൧. പടിച്ചവാരവണ്ണനാ

൧. പച്ചയാനുലോമം

(൧) വിഭങ്ഗവാരവണ്ണനാ

൫൩. തികപദാനം തികന്തരപദേഹി വിസദിസതാ പാകടായേവാതി വുത്തം ‘‘തികപദനാനത്തമത്തേന വിനാ’’തി. മൂലാവസാനവസേനാതി ‘‘ഏകമൂലേകാവസാനം നവാ’’തിആദിനാ വുത്തമൂലാവസാനവസേന. ‘‘ന തായേവ വേദനാത്തികാദീസൂ’’തി ഏത്ഥ യാ സദിസതാ പടിക്ഖിത്താ, തം ദസ്സേതും ‘‘സദിസതം സന്ധായ ‘ന തായേവാ’തി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. യാതി യാ പുച്ഛാ. സബ്ബപുച്ഛാസമാഹരണന്തി സബ്ബാസം ഏകൂനപഞ്ഞാസായ പുച്ഛാനം സമുച്ചയനം അനവസേസേത്വാ കഥനം. ഇധ ഇമസ്മിം പടിച്ചവാരുദ്ദേസേ കത്തബ്ബം. ആദിതോ ഹി അനവസേസതോ വുത്തേ പച്ഛാ യഥാരഹം തദേകദേസവചനം യുത്തം. ന ഹി തത്ഥ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തീതി തത്ഥ തസ്മിം ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയേ പീതിത്തികേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ന ഹി ലഭന്തി, അട്ഠവീസേ പന ലഭന്തീതി അത്ഥോ.

തേന സഹജാതപച്ചയഭൂതേനാതി തേന വേദനാദിഭേദേന ഏകേന ധമ്മേന സഹജാതപച്ചയോ ഹോന്തേന, സഹജാതപച്ചയതം വാ പത്തേന പാപുണന്തേനാതി അത്ഥോ. അനുഞ്ഞാതം വിയ ഹോതീതി യദിപി അട്ഠകഥായം ‘‘യാവ നിരോധഗമനാ’’തിആദിവചനേഹി ഖണത്തയസമങ്ഗീ ഉപ്പജ്ജതീതി അനുഞ്ഞാതം വിയ ഹോതി, ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗീയേവ പന ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തോ പടിച്ചവാരാദീനം ഛന്നം വാരാനം ഉപ്പാദമേവ ഗഹേത്വാ പവത്തത്താ. തഥാ ഹി തേസു പച്ഛാജാതപച്ചയോ അനുലോമതോ ന തിട്ഠതി.

ഇധ കുസലവചനേന ഗഹിതേ ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തന്തി ഇമസ്മിം പടിച്ചവാരേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി കുസലസദ്ദേന ഗഹിതേ ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തം ചതൂസുപി കുസലഖന്ധേസു ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനേസു സാമഞ്ഞതോ വുത്തേസു സഹജാതാദിസാധാരണപച്ചയവസേന അവിസേസതോ സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാതി അയമേവ ഇമസ്സ പച്ചയോ, ഇമസ്സേവ അയം പച്ചയോതി ച നിയമേത്വാ വത്തും ന സക്കാ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകസ്സേവ ദ്വിന്നംയേവ വാ’’തിആദി. ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തിആദീസു പന വിസേസനഭാവേന വേദനാദീനം വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ’’തിആദി വത്തും സക്കാ. തേന വുത്തം ‘‘വേദനാത്തികാദീസു പനാ’’തിആദി. തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ഏകേകസ്സപി ദുകാദിഭേദാനഞ്ചാ’’തി ഇമം അനുകഡ്ഢതി.

ഏതസ്മിന്തി ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി ഏവം വിപാകകിരിയാബ്യാകതഗ്ഗഹണേ. ‘‘സബ്ബസ്മിം ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, കത്ഥ പന ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപന്തി ഏത്ഥേവാ’’തി. ഏവം പഠമേ വാക്യേ അതിബ്യാപിതം പരിഹരിത്വാ ദുതിയേ അബ്യാപിതം പരിഹരിതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥാതി ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി ഏത്ഥ ന ഗഹേതബ്ബം തസ്സപി ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപേന വിനാ ഉപ്പത്തിതോ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഹേതുപച്ചയഗ്ഗഹണേനേവ അഹേതുകം നിവത്തിതം, ഏവം ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപന്തി രൂപഗ്ഗഹണേനേവ ആരുപ്പേ വിപാകോപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനേന ചിത്തുപ്പാദേന സദ്ധിം ന ഗഹിതോ. തം പനേതം അത്ഥസിദ്ധമേവ അകത്വാ സരൂപതോ പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘വിപാകാബ്യാകത’’ന്തിആദി വുത്തം. പടിസന്ധിപച്ഛിമചിത്താനി പനേത്ഥ സതിപി രൂപസ്സ അനുപ്പാദനേ വവത്ഥാനാഭാവതോ ന ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

പച്ചയഭൂതസ്സാതി ഖന്ധാനം പച്ചയഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ അഗ്ഗഹിതതാപത്തിം നിവാരേതും, കഥം? പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന, കത്ഥ? ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ഏതസ്മിം സാമഞ്ഞവചനേ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി വുത്തം, ഏവഞ്ഹിസ്സ പച്ചയുപ്പന്നതാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി. അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖം വചനദ്വയന്തി ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി പദദ്വയം സന്ധായ വുത്തം. സാമഞ്ഞേന ഗഹിതന്തി ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ഇമിനാ സാമഞ്ഞവചനേന, കടത്താരൂപസാമഞ്ഞേന വാ ഗഹിതം.

ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണേന വിനാ ‘‘ഉപാദാരൂപ’’ന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ കേവലം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ‘‘കടത്താരൂപം’’ഇച്ചേവ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഏതസ്മിം പന ദസ്സനേതി ‘‘മഹാഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വുത്തേ ഏതസ്മിം അത്ഥദസ്സനേ. ഖന്ധപച്ചയസഹിതന്തി പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപം, പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം വദതി. അസഹിതന്തി പന പവത്തിയം കടത്താരൂപം ആഹാരസമുട്ഠാനം ഉതുസമുട്ഠാനം അനിന്ദ്രിയബദ്ധം അസഞ്ഞഭവസങ്ഗഹിതഞ്ച രൂപം. പടിസന്ധിയമ്പീതി പി-സദ്ദേന പവത്തിയമ്പി കടത്താരൂപം അഞ്ഞഞ്ച തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനകം ഉപാദാരൂപന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കഥം പനേത്ഥ ഭൂതേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപസ്സ ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി? ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം ഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം പദമേതം, ഭൂതാനം വാ ഹേതുപച്ചയതോ നിബ്ബത്തത്താ ഏവം വുത്തം. കാരണകാരണമ്പി ഹി കാരണന്ത്വേവ വുച്ചതി യഥാ ‘‘ചോരേഹി ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി.

ഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപന്തി പദുദ്ധാരോ കതോ, ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്തി പന പാഠോതി അട്ഠകഥായഞ്ച തമേവ വുത്തം. അയം ഹേത്ഥത്ഥോ – ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമസ്മിം പാഠേ വുത്തനയേന ഉപാദാരൂപമ്പി കുസലേ ഖന്ധേ മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി. കോ പന സോ നയോതി തം ദസ്സേതും ‘‘മഹാഭൂതേ…പേ… സന്ധായാഹാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അത്ഥതോ അയം നയോ വുത്തോതി ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമിനാ അബ്യാകതേ ഖന്ധേ മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപാദാരൂപാനം ഉപ്പത്തിവചനേന കുസലേ ഖന്ധേ മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപാദാരൂപാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥതോ വുത്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൫൪. രൂപേന വിനാ പച്ചയുപ്പന്നം ന ലബ്ഭതീതി ഏതേന യാ പുച്ഛാ അരൂപമിസ്സകാവസാനാ, താപി ഇധ ന ഗയ്ഹന്തി, പഗേവ രൂപാവസാനാതി ദസ്സേതി.

൫൭. തായ സമാനലക്ഖണാതി പഞ്ചക്ഖന്ധപടിസന്ധിതായ ഗബ്ഭസേയ്യകപടിസന്ധിയാ സമാനലക്ഖണാ. പരിപുണ്ണധമ്മാനന്തി പരിയത്തിവിഭാഗാനം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ.

ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനരൂപന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം കമ്മസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച. പുന ആഹാരസമുട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ പുനഗഹണം ഉതുസമുട്ഠാനാപേക്ഖം. ന ഹി തം പുബ്ബേ ബാഹിരഗ്ഗഹണേന അഗ്ഗഹിതം, ആഹാരസമുട്ഠാനം പന അഗ്ഗഹിതമേവ, ഉതുസമുട്ഠാനസ്സ കസ്മാ പുനഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഏതേഹീ’’തിആദി. തത്ഥാതി അസഞ്ഞസത്തേസു. തസ്സാതി ഉതുസമുട്ഠാനസ്സ. ആദിമ്ഹീതി ബാഹിരആഹാരസമുട്ഠാനഉതുസമുട്ഠാനഅസഞ്ഞസത്തവസേന ആഗതവാരേഹി പഠമവാരേ. അവിസേസവചനന്തി ബാഹിരാദിവിസേസം അകത്വാ വുത്തവചനം, അരൂപമ്പി പച്ചയം ലഭന്തം അത്ഥം ഹേതാദികേ പച്ചയേ ലഭന്തം സഹ സങ്ഗണ്ഹിത്വാതി യോജനാ. തസ്സാതി, തത്ഥാതി ച പദദ്വയേന യഥാവുത്തം പഠമവാരമേവ പച്ചാമസതി. തംസമാനഗതികന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനഗതികം. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേപി. കമ്മപച്ചയവിഭങ്ഗേ വിയാതി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയനിദ്ദേസേ വിയ. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘തംസമുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. അയഞ്ച അത്ഥവിസേസോ ഏത്ഥ ഏകംസേന ഇച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി…പേ… അത്ഥീ’’തി ആഹ.

അവിസേസേത്വാതി ‘‘ഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ വിസേസം അകത്വാ. ഉപാദാരൂപന്തി വിസേസേത്വാവ കസ്മാ പന വുത്താനീതി യോജനാ. ഹേതുപച്ചയാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സഹജാതപച്ചയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സഹാതി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം കടത്താരൂപന്തി ഏവം ഏകതോ. വിസുന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപതോ വിസേസേത്വാ. തത്ഥ ബാഹിരഗ്ഗഹണാദീഹി വിയാതി യഥാ ‘‘ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തിആദീസു ബാഹിരആഹാരസമുട്ഠാനഉതുസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേഹി മഹാഭൂതാനി വിസേസിതാനി, ഏവം ഏത്ഥ ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ചാ’’തി ഏതസ്മിം നിദ്ദേസേ മഹാഭൂതാനം കേനചി വിസേസനേന അവിസേസിതത്താ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഭാവകടത്താരൂപഭാവേഹി വിസേസേത്വാവ വുത്താനീതി യോജനാ.

ഇദാനി അഞ്ഞേനപി കാരണേന തേസം വിസേസിതബ്ബതം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ന കോചി പച്ചയോതി ഇദം പട്ഠാനേ ആഗതനിയാമേന രൂപം ഉപനിസ്സയപച്ചയം ന ലഭതീതി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഹേതാദീസൂ’’തി. തദവിനാഭാവതോ പന തസ്സ ചിത്തകമ്മാനം കാരണഭാവോ വേദിതബ്ബോ, യതോ ഇദ്ധിചിത്തനിബ്ബത്താനി കമ്മപച്ചയാനി ചാതി വുത്താനി. നനു ചിത്തം ആഹാരഉതുസമുട്ഠാനാനം പച്ചയോ ഹോതീതി? സച്ചം ഹോതി, സോ പന ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന, ന ജനകത്തേനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആഹാര…പേ… ജനക’’ന്തി. കിം പന തേസം ജനകന്തി ആഹ ‘‘മഹാഭൂതാനേവ…പേ… ജനകാനീ’’തി. ചിത്തേന കമ്മുനാ ച വിനാ അഭാവേ യഥാക്കമം ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനഉപാദാരൂപാനന്തി അത്ഥോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപകടത്താരൂപഭൂതാനേവാതി ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനമഹാഭൂതനിബ്ബത്താനേവ മഹാഭൂതാനം തേസം ആസന്നകാരണത്താ. അഞ്ഞാനീതി ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാനി ഉപാദാരൂപാനി വദതി. വിസേസനം കതം ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി. സമാനജാതികേന രൂപേന ഉതുനാ ആഹാരേന ചാതി അത്ഥോ. പാകടവിസേസനാനേവാതി ഇദം യേഹി മഹാഭൂതേഹി താനി നിബ്ബത്താനി, തേസം ‘‘ആഹാരസമുട്ഠാനം ഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തി വിസേസിതത്താ വുത്തം. ന വിസേസനം അരഹന്തി ന വിസേസിതബ്ബാനി കാരണവിസേസനേനേവ വിസേസസ്സ സിദ്ധത്താ, ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്ത്വേവ വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏതാനി പന ചിത്തജകമ്മജരൂപാനി.

സവിസേസേനാതി യേന വിസേസേന വിസേസിതാ, തം ദസ്സേന്തോ ചിത്തം സന്ധായാഹ ‘‘സഹജാതാദിപച്ചയഭാവതോ’’തി, ഇതരം പന സന്ധായ ‘‘മൂലകാരണഭാവതോ’’തി, കമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയഭാവതോതി അത്ഥോ. ഇതരാനീതി ആഹാരഉതുസമുട്ഠാനാനിപി ഉപാദാരൂപാനി. മഹാഭൂതവിസേസനേനേവ വിസേസിതാനീതി ‘‘ആഹാരസമുട്ഠാനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച ഉതുസമുട്ഠാനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ചാ’’തി മഹാഭൂതവിസേസനേനേവ ജനകപച്ചയേന ആഹാരേന ഉതുനാ ച വിസേസിതാനി. ഇധാതി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമസ്മിം വചനേ. ഏത്ഥ ഹി ഉപാദാരൂപാനം ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനതാവചനേന തംനിസ്സയാനമ്പി തബ്ഭാവോ പകാസിതോതി. അഞ്ഞതരവിസേസനം ഉഭയവിസേസനം ഹോതി ഉഭയേസം അവിനിബ്ഭോഗേന പവത്തനതോ.

൫൮. പുബ്ബേതി ഹേതുപച്ചയാദീസു. വിസും പച്ചയഭാവേനാതി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപ’’ന്തിആദിനാ വത്ഥുസ്സ വിസും പച്ചയഭാവേന. ഏത്ഥ ച വിസുംയേവ പച്ചയഭാവേന ദസ്സിതാനീതി ന സക്കാ വത്തും, ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി പച്ചയുപ്പന്നഭാവോ വിയ ഖന്ധാനം ഏകതോപി പച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ. തേനേവ ഹി തസ്മിം അത്ഥേ അത്തനോ അരുചിം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹാ’’തി. യോ പനത്ഥോ അത്തനോ രുച്ചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂതി ഇദം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഖന്ധാനം പച്ചയഭൂതാനം പടിച്ചട്ഠഫരണതാദസ്സനം, വത്ഥുസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ പടിച്ചട്ഠഫരണതാദസ്സനം, ന ഖന്ധാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ഏവ. ഹേതുപച്ചയാദീസുപി അയമേവ നയോ, തത്ഥ ഹി പടിച്ചട്ഠഫരണസ്സ സമാനതാ. ദസ്സിതായ പടിച്ചട്ഠദ്വയഫരണതായ. ഖന്ധവത്ഥൂനഞ്ച ദസ്സിതായേവാതി ഖന്ധവത്ഥൂനഞ്ച ഏകതോ പടിച്ചട്ഠഫരണതാ ദസ്സിതായേവ.

ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തി ഏവമാദി സങ്ഗയ്ഹതി. നനു ഭവിതബ്ബന്തി യോജനാ. ഹേതുപച്ചയാദീഹി വിയാതി സദിസൂദാഹരണന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. യം ‘‘ഏകം, തയോ, ദ്വേ ച ഖന്ധേ പടിച്ചാ’’തി വുത്തം പച്ചയജാതന്തി അത്ഥോ. പച്ചയട്ഠോ ഹി പടിച്ചട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘തേ ഹേതുപച്ചയഭൂതാ ഏവ ന ഹോന്തീ’’തി. ഏതേന ന പടിച്ചട്ഠഫരണകസ്സ ഏകന്തികോ ഹേതുആദിപച്ചയഭാവോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏസ നയോ ആരമ്മണപച്ചയാദീസൂ’’തി. ന ഹി ആരമ്മണപച്ചയഭൂതോ ധമ്മോ പടിച്ചട്ഠം ഫരതി. വുത്തഞ്ച ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണപച്ചയാ’’തി.

പച്ചയന്തരേനപി ഉപകാരകതാമത്തമ്പി ഗഹേത്വാ പടിച്ചവാരേ വാരന്തരേ ച ഹേതുആദിപച്ചയാ ദസ്സിതാതി ഉപചയേന യഥാവുത്തം വിഭാവേന്തോ ‘‘പച്ചയവാരേ ചാ’’തിആദിമാഹ. തംപച്ചയാതി വത്ഥുപച്ചയാ, യഥാരഹം പച്ചയഭൂതം വത്ഥും ലഭിത്വാതി അത്ഥോ. തേതി കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച. തേസന്തി മഹാഭൂതാനം ഖന്ധാനം. പച്ചയഭാവാഭാവതോതി ഇദം ഖന്ധാനം ഹേതുസഹജാതാദിപച്ചയഭാവസ്സ മഹാഭൂതേസു ദിട്ഠത്താ വുത്തം. യദി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാപി തേ തേസം ഭവേയ്യുന്തി പരസ്സ ആസങ്കനിരാസങ്കം കരോന്തോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസദ്ദോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. നിരപേക്ഖോതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖോ. ന ഹി ഹേതുധമ്മോ ധമ്മന്തരാപേക്ഖോ ഹുത്വാ ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, സദ്ദസീസേനേത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ. അഞ്ഞതരാപേക്ഖോതി അത്തനാ സഹകാരികാരണഭൂതം, ഇതരം വാ യം കിഞ്ചി അഞ്ഞതരം അപേക്ഖതീതി അഞ്ഞതരാപേക്ഖോ. യഥാവുത്തേതരേതരാപേക്ഖോതി അരൂപക്ഖന്ധാദിഭേദം പാളിയം വുത്തപ്പകാരം ഇതരേതരം മിഥു പച്ചയഭൂതം അപേക്ഖതീതി ഇതരേതരാപേക്ഖോ. പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാ ച ഖന്ധാ മഹാഭൂതാ ഇധ യഥാവുത്താ ഭവേയ്യുന്തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി ഖന്ധാ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവേന വുത്താ, അഥ ഖന്ധാ ച മഹാഭൂതാ ചാതി വിസും വിസും ഗയ്ഹേയ്യും, ഏവം സതി ‘‘മഹാഭൂതാ ഖന്ധാനം ന കോചി പച്ചയോ’’തി ന വത്തബ്ബം.

യസ്സ സയം പച്ചയോ, തതോ തേന തന്നിസ്സിതേന വാതി യസ്സ ധമ്മസ്സ സയം അത്തനാ പച്ചയോ ഹോതി, തതോ ധമ്മതോ സയം ഉപ്പജ്ജമാനം കഥം തേന ധമ്മേന തന്നിസ്സിതേന വാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഏവംഭൂതം തം ധമ്മജാതം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി വുത്തമേവത്ഥം ഉദാഹരണേന വിഭാവേതി ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി ഇദം ‘‘തേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഇമസ്സ ഉദാഹരണം, ‘‘വത്ഥും പച്ചയാ ഖന്ധാ’’തി ഇദം പന ‘‘തന്നിസ്സിതേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഏതസ്സ. തസ്മാതി വുത്തമേവ അത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. അത്തനോ പച്ചയസ്സ പച്ചയത്താഭാവതോതി അത്തനോ പച്ചയഭൂതസ്സ അരൂപക്ഖന്ധസ്സ പച്ചയഭാവാഭാവതോ. ന ഹി മഹാഭൂതാ യതോ ഖന്ധതോ ഉപ്പന്നാ, തേസം പച്ചയാ ഹോന്തി. തദപേക്ഖത്താതി ഇതരേതരപച്ചയഭാവാപേക്ഖത്താ. ഖന്ധേ പടിച്ച പച്ചയാ ചാതി പടിച്ചവാരേ വുത്തനിയാമേനേവ ഖന്ധേ പടിച്ച, പച്ചയവാരേ വുത്തനിയാമേന ഖന്ധേ പച്ചയാ ച. നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ച വുത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതോ അഞ്ഞസ്മാ നിസ്സയപച്ചയാദിതോ മഹാഭൂതാനം ഉപ്പത്തി വുത്താ ചാതി അത്ഥോ. വത്ഥും പച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാതി വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ. തന്നിസ്സിതേന ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേനാതി തം വത്ഥും നിസ്സിതേന ഖന്ധേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതേന ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ യഥാവുത്തേന കാരണേന വത്ഥും പച്ചയാ…പേ… വുത്താ, ഇമിനാ പരിയായേന പന ഉജുകം പവത്തിയം വത്ഥുസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവോതി അത്ഥോ.

൫൯. സാ ന ഗഹിതാതി യാ ‘‘ചക്ഖായതനം നിസ്സായാ’’തിആദിനാ ചക്ഖായതനാദീനം നിസ്സയപച്ചയതാ വുത്താ, സാ ഇധ പടിച്ചവാരേ ന വുത്താതി അത്ഥോ സഹജാതത്ഥോ പടിച്ചത്ഥോതി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖായതനാദീനി…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. യേസം പന അരൂപക്ഖന്ധമഹാഭൂതനാമരൂപചിത്തചേതസികമഹാഭൂതരൂപിധമ്മാനം വസേന ഛധാ നിസ്സയപച്ചയോ ഇച്ഛിതോ, തേസം വസേന ഇധ വിഭത്തോ ഏവ. കഥം രൂപിവസേന വിഭത്തോതി ചേ? ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി ഹദയവത്ഥുവസേന സരൂപതോ ദസ്സിതോ ഏവ. ഇതരേസമ്പി വസേന ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നിസ്സയപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ ദസ്സിതോ. യഥാ ഹി ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദീസു രൂപായതനാദീനം അസതിപി പടിച്ചട്ഠഫരണേ ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ഏവമിധാപി ചക്ഖായതനാദീനം നിസ്സയപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘നിസ്സയ…പേ… ന ഗഹിതാനീ’’തി.

൬൦. ദ്വീസു ഉപനിസ്സയേസൂതി അനന്തരപകതൂപനിസ്സയേസു. കുസലാപി പന മഹഗ്ഗതാതി പി-സദ്ദേന അബ്യാകതേ മഹഗ്ഗതേ ആകഡ്ഢതി ‘‘കുസലാപി മഹഗ്ഗതാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയം ന ലഭന്തി, പഗേവ അബ്യാകതാ’’തി. കദാചി ന ലഭന്തി, യദാ ഗരും കത്വാ ന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ.

൬൧. അഞ്ഞത്ഥ ഹേതുപച്ചയാദീസു. പച്ചയം അനിദ്ദിസിത്വാതി പച്ചയം ധമ്മം സരൂപതോ അനിദ്ദിസിത്വാ. ന ഹി ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസാദീസു അലോഭാദികുസലാദിസരൂപവിസേസതോ ഹേതുആദിധമ്മാ ദസ്സിതാ. കുസലാദീസൂതി ഇദം അലോഭാദിവിസേസനം. തേന യഥാ അലോഭാദീസു അയമേവ പച്ചയോതി നിയമോ നത്ഥി, ഏവം തബ്ബിസേസേസു കുസലാദീസൂതി ദസ്സേതി. ഇധ പന പുരേജാതപച്ചയേ. വത്ഥുനവത്ഥുധമ്മേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. പുരേജാതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ, ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജമാനേ ച ഖന്ധേ നിവത്തേതി. കസ്മാ പനേത്ഥ വത്ഥുപുരേജാതമേവ ഗഹിതം, ന ആരമ്മണപുരേജാതന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ആരമ്മണപുരേജാതമ്പി ഹി വത്ഥുപുരേജാതേ അവിജ്ജമാനേ ന ലബ്ഭതീ’’തി. തസ്സാതി പടിസന്ധിവിപാകസ്സ. ന ഉദ്ധടോതി വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘നേവവിപാക…പേ… തീണീതി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. അലാഭതോതി യദി ലബ്ഭേയ്യ, ‘‘ചത്താരീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി ദസ്സേതി. തത്ഥാതി വിപാകത്തികേ. തീണീതി ‘‘വിപാകം ധമ്മം പടിച്ച വിപാകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി പുരേജാതപച്ചയാ, വിപാകധമ്മധമ്മം, നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മം പടിച്ചാ’’തി ഇമാനി തീണി.

൬൩. തദുപാദാരൂപാനന്തി തേ മഹാഭൂതേ നിസ്സായ പവത്തഉപാദാരൂപാനം. വദതീതി ഏകക്ഖണികനാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയം വദതി അവിനിബ്ഭോഗവസേന പവത്തമാനാനം തേസം പച്ചയേന വിസേസാഭാവതോ. പവത്തിയം കടത്താരൂപാനന്തി വിസേസനം പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപാനം ഏകക്ഖണികസ്സപി കമ്മപച്ചയസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാന’’ന്തി ദുവിധോപി കമ്മപച്ചയോ വുത്തോ.

൬൪. യം യം പടിസന്ധിയം ലബ്ഭതീതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു യം യം ഇന്ദ്രിയരൂപം പടിസന്ധിയം ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന ഇന്ദ്രിയരൂപഞ്ച വത്ഥുരൂപഞ്ച ‘‘കടത്താരൂപ’’ന്തി വുത്തം.

൬൯. കേസഞ്ചീതി പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിക്ഖന്ധാദീനം. തേസഞ്ഹി വത്ഥു നിയമതോ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഹോതി. സമാനവിപ്പയുത്തപച്ചയാതി സദിസവിപ്പയുത്തപച്ചയാ. കുസലാകുസലാ ഹി ഖന്ധാ ഏകച്ചേ ച അബ്യാകതാ യസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി, ന സയം തതോ വിപ്പയുത്തപച്ചയം ലഭന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയാഭാവതോ വത്ഥുനാവ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജനതോ. ഏകച്ചേ പന അബ്യാകതാ യസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി, സയമ്പി തതോ വിപ്പയുത്തപച്ചയം ലഭന്തി യഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുക്ഖന്ധാ. തേന വുത്തം ‘‘കേസഞ്ചി ഖന്ധാ…പേ… നാനാവിപ്പയുത്തപച്ചയാപീ’’തി. പച്ചയം പച്ചയം കരോതീതി പച്ചയധമ്മം വത്ഥും ഖന്ധേ ച അത്തനോ പച്ചയഭൂതം കരോതി, യഥാവുത്തം പച്ചയധമ്മം പച്ചയം കത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. തംകിരിയാകരണതോതി വിപ്പയുത്തപച്ചയകിച്ചകരണതോ. പടിച്ച ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി പടിച്ചട്ഠഫരണം നത്ഥി സഹജാതട്ഠോ പടിച്ചട്ഠോതി കത്വാ. ‘‘പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏത്തകമേവാഹ, കിം പടിച്ച? ഖന്ധേതി പാകടോയമത്ഥോതി. തേനാഹ ‘‘കിം പന പടിച്ചാ’’തിആദി. പച്ചാസത്തിഞായേന അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോ വാ ഹോതീതി ഗണ്ഹേയ്യാതി തം നിവാരേതും വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനന്തരത്താ…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ.

൭൧-൭൨. സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം വസേനേതം വുത്തന്തി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം പച്ചയാനം വസേന ഏതം ‘‘ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാ’’തിആദിവചനം വാചനാമഗ്ഗം ദസ്സേന്തേഹിപി പാളിയം വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ഏകേനപീതി കുസലാദീസു ച പദേസു ഏകേനപി പദേന, തസ്മിം തസ്മിം വാ പച്ചയനിദ്ദേസേ വാക്യസങ്ഖാതേന ഏകേനപി പദേന. തയോ പച്ചയാതി ഹേതുആരമ്മണാധിപതിപച്ചയാ. തേ ചത്താരോ പച്ഛാജാതഞ്ച വജ്ജേത്വാതി ഏത്ഥ യഥാവുത്തേ ചത്താരോ പച്ചയേ വിത്ഥാരിതത്താ ‘‘വജ്ജേത്വാ’’തി വുത്തം, പച്ഛാജാതം പന സബ്ബേന സബ്ബം അഗ്ഗഹിതത്താ. ഏത്തകാ ഹി ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ യഥാവുത്തേ പച്ചയേ വജ്ജേത്വാ അവസിട്ഠാ. യേ പനാതി പദകാരകേ വദതി. സങ്ഖിപിത്വാതി പദസ്സ ‘‘പാളിയം വിത്ഥാരിതം അവിത്ഥാരിതഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്ത’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ‘‘തേവീസതി പച്ചയാ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം ‘‘സബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തത്താ. പച്ഛാജാതപച്ചയോയേവ ഹി വജ്ജേതബ്ബോതി. ഏവം വാദന്തരേ വത്തബ്ബം വത്വാ ഇദാനി പാളിയാ അവിപരീതം അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ആദിമ്ഹി പനാ’’തിആദി വുത്തം.

വിഭങ്ഗവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൨) സങ്ഖ്യാവാരവണ്ണനാ

൭൩. യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ വിസേസോ വിഭങ്ഗേ അത്ഥീതി ഇദം ഹേതുപച്ചയാദിവിഭങ്ഗതോ വിസേസഭാവസാമഞ്ഞേന വുത്തം. ന ഹി യാദിസോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവിഭങ്ഗേ വിസേസോ, താദിസോ പുരേജാതപച്ചയവിഭങ്ഗേ. തഥാ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ പടിസന്ധി ലബ്ഭതി, ന പുരേജാതപച്ചയേ. ‘‘വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ചാ’’തിആദികേ വിഭങ്ഗേതി ഇമിനാ യസ്മിം പച്ചയേ വിപാകാബ്യാകതം ഉദ്ധടം, തം നിദസ്സനവസേന ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഹേതുപച്ചയാദീസു ‘‘വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ചാ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ വിപാകാബ്യാകതം ഉദ്ധടം അത്ഥി, ഏവം വിപാകാബ്യാകതാഭാവം ആസേവനപച്ചയേ വിസേസം ദസ്സേതീതി.

൭൪. ഏതസ്മിം അനുലോമേതി ഇമസ്മിം പടിച്ചവാരേ പച്ചയാനുലോമേ. സുദ്ധികനയേതി പഠമേ നയേ. ദസ്സിതഗണനതോതി ‘‘നവ, തീണി, ഏക’’ന്തി ഏവം സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതഗണനതോ. തതോ പരേസു നയേസൂതി തതോ പഠമനയതോ പരേസു ദുതിയാദിനയേസു. അഞ്ഞിസ്സാതി നവാദിഭേദതോ അഞ്ഞിസ്സാ ഗണനായ. അബഹുഗണനേന യുത്തസ്സ ബഹുഗണനസ്സ പച്ചയസ്സ, തേന അബഹുഗണനേന. സമാനഗണനതാ ചാതി ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ. തേന പച്ചനീയതോ അനുലോമേ യോ വിസേസോ വുച്ചതി, തം ജോതേതി. തേനാഹ ‘‘അനുലോമേയേവ ദട്ഠബ്ബാ’’തി. അനുലോമേയേവാതി അവധാരണേന നിവത്തിതം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചനീയേ…പേ… വക്ഖതീ’’തി വുത്തം.

൭൬-൭൯. തേ പന തേരസമൂലകാദികേ നയേ സാസേവനസവിപാകേസു ദ്വീസു ദ്വാവീസതിമൂലകേസു സാസേവനമേവ ഗഹേത്വാ ഇതരം പജഹന്തോ ആഹ ‘‘പച്ഛാജാതവിപാകാനം പരിഹീനത്താ’’തി. വിരോധാഭാവേ സതീതി ഇദം ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തിആദീസു വിയ പരികപ്പവചനം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പുച്ഛായ ദസ്സിതനയേനാ’’തി. തസ്സ ച തേവീസതിമൂലകസ്സ. നാമന്തി തേവീസതിമൂലകന്തി നാമം. ദ്വാവീസതി…പേ… വുത്തന്തി ഏതേന ദ്വാവീസതിമൂലകോവ പരമത്ഥതോ ലബ്ഭതി, ന തേവീസതിമൂലകോതി ദസ്സേതി.

അഞ്ഞപദാനീതി ഹേതുഅധിപതിപദാദീനി. സുദ്ധികനയോതി പഠമനയോ, യം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകമൂല’’ന്തി വുത്തം. ആരമ്മണമൂലകാദീസു ന ലബ്ഭതീതി ദുമൂലകാദീസു തം ന യോജീയതി. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം സോധേത്വാ ഏവ ഹി അഭിധമ്മപാളി പവത്താ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണേ…പേ… പഞ്ഹാ’’തി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘തീണിയേവ പഞ്ഹാ’’തി പാഠേ. ‘‘വത്തു അധിപ്പായാനുവിധായീ സദ്ദപ്പയോഗോ’’തി കത്വാ അധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘തതോ ഉദ്ധം ഗണനം നിവാരേതി, ന അധോ പടിക്ഖിപതീ’’തി. ഗണനായ ഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിഭാവതോ ഹേട്ഠാഗണനം അമുഞ്ചിത്വാവ ഉപരിഗണനാ സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘തീസു ഏകസ്സ അന്തോഗധതായ ച ‘തീണിയേവാ’തി വുത്ത’’ന്തി. അത്തനോ വചനന്തി ‘‘തത്രിദം ലക്ഖണ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം അത്തനോ വചനം.

൮൦-൮൫. അവിഗതാ…പേ… വുത്തേപി വിപല്ലാസയോജനം അകത്വാതി അധിപ്പായോ. സാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി സാ വിപല്ലാസയോജനം അകത്വാ ദസ്സിയമാനാ യദിപി ദസ്സിതാ ഹോതി, ന ഏവം ആവികരണവസേന ദസ്സിതാ ഹോതി താദിസസ്സ ലിങ്ഗനസ്സ അഭാവതോ യഥാ വിപല്ലാസയോജനായന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘വിപല്ലാസ…പേ… ഹോതീ’’തി. ഏവമേവ അധിപ്പായോ യോജേതബ്ബോതി ‘‘യേ…പേ… തം ദസ്സേതു’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘യദിപി അവിഗതാനന്തര’’ന്തിആദിനാ യഥാ അധിപ്പായോ യോജിതോ, ഏവമേവ ‘‘തേനേതം ആവികരോതീ’’തി ഏത്ഥാപി അധിപ്പായോ യോജേതബ്ബോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ തത്ഥ ‘‘ഊനതരഗണനേഹി സമാനഗണനേഹി ച സദ്ധിം സംസന്ദനേ ഊനതരാ സമാനാ ച ഗണനാ ഹോതീ’’തി അയമത്ഥോ ഞാപനവസേന ദസ്സിതോ, ഏവമിധാപീതി. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ആരമ്മണപച്ചയോ യേന യേന ബഹുതരഗണനേന വാ സമാനഗണനേന വാ പച്ചയേന സദ്ധിം തികദുകാദിഭേദം ഗച്ഛതി, സബ്ബത്ഥ തീണേവ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനീ’’തി. ന കേവലമത്ഥവിസേസാവികരണത്ഥമേവേത്ഥ തഥാ യോജനാ കതാ, അഥ ഖോ ദേസനാക്കമോയേവ സോതി ദസ്സേതും ‘‘പച്ചനീയാദീസുപി പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മൂലപദന്തി ആരമ്മണപച്ചയാദികം തസ്മിം തസ്മിം നയേ മൂലഭൂതം പദം. തത്ഥാതി പച്ചനീയാദീസു. ഏതം ലക്ഖണന്തി ‘‘തത്രിദം ലക്ഖണ’’ന്തിആദിനാ വുത്തലക്ഖണം. തസ്മാതി യസ്മാ പുബ്ബേനാപരം പാളി ഏവമേവ പവത്താ, തസ്മാ ഏവ. തേന മൂലപദം ആദിമ്ഹിയേവ ഠപേത്വാ ദേസനാ ഞായാഗതാതി ദസ്സേതി. യദി ഏവം ലിങ്ഗനേന അത്ഥവിസേസാവികരണം കഥന്തി ആഹ ‘‘ന ച വിഞ്ഞാതേ അത്ഥേ വചനേന ലിങ്ഗേന ച പയോജനം അത്ഥീ’’തി.

പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിച്ചവാരോ

പച്ചയപച്ചനീയവണ്ണനാ

൮൬-൮൭. രൂപസമുട്ഠാപകവസേനേവ വേദിതബ്ബന്തി ഇദം അട്ഠകഥാവചനം അനന്തരം ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തി പാളിയം ആഗതത്താ വുത്തം, പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം പന അഹേതുകപടിസന്ധിചിത്താനഞ്ച വസേന യോജനാ സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന പനേതം ന ന സക്കാ യോജേതു’’ന്തി.

൯൩. സഹജാതപുരേജാതപച്ചയാതി ഇദം പച്ചയേന പച്ചയധമ്മോപലക്ഖണന്തി ദസ്സേതും ‘‘സഹജാതാ ച ഹേതുആദയോ…പേ… അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി വത്വാ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി.

൯൪-൯൭. സോ പച്ചയോതി സോ പടിച്ചട്ഠഫരണകോ പച്ചയോ.

൯൯-൧൦൨. ചിത്തസമുട്ഠാനാദയോതി ആദി-സദ്ദേന ബാഹിരരൂപആഹാരസമുട്ഠാനാദയോ രൂപകോട്ഠാസാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തസ്സാതി മഗ്ഗപച്ചയം ലഭന്തസ്സ രൂപസ്സ. ഏവമേവ പനാതി ഇമിനാ യഥാ നമഗ്ഗപച്ചയേ വുത്തം, ഏവമേവ നഹേതുപച്ചയാദീസു യം ഹേതുപച്ചയം ലഭതി, തസ്സ പരിഹീനത്താതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘ഏകച്ചരൂപസ്സ പച്ചയുപ്പന്നതാ ദട്ഠബ്ബാ’’തി.

൧൦൭-൧൩൦. സബ്ബത്ഥാതി പന്നരസമൂലകാദീസു സബ്ബേസു നയേസു. കാമം സുദ്ധികനയാദീസു വിസദിസവിസ്സജ്ജനാ, ഇധാധിപ്പേതത്ഥം പന ദസ്സേതും ‘‘ഏകേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ഇധാതി ഏതേസു നാഹാരമൂലകാദിനയേസു. ഗണനായേവ ന സരൂപദസ്സനന്തി സുദ്ധികനയേ വിയ ഗണനായ ഏവ ന സരൂപദസ്സനം അധിപ്പേതന്തി അത്ഥോ.

പച്ചയപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയാനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൧൩൧-൧൮൯. തിണ്ണന്തി ഹേതു അധിപതി മഗ്ഗോതി ഇമേസം തിണ്ണം പച്ചയാനം. സാധാരണാനന്തി യേ തേസം തിണ്ണം സാധാരണാ പച്ചയാ പച്ചനീകതോ ന ലബ്ഭന്തി, യസ്മാ തേസം സങ്ഗണ്ഹനവസേന വുത്തം, തസ്മാ. മഗ്ഗപച്ചയേതി മഗ്ഗപച്ചയേ അനുലോമതോ ഠിതേ. ഇതരേഹീതി ഹേതുഅധിപതിപച്ചയേഹി. സാധാരണാ സത്തേവാതി മഗ്ഗപച്ചയവജ്ജേ സത്തേവ. ഹേതുപച്ചയോപി പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭതീതി ഹേതുരഹിതേസു അധിപതിനോ അഭാവാ. സോ പനാതി ഹേതുപച്ചയോ അസാധാരണോതി കത്വാ ന വുത്തോ സാധാരണാനം അലബ്ഭമാനാനം വുച്ചമാനത്താ. ന ഹി ഹേതുപച്ചയോ മഗ്ഗപച്ചയസ്സ സാധാരണോ. യേഹീതി യേഹി പച്ചയേഹി. തേതി അനന്തരപച്ചയാദയോ. ഏകന്തികത്താതി അവിനാഭാവതോ. അരൂപട്ഠാനികാതി അരൂപപച്ചയാ അരൂപധമ്മാനംയേവ പച്ചയഭൂതാ അനന്തരപച്ചയാദയോ. തേനാതി ‘‘ഏകന്തികാനം അരൂപട്ഠാനികാ’’തി ഇധാധിപ്പേതത്താ. തേഹീതി പുരേജാതാസേവനപച്ചയേഹി. തേസം വസേനാതി തേസം ഊനതരഗണനാനം ഏകകാദീനം വസേന. തസ്സ തസ്സാതി പച്ചനീയതോ യോജിതസ്സ തസ്സ തസ്സ ദുകാദികസ്സ ബഹുഗണനസ്സ. ഗണനാതി ഊനതരഗണനാ. അനുലോമതോ ഠിതസ്സപീതി പി-സദ്ദേന അനുലോമതോ ഠിതോ വാ ഹോതു പച്ചനീയതോ യോജിതോ വാ, ഊനതരഗണനായ സമാനന്തി ദസ്സേതി. നയിദം ലക്ഖണം ഏകന്തികന്തി ഇമിനാ യഥാവുത്തലക്ഖണം യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

പച്ചയാനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയപച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൧൯൦. സബ്ബേസുപീതി പച്ഛാജാതം ഠപേത്വാ സബ്ബേസുപി പച്ചയേസു. സോ ഹി അനുലോമതോ അലബ്ഭമാനഭാവേന ഗഹിതോ ‘‘സബ്ബേസൂ’’തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ന ലഭതി. അരൂപാവചരവിപാകസ്സ ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നലോകുത്തരവിപാകസ്സ ച പുരേജാതാസേവനാനം അലബ്ഭനതോതി ‘‘കിഞ്ചി നിദസ്സനവസേന ദസ്സേന്തോ’’തി ആഹ.

അവസേസാനം ലാഭമത്തന്തി അവസേസാനം ഏകച്ചാനം ലാഭം. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബേസം അവസേസാനം ലാഭ’’ന്തി. പച്ഛാജാതേ പസങ്ഗോ നത്ഥീതി പച്ഛാജാതോ അനുലോമതോ തിട്ഠതീതി അയം പസങ്ഗോ ഏവ നത്ഥി. പുരേജാ…പേ… ലബ്ഭതീതി ഇമിനാ വിപ്പയുത്തേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ പുരേജാതോ ലബ്ഭതീതി അയമ്പി അത്ഥതോ ആപന്നോ ഹോതീതി തം നിദ്ധാരേത്വാ തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘പുരേജാതോ പന വിപ്പയുത്തേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ അനുലോമതോ ലബ്ഭതീതി ഇദമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അവസേസാ സബ്ബേപീതി അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ആപജ്ജേയ്യാ’’തി ഇദം തസ്സാ അത്ഥാപത്തിയാ സബ്ഭാവദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, അത്ഥോ പന താദിസോ ന ഉപലബ്ഭതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘യമ്പി കേചീ’’തിആദി.

തത്ഥ കേചീതി പദകാരേ സന്ധായാഹ. തേ ഹി ‘‘അരൂപധാതുയാ ചവിത്വാ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ ഗതിനിമിത്തം ആരമ്മണപുരേജാതം ഹോതീതി ഞാപേതും ‘നവിപ്പയുത്തപച്ചയാ പുരേജാതേ’തി അയമത്ഥോ നിദ്ധാരിതോ’’തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ആരുപ്പേ രൂപം ആരബ്ഭ ചിത്തുപ്പാദസ്സ അസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹേകേ അസഞ്ഞഭവാനന്തരസ്സ വിയ ആരുപ്പാനന്തരസ്സ കാമാവചരപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പുരിമാനുപട്ഠിതാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി. തേനേവാഹ ‘‘തമ്പി തേസം രുചിമത്തമേവാ’’തിആദി. യുജ്ജമാനകപച്ചയുപ്പന്നവസേന വാതി യസ്മിം യസ്മിം പച്ചയേ അനുലോമതോ ഠിതേ യം യം പച്ചയുപ്പന്നം ഭവിതും യുജ്ജതി, തസ്സ തസ്സ വസേനാതി അത്ഥോ. ന വിചാരിതം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താതി അധിപ്പായോ. നവാതി ആരമ്മണഅനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയപുരേജാതാസേവനസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ. തമ്പി തേസം നവന്നം പച്ചയാനം അനുലോമതോ അലബ്ഭമാനതം.

൧൯൧-൧൯൫. ന അഞ്ഞമഞ്ഞേന ഘടിതസ്സ മൂലസ്സാതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചനീയതോ ഠിതേന യോജിതസ്സ സത്തമസ്സ മൂലസ്സ വിത്ഥാരിതത്താ. സബ്ബം സദിസന്തി സബ്ബപാളിഗമനം സദിസം.

ഇമസ്മിം…പേ… വേദിതബ്ബോതി ഏത്ഥ ഇമസ്മിം ഏത്ഥാതി ദ്വേ ഭുമ്മനിദ്ദേസാ. തേസു പഠമസ്സ വിസയോ പച്ചനീയാനുലോമേതി അട്ഠകഥായമേവ ദസ്സിതോതി അദസ്സിതസ്സ വിസയം ദസ്സേതും ‘‘ഏതേസൂ’’തിആദി വുത്തം. പി-സദ്ദേനാതി ‘‘ഇമേസമ്പീ’’തി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന. കിസ്മിഞ്ചി പച്ചയേ. കമ്മപച്ചയം ലഭന്താനിപി ചക്ഖാദീനി വിപാകവിഞ്ഞാണാദീനി ച ഇന്ദ്രിയം ന ലഭന്തീതി കത്വാ ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം, കതിപയം ന ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. മഗ്ഗപച്ചയന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാവുത്താനീതി പഞ്ചവോകാരപവത്തിഅസഞ്ഞഭവപരിയാപന്നാനി കടത്താരൂപാനേവ വദതി, ന ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനീതി അധിപ്പായോ. യേ രൂപധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി യേ ഹേതുഅധിപതിസഹജാതാദിപച്ചയാ രൂപധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തി, ഏതേയേവ ഹേതുഅധിപതിആദികേ ഛ പച്ചയേ ന ലഭന്തി. ഏതേയേവാതി വചനേന അഞ്ഞേ കതിപയേ ലഭന്തീതി സിദ്ധം ഹോതീതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ഛാജാതാ…പേ… ലഭതീ’’തി ആഹ. അയഞ്ച പച്ചയലാഭോ ന ജനകവസേന വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘ലബ്ഭമാനാ…പേ… ദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മവസേനാതി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മവസേന. ഇന്ദ്രിയന്തി ഇന്ദ്രിയപച്ചയം. യദി ഏവന്തി കടത്താരൂപം യം യം ന ലഭതി, തം തം യദി വത്തബ്ബം, ഏവം സന്തേ രൂപധമ്മേസു ഭൂതരൂപാനിയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയം ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘ഉപാദാരൂപാനി…പേ… വത്തബ്ബ’’ന്തി. തം പന ഉപാദാരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാലാഭവചനം. അരൂപിന്ദ്രിയാലാഭന്തി അരൂപീനം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന ഇന്ദ്രിയപച്ചയാലാഭം.

൧൯൬-൧൯൭. ബഹുഗണനമ്പി ഊനതരഗണനേന യോജിതം ഊനതരഗണമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘യദിപി തികാദീസു ‘ഹേതുയാ പഞ്ചാ’തി ഇദം നത്ഥീ’’തി. അനുത്താനം ദുവിഞ്ഞേയ്യതായ ഗമ്ഭീരം. യഥാ ച ഭൂതരൂപാനി നാരമ്മണപച്ചയാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപന്തി ആഹ ‘‘വത്ഥുപി പന ലഭതീ’’തി. യഥാ ഹേട്ഠാ ഏകമൂലകം ‘‘ദുമൂലക’’ന്തി വുത്തം, ഏവം ഇധാപി ദുമൂലകം ‘‘തിമൂലക’’ന്തി വദന്തി.

൨൦൩-൨൩൩. ചേതനാമത്തസങ്ഗാഹകേതി ചേതനാമത്തംയേവ പച്ചയുപ്പന്നം ഗഹേത്വാ ഠിതേ പഞ്ഹേ. തത്ഥ ഹി ‘‘നകമ്മപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ’’തി വത്തും സക്കാ. ഏവംപകാരേതി ഇദം ‘‘തീണീതിആദീസൂ’’തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദസ്സ അത്ഥവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആദി-സദ്ദോ ഹി പകാരത്ഥോവ ഹോതീ’’തി ആഹ. രൂപമ്പി ലബ്ഭതി ചേതനാമത്തമേവ അസങ്ഗണ്ഹനതോ.

പച്ചയപച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിച്ചവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സഹജാതവാരവണ്ണനാ

൨൩൪-൨൪൨. സഹജാതപച്ചയകരണന്തി സഹജാതം പച്ചയധമ്മം പച്ചയം കത്വാ പവത്തി. സഹജാതായത്തഭാവഗമനന്തി സഹജാതേ പച്ചയധമ്മേ ആയത്തഭാവസ്സ ഗമനം പച്ചയുപ്പന്നസ്സ അത്തനാ സഹജാതപച്ചയായത്തവുത്തിതാ. ഏത്ഥ ച സഹജാതപച്ചയസങ്ഖാതം സഹജാതം കരോതീതി സഹജാതോ, തഥാപവത്തോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ. തത്ഥ പവത്തമാനോ സഹജാതസദ്ദോ യസ്മാ തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ അത്തനാ സഹജാതം പച്ചയധമ്മം പച്ചയം കത്വാ പവത്തിം തദായത്തഭാവൂപഗമനഞ്ച വദതീതി വുച്ചതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സഹജാതസദ്ദേന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. തസ്സ കരണസ്സ ഗമനസ്സ വാതി തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ സഹജാതപച്ചയകരണസ്സ സഹജാതായത്തഭാവൂപഗമനസ്സ വാ. ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ’’തി ഇമസ്സ കുസലം ധമ്മം സഹജാതം തംസഹഭാവിതഞ്ച പച്ചയം കത്വാതി അയമത്ഥോതി ആഹ ‘‘കുസലാദീനം കമ്മഭാവതോ’’തി. സഹജാതപച്ചയസഹഭാവീനം പച്ചയാനം സങ്ഗണ്ഹത്ഥഞ്ഹേത്ഥ ‘‘സഹജാതായത്തഭാവഗമനം വാ’’തി വുത്തം.

തംകമ്മഭാവതോതി തേസം യഥാവുത്തപച്ചയകരണതദായത്തഭാവഗമനാനം കമ്മഭാവതോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോതി കുസലം ധമ്മം പടിച്ച തേന സഹജാതോ ഹുത്വാ’’തി പടിച്ചസദ്ദം ആഹരിത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ, തം ‘‘പടിച്ചത്ഥോ സഹജാതത്ഥോ’’തി കത്വാ വുത്തം. സഹജാതസദ്ദയോഗേ കുസലം ധമ്മന്തി ഉപയോഗവചനസ്സ യുത്തി ന വുത്താ, ‘‘തേന സഹജാതോ ഹുത്വാ’’തി പന വുത്തത്താ കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ദസ്സിതന്തി കേചി. നിസ്സയവാരേ പന കുസലം ധമ്മം നിസ്സയത്ഥേന പച്ചയം കത്വാതി വദന്തേന ഇധാപി ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതത്ഥേന പച്ചയം കത്വാ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോയേവ ഹോതി, പടിച്ചസദ്ദാഹരണമ്പി ഇമമേവത്ഥം ഞാപേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപാദാരൂപം കിഞ്ചി ഭൂതരൂപസ്സ അനുപാലകം ഉപത്ഥമ്ഭകഞ്ച ഹോന്തമ്പി സഹജാതലക്ഖണേന ന ഹോതി, തസ്മാ പടിച്ചത്ഥം ന ഫരതീതി ആഹ ‘‘പടിച്ചാതി ഇമിനാ വചനേന ദീപിതോ പച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി. നിദസ്സനവസേന വുത്തന്തി ഉദാഹരണവസേന വുത്തം, ന അനവസേസതോതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തോതി പടിച്ചത്ഥഫരണവസേന വുത്തോ. യഥാ ച ഉപാദാരൂപം ഭൂതരൂപസ്സ ഉപാദാരൂപസ്സ ച പച്ചയോ ന ഹോതി, ഏവം ഠപേത്വാ ഛ വത്ഥൂനി സേസരൂപാനി അരൂപധമ്മാനം പച്ചയോ ന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുവജ്ജാനി രൂപാനി ച അരൂപാന’’ന്തി ആഹ.

സഹജാതവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പച്ചയവാരവണ്ണനാ

൨൪൩. പതി-സദ്ദോ പതിട്ഠത്ഥം ദീപേതി ‘‘സാരേ പതിട്ഠിതോ’’തിആദീസു, അയ-സദ്ദോ ഗതിം ദീപേതി ‘‘ഏതി ഏത്ഥാതി അയോ’’തി.

ഭൂതുപാദാരൂപാനി സഹ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വുത്തം ഉപാദാരൂപാനം വിയ ഭൂതരൂപാനി നിസ്സയോ ഹോതീതി കത്വാ. യദി ഏവം കസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘മഹാഭൂതേ നിസ്സായ ചിത്തസമുട്ഠാനം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഉപാദാരൂപംയേവ ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി.

൨൫൫. പടിച്ചവാരേ സഹജാതേതി പടിച്ചവാരേ സഹജാതപച്ചയവണ്ണനായം, കമ്മഉതുജാനന്തി കമ്മജാനം ഉതുജാനഞ്ച വസേന അത്ഥോ വുത്തോതി യോജനാ. തഥാ ഹി തത്ഥ വുത്തം ‘‘ദ്വിസന്തതിസമുട്ഠാനഭൂതവസേന വുത്ത’’ന്തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൫൭). കമ്മേ ചാതി കമ്മേ ജനകകമ്മപച്ചയേ ഗഹിതേ. ഏകന്താനേകന്തകമ്മജാനന്തി ഏകന്തേന കമ്മജാനം ന ഏകന്തകമ്മജാനഞ്ച. തത്ഥ അസഞ്ഞഭവേ ഏകന്തകമ്മജം നാമ ജീവിതിന്ദ്രിയം, ഇതരം ഉപാദാരൂപം ഭൂതരൂപഞ്ച ന ഏകന്തകമ്മജം, തദുഭയമ്പി തത്ഥ ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തം, ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച കടത്താരൂപ’’ന്തി ഇദം പന കമ്മസമുട്ഠാനവസേനേവ വുത്തന്തി. സോ നാധിപ്പേതോതി യോ യഥാദസ്സിതോ പടിച്ചവാരേ സഹജാതപച്ചയേ അത്ഥോ വുത്തോ, സോ ഇധ ന അധിപ്പേതോ. കസ്മാതി ചേ, ആഹ ‘‘കടത്താ…പേ… ഗഹിതത്താ’’തി. തം പഹായാതി തം പടിച്ചവാരേ വുത്തമത്ഥം പഹായ അഗ്ഗഹേത്വാ. യഥാഗഹിതസ്സാതി ‘‘അസഞ്ഞ…പേ… കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി പാളിയം ഏവ ഗഹിതസ്സ. പടിച്ച പച്ചയാതി ഇദം ദ്വിന്നം വാരാനം ഉപലക്ഖണം. പടിച്ചവാരേ ആഗതനയേന മഹാഭൂതേ പടിച്ച, പച്ചയവാരേ ആഗതനയേന മഹാഭൂതേ പച്ചയാ മഹാഭൂതാനം ഉപ്പത്തി ന നിവാരേതബ്ബാ, തസ്മാ ‘‘ഉപാദാരൂപസങ്ഖാതം കടത്താരൂപ’’ന്തി ഏവം ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണേന കടത്താരൂപം അവിസേസേത്വാ ഉപാദാരൂപാനം നിവത്തേതബ്ബാനം ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനാനം അത്ഥിതായ കടത്താ…പേ… വിസേസനം ദട്ഠബ്ബന്തി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൨൮൬-൨൮൭. ഏകച്ചസ്സ രൂപസ്സാതി അഹേതുകചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ. ഇതോ പരേസുപി ഏകച്ചരൂപഗ്ഗഹണേ ഏസേവ നയോ. ചക്ഖാദിധമ്മവസേനാതി ചക്ഖായതനാദിരൂപധമ്മവസേന. ചിത്തസമുട്ഠാനാദികോട്ഠാസവസേനാതി ചിത്തജാദിരൂപധമ്മഭാഗവസേന. സബ്ബം ലബ്ഭതീതി സതിപി ഇമസ്സ നയസ്സ നഹേതുമൂലകത്തേ നോനത്ഥിനോവിഗതേസു ഏകന്തി ഗണനം സബ്ബം രൂപം സബ്ബസ്സ രൂപസ്സ വസേന ഗണനാ ലബ്ഭതി ചതുസന്തതിവസേന വത്തമാനേസു പഞ്ചവീസതിയാ രൂപധമ്മേസു വജ്ജിതബ്ബസ്സ അഭാവാ.

പച്ചയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നിസ്സയവാരവണ്ണനാ

൩൨൯-൩൩൭. നിസ്സയപച്ചയഭാവന്തി നിസ്സയവാരേ വുത്തസ്സ സഹജാതപുരേജാതസ്സ ച നിസ്സയട്ഠസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയഭാവം പച്ചയവാരേന നിയമേതുന്തി യോജനാ. തഥാ പച്ചയവാരേ ‘‘പച്ചയാ’’തി വുത്തസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ സഹജാതപുരേജാതഭാവം നിസ്സയവാരേന നിയമേതുന്തി യോജനാ. നിയമനഞ്ചേത്ഥ പച്ചയട്ഠനിസ്സയട്ഠാനം പരിയായന്തരേന പകാസിതത്താ അത്ഥതോ ഭേദാഭാവദസ്സനന്തി വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചയത്തം നാമ നിസ്സയത്തം, നിസ്സയത്തം നാമ പച്ചയത്ത’’ന്തി.

നിസ്സയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സംസട്ഠവാരവണ്ണനാ

൩൫൧-൩൬൮. സാതി സവത്ഥുകാ പടിസന്ധി. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സംസട്ഠവാരേപി. അധിപതിപുരേജാതാസേവനേസു അനുലോമതോ നകമ്മനവിപാകനഝാനനവിപ്പയുത്തേസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ന ലബ്ഭതി, അഞ്ഞേസു സഹജാതാദീസു അനുലോമതോ ഹേതുആദീസു പച്ചനീയതോ ച അനുലോമതോ ച ഠിതേസു ലബ്ഭതീതി. തേനാഹ ‘‘ലബ്ഭമാനപച്ചയേസൂ’’തി. ഇമസ്സ വിസേസസ്സാതി ഇമസ്സ യഥാവുത്തസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉദ്ധടാ, തസ്മാ താദിസസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ വത്ഥുവിരഹിതാ പടിസന്ധി അനുദ്ധടാ, ന വിപ്പയുത്തേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ അഭാവതോതി അത്ഥോ. ഹേതുപച്ചയവിരഹിതമത്തദസ്സനത്ഥന്തി ഇമിനാ ഭൂതകഥനം അഹേതുകഗ്ഗഹണം ന ബ്യഭിചാരനിവത്തനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അഹേതുകവിപാകകിരിയവസേനാ’’തി ഭവിതബ്ബം ഹേതുപരിയന്തത്താ മഗ്ഗസ്സ.

൩൬൯-൩൯൧. ‘‘ഹേതുമ്ഹി അനുലോമതോ ഠിതേ ഝാനമഗ്ഗാ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭന്തീ’’തിആദി യം ഇധ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തം ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ ധമ്മോ ചത്താരോ സബ്ബട്ഠാനികാ ആഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗാ ചാതി ഇമേ അട്ഠ പച്ചയേ അലഭന്തോ നാമ നത്ഥീതി ഇമിനാ പടിച്ചവാരേ അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനായം വുത്തേന നയേന വേദിതും സക്കാതി ആഹ ‘‘പടിച്ചവാരേ…പേ… നയേനാ’’തി. സേസേസൂതി അഹേതുകമോഹവജ്ജാഹേതുകേസു പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ…പേ… ഝാനപച്ചയം ലഭന്തി, തസ്മാ ‘‘അഹേതുകമോഹോവ ഝാനമഗ്ഗപച്ചയം ലഭതീ’’തി ന സക്കാ വത്തും, കിഞ്ച പച്ചനീയാനുലോമേ ദ്വിന്നം പച്ചയാനം അനുലോമേന അനുലോമവസേന സഹ യോജനാ നത്ഥി ഏകേകസ്സേവ യോജനായ ആഗതത്താ, തസ്മാ അഹേതുകമോഹോവ മഗ്ഗപച്ചയം ലഭതീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

സംസട്ഠവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമ്പയുത്തവാരവണ്ണനാ

൩൯൨-൪൦൦. സദിസം സമ്പയുത്തന്തി ‘‘യം സദിസം, തം സംസട്ഠ’’ന്തി വുച്ചമാനം സമ്പയുത്തം ന ഹോതി ‘‘സംസട്ഠാ യോജിതാ ഹയാ’’തിആദീസു. അസംസട്ഠം വോകിണ്ണന്തി യം ന സംസട്ഠം അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേന വോകിണ്ണമ്പി വിമിസ്സതായ സമ്പയുത്തന്തി വുച്ചമാനം, തം സംസട്ഠം ന ഹോതി ‘‘യാ സാ വീമംസാ…പേ… കോസജ്ജസമ്പയുത്താ’’തിആദീസു. ഏവം അസമ്പയുത്തസ്സപി സംസട്ഠപരിയായോ അസംസട്ഠസ്സ ച സമ്പയുത്തപരിയായോ അത്ഥീതി തദുഭയം ഇതരേതരം നിയമേതീതി ദസ്സനത്ഥം വാരദ്വയദേസനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉഭയം…പേ… നിയാമകം ഹോതീ’’തി, സംസട്ഠസദ്ദോ ഹി വോകിണ്ണട്ഠോ നത്ഥി, സമ്പയുത്തസദ്ദോ ച സദിസത്ഥോ, തസ്മാ യഥാ സംസട്ഠസദ്ദോ സമ്പയുത്തസദ്ദാപേക്ഖോ സദിസത്ഥതോ വിനിവത്തിത്വാ ഏകുപ്പാദാദിസഭാവമേവ അത്ഥം ബോധേതി, ഏവം സമ്പയുത്തസദ്ദോപി സംസട്ഠസദ്ദാപേക്ഖോ വോകിണ്ണട്ഠതോ വിനിവത്തിത്വാതി അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖസ്സ സദ്ദദ്വയസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞനിയാമകതാ വേദിതബ്ബാ.

സമ്പയുത്തവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൦൧-൪൦൩. തേ പച്ചയേതി തേ ഹേതുആദികേ പച്ചയേ. പടിപാടിയാതി ഏത്ഥ പച്ചയപടിപാടിയാ കുസലാദിപദപടിപാടിയാ വാതി ആസങ്കായം ഉഭയവസേനപി അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ പഠമം താവ സന്ധായാഹ ‘‘യഥാക്കമേനാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – ‘‘ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന ദേസനാക്കമേന യായ പടിപാടിയാ പടിച്ചവാരേ പച്ചയാ ആഗതാ, തദനുരൂപം തേ ദസ്സേതുന്തി. ദുതിയം പന ദസ്സേതും ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സാ പനായം പദപടിപാടി യസ്മാ ന കുസലപദദസ്സനമത്തേന ദസ്സിതാ ഹോതി, തസ്മാ തം ഏകദേസേന സകലം നയതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാതി…പേ… ഹോതീ’’തി. തേനാതി നിദസ്സനമത്തേന ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തി പദേന. സബ്ബോ പഭേദോതി യം തത്ഥ തത്ഥ പച്ചയേ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദികോ യത്തകോ പഭേദോ വിസ്സജ്ജനം ലഭതി, സോ സബ്ബോ പഭേദോതി അത്ഥോ. തേ പച്ചയേ പടിപാടിയാ ദസ്സേതുന്തി തേ ഹേതുആദിപച്ചയേ കുസലാദിപദപടിപാടിയാ ദസ്സേതും.

൪൦൪. ഫലവിസേസം ആകങ്ഖന്താ പടിഗ്ഗാഹകതോ വിയ ദായകതോപി യഥാ ദക്ഖിണാ വിസുജ്ഝതി, ഏവം ദാനം ദേന്തീതി ആഹ ‘‘വിസുദ്ധം കത്വാ’’തി. തേസന്തി വത്തബ്ബതാരഹന്തി ഇമിനാ വോദാനസ്സ സകദാഗാമിആദീനം ആവേണികതം ദസ്സേതി. കാമം അഗ്ഗമഗ്ഗപുരേചാരികമ്പി വോദാനമേവ, അസേക്ഖോ പന ഹുത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതീതി ന തം ഇധ ഗഹിതം. തന്തി വോദാനം. ഗോത്രഭുചിത്തന്തി അട്ഠമകസ്സ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ‘‘ഗോത്രഭൂ’’തി വത്തബ്ബതാരഹം ചിത്തം. ഗോത്രഭുസദിസന്തി വാ സോതാപന്നാദിഗോത്രാഭിഭാവീതി വാ ഗോത്രഭുചിത്തന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയുപ്പന്നം ഭൂമിതോ വവത്ഥപേതി, ‘‘തേഭൂമകകുസലമേവാ’’തി ഏത്ഥ വിയ ന പച്ചയധമ്മന്തി അത്ഥോ. ദേസനന്തരത്താതി ‘‘കുസലചിത്തസമങ്ഗിസ്സാ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാമസനദേസനതോ അഞ്ഞത്താ, അഞ്ഞഥാ ഗഹിതം പുന ന ഗണ്ഹേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൪൦൫. രാഗരഹിതസ്സ വിയ സോമനസ്സരഹിതസ്സ ച രാഗസ്സ ന ആരമ്മണേ അസ്സാദനവസേന പവത്തി അജ്ഝുപേക്ഖനതോതി വുത്തം ‘‘അസ്സാദനം…പേ… കിച്ച’’ന്തി. സഹസാകാരപ്പവത്തായ ഉപ്പിലാവിതസഭാവായ പീതിയാ ആഹിതവിസേസായ തണ്ഹായ തം തണ്ഹാഭിനന്ദനന്തി വുച്ചതീതി തം സന്ധായാഹ ‘‘പീതികിച്ചസഹിതായ തണ്ഹായ കിച്ച’’ന്തി. യഥാ ച യഥാവുത്തകിച്ചവിസേസായ പീതിയാ ആഹിതവിസേസാ തണ്ഹാ തണ്ഹാഭിനന്ദനാ, ഏവം ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പന സാ അത്ഥതോ പച്ചയവിസേസവിസിട്ഠാ ദിട്ഠിയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ ദിട്ഠിയേവാ’’തി. ഏത്ഥ പനാതി ‘‘അഭിനന്ദതീ’’തി പദസ്സ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന വുത്തേസു ഏതേസു പന ദ്വീസു അത്ഥേസു. അഭിനന്ദന്തസ്സാതി ഇദം ദിട്ഠാഭിനന്ദനംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘പച്ഛിമത്ഥമേവ ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. അഭിനന്ദന്തസ്സാതി പന അവിസേസതോ വുത്തത്താ തണ്ഹാവസേന ദിട്ഠിവസേന അഭിനന്ദന്തസ്സാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ‘‘അഭിനന്ദനാ…പേ… ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി ഇദമിധ വചനമനോകാസം. കസ്മാ? ദിട്ഠിരഹിതേപി സന്താനേ അഭിനന്ദനസ്സ വുത്തത്താ. തണ്ഹാവസേന നന്ദതീതി തണ്ഹാഭിനന്ദനവസേനേവ വുത്തോ അത്ഥോ പുരിമോ അത്ഥോ. ദ്വീസു പന സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസൂതി ദിട്ഠിരഹിതാനി സോമനസ്സസഹഗതചിത്താനി സന്ധായാഹ. യഥാവുത്തേനാതി ‘‘സരാഗസ്സ സോമനസ്സസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തേന സോമനസ്സേന അസ്സാദേന്തസ്സ, രാഗേന ച തേസുയേവ യഥാവുത്തേസു ദ്വീസു ചിത്തേസു അസ്സാദേന്തസ്സ, ചതൂസുപി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേസു സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിനന്ദന്തസ്സ, ചതൂസുപി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേസു ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ അഭിനന്ദന്തസ്സ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘ഇതിപി സക്കാ യോജേതു’’ന്തി. യഥാ ദിട്ഠൂപനിസ്സയതോ ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ സമ്ഭവതി, ഏവം തണ്ഹൂപനിസ്സയതോ തണ്ഹാഭിനന്ദനാപി സമ്ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അഭിനന്ദതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനതോ സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിനന്ദന്തസ്സ രാഗുപ്പത്തിപി വത്തബ്ബാ, ന വാ വത്തബ്ബാ തണ്ഹാഭിനന്ദനായ ഏവ രാഗുപ്പത്തിയാ വുത്തത്താ.

൪൦൬. ‘‘തദാരമ്മണതായാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തദാരമ്മണതാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭത്തിലോപോ ഹേത്ഥ കതോ’’തി. തദാരമ്മണതാതി ഏത്ഥ താ-സദ്ദാഭിധേയ്യോ അത്ഥോ ഭാവോ നാമ, സോ പന തദാരമ്മണസദ്ദാഭിധേയ്യതോ അഞ്ഞോ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭാവവന്തതോ വാ അഞ്ഞോ ഭാവോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏതേന സകത്ഥേ അയം താ-സദ്ദോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘വിപാകോ തദാരമ്മണഭാവഭൂതോതി അത്ഥോ’’തി. ഏതസ്മിഞ്ചത്ഥേ ‘‘തദാരമ്മണതാ’’തി പച്ചത്തേകവചനം ദട്ഠബ്ബം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതന…പേ… ന വുത്തന്തി യദിപി കാമാവചരവിപാകാനമ്പി കമ്മം ആരമ്മണം ലബ്ഭതി, തം പന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകാനം വിയ ന ഏകന്തേന ഇമസ്സ വിപാകചിത്തസ്സ ഇദം കമ്മം ആരമ്മണന്തി വവത്ഥിതം കാമാവചരവിപാകചിത്താനം ബഹുഭേദത്താ, തസ്മാ തം ലബ്ഭമാനമ്പി ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. യദി ഏവം കിം തം ലബ്ഭമാനമ്പി ന ദസ്സിതമേവാതി ആസങ്കായം ആഹ ‘‘തദാരമ്മണേന പനാ’’തിആദി. അനുലോമതോ സമാപജ്ജനേ യേഭുയ്യേന ആസന്നസമാപത്തിയാ ആരമ്മണഭാവോ ദസ്സിതോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘പടിലോമതോ വാ ഏകന്തരികവസേന വാ’’തി വചനം നിരത്ഥകം സിയാതി അധിപ്പായോ. ഭവേയ്യാതി അനാസന്നാപി സമാപത്തി ആരമ്മണം ഭവേയ്യ, ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം. ഏവം സതീതി യദി ആവജ്ജനായ ഏവ ആരമ്മണഭാവേന കുസലാനം ഖന്ധാനം അബ്യാകതാരമ്മണതാ അധിപ്പേതാ, ഏവം സന്തേ. വത്തബ്ബം സിയാതി ‘‘ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാ’’തി ച പാളിയം വത്തബ്ബം സിയാ തസ്സാപി ആവജ്ജനായ ആരമ്മണഭാവതോ. തം ന വുത്തന്തി തം അബ്യാകതം ഇദ്ധിവിധഞാണം ‘‘കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാ’’തി ന വുത്തം. ഹോന്തീതി ആരമ്മണം ഹോന്തി. താനീതി ചേതോപരിയഞാണാദീനി. യായ കായചീതി ചേതോപരിയഞാണാദീനം അഞ്ഞേസഞ്ച കുസലാനം ആരമ്മണകരണവസേന ആവജ്ജന്തിയാ.

൪൦൭-൪൦൯. ആദീനവദസ്സനേന സഭാവതോ ച അനിട്ഠതാമത്തവസേന ച ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി യോജേതബ്ബം. ആഘാതവത്ഥുആദിഭേദേന അക്ഖന്തിഭേദാ വേദിതബ്ബാ.

൪൧൦. സബ്ബസ്സാതി പകരണപരിച്ഛിന്നേ ഗയ്ഹമാനേ സബ്ബസ്സ അബ്യാകതസ്സ, അത്ഥന്തരവസേന പന ഗയ്ഹമാനേ സബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സാതി അത്ഥോ. അസക്കുണേയ്യത്താതി ഇദം വത്തബ്ബസ്സ അനന്താപരിമേയ്യതായ വുത്തം, ന അഞ്ഞാണപടിഘാതതോ.

൪൧൭. വോദാനസങ്ഖാതം വുട്ഠാനം അപുബ്ബതോ ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അപുബ്ബതോ ചിത്തസന്താനതോ വുട്ഠാനം ഭവങ്ഗമേവാ’’തി. തഞ്ഹി യഥാലദ്ധസ്സ വിസേസസ്സ വോദാപനം പഗുണഭാവാപാദനം അപുബ്ബം നാമ ന ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ വോദാനമ്പി വുട്ഠാനന്തി വുത്ത’’ന്തി. അവജ്ജേതബ്ബത്താ വത്തബ്ബം നത്ഥീതി കുസലഭാവേന സമാനത്താ വജ്ജേതബ്ബതായ അഭാവതോ വിഭജിത്വാ വത്തബ്ബം നത്ഥി, തസ്മാ യദേത്ഥ വിസേസനം ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം…പേ… സമാപത്തിയാ’’തി ആഹ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ വുത്തമേവാതി പട്ഠാനേ പന ‘‘കുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ‘‘കിരിയാനന്തരം തദാരമ്മണഭാവേ’’തി യം വത്തബ്ബം, തം ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡവണ്ണനായം വുത്തമേവ.

താ ഉഭോപീതി യാ ‘‘കുസലവിപാകാഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ചാ’’തി ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ വുത്താ, താ ഉഭോപി സോമനസ്സസഹഗതമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വുത്താ. കസ്മാ? ദസന്നം കാമാവചരഭവങ്ഗാനം അത്തനോ തദാരമ്മണകാലേ സന്തീരണകാലേ ച വോട്ഠബ്ബനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവതോ. ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പന യഥാവുത്താനം ദസന്നം വിപാകാനം മനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം അത്തനോ തദാരമ്മണാദികാലേ വോട്ഠബ്ബനകിരിയസ്സ സന്തീരണകാലേ മനോധാതുകിരിയസ്സ ഭവങ്ഗകാലേതി യോജേതബ്ബം.

൪൨൩. പടിവിജ്ഝിത്വാതി ജാനിത്വാ. ദള്ഹം ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ന ഗഹേതബ്ബം. ബലവതോ…പേ… വിപച്ചനതോതി ഏതേന ബലവതാ ദുബ്ബലതാ ച അപ്പമാണം, കതോകാസതാ പമാണന്തി ദസ്സേതി. കതോകാസതാ ച അവസേസപച്ചയസമവായേ വിപാകാഭിമുഖതാതി ദട്ഠബ്ബം. യം കിഞ്ചീതി ച ബലവം ദുബ്ബലം വാതി അത്ഥോ. വിപാകജനകമ്പി കിഞ്ചി കമ്മം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീതി സക്കാ വത്തും. സതി ഹി കമ്മഉപനിസ്സയപച്ചയാനം അവിനാഭാവേ വിപാകത്തികേ ഉപനിസ്സയപച്ചയേ ഗഹിതേ കമ്മപച്ചയോ വിസും ന ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ, വേദനാത്തികേ ച ഉപനിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ കമ്മപച്ചയേന സദ്ധിം അട്ഠാതി ന വത്തബ്ബം സിയാതി അധിപ്പായോ. പച്ചയദ്വയസ്സ പന ലബ്ഭമാനതപ്പരായ ദേസനായ ഉപനിസ്സയേ ഗഹിതേപി കമ്മപച്ചയോ ഉദ്ധരിതബ്ബോയേവാതി സക്കാ വത്തും. ലബ്ഭമാനസ്സ ഹി ഉദ്ധരണം ഞായാഗതം, തഥാ ഉപനിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേപി കമ്മപച്ചയോ വത്തബ്ബോവ ഉപനിസ്സയസ്സ അനേകഭേദത്താ, വിപാകം ജനേന്തം കമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബമേവാതി വേദിതബ്ബം.

പരസ്സ പവത്തം ഓമാനന്തി പരസന്താനേ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തം അവമാനം. തേസൂതി യോ അനേന പുബ്ബേ ഹതോ, തസ്സ ഞാതിമിത്തേസു. മാതുഘാതനത്ഥം പവത്തിതതായ പുരിമചേതനായ മാതുഘാതകമ്മേന സദിസതാ, യഥാ ച ആണത്തിയം പഹാരേപി ഏസേവ നയോ. തേന വുത്തം ‘‘ഏസ നയോ ദ്വീഹി പകാരേഹീതി ഏത്ഥാപീ’’തി.

വട്ടനിസ്സിതോ ദാനാദിവസേന സദ്ധം ഉപ്പാദേന്തോ രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനാദിവസേന സദ്ധം ഉപ്പാദേതി നാമ, ന വിവട്ടനിസ്സിതോ അവിസേസേന വുത്തത്താതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ അധിപ്പായേന വദതീ’’തി. ഏതേസന്തി കായികസുഖദുക്ഖാനം. ഏകതോപീതി ഇദം യദിപി ഏകസ്മിം സന്താനേ സുഖദുക്ഖാനം ഏകസ്മിം ഖണേ ഉപ്പത്തി നത്ഥി, പച്ചയസമായോഗോ പന തേസം ഏകജ്ഝമ്പി ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

൪൨൫. പുരിമവാരേസു വിയാതി പടിച്ചവാരാദീസു പുരിമേസു വിയ. ഇമസ്മിന്തി പഞ്ഹാവാരേ. പച്ചയേന ഉപ്പത്തി വുച്ചതീതി ഹേതുആദിനാ തേന തേന പച്ചയേന തംതംപച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പത്തി ന വുച്ചതി. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി ഹേതുആദീനം തേസം തേസം പച്ചയധമ്മാനം. തംതംപച്ചയഭാവോതി ഹേതുആദീനം തംതംപച്ചയഭാവോ വുച്ചതി. തേനേവ പുരിമേസു ഛസു വാരേസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദഗ്ഗഹണം കതം, ഇധ പന ‘‘കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ പച്ചയഭാവോ ഗഹിതോ. തേനാതി ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന പച്ചയഭാവേന. ഇധാതി പഞ്ഹാവാരേ.

൪൨൭. പതിട്ഠാഭൂതസ്സാതി നിസ്സയഭൂതസ്സ. കമ്മപച്ചയോതി സഹജാതകമ്മപച്ചയോ. ദുകമൂലകദുകാവസാനാതി ‘‘കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സാ’’തി ഏവം ദുകമൂലകദുകാവസാനാ കത്വാ വുത്തപഞ്ഹാ. തത്ഥാതി പച്ചയവാരേ. കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാതി കുസലാബ്യാകതപ്പഭേദാ പച്ചയുപ്പന്നാ ധമ്മാ. യതോ തതോ വാതി പച്ചയധമ്മനിയമം അകത്വാ യതോ തതോ വാ കുസലാബ്യാകതവസേന ഉഭയപച്ചയതോ ഉപ്പത്തിമത്തമേവ തത്ഥ പച്ചയവാരേ അധിപ്പേതം, ഉഭയസ്സ യഥാവുത്തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉഭിന്നം യഥാവുത്താനംയേവ പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവോ ന അധിപ്പേതോ ഉപ്പാദപധാനത്താ തസ്സാ ദേസനായാതി അധിപ്പായോ. നിസ്സയാദിഭൂതാതി നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതഭൂതാ പച്ചയധമ്മാ ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ കുസലോ ച…പേ… ന വുത്തന്തി യോജനാ.

പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ

൪൩൯. ഏത്ഥാതി അബ്യാകതമൂലകേ. യദി ഏവന്തി യദി കുസലാകുസലമൂലേഹി അലബ്ഭമാനമ്പി ലബ്ഭതി, ഏവം സന്തേ. ഗണനമത്തസാമഞ്ഞതോ, ന പച്ചയസാമഞ്ഞതോതി അധിപ്പായോ.

൪൪൦. നിദസ്സനവസേന ദട്ഠബ്ബോ യേഭുയ്യേന ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയസ്സ വിസഭാഗത്താ. ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാ ച വിസഭാഗാതി വിസേസനേന യോ തത്ഥ സഭാഗഭാവോ, തം നിവത്തേതി. തഥാ ഭാവാഭാവതോതി തസ്മിം ഹേതുപച്ചയാകാരേ സതി ഭാവതോ, ഹേതുധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയഭാവേ സതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവതോതി അത്ഥോ. അധിപതിപച്ചയാദീനന്തി അധിപതിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാനം. വിസഭാഗതാ ഹേതുപച്ചയസ്സ. കുസലാദിഹേതൂനന്തി കുസലാകുസലകിരിയാബ്യാകതഹേതൂനം. ഹേതുപച്ചയഭാവേതി ഹേതുപച്ചയത്തേ ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകത്തേ. വിപാകപച്ചയഭാവാഭാവതോതി വിപാകപച്ചയഭാവസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി വിപാകാനം വിപാകപച്ചയതാ അത്ഥി. വിപാകഹേതൂനം ഇതരഹേതൂഹി ഹേതുപച്ചയതായ അത്ഥി സഭാഗതാതി ആഹ ‘‘ഹേതുവജ്ജാന’’ന്തി. വിപാകാനം വിസഭാഗതായ ഭവിതബ്ബം, ന ഹി വിപാകധമ്മധമ്മനേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാനം വിപാകേഹി സഭാഗതാ അത്ഥി രാസന്തരഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഉഭയപച്ചയസഹിതേതി ഹേതുവിപാകപച്ചയസഹിതേ. ഹേതുപച്ചയഭാവേ വിപാകമ്ഹീതി ഹേതുപച്ചയഭാവേന വത്തമാനേ വിപാകധമ്മേ. വിപാകപച്ചയത്താഭാവാഭാവതോതി വിപാകപച്ചയഭാവാഭാവസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി വിപാകോ വിപാകസ്സ വിപാകപച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്മാ നത്ഥി ഹേതുവിപാകപച്ചയാനം വിസഭാഗതാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം ഉദാഹരണേന സമത്ഥേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഹേതുസഹജാതപച്ചയസഹിതേതി ഹേതുപച്ചയസഹജാതപച്ചയസഹിതേ, ഉഭയപച്ചയയുത്തേതി അത്ഥോ. ഹേതൂനന്തി ഇദം ‘‘സഹജാതപച്ചയത്താഭാവോ’’തി ഇമിനാപി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഹേതൂനഞ്ഹി ഹേതുപച്ചയസഹിതേ രാസിമ്ഹി ഹേതുപച്ചയഭാവോ വിയ സഹജാതപച്ചയഭാവോപി അത്ഥീതി. തത്ഥ ഹേതുവജ്ജാനം സഹജാതധമ്മാനം ഹേതുധമ്മസ്സ ച ന സഭാഗതാ വുച്ചതി സഹജാതപച്ചയേന സഭാഗഭാവതോ. ഏവമിധാപീതി യഥാ ഹേതുസഹജാതപച്ചയേസു വുത്തപ്പകാരേന നത്ഥി വിസഭാഗതാ, ഏവമിധാപി ഹേതുവിപാകപച്ചയേസു നത്ഥി വിസഭാഗതാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയേപീതി യ്വായം നയോ ഹേതുസഹജാതപച്ചയേസു വിസഭാഗതാഭാവോ വുത്തോ, ഏസ നയോ ഹേതുസഹിതേ വിപ്പയുത്തപച്ചയേപീതി അത്ഥോ. തത്ഥാപി ഹി ‘‘ഹേതുവിപ്പയുത്തപച്ചയസഹിതേ രാസിമ്ഹീ’’തിആദി സക്കാ യോജേതുന്തി. പച്ചുപ്പന്നോ ഏവ പച്ചയുപ്പന്നോ, പച്ചയോ പന അതീതോപി അനാഗതോപി കാലവിനിമുത്തോപി ഹോതീതി പച്ചുപ്പന്നക്ഖണേ ഹേതുപച്ചയഭാവേ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവം സന്ധായ തഥാഭാവാഭാവവസേന സഭാഗതായ വുച്ചമാനായ നാനാക്ഖണികാനം കുസലാദീനം ഹേതൂനം വിപാകാനഞ്ച വസേന വിസഭാഗതാ തസ്സേവ ഹേതുസ്സ ന വത്തബ്ബാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ.

അഗ്ഗഹിതവിസേസതോ സാമഞ്ഞതോ വിസേസോ ന സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘കുസലാ വീമംസാധിപതീതി ഏവം വത്തബ്ബ’’ന്തി.

൪൪൧-൪൪൩. ‘‘ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതീ’’തി ഏവം വത്തും ന സക്കാ, ഹേതാധിപതിദുകേഹി ദസ്സിതാനി യാനി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ചത്താരി വിസ്സജ്ജനാനി, തേസു ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേസു സമ്പയുത്തപച്ചയേ പവിട്ഠേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമാനി ദ്വേ ലഭതി. യം സന്ധായ അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സചേ തേഹി സദ്ധിം…പേ… താനേവ ദ്വേ ലഭതീ’’തി, തേഹി പന ഇതരാനി നാമ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ചാ’’തി ഇമാനി ദ്വേപി സിയും. ന ഹി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതീതി പുരിമപാഠോ’’തിആദി. ഇതരാനി ദ്വേതി വാ അഞ്ഞാനി ദ്വേ, യാനി സമ്പയുത്തപച്ചയവസേന ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി, വിപ്പയുത്തപവേസേ പന തതോ അഞ്ഞാനി അഞ്ഞഥാഭൂതാനി ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി. യാനി സന്ധായ വുത്തം ‘‘കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ദ്വേ ലഭതീതി പഠന്തീ’’തി. തേസൂതി ഊനതരഗണനാഹേതൂസു വിപാകഅഞ്ഞമഞ്ഞാദീസു.

അനാമട്ഠവിപാകാനീതി അഗ്ഗഹിതവിപാകപച്ചയാനി, ഘടനം അപേക്ഖിത്വാ അയം നപുംസകനിദ്ദേസോ. ന വിപാകഹേതുരഹിതാനി സാധാരണവസേന വുത്തത്താ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘സാമഞ്ഞതോ നവന്നമ്പി ഹേതൂനം വസേന വുത്താനീ’’തി, ‘‘വിപാകഹേതുപി ലബ്ഭതീ’’തി ച.

തത്ഥാതി പഞ്ചമഘടനതോ പട്ഠായ പഞ്ചസു ഘടനേസു. തേന വിപാകേന സഹ, സമം വാ ഉട്ഠാനം ഏതസ്സാതി സമുട്ഠാനന്തി അയമ്പി അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപമ്പി തംസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ കടത്താരൂപമ്പി തംസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗണ്ഹാതീതി ഇമമേവത്ഥം അതിദിസതി.

ഏവമ്പീതി ‘‘ഏതേസു പനാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തപ്പകാരേപീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേസു പന…പേ… വുത്തനയേനപീ’’തി. യോ യോ പച്ചയോതി യോ യോ ഹേതുആദിപച്ചയോ മൂലഭാവേന ഠിതോ പരേസം പച്ചയാനം. തപ്പച്ചയധമ്മാനന്തി തേഹി ഹേതുആദിപച്ചയേഹി പച്ചയഭൂതാനം ഹേതുആദിധമ്മാനം. നിരവസേസഊനഊനതരഊനതമലാഭക്കമേനാതി തേ ധമ്മാ യേസു വിസ്സജ്ജനേസു യഥാരഹം നിരവസേസാ ലബ്ഭന്തി, യേസു ഊനാ ഊനതരാ ഊനതമാ ച ലബ്ഭന്തി, തേന കമേന ഘടനാവചനതോ പച്ചയുപ്പന്നാപി യഥാക്കമം നിരവസേസാദിക്കമേനേവ ലബ്ഭന്തി. തേനാഹ ‘‘നിരവസേസലാഭേ ച…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി.

ഹേതുമൂലകം നിട്ഠിതം.

൪൪൫. പഞ്ചമേ ഏകന്തി സനിസ്സയതോ അബ്യാകതമൂലം അകുസലന്തി ഇദം സന്ധായാഹ ‘‘വത്ഥുവസേന സനിസ്സയം വക്ഖതീ’’തി. ന ഇദന്തി ഇദം ചതുത്ഥം ഘടനം ലബ്ഭമാനസ്സപി വത്ഥുസ്സ വസേന ഘടനം ന ഹോതി തസ്സ വക്ഖമാനത്താ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണവസേനേവാ’’തി ഏകംസോ ഗഹിതോതി അത്ഥയോജനാ.

൪൪൬. സഹജാതപുരേജാതാ ഏകോ നിസ്സയപച്ചയോതി ഇമിനാ സതിപി പച്ചയധമ്മഭേദേ പച്ചയഭാവഭേദോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി, തഥാ ‘‘അത്ഥിപച്ചയോ’’തി ഇമിനാപി. അവിഗതപച്ചയോപേത്ഥ അത്ഥിപച്ചയേനേവ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ’’തി പാഠോ. സഹജാതാരമ്മണാധിപതി പന ന കേവലം പച്ചയധമ്മപ്പഭേദോവ, അഥ ഖോ പച്ചയഭാവഭേദോപി അത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘ഏവം…പേ… അഭാവതോ’’തി. വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘നിസ്സയഭാവോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഹജാതപുരേജാതനിസ്സയാദീനന്തി സഹജാതനിസ്സയപുരേജാതനിസ്സയാദീനം. ആദി-സദ്ദേന സഹജാതപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതഭാവേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ന പനേവന്തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സഹജാതോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഭിന്നസഭാവാതി സമാനേപി അധിപതിസദ്ദവചനീയഭാവേ പച്ചയഭാവവിസിട്ഠേന സഭാവേന ഭിന്നസഭാവാ, ന ഹേതുപച്ചയാദയോ വിയ സഭാവമത്തേന. തേനേവാതി ഭിന്നസഭാവത്താ ഏവ. അഞ്ഞഥാ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ സഹജാതവസേന, അബ്യാകതോ ആരമ്മണവസേന അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീ’’തി തദുഭയം ഏകജ്ഝം കത്വാ വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗേ…പേ… ന വുത്ത’’ന്തി.

൪൪൭-൪൫൨. സാധാരണവസേനാതി അധിപതിന്ദ്രിയഭാവസാമഞ്ഞേന. തഥാ ചേവ ഛ ഘടനാനി യോജേത്വാ ദസ്സേതി ‘‘അധിപതീ’’തിആദിനാ. ദ്വേ പച്ചയധമ്മാതി വീരിയവീമംസാനം വസേന ദ്വേ പച്ചയധമ്മാ, ഏകോയേവ ചിത്താധിപതിവസേന. സമഗ്ഗകാനി പുബ്ബേ വത്തബ്ബാനി സിയും അധിപതിപടിപാടിയാതി അധിപ്പായോ. പഠമഞ്ഹി വീരിയാധിപതി പച്ഛാ ചിത്താധിപതീതി. തേസം ആഹാരമഗ്ഗപച്ചയാനം പച്ഛാ വുത്താനി സമഗ്ഗകാനി. സദിസത്താതി ഇദം പരതോ ‘‘ഹേതുവസേന വുത്തഘടനേഹി സദിസത്താ’’തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം.

൪൫൭-൪൬൦. ദുമൂലകന്തി കുസലാബ്യാകതമൂലകം. തം കുസലമൂലകേസു കസ്മാ വുത്തന്തി ചോദനായം ആഹ ‘‘അബ്യാകതസഹിതസ്സ കുസലസ്സ പച്ചയഭാവദസ്സനവസേനാ’’തി. ഏത്ഥാതി അനുലോമഗണനേ. യഥാവുത്തേസൂതി ‘‘സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതമൂലകേസൂ’’തി ഏവം വുത്തേസു സഹജാതാദിമൂലകേസു. അത്ഥിഅവിഗതമൂലകവജ്ജേസൂതി അത്ഥിഅവിഗതമൂലകാനി ഠപേത്വാ അവസേസേസു ആഹാരേന ആഹാരപച്ചയേന ഘടനാനി ന യോജിതാനീതി സമ്ബന്ധോ. അധിപതിന്ദ്രിയേഹി ച നിസ്സയാദിവജ്ജേസു സഹജാതാദീസു ഘടനാനി ന യോജിതാനീതി യോജനാ. തേസൂതി ഹേതുകമ്മഝാനമഗ്ഗേസു ആഹാരേ അധിപതിന്ദ്രിയേസു ച തംതംഘടനവസേന യഥാവുത്തേസു യോജിയമാനേസു. തേനാതി ഹേതുആദിഅരൂപധമ്മാനംയേവ ലബ്ഭനതോ. തേഹി ഘടനാനീതി ഹേതുആദീഹി യോജിയമാനാനി ഘടനാനി. രൂപമിസ്സകത്താഭാവേനാതി ഇദം വുത്തസദിസതായ കാരണവചനം. കസ്മാ പനേത്ഥ അത്ഥിഅവിഗതമൂലകാനി നിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനി തേഹി വജ്ജിതാനീതി ആഹ ‘‘അത്ഥിഅവിഗതേഹി പനാ’’തിആദി. നിസ്സയാദീഹി യോജിയമാനാനി അധിപതിന്ദ്രിയാനി രൂപമിസ്സകാനി ഹോന്തീതി ന വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. യദി ഏവം കസ്മാ അത്ഥിഅവിഗതമൂലകേസു ആഹാരേന, നിസ്സയാദിമൂലകേസു ച അധിപതിന്ദ്രിയേഹി യോജനാ കതാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അധിപതാഹാരിന്ദ്രിയമൂലകേസൂ’’തിആദി.

൪൭൩-൪൭൭. ഏദിസേസു ഠാനേസു ഖന്ധ-സദ്ദോ അരൂപേസ്വേവ നിരുള്ഹോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ന പവത്തേ വിയ ഖന്ധായേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹേതബ്ബാ’’തി. കടത്താരൂപമ്പി പന ലബ്ഭതീതി ഇമിനാ ‘‘ഏകക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്താനീ’’തി വചനം പടിക്ഖിപതി. യമത്ഥം സന്ധായ ‘‘കസ്മാ ന വുത്ത’’ന്തി വുത്തം, തം പാകടതരം കരോന്തോ ‘‘നനൂ’’തിആദിം വത്വാ പുന തം ഉദാഹരണേന വിഭാവേതും ‘‘യഥാചാ’’തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണനിസ്സയപച്ചയഭാവേനാതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന നിസ്സയപച്ചയഭാവേന ച. കമ്മസ്സ ച പച്ചയഭാവോ പാകടോയേവാതി ആഹ ‘‘കമ്മമ്പി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന വത്തബ്ബ’’ന്തി. ദ്വിന്നം പച്ചയഭാവാനന്തി കമ്മാരമ്മണപച്ചയഭാവാനം. അഞ്ഞമഞ്ഞപടിക്ഖേപതോതി ഇമിനാ ദ്വിന്നം പച്ചയഭാവാനം ഭിന്നത്താ പവത്തിആകാരസ്സ ഏകക്ഖണേ ഏകസ്മിം പച്ചയധമ്മേ അയുജ്ജമാനതം ദസ്സേതി. യഥാദസ്സിതസ്സ നിദസ്സിതബ്ബേന അസമാനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ഹി…പേ… യുത്തം വത്തു’’ന്തി ആഹ. കമ്മം പനാതിആദിനാ കമ്മാരമ്മണപച്ചയാനം പവത്തിആകാരസ്സ ഭിന്നത്താ ഏകജ്ഝം ഹുത്വാ അപ്പവത്തിമേവ വിഭാവേതി. യതോ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിക്ഖേപകാ വുത്താ, കസ്മാ പന തംയേവ വത്ഥു ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി നിസ്സയപച്ചയോ ച, ന തംയേവ കമ്മം ആരമ്മണപച്ചയോ ച കമ്മപച്ചയോ ചാതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം, ധമ്മസഭാവോ ഏസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏസ ച സഭാവോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വത്തമാനാനന്തി പച്ചുപ്പന്നാനം. യന്തി ഇദം ‘‘വത്തബ്ബതാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിയമാനം ‘‘യാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വിപരിണാമേതബ്ബം. യഥാതിആദിനാ തമേവത്ഥം ഉദാഹരണദസ്സനേന വിഭാവേതി.

൪൭൮-൪൮൩. യം വിഞ്ഞാണം അധിപതിപച്ചയോ ന ഹോതി, തം അനാമട്ഠാധിപതിഭാവം ദട്ഠബ്ബം. വത്ഥുസ്സ വസേനാതി ഹാപേതബ്ബസ്സ വത്ഥുസ്സ വസേന.

൪൮൪-൪൯൫. അരൂപിന്ദ്രിയാനി രൂപാനം പച്ചയത്തേന ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. യദിപി ഏവം വുത്തം രൂപിന്ദ്രിയാനം അരൂപാനം പച്ചയത്തഞ്ച ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ചക്ഖാദീനി ച പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ലബ്ഭന്തീ’’തി. തംസമാനഗതികാതി വീരിയേന സമാനഗതികാ മഗ്ഗപച്ചയതായ.

൫൧൧-൫൧൪. വിപ്പയുത്തമൂലകേ ‘‘ദസമേ കുസലാദയോ ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഇദം പവത്തിവസേന അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിസന്ധിയം പന ‘ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം വത്ഥു ച ഖന്ധാന’ന്തി ഇദമ്പി ലബ്ഭതീ’’തി. തസ്സ ദസ്സനവസേനാതി തസ്സ വത്ഥുസ്സ ദസ്സനവസേന, ന അനവസേസതോ പച്ചയധമ്മസ്സ ദസ്സനവസേന. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധാ ച വത്ഥുസ്സാതി ഇദമ്പി പന ലബ്ഭതേവാ’’തി. ന വജ്ജേതബ്ബാനീതി തേസമ്പി പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന യോജേതബ്ബത്താ.

൫൧൫-൫൧൮. അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം പച്ചയധമ്മാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ ചാ’’തിപി പന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? ന ഹി ഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേന സഹജാതാദയോ ലബ്ഭന്തി, ഇന്ദ്രിയാഹാരാനം പന വസേന ഇന്ദ്രിയാഹാരപച്ചയാവ ലബ്ഭന്തി. ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഹി ഉദ്ദിസിത്വാ അത്ഥിപച്ചയോ വിഭത്തോതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ആഹാരഗ്ഗഹണേന കബളീകാരോ ആഹാരോവ ഗഹിതോ, ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന ച രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമേവ, സേസാഹാരിന്ദ്രിയാനി സഹജാതാദീസ്വേവ അന്തോഗധാനി കതാനി. യാനി തദന്തോഗധാനി, തേ സന്ധായ അട്ഠകഥായം ‘അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേനാ’തി ഏത്ഥ ഇന്ദ്രിയാഹാരഗ്ഗഹണം കതന്തി ‘സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

തത്ഥ അരൂപാനം സഹജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ യഥാരഹം വേദിതബ്ബോ. വത്ഥു സഹജാതം പുരേജാതഞ്ച, ആരമ്മണം പുരേജാതമേവ, അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ പന കദാചി സഹജാതമ്പി ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സഹജാതഗ്ഗഹണേന പനേത്ഥ സഹജാതപച്ചയഭൂതോവ ഗയ്ഹതി, സോ ച ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണയുത്തോവാതി യോ ധമ്മോ സഹജാതോ ഹുത്വാ ആരമ്മണം ഹോതി, ന സോ ഇധ അധിപ്പേതോ. യദി സഹജാതോപി ആരമ്മണം ഹോതി, കസ്മാ പാളിയം തഥാ ന വിഭത്തന്തി? ഏകകലാപപരിയാപന്നസ്സ ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണയുത്തസ്സ ഭിന്നകലാപപരിയാപന്നതോ സങ്കരമോചനത്ഥം. അപിച അപ്പചുരഭാവതോ അപാകടഭാവതോ ച തം ന ഗഹിതം. തതോതി നവമതോതി അത്ഥോ, ന ദസമതോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഏകാദസമേ അധിപതി അത്ഥീതി. തഥാ ചുദ്ദസമേതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദേന വത്ഥുഗ്ഗഹണേന ചക്ഖാദിവത്ഥൂനിപി ഗഹിതാനീതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. തദേവാതി ആരമ്മണമേവ.

൫൧൯. സഹജാതാനി വിയാതി സഹജാതപച്ചയസഹിതാനി വിയ ഘടനാനി. സഹജാതേനാതി സഹജാതപച്ചയേന. താനീതി ‘‘പകിണ്ണകഘടനാനീ’’തി വുത്തഘടനാനി. യാനി ഹി സഹജാതപച്ചയേന ന യോജിതാനി, താനേത്ഥ പകിണ്ണകഘടനാനീതി വുത്താനി. പുരേജാത…പേ… വസേനാതി ഏത്ഥ അയം യോജനാ – പുരേജാതസ്സ പച്ഛാജാതസ്സ ആഹാരസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ ച സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച സാമഞ്ഞവസേന, തേസംയേവ സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അസാമഞ്ഞവസേന ചാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ പുരേജാതസ്സ പച്ഛാജാതസ്സ ച സഹജാതേന അസാമഞ്ഞം ഭിന്നസഭാവത്താ, തതോ ഏവ ആഹാരിന്ദ്രിയാനമ്പി തേന അസാമഞ്ഞം, ഏവം പുരേജാതാദീനം ചതുന്നമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസാമഞ്ഞം ഭിന്നസഭാവത്താ. ഏവം അസാമഞ്ഞവസേന അസമാനതാവസേന യഥാവുത്താനി ഘടനാനി വിപ്പകിണ്ണാനി. യഥാ പന സഹജാതപച്ചയധമ്മാ അരൂപക്ഖന്ധാദയോ തേനേവ സഹജാതപച്ചയതാസങ്ഖാതേന മിഥൂനം സമാനഭാവേന അഞ്ഞേഹി അസംകിണ്ണാ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയോ ഹോന്തീതി അസാമഞ്ഞവസേന തേസം പവത്തി, ഏവം പുരേജാതാദിപച്ചയധമ്മാപീതി തേസം സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച യഥാവുത്തസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ അസാമഞ്ഞസ്സ ച വസേന താനി ഘടനാനി വിപ്പകിണ്ണാനീതി പകിണ്ണകാനി വുത്താനി. ഏവം സന്തേ സഹജാതാനമ്പി ഘടനാനം പകിണ്ണകഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, തേസം സഹജാതതായ ഏവ അവിപ്പകിണ്ണഭാവസിദ്ധിതോ. തേന വുത്തം ‘‘സഹജാതം അഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി പകിണ്ണകാനി നാമാ’’തി.

താനീതി പകിണ്ണകഘടനാനി. കുസലവിപാകാതി കുസലാ ച വിപാകാ ച, യേ അഭിന്നലക്ഖണാ ഹുത്വാ കുസലസഭാവാ വിപാകസഭാവാ ചാതി അത്ഥോ. ഏവംസഭാവഞ്ച ഏകം അഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവാതി ആഹ ‘‘ഇദം…പേ… ലബ്ഭതീ’’തി. നനു ച സദ്ധിന്ദ്രിയാദിവസേനപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? തേസം കിരിയസഭാവതാപി അത്ഥേവാതി. ദുക്ഖന്തി ചേതസികദുക്ഖം. തേനാഹ ‘‘അകുസലമേവാ’’തി. വിപാകസ്സ ദുക്ഖസ്സാതി യോജനാ. തേന വുത്തം ‘‘അഝാനങ്ഗത്താ’’തി. അകുസലവിപാകകിരിയാതി വിചികിച്ഛാചിത്തപഞ്ചവിഞ്ഞാണകിരിയാമനോധാതൂസു പവത്തനതോ അകുസലവിപാകകിരിയാവ ഹോതി ചിത്തട്ഠിതീതി അത്ഥോ. യസ്മാ അകുസലവിപാകാതി ഏവമത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ദുക്ഖസ്സ ചിത്തട്ഠിതിയാ ച വസേന യഥാ ഝാനേസു, ഏവം അഞ്ഞേസം വസേന അഞ്ഞേസു ച ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ അകുസലസ്സ വിപാകാതി ഏവമത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ഇന്ദ്രിയേസു ലബ്ഭതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അകുസലസ്സ…പേ… ലബ്ഭേയ്യാ’’തി. ഇമസ്മിം കുസലത്തികേ വിപാകോ വിപാകാബ്യാകതമിച്ചേവ ഗയ്ഹതി, ന അകുസലാദിപദേഹി വിസേസേത്വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കുസലവിപാകാ…പേ… നത്ഥീ’’തി ആഹ.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ

൫൨൭. നഹേതുപച്ചയേനാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ അഞ്ഞത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹേതുപച്ചയതോ അഞ്ഞേന പച്ചയേനാ’’തി ആഹ. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേനാഹി സഹജാതാദിസങ്ഗഹവസേന അഗ്ഗഹിതാനം ഗഹണേന. അട്ഠ ഹോന്തീതി ഇമിസ്സാ പാളിയാ ആഗതാ ആരമ്മണാദയോ അട്ഠ പച്ചയാ ഹോന്തി. തേസൂതി അട്ഠസു പച്ചയേസു. തീഹീതി ആരമ്മണസഹജാതഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി. ദ്വീഹീതി ആരമ്മണപച്ചയഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി. തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേതി തസ്മിം തസ്മിം ഹേതുആദികേ പച്ചയേ. തതോ ഹേതുആദിപച്ചയതോ. യഥായോഗം യോജേതബ്ബാതി യസ്മിം പച്ചയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ യേ പച്ചയാ അനുലോമതോ യോജനം ലഭന്തി, തേ യോജേതബ്ബാതി അത്ഥോ.

ദ്വിന്നന്തി അനന്തരൂപനിസ്സയസ്സ പകതൂപനിസ്സയസ്സാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം. വത്ഥുപുരേജാതസ്സ വസേന പുരേജാതം ആരമ്മണപുരേജാതസ്സ ആരമ്മണേന സങ്ഗഹിതത്താ. അഞ്ഞിസ്സാ ചേതനായാതി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവേനേവ പവത്തായ ചേതനായ. അരൂപാഹാരാ അപരിച്ചത്തസഹജാതഭാവാ ഏവ ആഹാരപച്ചയോ ഹോന്തി, രൂപാഹാരോ ഠിതിപ്പത്തോയേവാതി വുത്തം ‘‘സഹജാതതോ അഞ്ഞസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ വസേന ആഹാരോ’’തി. സഹജാതതോ അഞ്ഞസ്സാതി ച ഇദം അരൂപാഹാരനിവത്തനത്ഥം വുത്തം, ന കബളീകാരാഹാരവിസേസനിവത്തനത്ഥം താദിസസ്സേവ തസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി രൂപാഹാരോ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, നാപി പുരേജാതപച്ചയോ ഹോതി. യഥാ സഹജാതാനം സഹജാതപച്ചയോ ന ഹോതി, ഏവം പുരേജാതാനം പച്ഛാജാതപച്ചയോ ന ഹോതി, പച്ഛാജാതാനഞ്ച പുരേജാതപച്ചയോ ന ഹോതി. കസ്മാ? താദിസസ്സ പച്ചയലക്ഖണസ്സ അഭാവതോ. യേസഞ്ഹി യോ ജനകോ, ന തേഹി തസ്സ സഹജാതതാ അത്ഥി, നാപി പുരേജാതതാ പുരേജാതപച്ചയലക്ഖണയുത്താ, പച്ഛാജാതപച്ചയതായ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി രൂപധമ്മത്താ. ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേപി ഏസേവ നയോ, തസ്മാ സഹജാതാദിവിധുരോ ഏവ തസ്സ പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തേനേവ ഹി ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഏത്ഥ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ രൂപാഹാരോ വിസും ഗഹിതോ. തഥാ ചാഹ ‘‘രൂപാഹാരോ…പേ… ആഹാരപച്ചയോവ ഹോതീ’’തി. സഹജാതതോ പുരേജാതതോ ച അഞ്ഞസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സാതി ഏത്ഥ രൂപാഹാരേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവഞ്ച കത്വാതി പുരിമപുരിമേഹി അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേന പച്ഛിമപച്ഛിമാനം ഗഹിതത്താ തഥാ രൂപാഹാരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ച വസേന ഇധ ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാനം ഗഹിതത്താതി അത്ഥോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ, ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ആരമ്മണ…പേ… ഇച്ചേവ വുത്ത’’ന്തി. തദഞ്ഞാഭാവാതി തതോ ആരമ്മണാദിപച്ചയതോ അഞ്ഞസ്സ ഇധാധിപ്പേതകമ്മാദിപച്ചയസ്സ കുസലേ അഭാവാ. തസ്മാതി യസ്മാ ആരമ്മണതോ അഞ്ഞേസം ദ്വിന്നം വസേന ഉപനിസ്സയോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണാധിപതി ആരമ്മണപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി വത്തബ്ബം, ന ആരമ്മണൂപനിസ്സയേതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം കസ്മാ പരിത്തത്തികപഞ്ഹാവാരപച്ചനീയേ ആരമ്മണം ന വുത്തം. ഉപനിസ്സയേന ഹി അസങ്ഗഹിതത്തേ തം വത്തബ്ബമേവ സിയാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ പുരിമേഹി അസങ്ഗഹിതവസേന വുത്താനന്തി പുരിമേഹി പച്ചയേഹി അസങ്ഗഹിതവസേന വുത്താനം പച്ഛിമാനം പച്ചയാനം. സങ്ഗഹിതവിവജ്ജനാഭാവതോതി അത്തനാ സമാനലക്ഖണതായ സങ്ഗഹിതസ്സ പച്ചയസ്സ വിവജ്ജനാഭാവതോ, വിവജ്ജനേ കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഉപനിസ്സയതോ അഞ്ഞാരമ്മണാഭാവതോതി അപ്പമാണോ ധമ്മോ അപ്പമാണസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണം ഹോന്തോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോവ ഹോതി ആരമ്മണാധിപതിഭാവതോതി അത്ഥോ. യഥാ ആരമ്മണേ ഗഹിതേ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ഗഹിതോവ ഹോതി ബലവാരമ്മണഭാവതോ, ഏവം ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ ഗഹിതേ ആരമ്മണം ഗഹിതമേവ ഹോതി തംസഭാവത്താതി തത്ഥ തം വിസും ന ഉദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ന പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയസ്സ ആരമ്മണേ അസങ്ഗഹിതത്താ’’തി.

പച്ഛാജാതആഹാരാനന്തി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നതോ പുരേജാതകായതോ പച്ഛാജാതാനം അരൂപാഹാരാനം. തേ ഹി അത്തനാ സഹജാതഅരൂപധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനരൂപധമ്മാനമ്പി സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയാ ഹോന്തി, പുരേജാതാനം പന വത്ഥൂനം പച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയോ. പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയാനന്തി പച്ഛാജാതാനം അരൂപിന്ദ്രിയാനം. സേസം ആഹാരേ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. യസ്മാ ഏതേ ആഹാരിന്ദ്രിയാ യസ്മിം ഖണേ പുരേജാതഅത്ഥിപച്ചയം ലഭന്തി, തസ്മിംയേവ ഖണേ തംതംപച്ചയുപ്പന്നാനം സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയോ പച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയോ ച ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സഹാപി അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയഭാവോ ഹോതീ’’തി. തിണ്ണന്തി സഹജാതാദീനം തിണ്ണം. ഛഹി ഭേദേഹീതി വിസും ഗഹിതേഹി സഹജാതാദീഹി പഞ്ചഹി യഥാരഹം ഏകജ്ഝം ഗഹിതഭേദേന ചാതി ഛഹി അത്ഥിപച്ചയഭേദേഹി. ഏകേകം സങ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥിപച്ചയലക്ഖണം അവിഗതപച്ചയലക്ഖണഞ്ച വിസും വിസും ഛഹി ഭേദേഹി സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം.

അജ്ഝത്തികബാഹിരഭേദതോതി വത്തബ്ബം ചക്ഖാദീനം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ച അധിപ്പേതത്താ, സപരസന്താനികാനഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അനധിപ്പേതത്താ. നിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം പുരേജാതഭൂതാനന്തി അധിപ്പായോ. തേസഞ്ഹി പുരേജാതേ സങ്ഗഹോ. തദേകദേസസ്സാതി ആരമ്മണേകദേസസ്സ, ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാനന്തി അത്ഥോ. തേസന്തി നിസ്സയാദീനം. ഉപനിസ്സയാദീസൂതി ഉപനിസ്സയപുരേജാതപച്ചയാദീസു. തം പന പുരേജാതഭൂതം ആരമ്മണം. തത്ഥാതി ഉപനിസ്സയപച്ചയസങ്ഗഹേ. യഥാവുത്തനയോ ചേത്ഥ ഏകന്തേന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവ-സദ്ദോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ, അഞ്ഞഥാ തേസു പഞ്ഹേസു ഏകസഭാവതോവ പച്ചയസ്സ ആഗമനം വുത്തം സിയാ. തേനാതി ‘‘ഏകോവാ’’തി അവധാരണേന അഗ്ഗഹിതേന. തേസൂതി സഹജാതപുരേജാതപച്ചയേസു. ഉക്കട്ഠവസേനാതി ‘‘ഏകോ ദ്വേ’’തിആദിനാ വുത്തഉക്കംസവസേന. തേ തേ പച്ചയേ സങ്ഗഹേത്വാതി തേ ഹേതുആദിപച്ചയേ സഹജാതാദിപച്ചയേഹി സങ്ഗഹേത്വാ. ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോതി സോളസാദിഭേദേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോ.

പഭേദപരിഹാനീസൂതി സഹജാതപച്ചയാദീഹി സങ്ഗഹിതപച്ചയപ്പഭേദേ തംതംപച്ചയപടിക്ഖേപേ പഞ്ഹാപരിഹാനിയഞ്ചാതി അത്ഥോ. നഹേതുപച്ചയാതി ഇമിനാ ഹേതുപച്ചയതോ അഞ്ഞേ പച്ചയാ ഗഹിതാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘നഹേതുപച്ചയാതി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനപച്ചയേ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാതി സബ്ബപച്ചനീയസാധാരണലക്ഖണവസേന വുത്തത്താ ഏവ ന വത്തബ്ബം സിയാ, ന ഹി ഹേതുപച്ചയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഹേതുധമ്മോ ഹേതുസ്സ ധമ്മസ്സ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി സക്കാ വത്തും. വീസതി പച്ചയാതി ഹേതുപച്ചയേന സദ്ധിം വീസതി പച്ചയാ. പരിഹാനീയം വിത്ഥാരകഥം ദസ്സേന്തോതി യോജനാ.

൫൨൮. തേഹി തേഹി പച്ചയേഹീതി സഹജാതപച്ചയാദീഹി തേഹി തേഹി സങ്ഗാഹകഭൂതേഹി പച്ചയേഹി. തേ തേ പച്ചയാതി സങ്ഗഹേതബ്ബാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാദയോ ഹേതുപച്ചയാദയോ വാ തേ തേ പച്ചയാ. അഞ്ഞേസം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന തേസം സബ്ബേസം സമ്ഭവന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ദ്വേയേവാതി ആരമ്മണാധിപതിം അപനേത്വാ ആഹ. അബ്യാകതസ്സപീതി പി-സദ്ദേന ന കേവലം കുസലസ്സേവ, അഥ ഖോ അബ്യാകതസ്സപീതി കുസലം സമ്പിണ്ഡേതി.

൫൩൦. തേന സദ്ധിന്തി വത്ഥുനാ സദ്ധിം. സുദ്ധാനന്തി കേവലാനം വത്ഥുനാ വിനാ ച ഗഹിതാനം കുസലക്ഖന്ധാനം. യദിപി വത്ഥുനാ സദ്ധിം സഹജാതട്ഠോ നത്ഥി, നിസ്സയാദിഭാവോ പന അത്ഥേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുനാ പനാ’’തിആദിമാഹ.

സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയാനം അത്ഥിപച്ചയേന സങ്ഗഹേതബ്ബത്താ സഹജാതാദീഹി സങ്ഗഹേതബ്ബാനം തംസങ്ഗഹോ സുകരോതി ദസ്സേതും ഉപനിസ്സയേന സങ്ഗഹേതബ്ബാനം സങ്ഗഹോ വുത്തനയോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘ചതൂസു സബ്ബപച്ചയേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ’’തി. കമ്മം പന സഹജാതൂപനിസ്സയേഹി അസങ്ഗഹേതബ്ബതാപി അത്ഥീതി സരൂപതോ ഗഹിതം, അഞ്ഞഥാ ‘‘തീസു പച്ചയേസൂ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. മിസ്സകാമിസ്സകസ്സാതി സഹജാതപുരേജാതാദിഭാവേഹി മിസ്സകസ്സ തഥാ അമിസ്സകസ്സ ച. വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തേനാതി അത്ഥിപച്ചയവിഭാഗസങ്ഗാഹകാനം സഹജാതാദീനം ഗഹണേന. സബ്ബപച്ചയാനം…പേ… ഹോതീതി ഇമിനാ ‘‘ഇമസ്മിം പന പച്ചയുദ്ധാരേ’’തിആദിനാ വുത്തോപി പച്ചയസങ്ഗഹോ ഇധ അത്ഥതോ ദസ്സിതോയേവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി.

നിസ്സയോ കസ്മാ ന വുത്തോ? സഹജാതനിസ്സയോ പുരേജാതനിസ്സയോതി ഹി സക്കാ വിഭജിതുന്തി അധിപ്പായോ. വിപ്പയുത്തോ വാ കസ്മാ ന വുത്തോ? പുരേജാതവിപ്പയുത്തോ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തോതി വിഭജിതും സക്കാതി അത്ഥോ. യം മിസ്സകാമിസ്സകഭാവം മനസി കത്വാ ‘‘അവത്തബ്ബത്താ’’തി വുത്തം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിസ്സയോ താവാ’’തിആദിമാഹ. വിസേസിതബ്ബോ ‘‘വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി അവിസേസേന പാളിയം വുത്തത്താ. സോ വിയാതി അത്ഥിപച്ചയോ വിയ, നിസ്സയപച്ചയോ വിയ വാ അത്ഥിപച്ചയവിസേസാഭാവേന വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന വത്തബ്ബോവ. ദ്വിന്നം പച്ചയാനം വിയ പഭേദസബ്ഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഹജാതപുരേജാതാനഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തഥാതിആദിനാ വുത്തമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘വക്ഖതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മഗ്ഗഫലധമ്മാനം മഗ്ഗഫലതംസമുട്ഠാനരൂപവസേന സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയോ തേസംയേവ പുരേജാതചതുസന്തതിരൂപവസേന പച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയോ വുത്തോ, ന പന വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ വക്ഖതീതി യോജനാ. സോതി വിപ്പയുത്തപച്ചയോ.

ഹേതുആദീനം സഹജാതന്തോഗധത്താ ഹേതുആദയോ തബ്ബിസേസാ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സഹജാതപച്ചയോ ച ഹേതുആദീഹി വിസേസേതബ്ബോ’’തി. സോതി സഹജാതപച്ചയോ. വിരുദ്ധപച്ചയേഹീതി സഹജാതപുരേജാതസ്സ സഹജാതാദിഭാവേന വിരുദ്ധേഹി പച്ചയേഹി. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പത്തികാലവിരുദ്ധേഹി പച്ചയേഹീ’’തി.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ

൫൩൨. അധിപതിപച്ചയാദിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോതി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയേ വദതി. തേ ച യസ്മാ ആരമ്മണസഭാവാ ഏവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരിഹായതിയേവാ’’തി. പന്നരസസൂതി ദുതിയേ സഹജാതപച്ചയേ ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’തിആദിനാ വുത്തേസു പന്നരസസു. ഏകാദസന്നം വസേനാതി സഹജാതപച്ചയോ, സഹജാതതാവിസിട്ഠാ അധിപതിനിസ്സയകമ്മാഹാരിന്ദ്രിയത്ഥിഅവിഗതഹേതുഝാനമഗ്ഗാ ചാതി ഇമേസം ഏകാദസന്നം വസേന. സഹജാതേ അന്തോഗധാ ഹേതുആദയോ. തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേതി തസ്മിം സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ. അനന്തോഗധാ സഹജാതേ, കേ പന തേതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണാധിപതിപുരേജാതനിസ്സയാദയോ’’തി. ആരമ്മണാദിആകാരേനാതി ആരമ്മണപുരേജാതനിസ്സയനാനാക്ഖണികകമ്മാദിആകാരേന.

തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേതി തസ്മിം സഹജാതപച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ. ഇമേ വാരാതി സഹജാതം പുരേജാതന്തി വിസ്സജ്ജിതവാരാ. ഏതേ നിസ്സയാദയോതി സഹജാതതാവിസിട്ഠേ നിസ്സയാദികേ വദതി, ന ഇതരേ. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ ച…പേ… പടിക്ഖേപേന പടിക്ഖിത്താ’’തി.

നിസ്സയാദിഭൂതഞ്ച സഹജാതപച്ചയം ഠപേത്വാതി ഏതേന ‘‘ഠപേത്വാ സഹജാതപച്ചയ’’ന്തി ഏത്ഥ അന്തോഗധനിസ്സയാദിഭാവോയേവ സഹജാതപച്ചയോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതി. നിസ്സയാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഹേതുആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന പവത്തിസബ്ഭാവതോതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന സഹജാതാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവതോ അഞ്ഞമഞ്ഞേ പടിക്ഖിത്തേ ‘‘കുസലോ കുസലാബ്യാകതസ്സാ’’തി വാരോ പരിഹായതി. തേസം തേസം പച്ചയുപ്പന്നാനന്തി ഇദം സാമഞ്ഞവചനമ്പി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസങ്ഗഹം ഗതാ’’തി വചനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയലാഭീനംയേവ ഗഹണം സിയാതി ആസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘കുസലോ ച കുസലസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സമുദായഭൂതോതി ചതുക്ഖന്ധസമുദായഭൂതോ. ഏകദേസഭൂതേഹീതി തസ്സേവ ഏകദേസഭൂതേഹി. ‘‘കുസലോ പനാ’’തിആദി ‘‘നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന…പേ… പരിഹായതീ’’തി ഇമസ്സ അട്ഠകഥാവചനസ്സ സമാധാനവചനം.

രൂപക്ഖന്ധേകദേസോവ ഹോന്തി രൂപാഹാരരൂപിന്ദ്രിയവസേന, ‘‘ഏകന്തേന വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മേഹീ’’തി വുത്തധമ്മാ ‘‘തേ’’തി പച്ചാമട്ഠാതി ആഹ ‘‘തേതി തേ വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മാ’’തി.

൫൩൩. പച്ചനീയഗണനം ദസ്സേതുന്തി വുത്തേപി നനു പച്ചയഗണനമേവ ദസ്സിതം ഹോതീതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാതി തം നിവത്തേന്തോ ആഹ ‘‘പച്ചനീയവാരഗണനാ ഹി ദസ്സിതാ’’തി. ബലവകമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ഇതരം കമ്മപച്ചയോ ഏവാതി ആഹ ‘‘വിപാകസ്സപി പന…പേ… കമ്മപച്ചയോ ഹോതീ’’തി.

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൩൪. പരിച്ഛിന്നഗണനാനീതി ഇദം ന ഗണനാപേക്ഖം, അഥ ഖോ വിസ്സജ്ജനാപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘പരിച്ഛിന്നഗണനാനി വിസ്സജ്ജനാനീ’’തി. പച്ചനീയതോ ഠിതോപി ഹേതു നയാനം മൂലഭാവേനേവ ഠിതോതി ആഹ ‘‘ഹേതുമൂലകേ’’തി, അട്ഠകഥായം പന ‘‘നഹേതുമൂലക’’മിച്ചേവ വുത്തം.

൫൩൮. മൂലം സങ്ഖിപിത്വാതി സത്തമൂലകം അട്ഠമൂലകം നവമൂലകഞ്ച സങ്ഖിപിത്വാ. ദ്വീസൂതി ‘‘തീണീ’’തി വുത്തേസു തീസു വിസ്സജ്ജനേസു പുരിമേസു ദ്വീസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേസു. തേനാഹ ‘‘വിപാകോ പച്ചയുപ്പന്നോ ഹോതീ’’തി. തതിയേതി ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമസ്മിം. തേസമുട്ഠാനികകായോതി ഉതുചിത്താഹാരാനം വസേന തേസമുട്ഠാനികകായോ.

൫൪൫. ഏതം ദ്വയം സന്ധായ വുത്തം, യഥാ അരൂപം അരൂപസ്സ, ഏവം രൂപമ്പി രൂപസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന ഹോതീതി. രൂപാബ്യാകതോ അരൂപാബ്യാകതസ്സാതി ഇദം വത്ഥുഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തം. അരൂപാബ്യാകതോ രൂപാബ്യാകതസ്സാതി ഇദം പന ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ചാതി തേസം ഏകന്തികോ വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘സഹജാത…പേ… ഹോതിയേവാ’’തി. സഹജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേനാതി സഹജാതഅരൂപാഹാരിന്ദ്രിയവസേന.

൫൪൬. ഏകമൂലകേകാവസാനാ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ലബ്ഭന്തീതി ഇദം യഥാരഹവസേന വുത്തന്തി തം യഥാരഹം പടിക്ഖേപാപടിക്ഖേപവസേനപി ദസ്സേതബ്ബന്തി ‘‘അത്ഥിപച്ചയേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമേസൂതി നാരമ്മണാദീസു. നവാതി ഏകമൂലകാവസാനാ നവ. ദ്വേയേവാതി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേ ദ്വേയേവ.

പച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൫൫൦. ഇമേഹേവാതി ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, അകുസലോ അകുസലസ്സാ’’തി ഇമേഹി ഏവ സമാനാ ഹോന്തി കുസലാദിതാസാമഞ്ഞേന. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥാഭാവതോ പന ന അനുരൂപാ’’തി. ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദിനാ സതിപി ഉദ്ദേസതോ സാമഞ്ഞേ യേഭുയ്യേന സിയാ വിഭങ്ഗേ വിസേസോതി ആഹ ‘‘യഥായോഗം നിദ്ദേസതോ ചാ’’തി.

൫൫൧. ഹേതുനാമന്തി ഹേതു ച തം നാമഞ്ചാതി ഹേതുനാമം. പച്ചയന്തി തമേവ പച്ചയഭൂതം സന്ധായാതി യോജനാ.

൫൫൨. ദ്വിന്നമ്പി അധിപതീനന്തി സഹജാതാരമ്മണാധിപതീനം വസേന, തം ‘‘കുസലം കുസലസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ചാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. നാരമ്മണേ സത്താതി സഹജാതാധിപതിസ്സ വസേന വുത്തം, ന സഹജാതേ സത്താതി ആരമ്മണാധിപതിസ്സ വസേന വുത്തന്തി യോജനാ. ഏവന്തി യഥാ അധിപതിമ്ഹി വുത്തം, ഏവം സബ്ബത്ഥ സബ്ബപച്ചയേസു. ‘‘തസ്മിം തസ്മിം…പേ… ഉദ്ധരിതബ്ബാ’’തി വത്വാ തസ്സ ഗണനുദ്ധാരസ്സ സുകരതം ഉപായഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുലോമേ…പേ… വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ആഹ.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൬൩൧. പരിഹാപനഗണനായാതി പരിഹാപേതബ്ബഗണനായ സമാനത്തഞ്ച ന ഏകന്തികം ഊനതമഭാവസ്സപി സമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘നഹേതുനാരമ്മണദുകസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ സദ്ധിം യോജിയമാനേന ഊനതരഗണനേന അധിപതിപച്ചയേന പരിഹീനാപീതി യോജനാ. സദ്ധിം പരിഹീനാപീതി വാ ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘അധിപതിപച്ചയേനാ’’തി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. ഏതന്തി ലക്ഖണം.

അട്ഠാനന്തി അനുലോമതോ അട്ഠാനം അതിട്ഠനം. തിട്ഠന്തീതി അനുലോമതോതി യോജനാ. തേസന്തി ഹേതുആദീനം. ഇതരേസൂതി യാദിസാ അധിപ്പേതാ, തേ ദസ്സേതും ‘‘അധിപതീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമാനി ദ്വേതി ‘‘കുസലാബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാഅബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമാനി ച ദ്വേ.

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.