതൂനം വിപാകാനഞ്ച വസേന വിസഭാഗതാ തസ്സേവ ഹേതുസ്സ ന വത്തബ്ബാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ.

അഗ്ഗഹിതവിസേസതോ സാമഞ്ഞതോ വിസേസോ ന സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘കുസലാ വീമംസാധിപതീതി ഏവം വത്തബ്ബ’’ന്തി.

൪൪൧-൪൪൩. ‘‘ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതീ’’തി ഏവം വത്തും ന സക്കാ, ഹേതാധിപതിദുകേഹി ദസ്സിതാനി യാനി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ചത്താരി വിസ്സജ്ജനാനി, തേസു ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേസു സമ്പയുത്തപച്ചയേ പവിട്ഠേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമാനി ദ്വേ ലഭതി. യം സന്ധായ അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സചേ തേഹി സദ്ധിം…പേ… താനേവ ദ്വേ ലഭതീ’’തി, തേഹി പന ഇതരാനി നാമ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ചാ’’തി ഇമാനി ദ്വേപി സിയും. ന ഹി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതീതി പുരിമപാഠോ’’തിആദി. ഇതരാനി ദ്വേതി വാ അഞ്ഞാനി ദ്വേ, യാനി സമ്പയുത്തപച്ചയവസേന ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി, വിപ്പയുത്തപവേസേ പന തതോ അഞ്ഞാനി അഞ്ഞഥാഭൂതാനി ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി. യാനി സന്ധായ വുത്തം ‘‘കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ദ്വേ ലഭതീതി പഠന്തീ’’തി. തേസൂതി ഊനതരഗണനാഹേതൂസു വിപാകഅഞ്ഞമഞ്ഞാദീസു.

അനാമട്ഠവിപാകാനീതി അഗ്ഗഹിതവിപാകപച്ചയാനി, ഘടനം അപേക്ഖിത്വാ അയം നപുംസകനിദ്ദേസോ. ന വിപാകഹേതുരഹിതാനി സാധാരണവസേന വുത്തത്താ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘സാമഞ്ഞതോ നവന്നമ്പി ഹേതൂനം വസേന വുത്താനീ’’തി, ‘‘വിപാകഹേതുപി ലബ്ഭതീ’’തി ച.

തത്ഥാതി പഞ്ചമഘടനതോ പട്ഠായ പഞ്ചസു ഘടനേസു. തേന വിപാകേന സഹ, സമം വാ ഉട്ഠാനം ഏതസ്സാതി സമുട്ഠാനന്തി അയമ്പി അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപമ്പി തംസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ കടത്താരൂപമ്പി തംസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗണ്ഹാതീതി ഇമമേവത്ഥം അതിദിസതി.

ഏവമ്പീതി ‘‘ഏതേസു പനാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തപ്പകാരേപീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേസു പന…പേ… വുത്തനയേനപീ’’തി. യോ യോ പച്ചയോതി യോ യോ ഹേതുആദിപച്ചയോ മൂലഭാവേന ഠിതോ പരേസം പച്ചയാനം. തപ്പച്ചയധമ്മാനന്തി തേഹി ഹേതുആദിപച്ചയേഹി പച്ചയഭൂതാനം ഹേതുആദിധമ്മാനം. നിരവസേസഊനഊനതരഊനതമലാഭക്കമേനാതി തേ ധമ്മാ യേസു വിസ്സജ്ജനേസു യഥാരഹം നിരവസേസാ ലബ്ഭന്തി, യേസു ഊനാ ഊനതരാ ഊനതമാ ച ലബ്ഭന്തി, തേന കമേന ഘടനാവചനതോ പച്ചയുപ്പന്നാപി യഥാക്കമം നിരവസേസാദിക്കമേനേവ ലബ്ഭന്തി. തേനാഹ ‘‘നിരവസേസലാഭേ ച…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി.

ഹേതുമൂലകം നിട്ഠിതം.

൪൪൫. പഞ്ചമേ ഏകന്തി സനിസ്സയതോ അബ്യാകതമൂലം അകുസലന്തി ഇദം സന്ധായാഹ ‘‘വത്ഥുവസേന സനിസ്സയം വക്ഖതീ’’തി. ന ഇദന്തി ഇദം ചതുത്ഥം ഘടനം ലബ്ഭമാനസ്സപി വത്ഥുസ്സ വസേന ഘടനം ന ഹോതി തസ്സ വക്ഖമാനത്താ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണവസേനേവാ’’തി ഏകംസോ ഗഹിതോതി അത്ഥയോജനാ.

൪൪൬. സഹജാതപുരേജാതാ ഏകോ നിസ്സയപച്ചയോതി ഇമിനാ സതിപി പച്ചയധമ്മഭേദേ പച്ചയഭാവഭേദോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി, തഥാ ‘‘അത്ഥിപച്ചയോ’’തി ഇമിനാപി. അവിഗതപച്ചയോപേത്ഥ അത്ഥിപച്ചയേനേവ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ’’തി പാഠോ. സഹജാതാരമ്മണാധിപതി പന ന കേവലം പച്ചയധമ്മപ്പഭേദോവ, അഥ ഖോ പച്ചയഭാവഭേദോപി അത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘ഏവം…പേ… അഭാവതോ’’തി. വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘നിസ്സയഭാവോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഹജാതപുരേജാതനിസ്സയാദീനന്തി സഹജാതനിസ്സയപുരേജാതനിസ്സയാദീനം. ആദി-സദ്ദേന സഹജാതപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതഭാവേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ന പനേവന്തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സഹജാതോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഭിന്നസഭാവാതി സമാനേപി അധിപതിസദ്ദവചനീയഭാവേ പച്ചയഭാവവിസിട്ഠേന സഭാവേന ഭിന്നസഭാവാ, ന ഹേതുപച്ചയാദയോ വിയ സഭാവമത്തേന. തേനേവാതി ഭിന്നസഭാവത്താ ഏവ. അഞ്ഞഥാ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ സഹജാതവസേന, അബ്യാകതോ ആരമ്മണവസേന അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീ’’തി തദുഭയം ഏകജ്ഝം കത്വാ വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗേ…പേ… ന വുത്ത’’ന്തി.

൪൪൭-൪൫൨. സാധാരണവസേനാതി അധിപതിന്ദ്രിയഭാവസാമഞ്ഞേന. തഥാ ചേവ ഛ ഘടനാനി യോജേത്വാ ദസ്സേതി ‘‘അധിപതീ’’തിആദിനാ. ദ്വേ പച്ചയധമ്മാതി വീരിയവീമംസാനം വസേന ദ്വേ പച്ചയധമ്മാ, ഏകോയേവ ചിത്താധിപതിവസേന. സമഗ്ഗകാനി പുബ്ബേ വത്തബ്ബാനി സിയും അധിപതിപടിപാടിയാതി അധിപ്പായോ. പഠമഞ്ഹി വീരിയാധിപതി പച്ഛാ ചിത്താധിപതീതി. തേസം ആഹാരമഗ്ഗപച്ചയാനം പച്ഛാ വുത്താനി സമഗ്ഗകാനി. സദിസത്താതി ഇദം പരതോ ‘‘ഹേതുവസേന വുത്തഘടനേഹി സദിസത്താ’’തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം.

൪൫൭-൪൬൦. ദുമൂലകന്തി കുസലാബ്യാകതമൂലകം. തം കുസലമൂലകേസു കസ്മാ വുത്തന്തി ചോദനായം ആഹ ‘‘അബ്യാകതസഹിതസ്സ കുസലസ്സ പച്ചയഭാവദസ്സനവസേനാ’’തി. ഏത്ഥാതി അനുലോമഗണനേ. യഥാവുത്തേസൂതി ‘‘സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതമൂലകേസൂ’’തി ഏവം വുത്തേസു സഹജാതാദിമൂലകേസു. അത്ഥിഅവിഗതമൂലകവജ്ജേസൂതി അത്ഥിഅവിഗതമൂലകാനി ഠപേത്വാ അവസേസേസു ആഹാരേന ആഹാരപച്ചയേന ഘടനാനി ന യോജിതാനീതി സമ്ബന്ധോ. അധിപതിന്ദ്രിയേഹി ച നിസ്സയാദിവജ്ജേസു സഹജാതാദീസു ഘടനാനി ന യോജിതാനീതി യോജനാ. തേസൂതി ഹേതുകമ്മഝാനമഗ്ഗേസു ആഹാരേ അധിപതിന്ദ്രിയേസു ച തംതംഘടനവസേന യഥാവുത്തേസു യോജിയമാനേസു. തേനാതി ഹേതുആദിഅരൂപധമ്മാനംയേവ ലബ്ഭനതോ. തേഹി ഘടനാനീതി ഹേതുആദീഹി യോജിയമാനാനി ഘടനാനി. രൂപമിസ്സകത്താഭാവേനാതി ഇദം വുത്തസദിസതായ കാരണവചനം. കസ്മാ പനേത്ഥ അത്ഥിഅവിഗതമൂലകാനി നിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനി തേഹി വജ്ജിതാനീതി ആഹ ‘‘അത്ഥിഅവിഗതേഹി പനാ’’തിആദി. നിസ്സയാദീഹി യോജിയമാനാനി അധിപതിന്ദ്രിയാനി രൂപമിസ്സകാനി ഹോന്തീതി ന വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. യദി ഏവം കസ്മാ അത്ഥിഅവിഗതമൂലകേസു ആഹാരേന, നിസ്സയാദിമൂലകേസു ച അധിപതിന്ദ്രിയേഹി യോജനാ കതാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അധിപതാഹാരിന്ദ്രിയമൂലകേസൂ’’തിആദി.

൪൭൩-൪൭൭. ഏദിസേസു ഠാനേസു ഖന്ധ-സദ്ദോ അരൂപേസ്വേവ നിരുള്ഹോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ന പവത്തേ വിയ ഖന്ധായേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹേതബ്ബാ’’തി. കടത്താരൂപമ്പി പന ലബ്ഭതീതി ഇമിനാ ‘‘ഏകക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്താനീ’’തി വചനം പടിക്ഖിപതി. യമത്ഥം സന്ധായ ‘‘കസ്മാ ന വുത്ത’’ന്തി വുത്തം, തം പാകടതരം കരോന്തോ ‘‘നനൂ’’തിആദിം വത്വാ പുന തം ഉദാഹരണേന വിഭാവേതും ‘‘യഥാചാ’’തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണനിസ്സയപച്ചയഭാവേനാതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന നിസ്സയപച്ചയഭാവേന ച. കമ്മസ്സ ച പച്ചയഭാവോ പാകടോയേവാതി ആഹ ‘‘കമ്മമ്പി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന വത്തബ്ബ’’ന്തി. ദ്വിന്നം പച്ചയഭാവാനന്തി കമ്മാരമ്മണപച്ചയഭാവാനം. അഞ്ഞമഞ്ഞപടിക്ഖേപതോതി ഇമിനാ ദ്വിന്നം പച്ചയഭാവാനം ഭിന്നത്താ പവത്തിആകാരസ്സ ഏകക്ഖണേ ഏകസ്മിം പച്ചയധമ്മേ അയുജ്ജമാനതം ദസ്സേതി. യഥാദസ്സിതസ്സ നിദസ്സിതബ്ബേന അസമാനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ഹി…പേ… യുത്തം വത്തു’’ന്തി ആഹ. കമ്മം പനാതിആദിനാ കമ്മാരമ്മണപച്ചയാനം പവത്തിആകാരസ്സ ഭിന്നത്താ ഏകജ്ഝം ഹുത്വാ അപ്പവത്തിമേവ വിഭാവേതി. യതോ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിക്ഖേപകാ വുത്താ, കസ്മാ പന തംയേവ വത്ഥു ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി നിസ്സയപച്ചയോ ച, ന തംയേവ കമ്മം ആരമ്മണപച്ചയോ ച കമ്മപച്ചയോ ചാതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം, ധമ്മസഭാവോ ഏസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏസ ച സഭാവോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വത്തമാനാനന്തി പച്ചുപ്പന്നാനം. യന്തി ഇദം ‘‘വത്തബ്ബതാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിയമാനം ‘‘യാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വിപരിണാമേതബ്ബം. യഥാതിആദിനാ തമേവത്ഥം ഉദാഹരണദസ്സനേന വിഭാവേതി.

൪൭൮-൪൮൩. യം വിഞ്ഞാണം അധിപതിപച്ചയോ ന ഹോതി, തം അനാമട്ഠാധിപതിഭാവം ദട്ഠബ്ബം. വത്ഥുസ്സ വസേനാതി ഹാപേതബ്ബസ്സ വത്ഥുസ്സ വസേന.

൪൮൪-൪൯൫. അരൂപിന്ദ്രിയാനി രൂപാനം പച്ചയത്തേന ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. യദിപി ഏവം വുത്തം രൂപിന്ദ്രിയാനം അരൂപാനം പച്ചയത്തഞ്ച ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ചക്ഖാദീനി ച പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ലബ്ഭന്തീ’’തി. തംസമാനഗതികാതി വീരിയേന സമാനഗതികാ മഗ്ഗപച്ചയതായ.

൫൧൧-൫൧൪. വിപ്പയുത്തമൂലകേ ‘‘ദസമേ കുസലാദയോ ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഇദം പവത്തിവസേന അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിസന്ധിയം പന ‘ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം വത്ഥു ച ഖന്ധാന’ന്തി ഇദമ്പി ലബ്ഭതീ’’തി. തസ്സ ദസ്സനവസേനാതി തസ്സ വത്ഥുസ്സ ദസ്സനവസേന, ന അനവസേസതോ പച്ചയധമ്മസ്സ ദസ്സനവസേന. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധാ ച വത്ഥുസ്സാതി ഇദമ്പി പന ലബ്ഭതേവാ’’തി. ന വജ്ജേതബ്ബാനീതി തേസമ്പി പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന യോജേതബ്ബത്താ.

൫൧൫-൫൧൮. അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം പച്ചയധമ്മാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ ചാ’’തിപി പന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? ന ഹി ഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേന സഹജാതാദയോ ലബ്ഭന്തി, ഇന്ദ്രിയാഹാരാനം പന വസേന ഇന്ദ്രിയാഹാരപച്ചയാവ ലബ്ഭന്തി. ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഹി ഉദ്ദിസിത്വാ അത്ഥിപച്ചയോ വിഭത്തോതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ആഹാരഗ്ഗഹണേന കബളീകാരോ ആഹാരോവ ഗഹിതോ, ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന ച രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമേവ, സേസാഹാരിന്ദ്രിയാനി സഹജാതാദീസ്വേവ അന്തോഗധാനി കതാനി. യാനി തദന്തോഗധാനി, തേ സന്ധായ അട്ഠകഥായം ‘അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേനാ’തി ഏത്ഥ ഇന്ദ്രിയാഹാരഗ്ഗഹണം കതന്തി ‘സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

തത്ഥ അരൂപാനം സഹജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ യഥാരഹം വേദിതബ്ബോ. വത്ഥു സഹജാതം പുരേജാതഞ്ച, ആരമ്മണം പുരേജാതമേവ, അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ പന കദാചി സഹജാതമ്പി ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സഹജാതഗ്ഗഹണേന പനേത്ഥ സഹജാതപച്ചയഭൂതോവ ഗയ്ഹതി, സോ ച ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണയുത്തോവാതി യോ ധമ്മോ സഹജാതോ ഹുത്വാ ആരമ്മണം ഹോതി, ന സോ ഇധ അധിപ്പേതോ. യദി സഹജാതോപി ആരമ്മണം ഹോതി, കസ്മാ പാളിയം തഥാ ന വിഭത്തന്തി? ഏകകലാപപരിയാപന്നസ്സ ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണയുത്തസ്സ ഭിന്നകലാപപരിയാപന്നതോ സങ്കരമോചനത്ഥം. അപിച അപ്പചുരഭാവതോ അപാകടഭാവതോ ച തം ന ഗഹിതം. തതോതി നവമതോതി അത്ഥോ, ന ദസമതോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഏകാദസമേ അധിപതി അത്ഥീതി. തഥാ ചുദ്ദസമേതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദേന വത്ഥുഗ്ഗഹണേന ചക്ഖാദിവത്ഥൂനിപി ഗഹിതാനീതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. തദേവാതി ആരമ്മണമേവ.

൫൧൯. സഹജാതാനി വിയാതി സഹജാതപച്ചയസഹിതാനി വിയ ഘടനാനി. സഹജാതേനാതി സഹജാതപച്ചയേന. താനീതി ‘‘പകിണ്ണകഘടനാനീ’’തി വുത്തഘടനാനി. യാനി ഹി സഹജാതപച്ചയേന ന യോജിതാനി, താനേത്ഥ പകിണ്ണകഘടനാനീതി വുത്താനി. പുരേജാത…പേ… വസേനാതി ഏത്ഥ അയം യോജനാ – പുരേജാതസ്സ പച്ഛാജാതസ്സ ആഹാരസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ ച സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച സാമഞ്ഞവസേന, തേസംയേവ സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അസാമഞ്ഞവസേന ചാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ പുരേജാതസ്സ പച്ഛാജാതസ്സ ച സഹജാതേന അസാമഞ്ഞം ഭിന്നസഭാവത്താ, തതോ ഏവ ആഹാരിന്ദ്രിയാനമ്പി തേന അസാമഞ്ഞം, ഏവം പുരേജാതാദീനം ചതുന്നമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസാമഞ്ഞം ഭിന്നസഭാവത്താ. ഏവം അസാമഞ്ഞവസേന അസമാനതാവസേന യഥാവുത്താനി ഘടനാനി വിപ്പകിണ്ണാനി. യഥാ പന സഹജാതപച്ചയധമ്മാ അരൂപക്ഖന്ധാദയോ തേനേവ സഹജാതപച്ചയതാസങ്ഖാതേന മിഥൂനം സമാനഭാവേന അഞ്ഞേഹി അസംകിണ്ണാ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയോ ഹോന്തീതി അസാമഞ്ഞവസേന തേസം പവത്തി, ഏവം പുരേജാതാദിപച്ചയധമ്മാപീതി തേസം സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച യഥാവുത്തസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ അസാമഞ്ഞസ്സ ച വസേന താനി ഘടനാനി വിപ്പകിണ്ണാനീതി പകിണ്ണകാനി വുത്താനി. ഏവം സന്തേ സഹജാതാനമ്പി ഘടനാനം പകിണ്ണകഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, തേസം സഹജാതതായ ഏവ അവിപ്പകിണ്ണഭാവസിദ്ധിതോ. തേന വുത്തം ‘‘സഹജാതം അഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി പകിണ്ണകാനി നാമാ’’തി.

താനീതി പകിണ്ണകഘടനാനി. കുസലവിപാകാതി കുസലാ ച വിപാകാ ച, യേ അഭിന്നലക്ഖണാ ഹുത്വാ കുസലസഭാവാ വിപാകസഭാവാ ചാതി അത്ഥോ. ഏവംസഭാവഞ്ച ഏകം അഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവാതി ആഹ ‘‘ഇദം…പേ… ലബ്ഭതീ’’തി. നനു ച സദ്ധിന്ദ്രിയാദിവസേനപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? തേസം കിരിയസഭാവതാപി അത്ഥേവാതി. ദുക്ഖന്തി ചേതസികദുക്ഖം. തേനാഹ ‘‘അകുസലമേവാ’’തി. വിപാകസ്സ ദുക്ഖസ്സാതി യോജനാ. തേന വുത്തം ‘‘അഝാനങ്ഗത്താ’’തി. അകുസലവിപാകകിരിയാതി വിചികിച്ഛാചിത്തപഞ്ചവിഞ്ഞാണകിരിയാമനോധാതൂസു പവത്തനതോ അകുസലവിപാകകിരിയാവ ഹോതി ചിത്തട്ഠിതീതി അത്ഥോ. യസ്മാ അകുസലവിപാകാതി ഏവമത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ദുക്ഖസ്സ ചിത്തട്ഠിതിയാ ച വസേന യഥാ ഝാനേസു, ഏവം അഞ്ഞേസം വസേന അഞ്ഞേസു ച ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ അകുസലസ്സ വിപാകാതി ഏവമത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ഇന്ദ്രിയേസു ലബ്ഭതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അകുസലസ്സ…പേ… ലബ്ഭേയ്യാ’’തി. ഇമസ്മിം കുസലത്തികേ വിപാകോ വിപാകാബ്യാകതമിച്ചേവ ഗയ്ഹതി, ന അകുസലാദിപദേഹി വിസേസേത്വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കുസലവിപാകാ…പേ… നത്ഥീ’’തി ആഹ.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ

൫൨൭. നഹേതുപച്ചയേനാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ അഞ്ഞത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹേതുപച്ചയതോ അഞ്ഞേന പച്ചയേനാ’’തി ആഹ. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേനാഹി സഹജാതാദിസങ്ഗഹവസേന അഗ്ഗഹിതാനം ഗഹണേന. അട്ഠ ഹോന്തീതി ഇമിസ്സാ പാളിയാ ആഗതാ ആരമ്മണാദയോ അട്ഠ പച്ചയാ ഹോന്തി. തേസൂതി അട്ഠസു പച്ചയേസു. തീഹീതി ആരമ്മണസഹജാതഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി. ദ്വീഹീതി ആരമ്മണപച്ചയഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി. തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേതി തസ്മിം തസ്മിം ഹേതുആദികേ പച്ചയേ. തതോ ഹേതുആദിപച്ചയതോ. യഥായോഗം യോജേതബ്ബാതി യസ്മിം പച്ചയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ യേ പച്ചയാ അനുലോമതോ യോജനം ലഭന്തി, തേ യോജേതബ്ബാതി അത്ഥോ.

ദ്വിന്നന്തി അനന്തരൂപനിസ്സയസ്സ പകതൂപനിസ്സയസ്സാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം. വത്ഥുപുരേജാതസ്സ വസേന പുരേജാതം ആരമ്മണപുരേജാതസ്സ ആരമ്മണേന സങ്ഗഹിതത്താ. അഞ്ഞിസ്സാ ചേതനായാതി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവേനേവ പവത്തായ ചേതനായ. അരൂപാഹാരാ അപരിച്ചത്തസഹജാതഭാവാ ഏവ ആഹാരപച്ചയോ ഹോന്തി, രൂപാഹാരോ ഠിതിപ്പത്തോയേവാതി വുത്തം ‘‘സഹജാതതോ അഞ്ഞസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ വസേന ആഹാരോ’’തി. സഹജാതതോ അഞ്ഞസ്സാതി ച ഇദം അരൂപാഹാരനിവത്തനത്ഥം വുത്തം, ന കബളീകാരാഹാരവിസേസനിവത്തനത്ഥം താദിസസ്സേവ തസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി രൂപാഹാരോ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, നാപി പുരേജാതപച്ചയോ ഹോതി. യഥാ സഹജാതാനം സഹജാതപച്ചയോ ന ഹോതി, ഏവം പുരേജാതാനം പച്ഛാജാതപച്ചയോ ന ഹോതി, പച്ഛാജാതാനഞ്ച പുരേജാതപച്ചയോ ന ഹോതി. കസ്മാ? താദിസസ്സ പച്ചയലക്ഖണസ്സ അഭാവതോ. യേസഞ്ഹി യോ ജനകോ, ന തേഹി തസ്സ സഹജാതതാ അത്ഥി, നാപി പുരേജാതതാ പുരേജാതപച്ചയലക്ഖണയുത്താ, പച്ഛാജാതപച്ചയതായ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി രൂപധമ്മത്താ. ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേപി ഏസേവ നയോ, തസ്മാ സഹജാതാദിവിധുരോ ഏവ തസ്സ പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തേനേവ ഹി ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഏത്ഥ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ രൂപാഹാരോ വിസും ഗഹിതോ. തഥാ ചാഹ ‘‘രൂപാഹാരോ…പേ… ആഹാരപച്ചയോവ ഹോതീ’’തി. സഹജാതതോ പുരേജാതതോ ച അഞ്ഞസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സാതി ഏത്ഥ രൂപാഹാരേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവഞ്ച കത്വാതി പുരിമപുരിമേഹി അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേന പച്ഛിമപച്ഛിമാനം ഗഹിതത്താ തഥാ രൂപാഹാരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ച വസേന ഇധ ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാനം ഗഹിതത്താതി അത്ഥോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ, ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ആരമ്മണ…പേ… ഇച്ചേവ വുത്ത’’ന്തി. തദഞ്ഞാഭാവാതി തതോ ആരമ്മണാദിപച്ചയതോ അഞ്ഞസ്സ ഇധാധിപ്പേതകമ്മാദിപച്ചയസ്സ കുസലേ അഭാവാ. തസ്മാതി യസ്മാ ആരമ്മണതോ അഞ്ഞേസം ദ്വിന്നം വസേന ഉപനിസ്സയോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണാധിപതി ആരമ്മണപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി വത്തബ്ബം, ന ആരമ്മണൂപനിസ്സയേതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം കസ്മാ പരിത്തത്തികപഞ്ഹാവാരപച്ചനീയേ ആരമ്മണം ന വുത്തം. ഉപനിസ്സയേന ഹി അസങ്ഗഹിതത്തേ തം വത്തബ്ബമേവ സിയാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ പുരിമേഹി അസങ്ഗഹിതവസേന വുത്താനന്തി പുരിമേഹി പച്ചയേഹി അസങ്ഗഹിതവസേന വുത്താനം പച്ഛിമാനം പച്ചയാനം. സങ്ഗഹിതവിവജ്ജനാഭാവതോതി അത്തനാ സമാനലക്ഖണതായ സങ്ഗഹിതസ്സ പച്ചയസ്സ വിവജ്ജനാഭാവതോ, വിവജ്ജനേ കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഉപനിസ്സയതോ അഞ്ഞാരമ്മണാഭാവതോതി അപ്പമാണോ ധമ്മോ അപ്പമാണസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണം ഹോന്തോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോവ ഹോതി ആരമ്മണാധിപതിഭാവതോതി അത്ഥോ. യഥാ ആരമ്മണേ ഗഹിതേ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ഗഹിതോവ ഹോതി ബലവാരമ്മണഭാവതോ, ഏവം ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ ഗഹിതേ ആരമ്മണം ഗഹിതമേവ ഹോതി തംസഭാവത്താതി തത്ഥ തം വിസും ന ഉദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ന പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയസ്സ ആരമ്മണേ അസങ്ഗഹിതത്താ’’തി.

പച്ഛാജാതആഹാരാനന്തി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നതോ പുരേജാതകായതോ പച്ഛാജാതാനം അരൂപാഹാരാനം. തേ ഹി അത്തനാ സഹജാതഅരൂപധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനരൂപധമ്മാനമ്പി സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയാ ഹോന്തി, പുരേജാതാനം പന വത്ഥൂനം പച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയോ. പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയാനന്തി പച്ഛാജാതാനം അരൂപിന്ദ്രിയാനം. സേസം ആഹാരേ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. യസ്മാ ഏതേ ആഹാരിന്ദ്രിയാ യസ്മിം ഖണേ പുരേജാതഅത്ഥിപച്ചയം ലഭന്തി, തസ്മിംയേവ ഖണേ തംതംപച്ചയുപ്പന്നാനം സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയോ പച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയോ ച ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സഹാപി അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയഭാവോ ഹോതീ’’തി. തിണ്ണന്തി സഹജാതാദീനം തിണ്ണം. ഛഹി ഭേദേഹീതി വിസും ഗഹിതേഹി സഹജാതാദീഹി പഞ്ചഹി യഥാരഹം ഏകജ്ഝം ഗഹിതഭേദേന ചാതി ഛഹി അത്ഥിപച്ചയഭേദേഹി. ഏകേകം സങ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥിപച്ചയലക്ഖണം അവിഗതപച്ചയലക്ഖണഞ്ച വിസും വിസും ഛഹി ഭേദേഹി സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം.

അജ്ഝത്തികബാഹിരഭേദതോതി വത്തബ്ബം ചക്ഖാദീനം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ച അധിപ്പേതത്താ, സപരസന്താനികാനഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അനധിപ്പേതത്താ. നിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം പുരേജാതഭൂതാനന്തി അധിപ്പായോ. തേസഞ്ഹി പുരേജാതേ സങ്ഗഹോ. തദേകദേസസ്സാതി ആരമ്മണേകദേസസ്സ, ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാനന്തി അത്ഥോ. തേസന്തി നിസ്സയാദീനം. ഉപനിസ്സയാദീസൂതി ഉപനിസ്സയപുരേജാതപച്ചയാദീസു. തം പന പുരേജാതഭൂതം ആരമ്മണം. തത്ഥാതി ഉപനിസ്സയപച്ചയസങ്ഗഹേ. യഥാവുത്തനയോ ചേത്ഥ ഏകന്തേന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവ-സദ്ദോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ, അഞ്ഞഥാ തേസു പഞ്ഹേസു ഏകസഭാവതോവ പച്ചയസ്സ ആഗമനം വുത്തം സിയാ. തേനാതി ‘‘ഏകോവാ’’തി അവധാരണേന അഗ്ഗഹിതേന. തേസൂതി സഹജാതപുരേജാതപച്ചയേസു. ഉക്കട്ഠവസേനാതി ‘‘ഏകോ ദ്വേ’’തിആദിനാ വുത്തഉക്കംസവസേന. തേ തേ പച്ചയേ സങ്ഗഹേത്വാതി തേ ഹേതുആദിപച്ചയേ സഹജാതാദിപച്ചയേഹി സങ്ഗഹേത്വാ. ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോതി സോളസാദിഭേദേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോ.

പഭേദപരിഹാനീസൂതി സഹജാതപച്ചയാദീഹി സങ്ഗഹിതപച്ചയപ്പഭേദേ തംതംപച്ചയപടിക്ഖേപേ പഞ്ഹാപരിഹാനിയഞ്ചാതി അത്ഥോ. നഹേതുപച്ചയാതി ഇമിനാ ഹേതുപച്ചയതോ അഞ്ഞേ പച്ചയാ ഗഹിതാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘നഹേതുപച്ചയാതി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനപച്ചയേ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാതി സബ്ബപച്ചനീയസാധാരണലക്ഖണവസേന വുത്തത്താ ഏവ ന വത്തബ്ബം സിയാ, ന ഹി ഹേതുപച്ചയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഹേതുധമ്മോ ഹേതുസ്സ ധമ്മസ്സ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി സക്കാ വത്തും. വീസതി പച്ചയാതി ഹേതുപച്ചയേന സദ്ധിം വീസതി പച്ചയാ. പരിഹാനീയം വിത്ഥാരകഥം ദസ്സേന്തോതി യോജനാ.

൫൨൮. തേഹി തേഹി പച്ചയേഹീതി സഹജാതപച്ചയാദീഹി തേഹി തേഹി സങ്ഗാഹകഭൂതേഹി പച്ചയേഹി. തേ തേ പച്ചയാതി സങ്ഗഹേതബ്ബാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാദയോ ഹേതുപച്ചയാദയോ വാ തേ തേ പച്ചയാ. അഞ്ഞേസം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന തേസം സബ്ബേസം സമ്ഭവന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ദ്വേയേവാതി ആരമ്മണാധിപതിം അപനേത്വാ ആഹ. അബ്യാകതസ്സപീതി പി-സദ്ദേന ന കേവലം കുസലസ്സേവ, അഥ ഖോ അബ്യാകതസ്സപീതി കുസലം സമ്പിണ്ഡേതി.

൫൩൦. തേന സദ്ധിന്തി വത്ഥുനാ സദ്ധിം. സുദ്ധാനന്തി കേവലാനം വത്ഥുനാ വിനാ ച ഗഹിതാനം കുസലക്ഖന്ധാനം. യദിപി വത്ഥുനാ സദ്ധിം സഹജാതട്ഠോ നത്ഥി, നിസ്സയാദിഭാവോ പന അത്ഥേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുനാ പനാ’’തിആദിമാഹ.

സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയാനം അത്ഥിപച്ചയേന സങ്ഗഹേതബ്ബത്താ സഹജാതാദീഹി സങ്ഗഹേതബ്ബാനം തംസങ്ഗഹോ സുകരോതി ദസ്സേതും ഉപനിസ്സയേന സങ്ഗഹേതബ്ബാനം സങ്ഗഹോ വുത്തനയോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘ചതൂസു സബ്ബപച്ചയേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ’’തി. കമ്മം പന സഹജാതൂപനിസ്സയേഹി അസങ്ഗഹേതബ്ബതാപി അത്ഥീതി സരൂപതോ ഗഹിതം, അഞ്ഞഥാ ‘‘തീസു പച്ചയേസൂ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. മിസ്സകാമിസ്സകസ്സാതി സഹജാതപുരേജാതാദിഭാവേഹി മിസ്സകസ്സ തഥാ അമിസ്സകസ്സ ച. വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തേനാതി അത്ഥിപച്ചയവിഭാഗസങ്ഗാഹകാനം സഹജാതാദീനം ഗഹണേന. സബ്ബപച്ചയാനം…പേ… ഹോതീതി ഇമിനാ ‘‘ഇമസ്മിം പന പച്ചയുദ്ധാരേ’’തിആദിനാ വുത്തോപി പച്ചയസങ്ഗഹോ ഇധ അത്ഥതോ ദസ്സിതോയേവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി.

നിസ്സയോ കസ്മാ ന വുത്തോ? സഹജാതനിസ്സയോ പുരേജാതനിസ്സയോതി ഹി സക്കാ വിഭജിതുന്തി അധിപ്പായോ. വിപ്പയുത്തോ വാ കസ്മാ ന വുത്തോ? പുരേജാതവിപ്പയുത്തോ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തോതി വിഭജിതും സക്കാതി അത്ഥോ. യം മിസ്സകാമിസ്സകഭാവം മനസി കത്വാ ‘‘അവത്തബ്ബത്താ’’തി വുത്തം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിസ്സയോ താവാ’’തിആദിമാഹ. വിസേസിതബ്ബോ ‘‘വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി അവിസേസേന പാളിയം വുത്തത്താ. സോ വിയാതി അത്ഥിപച്ചയോ വിയ, നിസ്സയപച്ചയോ വിയ വാ അത്ഥിപച്ചയവിസേസാഭാവേന വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന വത്തബ്ബോവ. ദ്വിന്നം പച്ചയാനം വിയ പഭേദസബ്ഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഹജാതപുരേജാതാനഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തഥാതിആദിനാ വുത്തമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘വക്ഖതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മഗ്ഗഫലധമ്മാനം മഗ്ഗഫലതംസമുട്ഠാനരൂപവസേന സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയോ തേസംയേവ പുരേജാതചതുസന്തതിരൂപവസേന പച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയോ വുത്തോ, ന പന വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ വക്ഖതീതി യോജനാ. സോതി വിപ്പയുത്തപച്ചയോ.

ഹേതുആദീനം സഹജാതന്തോഗധത്താ ഹേതുആദയോ തബ്ബിസേസാ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സഹജാതപച്ചയോ ച ഹേതുആദീഹി വിസേസേതബ്ബോ’’തി. സോതി സഹജാതപച്ചയോ. വിരുദ്ധപച്ചയേഹീതി സഹജാതപുരേജാതസ്സ സഹജാതാദിഭാവേന വിരുദ്ധേഹി പച്ചയേഹി. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പത്തികാലവിരുദ്ധേഹി പച്ചയേഹീ’’തി.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ

൫൩൨. അധിപതിപച്ചയാദിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോതി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയേ വദതി. തേ ച യസ്മാ ആരമ്മണസഭാവാ ഏവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരിഹായതിയേവാ’’തി. പന്നരസസൂതി ദുതിയേ സഹജാതപച്ചയേ ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’തിആദിനാ വുത്തേസു പന്നരസസു. ഏകാദസന്നം വസേനാതി സഹജാതപച്ചയോ, സഹജാതതാവിസിട്ഠാ അധിപതിനിസ്സയകമ്മാഹാരിന്ദ്രിയത്ഥിഅവിഗതഹേതുഝാനമഗ്ഗാ ചാതി ഇമേസം ഏകാദസന്നം വസേന. സഹജാതേ അന്തോഗധാ ഹേതുആദയോ. തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേതി തസ്മിം സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ. അനന്തോഗധാ സഹജാതേ, കേ പന തേതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണാധിപതിപുരേജാതനിസ്സയാദയോ’’തി. ആരമ്മണാദിആകാരേനാതി ആരമ്മണപുരേജാതനിസ്സയനാനാക്ഖണികകമ്മാദിആകാരേന.

തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേതി തസ്മിം സഹജാതപച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ. ഇമേ വാരാതി സഹജാതം പുരേജാതന്തി വിസ്സജ്ജിതവാരാ. ഏതേ നിസ്സയാദയോതി സഹജാതതാവിസിട്ഠേ നിസ്സയാദികേ വദതി, ന ഇതരേ. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ ച…പേ… പടിക്ഖേപേന പടിക്ഖിത്താ’’തി.

നിസ്സയാദിഭൂതഞ്ച സഹജാതപച്ചയം ഠപേത്വാതി ഏതേന ‘‘ഠപേത്വാ സഹജാതപച്ചയ’’ന്തി ഏത്ഥ അന്തോഗധനിസ്സയാദിഭാവോയേവ സഹജാതപച്ചയോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതി. നിസ്സയാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഹേതുആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന പവത്തിസബ്ഭാവതോതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന സഹജാതാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവതോ അഞ്ഞമഞ്ഞേ പടിക്ഖിത്തേ ‘‘കുസലോ കുസലാബ്യാകതസ്സാ’’തി വാരോ പരിഹായതി. തേസം തേസം പച്ചയുപ്പന്നാനന്തി ഇദം സാമഞ്ഞവചനമ്പി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസങ്ഗഹം ഗതാ’’തി വചനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയലാഭീനംയേവ ഗഹണം സിയാതി ആസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘കുസലോ ച കുസലസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സമുദായഭൂതോതി ചതുക്ഖന്ധസമുദായഭൂതോ. ഏകദേസഭൂതേഹീതി തസ്സേവ ഏകദേസഭൂതേഹി. ‘‘കുസലോ പനാ’’തിആദി ‘‘നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന…പേ… പരിഹായതീ’’തി ഇമസ്സ അട്ഠകഥാവചനസ്സ സമാധാനവചനം.

രൂപക്ഖന്ധേകദേസോവ ഹോന്തി രൂപാഹാരരൂപിന്ദ്രിയവസേന, ‘‘ഏകന്തേന വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മേഹീ’’തി വുത്തധമ്മാ ‘‘തേ’’തി പച്ചാമട്ഠാതി ആഹ ‘‘തേതി തേ വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മാ’’തി.

൫൩൩. പച്ചനീയഗണനം ദസ്സേതുന്തി വുത്തേപി നനു പച്ചയഗണനമേവ ദസ്സിതം ഹോതീതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാതി തം നിവത്തേന്തോ ആഹ ‘‘പച്ചനീയവാരഗണനാ ഹി ദസ്സിതാ’’തി. ബലവകമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ഇതരം കമ്മപച്ചയോ ഏവാതി ആഹ ‘‘വിപാകസ്സപി പന…പേ… കമ്മപച്ചയോ ഹോതീ’’തി.

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൩൪. പരിച്ഛിന്നഗണനാനീതി ഇദം ന ഗണനാപേക്ഖം, അഥ ഖോ വിസ്സജ്ജനാപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘പരിച്ഛിന്നഗണനാനി വിസ്സജ്ജനാനീ’’തി. പച്ചനീയതോ ഠിതോപി ഹേതു നയാനം മൂലഭാവേനേവ ഠിതോതി ആഹ ‘‘ഹേതുമൂലകേ’’തി, അട്ഠകഥായം പന ‘‘നഹേതുമൂലക’’മിച്ചേവ വുത്തം.

൫൩൮. മൂലം സങ്ഖിപിത്വാതി സത്തമൂലകം അട്ഠമൂലകം നവമൂലകഞ്ച സങ്ഖിപിത്വാ. ദ്വീസൂതി ‘‘തീണീ’’തി വുത്തേസു തീസു വിസ്സജ്ജനേസു പുരിമേസു ദ്വീസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേസു. തേനാഹ ‘‘വിപാകോ പച്ചയുപ്പന്നോ ഹോതീ’’തി. തതിയേതി ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമസ്മിം. തേസമുട്ഠാനികകായോതി ഉതുചിത്താഹാരാനം വസേന തേസമുട്ഠാനികകായോ.

൫൪൫. ഏതം ദ്വയം സന്ധായ വുത്തം, യഥാ അരൂപം അരൂപസ്സ, ഏവം രൂപമ്പി രൂപസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന ഹോതീതി. രൂപാബ്യാകതോ അരൂപാബ്യാകതസ്സാതി ഇദം വത്ഥുഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തം. അരൂപാബ്യാകതോ രൂപാബ്യാകതസ്സാതി ഇദം പന ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ചാതി തേസം ഏകന്തികോ വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘സഹജാത…പേ… ഹോതിയേവാ’’തി. സഹജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേനാതി സഹജാതഅരൂപാഹാരിന്ദ്രിയവസേന.

൫൪൬. ഏകമൂലകേകാവസാനാ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ലബ്ഭന്തീതി ഇദം യഥാരഹവസേന വുത്തന്തി തം യഥാരഹം പടിക്ഖേപാപടിക്ഖേപവസേനപി ദസ്സേതബ്ബന്തി ‘‘അത്ഥിപച്ചയേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമേസൂതി നാരമ്മണാദീസു. നവാതി ഏകമൂലകാവസാനാ നവ. ദ്വേയേവാതി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേ ദ്വേയേവ.

പച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൫൫൦. ഇമേഹേവാതി ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, അകുസലോ അകുസലസ്സാ’’തി ഇമേഹി ഏവ സമാനാ ഹോന്തി കുസലാദിതാസാമഞ്ഞേന. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥാഭാവതോ പന ന അനുരൂപാ’’തി. ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദിനാ സതിപി ഉദ്ദേസതോ സാമഞ്ഞേ യേഭുയ്യേന സിയാ വിഭങ്ഗേ വിസേസോതി ആഹ ‘‘യഥായോഗം നിദ്ദേസതോ ചാ’’തി.

൫൫൧. ഹേതുനാമന്തി ഹേതു ച തം നാമഞ്ചാതി ഹേതുനാമം. പച്ചയന്തി തമേവ പച്ചയഭൂതം സന്ധായാതി യോജനാ.

൫൫൨. ദ്വിന്നമ്പി അധിപതീനന്തി സഹജാതാരമ്മണാധിപതീനം വസേന, തം ‘‘കുസലം കുസലസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ചാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. നാരമ്മണേ സത്താതി സഹജാതാധിപതിസ്സ വസേന വുത്തം, ന സഹജാതേ സത്താതി ആരമ്മണാധിപതിസ്സ വസേന വുത്തന്തി യോജനാ. ഏവന്തി യഥാ അധിപതിമ്ഹി വുത്തം, ഏവം സബ്ബത്ഥ സബ്ബപച്ചയേസു. ‘‘തസ്മിം തസ്മിം…പേ… ഉദ്ധരിതബ്ബാ’’തി വത്വാ തസ്സ ഗണനുദ്ധാരസ്സ സുകരതം ഉപായഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുലോമേ…പേ… വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ആഹ.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൬൩൧. പരിഹാപനഗണനായാതി പരിഹാപേതബ്ബഗണനായ സമാനത്തഞ്ച ന ഏകന്തികം ഊനതമഭാവസ്സപി സമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘നഹേതുനാരമ്മണദുകസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ സദ്ധിം യോജിയമാനേന ഊനതരഗണനേന അധിപതിപച്ചയേന പരിഹീനാപീതി യോജനാ. സദ്ധിം പരിഹീനാപീതി വാ ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘അധിപതിപച്ചയേനാ’’തി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. ഏതന്തി ലക്ഖണം.

അട്ഠാനന്തി അനുലോമതോ അട്ഠാനം അതിട്ഠനം. തിട്ഠന്തീതി അനുലോമതോതി യോജനാ. തേസന്തി ഹേതുആദീനം. ഇതരേസൂതി യാദിസാ അധിപ്പേതാ, തേ ദസ്സേതും ‘‘അധിപതീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമാനി ദ്വേതി ‘‘കുസലാബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാഅബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമാനി ച ദ്വേ.

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬൩൬. ഹേതുയാ വുത്തേഹി തീഹീതി ഹേതുപച്ചയാ വുത്തേഹി തീഹി വിസ്സജ്ജനേഹി സദ്ധിം. വാരസാമഞ്ഞമേവ വദതി, ന അത്ഥസാമഞ്ഞന്തി അധിപ്പായോ. തഥാ കമ്മേ തീണീതി ഹേതുയാ വുത്താനേവാതി ചാതി ‘‘കമ്മേ തീണീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഹേതുയാ വുത്താനേവാ’’തി ഇമസ്മിം അത്ഥവചനേപി തഥാ വാരസാമഞ്ഞമേവ സന്ധായ വദതീതി അത്ഥോ.

൬൪൪. ഏകേകമേവാതി ഏകേകമേവ വിസ്സജ്ജനം.

൬൫൦. സകട്ഠാനേതി അത്തനാ ഠിതട്ഠാനേ. തതോ പരേതരാതി തതോ അഗ്ഗഹിതപച്ചയതോ പരേതരാ പച്ചനീയതോ. നാഹാരേ…പേ… ലാഭോ ഹോതീതി ആഹാരപച്ചയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയം, അനുലോമതോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ ച പച്ചനീയതോ ഠിതേ ആഹാരപച്ചയം അനുലോമതോ യോജേത്വാ യഥാ പഞ്ഹോ ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. തേസൂതി ആഹാരിന്ദ്രിയേസു. ദ്വിധാ ഭിന്നാനി പച്ചനീയതോ അനുലോമതോ ച യോജേതബ്ബഭാവേന.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.