നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മാവതാരോ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

൧. അനന്തകരുണാപഞ്ഞം, തഥാഗതമനുത്തരം;

വന്ദിത്വാ സിരസാ ബുദ്ധം, ധമ്മം സാധുഗണമ്പി ച.

൨. പണ്ഡുകമ്ബലനാമായ, സിലായാതുലവിക്കമോ;

നിസിന്നോ ദേവരാജസ്സ, വിമലേ സീതലേ തലേ.

൩. യം ദേവദേവോ ദേവാനം, ദേവദേവേഹി പൂജിതോ;

ദേസേസി ദേവലോകസ്മിം, ധമ്മം ദേവപുരക്ഖതോ.

൪. തത്ഥാഹം പാടവത്ഥായ, ഭിക്ഖൂനം പിടകുത്തമേ;

അഭിധമ്മാവതാരന്തു, മധുരം മതിവഡ്ഢനം.

൫. താളം മോഹകവാടസ്സ, വിഘാടനമനുത്തരം;

ഭിക്ഖൂനം പവിസന്താനം, അഭിധമ്മമഹാപുരം.

൬. സുദുത്തരം തരന്താനം, അഭിധമ്മമഹോദധിം;

സുദുത്തരം തരന്താനം, തരംവ മകരാകരം.

൭. ആഭിധമ്മികഭിക്ഖൂനം, ഹത്ഥസാരമനുത്തരം;

പവക്ഖാമി സമാസേന, തം സുണാഥ സമാഹിതാ.

൧. പഠമോ പരിച്ഛേദോ

ചിത്തനിദ്ദേസോ

൮. ചിത്തം ചേതസികം രൂപം, നിബ്ബാനന്തി നിരുത്തരോ;

ചതുധാ ദേസയീ ധമ്മേ, ചതുസച്ചപ്പകാസനോ.

തത്ഥ ചിത്തന്തി വിസയവിജാനനം ചിത്തം, തസ്സ പന കോ വചനത്ഥോ? വുച്ചതേ – സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന പന ചിന്തേതീതി ചിത്തം, അത്തസന്താനം വാ ചിനോതീതിപി ചിത്തം.

൯. വിചിത്തകരണാ ചിത്തം, അത്തനോ ചിത്തതായ വാ;

പഞ്ഞത്തിയമ്പി വിഞ്ഞാണേ, വിചിത്തേ ചിത്തകമ്മകേ;

ചിത്തസമ്മുതി ദട്ഠബ്ബാ, വിഞ്ഞാണേ ഇധ വിഞ്ഞുനാ.

തം പന സാരമ്മണതോ ഏകവിധം, സവിപാകാവിപാകതോ ദുവിധം. തത്ഥ സവിപാകം നാമ കുസലാകുസലം, അവിപാകം അബ്യാകതം. കുസലാകുസലാബ്യാകതജാതിഭേദതോ തിവിധം.

തത്ഥ കുസലന്തി പനേതസ്സ കോ വചനത്ഥോ?

൧൦. കുച്ഛിതാനം സലനതോ, കുസാനം ലവനേന വാ;

കുസേന ലാതബ്ബത്താ വാ, കുസലന്തി പവുച്ചതി.

൧൧. ഛേകേ കുസലസദ്ദോയം, ആരോഗ്യേ അനവജ്ജകേ;

ദിട്ഠോ ഇട്ഠവിപാകേപി, അനവജ്ജാദികേ ഇധ.

തസ്മാ അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണം കുസലം, അകുസലവിദ്ധംസനരസം, വോദാനപച്ചുപട്ഠാനം. വജ്ജപടിപക്ഖത്താ അനവജ്ജലക്ഖണം വാ കുസലം, വോദാനഭാവരസം, ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം, യോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം. സാവജ്ജാനിട്ഠവിപാകലക്ഖണമകുസലം. തദുഭയവിപരീതലക്ഖണമബ്യാകതം, അവിപാകാരഹം വാ.

തത്ഥ കുസലചിത്തം ഏകവീസതിവിധം ഹോതി, തദിദം ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധം ഹോതി – കാമാവചരം, രൂപാവചരം, അരൂപാവചരം, ലോകുത്തരഞ്ചേതി.

തത്ഥ കാമാവചരകുസലചിത്തം ഭൂമിതോ ഏകവിധം, സവത്ഥുകാവത്ഥുകഭേദതോ ദുവിധം, ഹീനമജ്ഝിമപണീതഭേദതോ തിവിധം, സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധം ഹോതി. സേയ്യഥിദം – സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഇദം അട്ഠവിധമ്പി കാമാവചരകുസലചിത്തം നാമ.

൧൨. ഉദ്ദാനതോ ദുവേ കാമാ, ക്ലേസവത്ഥുവസാ പന;

കിലേസോ ഛന്ദരാഗോവ, വത്ഥു തേഭൂമവട്ടകം.

൧൩. കിലേസകാമോ കാമേതി, വത്ഥു കാമീയതീതി ച;

സിജ്ഝതി ദുവിധോപേസ, കാമോ വോ കാരകദ്വയേ.

൧൪. യസ്മിം പന പദേസേ സോ, കാമോയം ദുവിധോപി ച;

സമ്പത്തീനം വസേനാവ-ചരതീതി ച സോ പന.

൧൫. പദേസോ ചതുപായാനം, ഛന്നം ദേവാനമേവ ച;

മനുസ്സാനം വസേനേവ, ഏകാദസവിധോ പന.

൧൬. കാമോവചരതീതേത്ഥ, കാമാവചരസഞ്ഞിതോ;

അസ്സാഭിലക്ഖിതത്താ ഹി, സസത്ഥാവചരോ വിയ.

൧൭. സ്വായം രൂപഭവോ രൂപം, ഏവം കാമോതി സഞ്ഞിതോ;

ഉത്തരസ്സ പദസ്സേവ, ലോപം കത്വാ ഉദീരിതോ.

൧൮. തസ്മിം കാമേ ഇദം ചിത്തം, സദാവചരതീതി ച;

കാമാവചരമിച്ചേവം, കഥിതം കാമഘാതിനാ.

൧൯. പടിസന്ധിം ഭവേ കാമേ, അവചാരയതീതി വാ;

കാമാവചരമിച്ചേവം, പരിയാപന്നന്തി തത്ര വാ.

൨൦. ഇദം അട്ഠവിധം ചിത്തം, കാമാവചരസഞ്ഞിതം;

ദസപുഞ്ഞക്രിയവത്ഥു-വസേനേവ പവത്തതി.

൨൧. ദാനം സീലം ഭാവനാ പത്തിദാനം,

വേയ്യാവച്ചം ദേസനാ ചാനുമോദോ;

ദിട്ഠിജ്ജുത്തം സംസുതിച്ചാപചായോ,

ഞേയ്യോ ഏവം പുഞ്ഞവത്ഥുപ്പഭേദോ.

൨൨. ഗച്ഛന്തി സങ്ഗഹം ദാനേ, പത്തിദാനാനുമോദനാ;

തഥാ സീലമയേ പുഞ്ഞേ, വേയ്യാവച്ചാപചായനാ.

൨൩. ദേസനാ സവനം ദിട്ഠി-ഉജുകാ ഭാവനാമയേ;

പുന തീണേവ സമ്ഭോന്തി, ദസ പുഞ്ഞക്രിയാപി ച.

൨൪. സബ്ബാനുസ്സതിപുഞ്ഞഞ്ച, പസംസാ സരണത്തയം;

യന്തി ദിട്ഠിജുകമ്മസ്മിം, സങ്ഗഹം നത്ഥി സംസയോ.

൨൫. പുരിമാ മുഞ്ചനാ ചേവ, പരാ തിസ്സോപി ചേതനാ;

ഹോതി ദാനമയം പുഞ്ഞം, ഏവം സേസേസു ദീപയേ.

ഇദാനി അസ്സ പനട്ഠവിധസ്സാപി കാമാവചരകുസലചിത്തസ്സ അയമുപ്പത്തിക്കമോ വേദിതബ്ബോ. യദാ ഹി യോ ദേയ്യധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിം, അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതും ആഗമ്മ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി ആദിനയപ്പവത്തം സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തദാസ്സ സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികം പഠമം മഹാകുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന വുത്തനയേനേവ ഹട്ഠപഹട്ഠോ സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ പരേഹി ഉസ്സാഹിതോ കരോതി, തദാസ്സ തമേവ ചിത്തം സസങ്ഖാരികം ഹോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സങ്ഖാരോതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ പവത്തസ്സ പുബ്ബപ്പയോഗസ്സാധിവചനം. യദാ പന ഞാതിജനസ്സ പടിപത്തിദസ്സനേന ജാതപരിചയാ ബാലകാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ സോമനസ്സജാതാ സഹസാ യം കിഞ്ചി ഹത്ഥഗതം ദദന്തി വാ വന്ദന്തി വാ, തദാ തേസം തതിയചിത്തമുപ്പജ്ജതി. യദാ പന തേ ‘‘ദേഥ വന്ദഥ, അയ്യേ’’തി വദന്തി, ഏവം ഞാതിജനേന ഉസ്സാഹിതാ ഹുത്വാ ഹത്ഥഗതം ദദന്തി വാ വന്ദന്തി വാ, തദാ തേസം ചതുത്ഥചിത്തമുപ്പജ്ജതി. യദാ പന ദേയ്യധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാദീനം അസമ്പത്തിം വാ അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവം ആഗമ്മ ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധം കാമാവചരകുസലചിത്തം വേദിതബ്ബം.

൨൬. ദസപുഞ്ഞക്രിയാദീനം, വസേന ച ബഹൂനിപി;

ഏതാനി പന ചിത്താനി, ഭവന്തീതി പകാസയേ.

൨൭. സത്തരസ സഹസ്സാനി, ദ്വേ സതാനി അസീതി ച;

കാമാവചരപുഞ്ഞാനി, ഭവന്തീതി വിനിദ്ദിസേ.

തം പന യഥാനുരൂപം കാമാവചരസുഗതിയം ഭവഭോഗസമ്പത്തിം അഭിനിപ്ഫാദേതി.

ഇതരേസു പന രൂപാവചരകുസലചിത്തം സവത്ഥുകതോ ഏകവിധം, ദ്വീസു ഭവേസു ഉപ്പജ്ജനതോ ദുവിധം, ഹീനമജ്ഝിമപണീതഭേദതോ തിവിധം, പടിപദാദിഭേദതോ ചതുബ്ബിധം, ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധം. സേയ്യഥിദം – കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാവിപ്പഹീനം വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഠമം, വിതക്കവിപ്പഹീനം വിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ദുതിയം, വിതക്കവിചാരവിപ്പഹീനം പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം തതിയം, വിതക്കവിചാരപീതിവിപ്പഹീനം സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ചതുത്ഥം, വിതക്കവിചാരപീതിസുഖവിപ്പഹീനം ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഞ്ചമന്തി ഇദം പഞ്ചവിധം രൂപാവചരകുസലചിത്തം നാമ.

തം പന യഥാസമ്ഭവം പഥവീകസിണാദീസു ആരമ്മണേസു പവത്തിവസേന അനേകവിധം ഹോതി. സബ്ബം പനേതം രൂപാവചരഭാവനാപുഞ്ഞവസപ്പവത്തം യഥാനുരൂപം രൂപാവചരൂപപത്തിനിപ്ഫാദകം ഹോതി. ഏവം താവ രൂപാവചരകുസലം വേദിതബ്ബം.

സേസേസു പന ദ്വീസു അരൂപാവചരകുസലചിത്തം താവ ഉപേക്ഖാവേദനായോഗഭേദതോ ഏകവിധം, സവത്ഥുകാവത്ഥുകഭേദതോ ദുവിധം, ഹീനമജ്ഝിമപണീതഭേദതോ തിവിധം, ആരമ്മണഭേദതോ ചതുബ്ബിധം. കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം, തത്ഥ പവത്തവിഞ്ഞാണം, തസ്സ അപഗമോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഇദമസ്സ ചതുബ്ബിധമാരമ്മണം. യഥാപടിപാടിയാ ഏതസ്സാരമ്മണസ്സ ഭേദതോ ചതുബ്ബിധം ഹോതി. സേയ്യഥിദം – സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതന്തി ഇദം ചതുബ്ബിധം അരൂപാവചരകുസലചിത്തം നാമ. സബ്ബം പനേതം അരൂപാവചരഭാവനാപുഞ്ഞവസപ്പവത്തം യഥാനുരൂപം അരൂപൂപപത്തിനിപ്ഫാദകം ഹോതി. ഏവം അരൂപാവചരകുസലചിത്തം വേദിതബ്ബം.

ഇതരം പന ലോകുത്തരകുസലചിത്തം നിബ്ബാനാരമ്മണതോ ഏകവിധം, നിയതാനിയതവത്ഥുകഭേദതോ ദുവിധം, തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി പത്തബ്ബതോ തിവിധം, ചതുമഗ്ഗയോഗഭേദതോ ചതുബ്ബിധം. സേയ്യഥിദം – സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസഞ്ഞോജനപ്പഹാനകരം സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, രാഗദോസമോഹാനം തനുത്തകരം സകദാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം, കാമരാഗബ്യാപാദാനം നിരവസേസപ്പഹാനകരം അനാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം, രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാപഹാനകരം അരഹത്തമഗ്ഗചിത്തന്തി ഇദം ചതുബ്ബിധം ലോകുത്തരകുസലചിത്തം നാമ. ഏകേകം പനേത്ഥ ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധം ഹോതി, തസ്മാ വീസതിവിധം ഹോതി. സബ്ബം പനേതം ലോകുത്തരഭാവനാപുഞ്ഞവസപ്പവത്തം മഗ്ഗാനുരൂപഫലപ്പവത്തിയാ ചത്താരോ അരിയപുഗ്ഗലേ അഭിനിപ്ഫാദേതി. ഏവം ലോകുത്തരകുസലം വേദിതബ്ബം.

൨൮. കാമേ അട്ഠേവ രൂപേ ച, പഞ്ച ചത്താരിരൂപിസു;

ചത്താരാനുത്തരാനേവം, കുസലാനേകവീസതി.

൨൯. കുസലാകുസലാപഗതേന സതാ,

കുസലേ കുസലേന ച യം കുസലം;

ചതുഭൂമിഗതം മുനിനാ വസിനാ,

ലപിതം ലപിതം സകലമ്പി മയാ.

അകുസലം പന ഭൂമിതോ ഏകവിധം കാമാവചരമേവ, നിയതാനിയതവത്ഥുവസേന ച ഏകഹേതുകദുഹേതുകവസേന ച പടിസന്ധിജനകാജനകവസേന ച ദുവിധം, തീഹി വേദനാഹി യോഗതോ ച ലോഭമൂലം ദോസമൂലം മോഹമൂലന്തി മൂലതോ ച തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ലോഭമൂലം പന സോമനസ്സുപേക്ഖാദിട്ഠിപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധം ഹോതി. സേയ്യഥിദം – സോമനസ്സസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, സോമനസ്സസഹഗതം ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി.

യദാ ഹി ‘‘നത്ഥി കാമേസു ആദീനവോ’’തിആദിനാ നയേന മിച്ഛാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ കേവലം ഹട്ഠതുട്ഠോ കാമേ വാ പരിഭുഞ്ജതി, ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനി വാ സാരതോ പച്ചേതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാസ്സ പഠമം അകുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന, തദാ ദുതിയം. യദാ മിച്ഛാദിട്ഠിം അപുരക്ഖത്വാ കേവലം ഹട്ഠതുട്ഠോ മേഥുനം ധമ്മം വാ പരിഭുഞ്ജതി, പരസമ്പത്തിം വാ അഭിജ്ഝായതി, പരസ്സ ഭണ്ഡം വാ ഹരതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ തതിയം. യദാ മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന, തദാ ചതുത്ഥം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന കാമാനം വാ അസമ്പത്തിം ആഗമ്മ അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവേന ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ഏവം സോമനസ്സുപേക്ഖാദിട്ഠിപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധം ലോഭമൂലം വേദിതബ്ബം.

ദോസമൂലം പന ഏകന്തസവത്ഥുകതോ ഏകവിധം, അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരഭേദതോ ദുവിധം ദോമനസ്സസഹഗതം പടിഘസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, സസങ്ഖാരന്തി. അസ്സ പന പാണാതിപാതാദീസു തിക്ഖമന്ദപ്പവത്തികാലേ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ.

മോഹമൂലമ്പി വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചയോഗതോ ദുവിധം ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തന്തി. തസ്സ അസന്നിട്ഠാനവിക്ഖേപകാലേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാതി.

ഏവം താവ ദ്വാദസവിധം അകുസലചിത്തം വേദിതബ്ബം, സബ്ബം പനേതം യഥാനുരൂപം അപായേസു ഉപപത്തിയാ, സുഗതിയമ്പി ദുക്ഖവിസേസസ്സ അഭിനിപ്ഫാദകം ഹോതി.

൩൦. ലോഭമൂലവസേനട്ഠ, ദോസമൂലവസാ ദുവേ;

മോഹമൂലവസേന ദ്വേ, ഏവം ദ്വാദസധാ സിയും.

൩൧. പാപാപാപേസ്വപാപേന, യം വുത്തം പാപമാനസം;

പാപാപാപപ്പഹീനേന, തം മയാ സമുദാഹടം.

ഇതരം പന അബ്യാകതമവിപാകാരഹതോ ഏകവിധം ഹോതി, ജാതിഭേദതോ ദുവിധം വിപാകചിത്തം കിരിയചിത്തന്തി. തത്ഥ വിപാകചിത്തം ഭൂമിഭേദതോ ചതുബ്ബിധം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകുത്തരന്തി. തത്ഥ കാമാവചരം ദുവിധം കുസലവിപാകം അകുസലവിപാകന്തി. കുസലവിപാകം ദുവിധം സഹേതുകമഹേതുകഞ്ചേതി.

തത്ഥ സഹേതുകവിപാകചിത്തം സകകുസലം വിയ സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധം. സേയ്യഥിദം – സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, സസങ്ഖാരം, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, സസങ്ഖാരം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, സസങ്ഖാരം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, സസങ്ഖാരന്തി ഇദം അട്ഠവിധം സഹേതുകവിപാകം നാമ.

യഥാ പനസ്സ കുസലം ദാനാദിവസേന ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി, ന ഇദം തഥാ. ഇദം ഹി പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിതദാരമ്മണവസേന പരിത്തധമ്മപരിയാപന്നേസുയേവ ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച വിസേസേ അസതിപി ആദാസതലാദീസു മുഖനിമിത്തം വിയ നിരുസ്സാഹം വിപാകം, മുഖം വിയ സഉസ്സാഹം കുസലന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമേസം പന വിപച്ചനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ഇമാനി ഹി പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിതദാരമ്മണാനി ഹുത്വാ വിപച്ചന്തി.

൩൨. കാമാവചരദേവാനം, മനുസ്സാനം ഇമേ പന;

ദുഹേതുകതിഹേതൂനം, ഭവന്തി പടിസന്ധിയോ.

൩൩. തതോ പവത്തിയം ഹുത്വാ, ഭവങ്ഗം യാവതായുകം;

ബലവാരമ്മണേ ഹുത്വാ, തദാരമ്മണമേവ ച.

൩൪. തതോ മരണകാലസ്മിം, ചുതി ഹുത്വാ പവത്തരേ;

ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു, വിപച്ചന്തീതി നിദ്ദിസേ.

൩൫. സഭൂമികുസലേഹേവ, മഹാപാകാ സമാ വിനാ;

കമ്മദ്വാരഞ്ച കമ്മഞ്ച, പുഞ്ഞാനം ക്രിയവത്ഥുകം.

൩൬. അവിഞ്ഞത്തിജനത്താ ഹി, അവിപാകസഭാവതോ;

അപ്പവത്തനതോ ചേവ, പാകാ പുഞ്ഞേഹി നോ സമാ.

൩൭. പരിത്താരമ്മണത്താ ഹി, തേസമേകന്തതോ പന;

കരുണാമുദിതാ തേസു, ന ജായന്തി കദാചിപി.

൩൮. തഥാ വിരതിയോ തിസ്സോ, ന പനേതേസു ജായരേ;

പഞ്ച സിക്ഖാപദാ വുത്താ, കുസലാതി ഹി സത്ഥുനാ.

൩൯. തഥാധിപതിനോപേത്ഥ, ന സന്തീതി വിനിദ്ദിസേ;

ഛന്ദാദീനി ധുരം കത്വാ, അനുപ്പജ്ജനതോ പന.

൪൦. അസങ്ഖാരസസങ്ഖാര-വിധാനം പന പുഞ്ഞതോ;

ഞേയ്യം പച്ചയതോ ചേവ, വിപാകേസു ച വിഞ്ഞുനാ.

൪൧. ഹീനാദീനം വിപാകത്താ, പുഞ്ഞാനം പുഞ്ഞവാദിനാ;

ഹീനാദയോ ഭവന്തീതി, വിപാകാ പരിദീപിതാ.

൪൨. ഇദം അട്ഠവിധം ചിത്തം, ഏകന്തേന സവത്ഥുകം;

ജായതേ കാമലോകസ്മിം, ന പനഞ്ഞത്ഥ ജായതേ.

ഏവം താവ സഹേതുകവിപാകചിത്തം വേദിതബ്ബം.

അഹേതുകവിപാകചിത്തം പന അലോഭാദിഹേതുവിരഹിതം ഉപേക്ഖാസഹഗതം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം സോതവിഞ്ഞാണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഘാനവിഞ്ഞാണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, സുഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം അഹേതുകമനോധാതുസമ്പടിച്ഛനം, സോമനസ്സസഹഗതം അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസന്തീരണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസന്തീരണന്തി ഇദം പന അട്ഠവിധം അഹേതുകവിപാകചിത്തം നാമ.

ഇദം പന അട്ഠവിധം നിയതവത്ഥുകതോ ഏകവിധം, നിയതാനിയതാരമ്മണതോ ദുവിധം. തത്ഥ വിഞ്ഞാണപഞ്ചകം നിയതാരമ്മണം, സേസത്തയം അനിയതാരമ്മണം. സുഖസോമനസ്സുപേക്ഖാവേദനായോഗതോ തിവിധം. തത്ഥ സുഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം, ദ്വിട്ഠാനികം സന്തീരണം സോമനസ്സുപേക്ഖായുത്തം, സേസമുപേക്ഖായുത്തന്തി.

ദിട്ഠാരമ്മണസുതാരമ്മണമുതാരമ്മണദിട്ഠസുതമുതാരമ്മണദിട്ഠ-സുതമുതവിഞ്ഞാതാരമ്മണവസേന പഞ്ചവിധം. തത്ഥ ദിട്ഠാരമ്മണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സുതാരമ്മണം സോതവിഞ്ഞാണം, മുതാരമ്മണം ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണത്തയം, ദിട്ഠസുതമുതാരമ്മണം മനോധാതുസമ്പടിച്ഛനം, ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതാരമ്മണം സേസമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയന്തി.

വത്ഥുതോ ഛബ്ബിധം. കഥം? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ചക്ഖുമേവ വത്ഥു, തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനം സോതഘാനജിവ്ഹാകായവത്ഥു, അവസേസത്തയസ്സ ഹദയവത്ഥുമേവാതി.

ആരമ്മണതോ സത്തവിധം ഹോതി. കഥം? രൂപാരമ്മണമേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തഥാ സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണാനി പടിപാടിയാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി, രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണാ മനോധാതു, സേസമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയം ഛളാരമ്മണന്തി.

തം സബ്ബം പന അഹേതുകവിപാകചിത്തം കിച്ചതോ അട്ഠവിധം ഹോതി. കഥം? ദസ്സനകിച്ചം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സവനഘായനസായനഫുസനസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണതദാരമ്മണകിച്ചാനി അവസേസാനി.

തത്ഥ ചക്ഖുതോ പവത്തം വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുമ്ഹി സന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തഥാ സോതവിഞ്ഞാണാദീനി. തത്ഥ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതരൂപവിജാനനലക്ഖണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, രൂപമത്താരമ്മണരസം, രൂപാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, രൂപാരമ്മണായ കിരിയാമനോധാതുയാ അപഗമപദട്ഠാനം. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി സോതാദിസന്നിസ്സിതസദ്ദാദിവിജാനനലക്ഖണാനി, സദ്ദാദിമത്താരമ്മണരസാനി, സദ്ദാദീസു അഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാനി, സദ്ദാദിആരമ്മണാനം കിരിയാമനോധാതൂനം അപഗമപദട്ഠാനാനി. മനോധാതുസമ്പടിച്ഛനം പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരാ രൂപാദിവിജാനനലക്ഖണം, രൂപാദിസമ്പടിച്ഛനരസം, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അപഗമപദട്ഠാനം.

സേസാ പന ദ്വേ അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ ഛളാരമ്മണവിജാനനലക്ഖണാ, സന്തീരണാദിരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പഠമാ ഏകന്തമിട്ഠാരമ്മണേ പവത്തിസബ്ഭാവതോ സോമനസ്സയുത്താവ ഹുത്വാ പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണകിച്ചം സാധയമാനാ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു ഠത്വാ വിപച്ചതി, ഛസു പന ദ്വാരേസു ബലവാരമ്മണേ തദാരമ്മണം ഹുത്വാ വിപച്ചതി. ദുതിയാ പന ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ പവത്തിസബ്ഭാവതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹുത്വാ സന്തീരണതദാരമ്മണപടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തനതോ പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപച്ചതി. കഥം? മനുസ്സലോകേ താവ ജച്ചന്ധജച്ചബധിരജച്ചജളജച്ചുമ്മത്തകപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനനപുംസകാദീനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ പടിസന്ധി ഹുത്വാ വിപച്ചതി. പടിസന്ധിയാ വീതിവത്തായ പവത്തിയം യാവതായുകം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ വിപച്ചതി. ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ പഞ്ചാരമ്മണവീഥിയാ സന്തീരണം ഹുത്വാ, ബലവാരമ്മണേ ഛദ്വാരേ തദാരമ്മണം ഹുത്വാ, മരണകാലേ ചുതി ഹുത്വാതി ഇമേസു പന പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപച്ചതീതി. ഏവം താവ അഹേതുകവിപാകചിത്താനി വേദിതബ്ബാനി.

൪൩. കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സ, വിപാകാ ഹോന്തി സോളസ;

തം തിഹേതുകപുഞ്ഞസ്സ, വസേന പരിദീപയേ.

ഇദാനി രൂപാവചരവിപാകചിത്താനി വുച്ചന്തി. താനി നിയതവത്ഥുകതോ ഏകവിധാനി, ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധാനി. കഥം? വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഠമം, വിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ദുതിയം, പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം തതിയം, സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ചതുത്ഥം, ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഞ്ചമന്തി ഇമാനി പഞ്ചപി രൂപാവചരവിപാകചിത്താനി ഉപപത്തിയം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തന്തി.

ഇദാനി അരൂപാവചരവിപാകചിത്താനി വുച്ചന്തി. താനി സകകുസലാനി വിയ ആരമ്മണഭേദതോ ചതുബ്ബിധാനി ഹോന്തി. കഥം? ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതന്തി ഇമാനി ചത്താരി അരൂപാവചരവിപാകചിത്താനി.

൪൪. കുസലാനുഗതം കത്വാ, ഭാജിതം കിം മഹഗ്ഗതം;

കാമാവചരപുഞ്ഞംവ, നാസമാനഫലം യതോ.

൪൫. അത്തനോ കുസലേഹേവ, സമാനം സബ്ബഥാ ഇദം;

ഗജാദീനം യഥാ ഛായാ, ഗജാദിസദിസാ തഥാ.

൪൬. കാമാവചരപുഞ്ഞംവ, നാപരാപരിയവേദനം;

ഝാനാ അപരിഹീനസ്സ, സത്തസ്സ ഭവഗാമിനോ.

൪൭. കുസലാനന്തരംയേവ, ഫലം ഉപ്പജ്ജതീതി ച;

ഞാപനത്ഥം പനേതസ്സ, കുസലാനുഗതം കതം.

൪൮. പടിപ്പദാക്കമോ ചേവ, ഹീനാദീനഞ്ച ഭേദതോ;

ഝാനാഗമനതോ ചേത്ഥ, വേദിതബ്ബോ വിഭാവിനാ.

൪൯. അഭാവോധിപതീനഞ്ച, അയമേവ വിസേസകോ;

സേസം സബ്ബം ച സേസേന, കുസലേന സമം മതം. –

ഏവം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി ലോകുത്തരവിപാകചിത്താനി ഹോന്തി. താനി ചതുമഗ്ഗയുത്തചിത്തഫലത്താ ചതുബ്ബിധാനി ഹോന്തി. കഥം? സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലചിത്തം, സകദാഗാമിമഗ്ഗഫലചിത്തം, അനാഗാമിമഗ്ഗഫലചിത്തം, അരഹത്തമഗ്ഗഫലചിത്തന്തി. ഏവം പനേത്ഥ ഏകേകം ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധം, പുന മഗ്ഗവീഥിഫലസമാപത്തിവസേന പവത്തിതോ ദുവിധം. ഏവം ലോകുത്തരകുസലവിപാകചിത്താനി വേദിതബ്ബാനി.

൫൦. സുഞ്ഞതം അനിമിത്തന്തി, തഥാപണിഹിതന്തിപി;

ഏതാനി തീണി നാമാനി, മഗ്ഗസ്സാനന്തരേ ഫലേ.

൫൧. ലബ്ഭന്തി പരഭാഗസ്മിം, വളഞ്ജനഫലേസു ന;

വിപസ്സനാവസേനേവ, താനി നാമാനി ലബ്ഭരേ.

൫൨. ഹോന്തി സാധിപതീനേവ, ലോകുത്തരഫലാനി തു;

വിപാകേധിപതീ നത്ഥി, ഠപേത്വാ തു അനാസവേ.

൫൩. അത്തനോ മഗ്ഗഭാവേന, മഗ്ഗോ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി;

ഫലം മഗ്ഗമുപാദായ, മഗ്ഗോ നാമാതി വുച്ചതി. –

ഏവം ലോകുത്തരവിപാകാ വേദിതബ്ബാ.