പട്ഠാനപകരണ-അനുടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ

കാമഗുണാദീഹീതി കാമഗുണഝാനാഭിഞ്ഞാചിത്തിസ്സരിയാദീഹി. ലളന്തീതി ലളിതാനുഭവനവസേന രമന്തി. തേസൂതി കാമഗുണാദീസു. വിഹരന്തീതി ഇരിയാപഥപരിവത്തനാദിനാ വത്തന്തി. പച്ചത്ഥികേതി ബാഹിരബ്ഭന്തരഭേദേ അമിത്തേ. ഇസ്സരിയം തത്ഥ തത്ഥ ആധിപതേയ്യം. ഠാനം സേട്ഠിസേനാപതിയുവരാജാദിട്ഠാനന്തരം. ആദി-സദ്ദേന പരിവാരപരിച്ഛേദാദി സങ്ഗയ്ഹതി. പുഞ്ഞയോഗാനുഭാവപ്പത്തായാതി ദാനമയാദിപുഞ്ഞാനുഭാവാധിഗതായ സമഥവിപസ്സനാഭാവനാസങ്ഖാതയോഗാനുഭാവാധിഗതായ ച. ജുതിയാതി സരീരപ്പഭായ ചേവ ഞാണപ്പഭായ ച. ഏത്ഥ ച ദേവ-സദ്ദോ യഥാ കീളാവിജിഗിസാവോഹാരജുതിഗതിഅത്ഥോ, ഏവം സത്തിഅഭിത്ഥവകമനത്ഥോപി ഹോതി ധാതുസദ്ദാനം അനേകത്ഥഭാവതോതി ‘‘യദിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ സക്കോന്തീതി വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഇദ്ധിവിധാദിതാമത്തേന ഭഗവതോ അഭിഞ്ഞാദീനം സാവകേഹി സാധാരണതാവചനം, സഭാവതോ പന സബ്ബേപി ബുദ്ധഗുണാ അനഞ്ഞസാധാരണായേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിരതിസയായ അഭിഞ്ഞാകീളായ, ഉത്തമേഹി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹീ’’തി ആഹ. ചിത്തിസ്സരിയസത്തധനാദീനം ദാനസങ്ഖാതേന സമ്മാപടിപത്തിഅവേച്ചപ്പസാദസക്കാരാനം ഗഹണസങ്ഖാതേനാതി യോജനാ. ഗഹണഞ്ചേത്ഥ തേസു ഉപലബ്ഭമാനസമ്മാപടിപത്തിഅവേച്ചപ്പസാദാനം തേഹി ഉപനീയമാനസക്കാരസ്സ ച അഭിനന്ദനം അനുമോദനം സമ്പടിച്ഛനഞ്ച വേദിതബ്ബം. ധമ്മസഭാവാനുരൂപാനുസാസനീവചനേനേവ ച പന സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ വീതിക്കമധമ്മാനുരൂപാ അനുസാസനീതി കത്വാ. ഞാണഗതി ഞാണേന ഗന്തബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സ അവബോധോ. സമന്നാഗതത്താതി ഇദം ‘‘അഭിഞ്ഞാകീളായാ’’തിആദീസു പച്ചേകം യോജേതബ്ബം, തഥാ സദേവകേന ലോകേനാതി ഇദം ‘‘ഗമനീയതോ’’തിആദീസു. തേ ദേവേതി സമ്മുതിദേവാദികേ ദേവേ. തേഹി ഗുണേഹീതി അഭിഞ്ഞാദിഗുണേഹി. പൂജനീയതരോ ദേവോതി ഇദം പൂജനീയപരിയായോ അയം അതി-സദ്ദോതി കത്വാ വുത്തം. അതിരേകതരോതി അധികതരോ. ഉപപത്തിദേവാനന്തി ഇദം തബ്ബഹുലതായ വുത്തം. വിസുദ്ധിദേവാപി ഹി തത്ഥ വിജ്ജന്തേവ, തേസുപി വാ ലബ്ഭമാനം ഉപപത്തിദേവഭാവമത്തമേവ ഗഹേത്വാ തഥാ വുത്തം. പടിപക്ഖാനം ദുസ്സീല്യമുട്ഠസ്സച്ചവിക്ഖേപാനം, സീലവിപത്തിഅഭിജ്ഝാദോമനസ്സഅവസിട്ഠനീവരണാനം വാ.

ഇസീനം സത്തമോ, ഇസീസു സത്തമോതി ദുവിധമ്പി അത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുസച്ചാവബോധഗതിയാ…പേ… വുത്തോ’’തി ആഹ. സപരസന്താനേസു സീലാദിഗുണാനം ഏസനട്ഠേന വാ ഇസയോ, ബുദ്ധാദയോ അരിയാ. ഇസി ച സോ സത്തമോ ചാതി ഇസിസത്തമോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘നാമരൂപനിരോധ’’ന്തി ഏത്ഥ യം നാമരൂപം നിരോധേതബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യതോ വിഞ്ഞാണം പച്ചുദാവത്തതീ’’തി ആഹ. വട്ടപരിയാപന്നഞ്ഹി നാമരൂപം നിരോധേതബ്ബം. തസ്മിഞ്ഹി നിരോധിതേ സബ്ബസോ നാമരൂപം നിരോധിതമേവ ഹോതി. യഥാഹ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി…പേ… അരഹതോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തസ്സ ചരിമവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന പഞ്ഞാ ച സതി ച നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീ’’തി (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൬). അതിഗമ്ഭീരനയമണ്ഡിതദേസനം സാതിസയം പച്ചയാകാരസ്സ വിഭാവനതോ. സഭാവതോ ച പച്ചയാകാരോ ഗമ്ഭീരോ. യഥാഹ ‘‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൬൭; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭, ൮), ‘‘ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൫; സം. നി. ൨.൬൦) ച ആദി. തസ്സ ചായം അനന്തനയപട്ഠാനദേസനാ അതിഗമ്ഭീരാവ.

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ

സമാനനേതി സമാനനയനേ, സമാഹരണേ, സമാനകരണേ വാ അട്ഠകഥാധിപ്പായം. തത്ഥ ‘‘ദ്വേ അനുലോമാനി ധമ്മാനുലോമഞ്ച പച്ചയാനുലോമഞ്ചാ’’തിആദിനാ പരതോ വണ്ണയിസ്സന്തി.

പട്ഠാനനാമത്ഥോതി ‘‘പട്ഠാന’’ന്തി ഇമസ്സ നാമസ്സ അത്ഥോ, തം പന യസ്മാ അവയവദ്വാരേന സമുദായേ നിരുള്ഹം, തസ്മാ യഥാ അവയവേസു പതിട്ഠിതം, തമേവ താവ ദസ്സേതും ‘‘തികപട്ഠാനാദീനം തികപട്ഠാനാദിനാമത്ഥോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ അവയവാനമേവ പട്ഠാനനാമത്ഥോ നിദ്ധാരേതബ്ബോ തംസമുദായമത്തത്താ പകരണസ്സ. ന ഹി സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘പട്ഠാനം…പേ… നാമത്ഥോ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഇമസ്സ പകരണസ്സ…പേ… സമോധാനതാ ചേത്ഥ വത്തബ്ബാ’’തി. വചനസമുദായത്ഥവിജാനനേന വിദിതപട്ഠാനസാമഞ്ഞത്ഥസ്സ വിത്ഥാരതോ പട്ഠാനകഥാ വുച്ചമാനാ സുഖഗ്ഗഹണാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി…പേ… ഹോതീ’’തി. തത്ഥാതി താസു നാമത്ഥയഥാവുത്തസമോധാനതാസു. സബ്ബസാധാരണസ്സാതി സബ്ബേസം അവയവഭൂതാനം തികപട്ഠാനാദീനം സമുദായസ്സ ച സാധാരണസ്സ. അത്ഥതോ ആപന്നം നാനാവിധഭാവന്തി പകാരഗ്ഗഹണേനേവ പകാരാനം അനേകവിധതാ ച ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി വുത്തം. പകാരേഹി ഠാനന്തി ഹി പട്ഠാനം, നാനാവിധോ പച്ചയോ, തം ഏത്ഥ വിഭജനവസേന അത്ഥീതി പട്ഠാനം, പകരണം, തദവയവോ ച. ഏതസ്മിഞ്ച അത്ഥനയേ സദ്ദതോപി നാനാവിധഭാവസിദ്ധി ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ നാനപ്പകാരാ പച്ചയതാ, നാനപ്പകാരാനം പച്ചയതാ ച നാനപ്പകാരപച്ചയതാതി ഉഭയമ്പി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന ഏകസേസനയേന വാ ഏകജ്ഝം ഗഹിതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകസ്സപി…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി ആഹ. അനേകധമ്മഭാവതോതി അനേകേ ധമ്മാ ഏതസ്സാതി അനേകധമ്മോ, തബ്ഭാവതോതി യോജേതബ്ബം. നാനപ്പകാരപച്ചയതാതി നാനപ്പകാരപച്ചയഭാവോ, യോ അട്ഠകഥായം ‘‘നാനപ്പകാരപച്ചയട്ഠോ’’തി വുത്തോ.

കാമം ധമ്മസങ്ഗഹാദീസുപി അത്ഥേവ പച്ചയധമ്മവിഭാഗോ, സോ പന തത്ഥ പച്ചയഭാവോ ന തഥാ തപ്പരഭാവേന വിഭത്തോ യഥാ പട്ഠാനേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. സാതിസയവിഭാഗതം ഇമസ്സ പകരണസ്സ തഥാ തദവയവാനം.

സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ യഥാവുത്തഗമനം യദധികരണം, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥാതി വചനസേസോ’’തി. ഗമനദേസഭാവതോതി പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. അഞ്ഞേഹി ഗതിമന്തേഹീതി തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണാദീഹി. തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ.

തിവിധേന പരിച്ഛേദേന ദേസിതേസു ധമ്മേസു തികവോഹാരോതി ആഹ ‘‘തികാനന്തി തികവസേന വുത്തധമ്മാന’’ന്തി. തീണി പരിമാണാനി ഏതേസന്തി ഹി തികാ. സമന്താതി സമന്തതോ സബ്ബഭാഗതോതി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുലോമാദീഹി സബ്ബപ്പകാരേഹിപീ’’തി. ഗതാനീതി പവത്താനി. സമന്തചതുവീസതിപട്ഠാനാനീതി സമന്തതോ അനുലോമാദിസബ്ബഭാഗതോ സമോധാനവസേന ചതുവീസതി പട്ഠാനാനി. അനുലോമാദിസബ്ബകോട്ഠാസതോതി അനുലോമാദിചതുകോട്ഠാസതോ. തികാദിഛഛഭാവന്തി തികാദിദുകദുകപരിയോസാനേഹി ഛഛഭാവം. തേനാതി യഥാവുത്തദസ്സനേന. ധമ്മാനുലോമാദിസബ്ബകോട്ഠാസതോതി പച്ചനീകാദിദുകാദിസഹജാതവാരാദിപച്ചയപച്ചനീയാദിആരമ്മണമൂലാദീനം ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. യഥാവുത്തതോ അഞ്ഞസ്സ പകാരസ്സ അസമ്ഭവതോ ‘‘അനൂനേഹി നയേഹി പവത്താനീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. താനി പന യഥാവുത്താനി സമന്തപട്ഠാനാനി. അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ അട്ഠകഥാവചനേന അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേനേവാഹ…പേ… വസേനാ’’തി.

ഹേതുനോതി ഹേതുസഭാവസ്സ ധമ്മസ്സ. സതിപി ഹേതുസഭാവസ്സ ആരമ്മണപച്ചയാദിഭാവേ സവിസേസേ താവ പച്ചയേ ദസ്സേന്തേന ‘‘അധിപതിപച്ചയാദിഭൂതസ്സ ചാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി വുത്തേ ധമ്മസ്സ ഹേതുസഭാവതാ നിദ്ധാരിതാ, ന പച്ചയവിസേസോതി തസ്സ അധിപതിപച്ചയാദിഭാവോ ന നിവാരിതോതി ആഹ ‘‘ഏതേനപി സോ ഏവ ദോസോ ആപജ്ജതീ’’തി. തേനാതി ഹേതുഭാവഗ്ഗഹണേന. ഇധാതി ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ. ധമ്മഗ്ഗഹണന്തി അലോഭാദിധമ്മഗ്ഗഹണം. സത്തിവിസേസോ അത്തനോ ബലം സത്തികാരണഭാവോ, യോ രസോതിപി വുച്ചതി, സ്വായം അനഞ്ഞസാധാരണതായ ധമ്മതോ അനഞ്ഞോപി പച്ചയന്തരസമവായേയേവ ലബ്ഭമാനത്താ അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ വുത്തോ. തസ്സാതി ഹേതുഭാവസങ്ഖാതസ്സ സാമത്ഥിയസ്സ. ഹേതു ഹുത്വാതി ഏത്ഥാപി ഹേതുഭാവവാചകോ ഹേതുസദ്ദോ, ന ഹേതുസഭാവധമ്മവാചകോതി ആഹ ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോതി ച വുത്ത’’ന്തി.

ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതി. യദി ഏവം അട്ഠകഥായം ധമ്മസ്സേവ പച്ചയതാവചനം കഥന്തി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി. തേനേവ ചേത്ഥ അമ്ഹേഹിപി ‘‘ധമ്മതോ അനഞ്ഞോപി അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ’’തി ച വുത്തം. യദി അട്ഠകഥായം ‘‘യോ ഹി ധമ്മോ, മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ’’തി ച ആദീസു ധമ്മേന ധമ്മസത്തിവിഭാവനം കതം, അഥ കസ്മാ ഇധ ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി ധമ്മസത്തിയേവ വിഭാവിതാതി ചോദനം മനസി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഇധാപി വാ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. ധമ്മസത്തിവിഭാവനം പനേത്ഥ ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. അത്ഥോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥോ, അത്ഥാഭിധായിവചനന്തി വുത്തം ‘‘ഏതീതി ഏതസ്സ അത്ഥോ വത്തതീ’’തി, തസ്മാ അത്ഥോതി അത്ഥവചനന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തഞ്ച ഉപ്പത്തിട്ഠിതീനം സാധാരണവചന’’ന്തി. തഞ്ചാതി ഹി ‘‘വത്തതീ’’തി വചനം പച്ചാമട്ഠം. അഥ വാ ഏതീതി ഏതസ്സ അത്ഥോതി ‘‘ഏതീ’’തി ഏതസ്സ പദസ്സ അത്ഥോ ‘‘വത്തതീ’’തി ഏത്ഥ വത്തനകിരിയാ. തഞ്ചാതി തഞ്ച വത്തനം. ഏതസ്മിം പനത്ഥേ സാധാരണവചനന്തി ഏത്ഥ വചന-സദ്ദോ അത്ഥപരിയായോ വേദിതബ്ബോ ‘‘വുച്ചതീ’’തി കത്വാ. യദഗ്ഗേന ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ, തദഗ്ഗേന ഠിതിയാപി പച്ചയോതി കോചി ആസങ്കേയ്യാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം വുത്തം ‘‘കോചി ഹി…പേ… ഹേതുആദയോ’’തി. ഏത്ഥ ച യഥാ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയേ സതിയേവ ഉപ്പാദോ, നാസതി, ഏവം തിട്ഠന്താനമ്പി ഠിതിപച്ചയവസേനേവ ഠാനം യഥാ ജീവിതിന്ദ്രിയവസേന സഹജാതധമ്മാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. യേ പന അരൂപധമ്മാനം ഠിതിം പടിക്ഖിപന്തി, യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

യഥാ അധികരണസാധനോ പതിട്ഠത്ഥോ ഹേതു-സദ്ദോ, ഏവം കരണസാധനോ പവത്തിഅത്ഥോപി യുജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹിനോതീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തിആദിവചനതോ ഹേതൂനം കമ്മനിദാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഏതേനാതി ഹേതുപച്ചയതോ അഞ്ഞേനേവ കുസലഭാവസിദ്ധിവചനേന. ഏകേ ആചരിയാ. സഭാവതോവാതി ഏതേന യഥാ അഞ്ഞേസം രൂപഗതം ഓഭാസേന്തസ്സ പദീപസ്സ രൂപഗതോഭാസകേന അഞ്ഞേന പയോജനം നത്ഥി സയം ഓഭാസനസഭാവത്താ, ഏവം അഞ്ഞേസം കുസലാദിഭാവസാധകാനം ഹേതൂനം അഞ്ഞേന കുസലാദിഭാവസാധകേന പയോജനം നത്ഥി സയമേവ കുസലാദിസഭാവത്താതി ദസ്സേതി. ന സഭാവസിദ്ധോ അലോഭാദീനം കുസലാദിഭാവോ ഉഭയസഭാവത്താ തംസമ്പയുത്തഫസ്സാദീനം വിയാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിനാ. സാ പന അഞ്ഞപടിബദ്ധാ കുസലാദിതാ.

ന കോചി ധമ്മോ ന ഹോതീതി രൂപാദിഭേദേന ഛബ്ബിധേസു സങ്ഖതാസങ്ഖതപഞ്ഞത്തിധമ്മേസു കോചിപി ധമ്മോ ആരമ്മണപച്ചയോ ന ന ഹോതി, സ്വായം ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ ഹേട്ഠാ ധാതുവിഭങ്ഗവണ്ണനായം വുത്തോയേവ.

പുരിമാഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയന്തി ‘‘ഛന്ദവതോ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേന പുരിമസിദ്ധം ചിത്താഭിസങ്ഖാരകസങ്ഖാതം ഉപനിസ്സയം. ചിത്തേതി ചിത്തസീസേനായം നിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി ചിത്തമേവ തഥാഭിസങ്ഖരീയതി, അഥ ഖോ തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി. സാധയമാനാതി വസേ വത്തയമാനാ. വസവത്തനഞ്ചേത്ഥ തദാകാരാനുവിധാനം. ഛന്ദാദീസു ഹി ഹീനേസു മജ്ഝിമേസു പണീതേസു തംതംസമ്പയുത്താപി തഥാ തഥാ പവത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘ഹീനാദിഭാവേന തദനുവത്തനതോ’’തി. തേനാതി അത്തനോ വസേ വത്താപനേന, തേസം വാ വസേ വത്തനേന. തേഹി ഛന്ദാദയോ. അധിപതിപച്ചയാ ഹോന്തി അത്താധീനാനം പതിഭാവേന പവത്തനതോ. ഗരുകാതബ്ബം ആരമ്മണം മഹഗ്ഗതധമ്മലോഭനീയധമ്മാദി.

തദനന്തരുപ്പാദനിയമോതി തസ്സ തസ്സേവ ചിത്തസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനതം. തംതംസഹകാരീപച്ചയവിസിട്ഠസ്സാതി തേന തേന ആരമ്മണാദിനാ സഹകാരീകാരണേന തദുപ്പാദനസമത്ഥതാസങ്ഖാതം വിസേസം പത്തസ്സ. തായയേവാതി യാ വേഖാദാനേ പുപ്ഫനസമത്ഥതാ വേഖാപഗമേ ലദ്ധോകാസാ, തായമേവ.

ഉപസഗ്ഗവസേനപി അത്ഥവിസേസോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സദ്ദത്ഥമത്തതോ നാനാകരണ’’ന്തി. വചനീയത്ഥതോതി ഭാവത്ഥതോ. ഭാവത്ഥോപി ഹി വചനഗ്ഗഹണാനുസാരേന വിഞ്ഞേയ്യത്താ ‘‘വചനീയോ’’തി വുച്ചതി. നിരോധുപ്പാദന്തരാഭാവതോതി പുരിമനിരോധസ്സ പച്ഛിമുപ്പാദസ്സ ച ബ്യവധായകാഭാവതോ. നിരന്തരുപ്പാദനസമത്ഥതാതി ഏതേന നിരോധാനം നിരോധസമകാലുപ്പാദവാദം നിവാരേതി. സതി ഹി സമകാലത്തേ ബ്യവധാനാസങ്കാ ഏവ ന സിയാ സണ്ഠാനാഭാവതോ. ഇദമിതോ ഹേട്ഠാ ഉദ്ധം തിരിയന്തി വിഭാഗാഭാവാ അത്തനാ ഏകത്തമിവ ഉപനേത്വാതി യോജനാ. സണ്ഠാനാഭാവേന ഹി അപ്പടിഘഭാവൂപലക്ഖണേന വിഭാഗാഭാവം, തേന ഏകത്തമിവൂപനയനം സുട്ഠു അനന്തരഭാവം സാധേതി, സഹാവട്ഠാനാഭാവേന പന അനന്തരമേവ ഉപ്പാദനം.

വിഭാഗതോ ഞാണേന ആകരീയതീതി ആകാരോ, ധമ്മാനം പവത്തിഭേദോ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഫലസമാപത്തീനം നിരോധുപ്പാദാനന്തരതായാതി യോജനാ. പുരിമചുതീതി അസഞ്ഞസത്തുപ്പത്തിതോ പുരിമചുതി. യദി കാലന്തരതാ നത്ഥി, കഥമിദം ‘‘സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ പഞ്ച കപ്പസതാനി അതിക്കമിത്വാ’’തി വചനന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി തേസം…പേ… വുച്ചേയ്യാ’’തി. നനു തേസം അന്തരാ രൂപസന്താനോ പവത്തതേവാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘ന ച…പേ… അഞ്ഞസന്താനത്താ’’തി. യദി ഏവം തേസം അഞ്ഞഭിന്നസന്താനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരേനപി ഭവിതബ്ബന്തി ചോദനായ വുത്തം ‘‘രൂപാരൂപ…പേ… ഹോന്തീ’’തി. തേനേതം ദസ്സേതി – യദിപി രൂപാരൂപധമ്മാ ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ വത്തമാനാ വിസേസതോ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരകഭാവേന വത്തന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പന വിസദിസസഭാവതായ വിസുംയേവ സന്താനഭാവേന പവത്തനതോ ബ്യവധായകാ ന ഹോന്തി സന്തതിവസേന മിഥു അപരിയാപന്നത്താ, യതോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപ്പയുത്താ, വിസംസട്ഠാ’’തി ച വുത്തന്തി. ഉപകാരകോ ച നാമ അച്ചന്തം ഭിന്നസന്താനാനമ്പി ഹോതിയേവാതി ന താവതാ സന്താനാഭേദോതി ഭിയ്യോപി നേസം ബ്യവധായകതാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ സമാനജാതികാനം ചിത്തുപ്പാദാനം നിരന്തരതാ സുട്ഠു അനന്തരഭാവേന പാകടാ, ന തഥാ അസമാനജാതികാനന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ജവനാനന്തരസ്സ ജവനസ്സ വിയ ഭവങ്ഗാനന്തരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ വിയാ’’തി വുത്തം.

പച്ചയഭാവോ ചേത്ഥാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ. സോ യേന വിസേസേനേത്ഥ ഉപ്പാദക്ഖണം, തം വിസേസം ജോതേതി. അനന്തരപച്ചയാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സമനന്തരപച്ചയം സങ്ഗണ്ഹാതി. പുരേപച്ഛാഭാവാ, തദുപാദികാ വാ ഉപ്പാദനിരോധാ പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛേദോ, തേന ഗഹിതാനം ഖണത്തയപരിയാപന്നാനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീതി വചനം അലഭന്താന’’ന്തി. ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗീ ഹി ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുച്ചതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനം, നോ ച ഉപ്പന്നം, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നോ ച ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി (യമ. ൨.ചിത്തയമക.൮൧). സോതി അനന്തരാദിപച്ചയഭാവോ. അപരിച്ഛേദന്തി കാലവസേന പരിച്ഛേദരഹിതം. യതോതി പുബ്ബന്താപരന്തവസേന പരിച്ഛേദാഭാവതോ. തേനേവാതി കാലവസേന പരിച്ഛിജ്ജ ഏവ ധമ്മാനം ഗഹണതോ.

ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവേന പാകടേനാതി ഇദം തസ്സ നിദസ്സനഭാവനിദസ്സനം. സിദ്ധഞ്ഹി നിദസ്സനം. പച്ചയുപ്പന്നാനന്തി പച്ചയനിബ്ബത്താനം, അത്തനോ ഫലഭൂതാനന്തി അധിപ്പായോ. സഹജാതഭാവേനാതി സഹ ഉപ്പന്നഭാവേന. അത്തനാ സഹുപ്പന്നധമ്മാനഞ്ഹി സഹുപ്പന്നഭാവേന ഉപകാരകതാ സഹജാതപച്ചയതാ. തേന ഠിതിക്ഖണേപി നേസം ഉപകാരകതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ‘‘പകാസസ്സ പദീപോ വിയാ’’തി നിദസ്സനമ്പി സുട്ഠു യുജ്ജതി. പദീപോ ഹി പകാസസ്സ ഠിതിയാപി പച്ചയോതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞതാവസേനേവാതി ഇമിനാ സഹജാതാദിഭാവേന അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ഉപകാരകതാമത്തം ന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ, അഥ ഖോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവവസേനാതി ലക്ഖണസങ്കരാഭാവം ദസ്സേതി, ന സഹജാതാദിപച്ചയേഹി വിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസ്സ പവത്തി. തേനേവാഹ ‘‘ന സഹജാതതാദിവസേനാ’’തി. യദിപി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ സഹജാതാദിപച്ചയേഹി വിനാ ന ഹോതി, സഹജാതാദിപച്ചയാ പന തേന വിനാപി ഹോന്തീതി സഹജാതതാദിവിധുരേനേവ പകാരേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസ്സ പവത്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഹജാതാദി…പേ… ന ഹോതീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘ന ച പുരേജാത…പേ… ഹോന്തീ’’തി ആഹ. സഹജാതതാദീതി ച ആദി-സദ്ദേന നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാദീനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം.

പഥവീധാതുയം പതിട്ഠായ ഏവ സേസധാതുയോ ഉപാദാരൂപാനി വിയ യഥാസകകിച്ചം കരോന്തീതി വുത്തം ‘‘അധിട്ഠാനാകാരേന പഥവീധാതു സേസധാതൂന’’ന്തി. ഏത്ഥ അധിട്ഠാനാകാരേനാതി ആധാരാകാരേന. ആധാരാകാരോ ചേത്ഥ നേസം സാതിസയം തദധീനവുത്തിതായ വേദിതബ്ബോ, യതോ ഭൂതാനി അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനാനി വുച്ചന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ചക്ഖാദീനമ്പി അധിട്ഠാനാകാരേന ഉപകാരകതാ സുട്ഠു യുജ്ജതി. ന ഹി യഥാവുത്തം തദധീനവുത്തിയാ വിസേസം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ ചക്ഖാദീസു അദേസകാനം അരൂപധമ്മാനം അധിട്ഠാനാകാരോ സമ്ഭവതി. യദിപി യം യം ധമ്മം പടിച്ച യേ യേ ധമ്മാ പവത്തന്തി, തേസം സബ്ബേസം തദധീനവുത്തിഭാവോ, യേന പന പച്ചയഭാവവിസേസേന ചക്ഖാദീനം പടുമന്ദഭാവേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ തദനുവിധാനാകാരേനേവ പവത്തന്തി, സ്വായമിദം തേസം തദധീനവുത്തിയാ സിദ്ധോ വിസേസോതി വുത്തോ. ഏവഞ്ഹി പച്ചയഭാവസാമഞ്ഞേ സതിപി ആരമ്മണപച്ചയതോ നിസ്സയപച്ചയസ്സ വിസേസോ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ധാതുവിഭങ്ഗേ വിഭാവിതോയേവ. ഖന്ധാദയോ തംതംനിസ്സയാനം ഖന്ധാദീനന്തി ‘‘ഉപകാരകാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

യം കിഞ്ചി കാരണം നിസ്സയോതി വദതി, ന വുത്തലക്ഖണൂപപന്നമേവ. ഏതേന പച്ചയട്ഠോ ഇധ നിസ്സയട്ഠോതി ദസ്സേതി. തത്ഥാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തേന വുത്തം ‘‘നിദ്ധാരേതീ’’തി.

സുട്ഠുകതതം ദീപേതി, കസ്സ? ‘‘അത്തനോ’’തി വുത്തസ്സ പകതസദ്ദേന വിസേസിയമാനസ്സ പച്ചയസ്സ. കേന കതന്തി? അത്തനോ കാരണേഹീതി സിദ്ധോവായമത്ഥോ. തഥാതി ഫലസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥഭാവേന. അഥ വാ തഥാതി നിപ്ഫാദനവസേന ഉപസേവനവസേന ച. തത്ഥ നിപ്ഫാദനം ഹേതുപച്ചയസമോധാനേന ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി അനാമസിത്വാ ഉപസേവനമേവ വിഭാവേന്തോ ‘‘ഉപസേവിതോ വാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അല്ലീയാപനം പരിഭോഗവസേന വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഉപഭോഗൂപസേവന’’ന്തി. വിജാനനാദിവസേനാതി വിജാനനസഞ്ജാനനാനുഭവനാദിവസേന. തേനാതി യഥാവുത്തഉപസേവിതസ്സ പകതഭാവേന. അനാഗതാനമ്പി…പേ… വുത്താ ഹോതി, പഗേവ അതീതാനം പച്ചുപ്പന്നാനഞ്ചാതി അധിപ്പായോ. പച്ചുപ്പന്നസ്സപി ഹി ‘‘പച്ചുപ്പന്നം ഉതു ഭോജനം സേനാസനം ഉപനിസ്സായ ഝാനം ഉപ്പാദേന്തീ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൮) പകതൂപനിസ്സയഭാവേ ലബ്ഭതീതി.

യഥാ യേ ധമ്മാ യേസം ധമ്മാനം പച്ഛാജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേ തേസം ഏകംസേന വിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാപി ഹോന്തി, തഥാ യേ ധമ്മാ യേസം ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേ തേസം നിസ്സയാരമ്മണപച്ചയാപി ഹോന്തീതി ഉഭയേസു ഉഭയേസം പച്ചയാകാരാനം ലക്ഖണതോ സങ്കരാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘വിപ്പയുത്താകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ, നിസ്സയാരമ്മണാകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ’’തി ച വുത്തം. യഥാ ഹി പച്ഛാജാതപുരേജാതാകാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠാ, ഏവം പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്താകാരാദയോ പുരേജാതനിസ്സയാകാരാദയോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിഭത്തസഭാവാ ഏവാതി.

മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസേന പവത്തമാനേഹീതി ഇമിനാ ചേതനായ സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി തദനുഗുണം അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേസു പവത്തിമാഹ. തേനേവാതി ചേതനാഹാരവസേന ഉപകാരകത്താ ഏവ.

പയോഗേന കരണീയസ്സാതി ഏതേന ഭിന്നജാതി യം താദിസം പയോഗേന കാതും ന സക്കാ, തം നിവത്തേതി. അനേകവാരം പവത്തിയാ ആസേവനട്ഠസ്സ പാകടഭാവോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം കരണ’’ന്തി. ഏകസ്സ പന പച്ചയധമ്മസ്സ ഏകവാരമേവ പവത്തി. അത്തസദിസസ്സാതി അരൂപധമ്മസാരമ്മണതാസുക്കകണ്ഹാദിഭാവേഹി അത്തനാ സദിസസ്സ. ഇദം പച്ചയുപ്പന്നവിസേസനം, ‘‘അത്തസദിസസഭാവതാപാദന’’ന്തി ഇദം പന പച്ചയഭാവവിസേസനം, തഞ്ച ഭിന്നജാതിയതാദിമേവ വിസദിസസഭാവതം നിവത്തേതി, ന ഭൂമന്തരതാദി. ന ഹി പരിത്താ ധമ്മാ മഹഗ്ഗതഅപ്പമാണാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയാ ന ഹോന്തീതി. വാസനം വാസം ഗാഹാപനം, ഇധ പന വാസനം വിയ വാസനം, ഭാവനന്തി അത്ഥോ. ഗന്ഥാദീസൂതി ഗന്ഥസിപ്പാദീസു. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മം, ന നിദ്ധാരണേ. തേന ഗന്ഥസിപ്പാദിവിസയാ പുരിമസിദ്ധാ അജ്ഝയനാദികിരിയാ ‘‘ഗന്ഥാദീസു പുരിമാ പുരിമാ’’തി വുത്താ, സാ പന ആസേവനാകാരാ ഇധ ഉദാഹരണഭാവേന അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ ആസേവനാ വിയാതി അധിപ്പായോ’’തി. നിദ്ധാരണേ ഏവ വാ ഏതം ഭുമ്മം. ഗന്ഥാദിവിസയാ ഹി ആസേവനാ ഗന്ഥാദീതി വുത്താ യഥാ രൂപവിസയജ്ഝാനം രൂപന്തി വുത്തം ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൪൮; ൩.൩൧൨; പടി. മ. ൧.൨൦൯; ധ. സ. ൨൪൮).

അത്തനോ വിയ സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി കിച്ചസാധികാ ചേതനാ ചിത്തസ്സ ബ്യാപാരഭാവേന ലക്ഖീയതീതി ആഹ ‘‘ചിത്തപയോഗോ ചേതനാ’’തി. തായാതി തായ ചേതനായ. ഉപ്പന്നകിരിയതാവിസിട്ഠേതി ചിത്തപയോഗസങ്ഖാതായ ചേതനാകിരിയായ ഉപ്പത്തിയാ വിസിട്ഠേ വിസേസം ആപന്നേ. യസ്മിഞ്ഹി സന്താനേ കുസലാകുസലചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ യഥാബലം താദിസം വിസേസാധാനം കത്വാ നിരുജ്ഝതി, യതോ തത്ഥേവ അവസേസപച്ചയസമവായേ തസ്സാ ഫലഭൂതാനി വിപാകകടത്താരൂപാനി നിബ്ബത്തിസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘സേസപച്ചയ…പേ… ന അഞ്ഞഥാ’’തി. തേസന്തി വിപാകകടത്താരൂപാനം. തേനാതി ചിത്തകിരിയഭാവേന. കിം വത്തബ്ബന്തി അസഹജാതാനമ്പി ഭാവീനം ഉപകാരികാ ചേതനാ സഹജാതാനം ഉപകാരികാതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേനാതി ഉസ്സാഹനം ഉസ്സാഹോ, നത്ഥി ഏതസ്സ ഉസ്സാഹോതി നിരുസ്സാഹോ, സോ ഏവ സന്തഭാവോതി നിരുസ്സാഹസന്തഭാവോ, തേന. ഉസ്സാഹോതി ച കിരിയമയചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തിആകാരോ വേദിതബ്ബോ, യോ ബ്യാപാരോതി ച വുച്ചതി, ന വീരിയുസ്സാഹോ. സ്വായം യഥാ അസമുഗ്ഘാതിതാനുസയാനം കിരിയമയചിത്തുപ്പാദേസു സാതിസയോ ലബ്ഭതി, ന തഥാ നിരനുസയാനം. തതോ ഏവ തേ സന്തസഭാവാ വിപാകുപ്പാദനബ്യാപാരരഹിതാവ ഹോന്തി, കിരിയമയചിത്തുപ്പാദതായ പന സഉസ്സാഹാ ഏവാതി തതോപി വിസേസനത്ഥം ‘‘നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേനാ’’തി വുത്തം. ഏതേനാതി നിരുസ്സാഹസന്തഭാവഗ്ഗഹണേന. സാരമ്മണാദിഭാവേനാതി സാരമ്മണഅരൂപധമ്മചിത്തചേതസികഫസ്സാദിഭാവേന. വിസദിസവിപാകഭാവം ദസ്സേതി യഥാവുത്തഉസ്സാഹമത്തരഹിതസന്തഭാവസ്സ വിപക്കഭാവമാപന്നേസു അരൂപധമ്മേസു ഏവ ലബ്ഭനതോ. സോതി വിപാകഭാവോ. വിപാകാനം പയോഗേന അസാധേതബ്ബതായാതി ‘‘ഛന്ദവതോ കിം നാമന സിജ്ഝതീ’’തിആദിനാ ചിത്താഭിസങ്ഖാരപയോഗേന യഥാ കുസലാകുസലാ നിപ്ഫാദീയന്തി, ഏവം വിപാകാനം പയോഗേന അനിപ്ഫാദേതബ്ബത്താ. പയോഗേനാതി കമ്മഫലുപ്പത്തിമൂലഹേതുഭൂതേന പുരിമപയോഗേന. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പയോഗസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീ’’തിആദി. അഞ്ഞഥാതി പയോഗേന വിനാ. സേസപച്ചയേസൂതി കമ്മസ്സ വിപാകുപ്പാദനേ സഹകാരീകാരണേസു. കമ്മസ്സ കടത്തായേവ പയോഗേ സതി അസതിപീതി വുത്തമേവത്ഥം അവധാരണേന ദസ്സേന്തോ വിപാകാനം നിരുസ്സാഹതം പാകടം കരോതി. ന കിലേസവൂപസമസന്തഭാവോ യഥാ തം സന്താനേസു ഝാനസമാപത്തീസൂതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ച വിപാകാനം സന്തഭാവോ നാനുമാനികോ, അഥ ഖോ പച്ചക്ഖസിദ്ധോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സന്തഭാവതോയേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിനിപാതഗ്ഗഹണേന കിച്ചതോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കിഞ്ചി ധമ്മം പടിജാനാതി അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താ’’തി. തപ്പച്ചയവതന്തി വിപാകപച്ചയവന്താനം, വിപാകപച്ചയേന ഉപകത്തബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. അവിപാകാനം രൂപധമ്മാനം. വിപാകാനുകുലം പവത്തിന്തി സന്തസഭാവം പച്ചയഭാവമാഹ.

യഥാസകം പച്ചയേഹി നിബ്ബത്താനം പച്ചയുപ്പന്നാനം അനുബലപ്പദാനം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം, തയിദം ആഹാരേസു ന നിയതം തതോ അഞ്ഞഥാപി പവത്തനതോ. തഥാ സതി തദേവ തത്ഥ കസ്മാ ഗഹിതന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സതിപി…പേ… ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേനാ’’തി. തേന പധാനാപ്പധാനേസു പധാനേന നിദ്ദേസോ ഞായഗതോതി ദസ്സേതി. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേനാ’’തി അവിസേസതോ വുത്തം, സാമഞ്ഞജോതനാ പന വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി യഥാരഹം പച്ചയഭാവോ നിദ്ധാരേതബ്ബോ. സ്വായം തേസം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തസ്സ പധാനഭാവവിഭാവനേനേവ ആവി ഭവതീതി തമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭകത്തഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാവിഞ്ഞാണാനി അത്തനാ സഹജാതധമ്മാനം സഹുപ്പാദനഭാവേന പച്ചയാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സതിപി ജനകത്തേ അരൂപീനം ആഹാരാന’’ന്തി. ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം ഹോതി ഉപ്പാദതോ പരമ്പി നേസം പച്ചയഭാവതോ. അസതിപി ജനകത്തേ ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനസ്സ രൂപസ്സ അഞ്ഞേഹി യഥാസകം പച്ചയേഹി ജനിതത്താ. തേനാഹ ‘‘ചതുസമുട്ഠാനികരൂപൂപത്ഥമ്ഭകരൂപാഹാരസ്സാ’’തി. യദഗ്ഗേന രൂപാരൂപാഹാരാ അത്തനോ ഫലസ്സ ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തദഗ്ഗേന ഠിതിയാപി പച്ചയാ ഹോന്തിയേവാതി ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം ജനകത്തം ന ബ്യഭിചരതി, തസ്മാ അനുപത്ഥമ്ഭകസ്സ ആഹാരസ്സ കുതോ ജനകതാ. തേനാഹ ‘‘അസതി പന…പേ… നത്ഥീതി ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം പധാന’’ന്തി. യസ്മാ ജനകോ അജനകോപി ഹുത്വാ ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭകോ ഹോതി, അനുപത്ഥമ്ഭകോ പന ഹുത്വാ ജനകോ ന ഹോതിയേവ, തസ്മാസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം പധാനന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി ജനകത്തമ്പി ആഹാരാനം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേനേവ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജനയമാനോപി ഹീ’’തിആദിമാഹ. അവിച്ഛേദവസേനാതി സന്തതിയാ ഘട്ടനവസേന.

യദി അധിപതിയട്ഠോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാ, ഏവം സന്തേ അധിപതിപച്ചയതോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയസ്സ കിം നാനാകരണന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ തം തേസം നാനാകരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന അധിപതിപച്ചയധമ്മാനം വിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പവത്തിനിവാരകേതി അത്തനോ അധിപതിപച്ചയപവത്തിയാ നിവാരകേ അഞ്ഞേ അധിപതിപച്ചയധമ്മേ. അഭിഭവിത്വാ പവത്തനേനാതി പുരിമാഭിസങ്ഖാരസിദ്ധേന ധോരേയ്യഭാവേന അഭിഭുയ്യ പവത്തിയാ. ഗരുഭാവോതി ജേട്ഠകഭാവോ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യേന ജേട്ഠകഭാവേന ഛന്ദാദയോ അത്തനോ പവത്തിവിബന്ധകേ തുല്യയോഗീധമ്മേ തദഞ്ഞധമ്മേ വിയ അഭിഭുയ്യ പവത്തന്തി, ന സോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതായ അധിപതിയട്ഠോതി അധിപ്പേതോതി. അഥ കോ ചരഹീതി ആഹ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദി. ദസ്സനാദികിച്ചേസു നിമിത്തഭൂതേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ചക്ഖാദീഹി പച്ചയേഹി ചക്ഖാദീനം അനുവത്തനീയതാതി സമ്ബന്ധോ. ജീവനേ അനുപാലനേ ജീവന്തേഹി സഹജാതധമ്മേഹി ജീവിതസ്സ, സുഖിതാദീഹി സുഖിതദുക്ഖിതസോമനസ്സിതദോമനസ്സിതുപേക്ഖിതേഹി സഹജാതധമ്മേഹി സുഖാദീനം അനുവത്തനീയതാതി യോജനാ. തംതംകിച്ചേസൂതി വുത്തമേവ ദസ്സനാദികിച്ചം പച്ചാമസതി. ചക്ഖാദയോ പച്ചയാ ഏതേസന്തി ചക്ഖാദിപച്ചയാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ. തേഹി ചക്ഖാദിപച്ചയേഹി. ചക്ഖാദീനന്തി ചക്ഖാദിജീവിതസുഖാദിസദ്ധാദീനം.

തേസു കിച്ചേസൂതി ദസ്സനാദികിച്ചേസു. ചക്ഖാദീനം ഇസ്സരിയം അധിപതിയട്ഠോ, സാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാതി അത്ഥോ. തപ്പച്ചയാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം തദനുവത്തനേന തേസം ചക്ഖാദീനം അനുവത്തനേന. തത്ഥ ദസ്സനാദികിച്ചേ. പവത്തീതി ച ഇദം തസ്സ അധിപതിയട്ഠസ്സ പാകടകരണം. അനുവത്തകേന ഹി അനുവത്തനീയോ അധിപതിയട്ഠോ പാകടോ ഹോതി. യഥാ ചക്ഖാദീനം കിച്ചവസേന അധിപതിയട്ഠോ, ന ഏവം ഭാവദ്വയസ്സ. തസ്സ പന താദിസേന കാരണതാമത്തേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം പനാ’’തിആദിമാഹ. പച്ചയേഹീതി കമ്മാദിപച്ചയേഹി. തതോതി ഇത്ഥാദിഗ്ഗഹണപച്ചയഭാവതോ. തംസഹിതസന്താനേതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദിസഹിതസന്താനേ. ‘‘സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയാനിപി ചക്ഖാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാനീ’’തി ഇദം ഇന്ദ്രിയപച്ചയമേവ സന്ധായ വുത്തം, പച്ഛാജാതാദീഹി പന താനി രൂപധമ്മാനമ്പി പച്ചയാ ഹോന്തിയേവ.

ലക്ഖണാരമ്മണൂപനിജ്ഝാനഭൂതാനന്തി അനിച്ചതാദിലക്ഖണസ്സ പഥവീകസിണാദിആരമ്മണസ്സ ച ഉപനിജ്ഝാനവസേന പവത്താനം. വിതക്കാദീനന്തി വിതക്കവിചാരപീതിവേദനാചിത്തേകഗ്ഗതാനം. ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝാനന്തി ഉപനികച്ച നിജ്ഝാനജ്ഝാനാരമ്മണസ്സ ഝാനചക്ഖുനാ ബ്യത്തതരം ഓലോകനം അത്ഥതോ ചിന്തനമേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പേക്ഖനം ചിന്തനഞ്ചാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘വിതക്കനാദിവസേനാ’’തി. വിതക്കാദീനംയേവ സാധാരണോ, യേന തേയേവ ‘‘ഝാനങ്ഗാനീ’’തി വുച്ചന്തി. സുഖദുക്ഖവേദനാദ്വയന്തി സാമഞ്ഞവചനമ്പി ഉപനിജ്ഝായനട്ഠസ്സ അധികതത്താ അനുപനിജ്ഝാനസഭാവമേവ തം ബോധേതീതി ആഹ ‘‘സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദ്വയ’’ന്തി. തഞ്ഹി ഇധാധിപ്പേതബ്ബം, ന സോമനസ്സദോമനസ്സിന്ദ്രിയം. തേന വുത്തം ‘‘അധിപ്പായോ’’തി. അഝാനങ്ഗാ ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹഗതാ ദട്ഠബ്ബാ വിതക്കപച്ഛിമകത്താ ഝാനങ്ഗാനം. യദി ഏവന്തി ഝാനങ്ഗവചനേനേവ അഝാനങ്ഗാനം നിവത്തനം കതം, ഏവം സന്തേ. ഏകന്തേന ന ഉപേക്ഖായ വിയ അനേകന്തേന. അനേകന്തികഞ്ഹി ഉപേക്ഖായ അഝാനങ്ഗത്തം. യദി ഏകന്തേന അഝാനങ്ഗം സുഖദുക്ഖിന്ദ്രിയം, അഥ കഥം പസങ്ഗോതി ആഹ ‘‘ഝാനങ്ഗട്ഠാനേ നിദ്ദിട്ഠത്താ’’തി. അഥ വാ യദി ഏകന്തേന അഝാനങ്ഗതം വേദനാദ്വയം, കഥം ഝാനങ്ഗവോഹാരോതി ആഹ ‘‘ഝാനങ്ഗട്ഠാനേ നിദ്ദിട്ഠത്താ’’തി. സതിപി…പേ… ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഠപേത്വാ സുഖദുക്ഖിന്ദ്രിയദ്വയ’’ന്തി വുത്തന്തി യോജനാ. യദി ഏവം യഥാവുത്തവേദനാദ്വയേന സദ്ധിം താദിസാ ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാ കസ്മാ ന ഠപിതാതി ആഹ ‘‘ഉപേക്ഖാ…പേ… അത്ഥീ’’തി, പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹഗതാനം ഝാനപച്ചയഭാവോ പന നത്ഥി, ന ഇതരേസന്തി അധിപ്പായോ. ഗഹണം കതം ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാനന്തി ആനേത്വാ യോജനാ.

യതോ തതോ വാതി ദുഗ്ഗതിതോ വാ സുഗതിതോ വാ സംകിലേസതോ വാ വോദാനതോ വാ നിയ്യാനട്ഠോ, സ്വായം യഥാക്കമം സമ്മാ മിച്ഛാ വാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമ്മാ വാ മിച്ഛാ വാതി അത്ഥോ’’തി. അഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തീതി ഏത്ഥ അഹേതുകചിത്തേസു ഏവ ന ലബ്ഭന്തീതി ഏവമവധാരണം ഗഹേതബ്ബം, ന അഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തി ഏവാതി. തസ്മാ പുരിമസ്മിഞ്ഹി അവധാരണേ അഹേതുകചിത്തേസു അലാഭോ നിയതോതി സോ പതിയോഗീസു നിവത്തിതോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സഹേതുകചിത്തേസു അലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. ദുതിയേ പന അഹേതുകചിത്താനി അലാഭേ നിയതാനീതി തേസു അനവസേസതോ അലാഭേന ഭവിതബ്ബം. തഥാ സതി യോ കേസുചി അഹേതുകചിത്തേസു ഝാനപച്ചയോ ലബ്ഭതി, സോപി നിവാരിതോ സിയാ. തേന വുത്തം ‘‘ന അഹേതുകചിത്തേസൂ’’തിആദി. തത്ഥ ലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥന്തി ലാഭാഭാവസ്സേവ ദസ്സനത്ഥം ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. തേന ഏകച്ചാലാഭോ അപടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘കത്ഥചി കസ്സചി ലാഭോ ന നിവാരിതോ’’തി. ഏവം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേതി ഏവം വുത്തനയേന പഠമപദാവധാരണവസേന അത്ഥേ വിഞ്ഞായമാനേ. ഏത്തകമേവ വിഞ്ഞായേയ്യാതി അഹേതുകചിത്തേസു കേസുചി ചിത്തേസു ഝാനമഗ്ഗപച്ചയേസു കസ്സചി പച്ചയസ്സ ലാഭോ ന നിവാരിതോതി ഏത്തകമേവ വിഞ്ഞായേയ്യ അവിസേസേന വുത്തത്താ. കിം പനേത്ഥ ഉപരി കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന സവിതക്ക…പേ… കത’’ന്തി. യദിപി ന കതം, അത്ഥതോ പന തം കതമേവാതി വേദിതബ്ബം.

അഹേതുകചിത്തേസു വാ ലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥേതിആദി പച്ഛിമപദാവധാരണവസേന അത്ഥദസ്സനം. തസ്മാതി യസ്മാ അഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തി ഏവാതി ഏവം നിയമേ കരിയമാനേ യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സമ്ഭവതി, തസ്മാ. അയഞ്ച അത്ഥോ പാഠന്തരേനപി സംസന്ദതീതി ദസ്സേതും ‘‘യേന അലാഭേനാ’’തിആദി വുത്തം. തം അലാഭന്തി തം ധമ്മസങ്ഗണിയം പകാസിതം അലാഭം. ഏസാതി ഏസ ഇധ പട്ഠാനവണ്ണനായം ‘‘അഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തീ’’തി അലാഭോ വുത്തോ. കീദിസോ പന അലാഭോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സഹേതുകേസൂതി സഹേതുകചിത്തേസു. സങ്കഡ്ഢിത്വാതി അവിസടേ കത്വാ. ഏകത്തഗതഭാവകരണന്തി ഏകഭാവാപാദനം. ഇമസ്മിം പന പകരണേ ഝാനപച്ചയോ വുത്തോവ യഥാലാഭപച്ചയാകാരവിഭാവനേ ദേസനായ തപ്പരഭാവതോ.

സമന്തി അവിസമം, സമ്മാ, സഹ വാ. പകാരേഹീതി ഏകവത്ഥുകതാദിപ്പകാരേഹി. യുത്തതായാതി സംസട്ഠതായ. സാ പന സംസട്ഠതാ യസ്മാ സഭാവതോ അനേകേസമ്പി സതം ഏകത്തഗമനം വിയ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏകീഭാവോപഗമനേന വിയ ഉപകാരകതാ’’തി. ഏവം ഉപകാരകതാ ച തേസം ബഹൂനം സഹച്ച ഏകത്തകാരിതായ നിദസ്സേതബ്ബാ.

യുത്താനമ്പി സതന്തി വുത്തപ്പകാരേന സംസട്ഠതായ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധതായ യുത്താനമ്പി സമാനാനം. അയഞ്ച യുത്തതാ ന സമ്പയുത്തപച്ചയതായ വിയ പച്ചയധമ്മേസു പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസു ച വേദിതബ്ബാ, കേവലം തത്ഥ അരൂപസഭാവത്താ ഉഭയം സമധുരം, ഇധ രൂപാരൂപസഭാവത്താ വിധുരന്തി അയം വിസേസോ. വിപ്പയുത്തഭാവേനാതി വിസംസട്ഠഭാവേന. തേന വുത്തം ‘‘നാനത്തൂപഗമേനാ’’തി. ഇദഞ്ഹേത്ഥ വിപ്പയുത്തതായ വിസേസനം യാ നാനത്തൂപഗമനസങ്ഖാതാ വിപ്പയുത്തതാ, ന സാ ‘‘ഞാണവിപ്പയുത്ത’’ന്തിആദീസു വിയ അഭാവമത്തന്തി, അയഞ്ച ഉപകാരകതാ വിനാ സംസഗ്ഗേന സഹാവട്ഠായിതായ കിച്ചകാരിതാദീഹി നിദസ്സേതബ്ബാ. ന ഹീതിആദി ‘‘യുത്താന’’ന്തി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ സമത്ഥനം ‘‘താദിസേ യോഗേ സതിയേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ‘‘വത്ഥു ഖന്ധാനം, സഹജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, പച്ഛാജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൪) വത്ഥുസഹജാതപച്ഛാജാതവസേന യുത്താനം അത്ഥി വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ, ന ഏവം അയുത്താനം വത്ഥുസഹജാത…പേ… അത്ഥീതി. യദി ഏവം രൂപാനം രൂപേഹി കസ്മാ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന വുത്തോതി ആഹ ‘‘രൂപാനം പനാ’’തിആദി. വിപ്പയോഗോയേവ നത്ഥി സമ്പയോഗാസങ്കായ അഭാവതോ. സമ്പയുജ്ജമാനാനഞ്ഹി അരൂപാനം രൂപേഹി, രൂപാനഞ്ച തേഹി സിയാ സമ്പയോഗാസങ്കാ, സമ്പയോഗലക്ഖണം പന നത്ഥീതി തേസം വിപ്പയോഗോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി.

അത്ഥി മേ പാപകമ്മം കതന്തി കതഭാവവിസിട്ഠാ അത്ഥിതാ വുച്ചമാനാ കിരിയായ സിദ്ധഭാവമേവ ദീപേതി, ന സിജ്ഝമാനതന്തി ആഹ ‘‘നിബ്ബത്തതാലക്ഖണം അത്ഥിഭാവ’’ന്തി. അത്ഥതോ പന കമ്മസ്സ അനിബ്ബത്തഫലതായ ഏവമേത്ഥ അത്ഥിതാ വേദിതബ്ബാ. അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി പനേത്ഥ തസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ ഗഹേതബ്ബതാ, തദുപാദാനസ്സ വാ പബന്ധാവിച്ഛേദോ ലബ്ഭതേവാതി വുത്തം ‘‘ഉപലബ്ഭമാനതാലക്ഖണം അത്ഥിഭാവ’’ന്തി. പച്ചയധമ്മസ്സ യദിപി ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ യാവ ഭങ്ഗാ ലബ്ഭമാനതാ അത്ഥിഭാവോ, തഥാപി തസ്സ യഥാ ഉപ്പാദക്ഖണതോ ഠിതിക്ഖണേ സാതിസയോ ബ്യാപാരോ, ഏവം പച്ചയുപ്പന്നേപീതി വുത്തം ‘‘സതിപി ജനകത്തേ ഉപത്ഥമ്ഭകപ്പട്ഠാനാ അത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകതാ’’തി. വത്ഥാരമ്മണസഹജാതാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന പുരേജാതപച്ഛാജാതാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്ഥിഭാവേനേവ ന നിസ്സയാദിഭാവേനാതി ‘‘സാധാരണ’’ന്തി വുത്തം ഉപകാരകത്തം വിഭാവേതി.

ഫസ്സാദീനം അനേകേസം സഹഭാവോ നത്ഥീതി ഇദം ന ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നേ സന്ധായ, അഥ ഖോ നാനാചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകസ്മിം ഫസ്സാദിസമുദായേ സതി ദുതിയോ ന ഹോതീ’’തി ആഹ. സ്വായമത്ഥോ ‘‘സഹഭാവോ നത്ഥീ’’തി സഹഭാവപടിക്ഖേപേനേവ വിഞ്ഞായതി. ഏത്താവതാ പന അനവബുജ്ഝന്താനം വസേന വിവരിത്വാ വുത്തോ. തേനാതി അനേകേസം ഫസ്സാദീനം സഹഭാവാഭാവേന. യദി നത്ഥിതാമത്തേന ഉപകാരകതാ നത്ഥിപച്ചയതാ, അനാനന്തരാതീതവസേനപി സിയാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സതിപീ’’തിആദി. താനീതി പുരിമതരചിത്താനി. ദദമാനം വിയാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഓകാസം ദേതിയേവ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പവത്തിഓകാസദാനേന ഉപകാരകതാ’’തി? സച്ചമേതം, ഏവമജ്ഝാസയാ വിയ പച്ചയധമ്മാ അഭാവം ഗച്ഛന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വിയ-സദ്ദഗ്ഗഹണം.

നത്ഥിതാവിഗമാനം സതിപി പച്ചയസ്സ ധമ്മസ്സ അനുപലദ്ധിതാസാമഞ്ഞേ നത്ഥിവിഗതപച്ചയേസു ലബ്ഭമാനം വിസേസമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. അഭാവമത്തേനാതി ഹുത്വാ അഭാവമത്തേന. തേനേത്ഥ നിരോധാനന്തരം പച്ചയധമ്മസ്സ ഉപകാരകത്തം ആഹ, യഥാ തം ‘‘ഓകാസദാന’’ന്തി വുത്തം. സഭാവവിഗമേനാതി ഏതേന നിരോധതോ പരമ്പി യതോ ‘‘വിഗതതാ നിരോധപ്പത്തതാ’’തി വുത്തം. പച്ചയധമ്മേ യാസം നത്ഥിതാവിഗതതാനം വസേന നത്ഥിവിഗതപച്ചയാ വുത്താ, താസം വിസേസേ ദസ്സിതേ നത്ഥിവിഗതപച്ചയാനം വിസേസോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി ‘‘നത്ഥിതാ ച നിരോധാനന്തരസുഞ്ഞതാ വിഗതതാ നിരോധപ്പത്തതാ’’തി വുത്തം, തത്ഥ നിരോധാനന്തരാ ന നിരോധസമകാലാതി അധിപ്പായോ. തഥാതി ഇമിനാ യഥാ പച്ചയധമ്മാവിസേസേപി നത്ഥിവിഗതപച്ചയഭാവവിസേസോ നിദ്ധാരിതോ, തഥാ അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയഭാവവിസേസോതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. യഥാ ഹി നിരോധാനന്തരനിരോധപ്പത്തീഹി നത്ഥിവിഗതതാനം ഭേദോ ലക്ഖിതോ, ഏവം പച്ചയധമ്മസ്സ ധരമാനതാനിരോധാനുപഗമേഹി അത്ഥിഅവിഗതതാനന്തി. കഥം പനായം ധമ്മാവിസേസേ പച്ചയഭാവവിസേസോ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപേന ഠിതോ സമ്മാ വിഭാവിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ധമ്മാനഞ്ഹീ’’തിആദി. തദഭിസമയായ തേസം പച്ചയവിസേസാനം അധിഗമത്ഥം.

ചതൂസു ഖന്ധേസു ഏകസ്സപി അസങ്ഗഹിതത്താഭാവതോ അനന്തരാദീഹീതി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജനാ. അഞ്ഞന്തി സുഖുമരൂപം. ന ഹി തം പുരേജാതപച്ചയോ ഹോതി. നനു ച രൂപരൂപമ്പി പുരേജാതപച്ചയഭാവേന കുസലത്തികേ നാഗതന്തി ആഹ ‘‘രൂപരൂപം പനാ’’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥ ആഗതമേവാതി യദിപി കുസലത്തികേ നാഗതം, സനിദസ്സനത്തികാദീസു പന ആഗതത്താ ന സക്കാ രൂപരൂപസ്സ പുരേജാതപച്ചയതം പടിക്ഖിപിതുന്തി അത്ഥോ.

പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയനിദ്ദേസോ

൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, ന ഹേതുപച്ചയധമ്മോതി അത്ഥോ. സോതി ഹേതുഭാവേന പച്ചയോ. ഏത്ഥ ച പഠമവികപ്പേ യോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ വുത്തോ, യോ ച ദുതിയവികപ്പേ ഹേതുഭാവേന പച്ചയോ വുത്തോ, സോ യസ്മാ അത്ഥതോ യഥാവുത്തസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ യഥാവുത്താനം പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയഭാവോയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉഭയഥാപി ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സിതം ഹോതീ’’തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ, ആരമ്മണഭാവേന വാ പച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തിആദിനാ ആരമ്മണപച്ചയാദീസു അത്ഥോ നേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏസ നയോ സേസപച്ചയേസുപീ’’തി ആഹ. ധമ്മസഭാവോ ഏവ, ന ധമ്മതോ അഞ്ഞാ ധമ്മസത്തി നാമ അത്ഥീതി. ഉപകാരകം ധമ്മന്തി പച്ചയധമ്മം ആഹ. ഉപകാരകതന്തി പച്ചയതം.

പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോതി പച്ചത്തവസേന നിദ്ദിട്ഠോ, പഠമായ വിഭത്തിയാ നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥോ. തേനാതി പച്ചയധമ്മനിദ്ദേസഭൂതേന പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠേന പഠമേന ഹേതുസദ്ദേന. ഏതസ്സാതി ഹേതുസദ്ദാഭിധേയ്യമത്ഥമാഹ. സോ ഹി ഛബ്ബിധോ നവവിധോ ദ്വാദസവിധോതി അനേകഭേദേന ഭിന്നോപി ഹേതുഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ ഏകവചനേന വുത്തോ. ദുതിയോ ഹേതുസദ്ദോതി ആനേത്വാ യോജനാ. ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനന്തി അധികതത്താ വുത്തം ‘‘ഹേതു സമ്പയുത്താനം പച്ചയോ ഹോന്തോ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനമേവ പച്ചയോ ഹോതി, ന വിപ്പയുത്താന’’ന്തി ഏവം പദമേതം. ന ഹി സബ്ബേന സബ്ബം ഹേതുവിപ്പയുത്തധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയോ ന ഹോതീതി. സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധീസദ്ദത്താ ‘‘സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സാപേക്ഖത്താ’’തി വുത്തം. സമ്പയുത്തോതി ഹി വുത്തേ കേന സമ്പയുത്തോതി ഏകന്തതോ സമ്ബന്ധിഅന്തരം അപേക്ഖിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞസ്സ…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി. നായം ഏകന്തോതി യ്വായം ‘‘ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേ’’തിആദിനാ വുത്തോ അത്ഥോ, അയമേകന്തോ ന ഹോതി, അഞ്ഞാപേക്ഖോപി സദ്ദോ അഞ്ഞസ്സ വിസേസനം ഹോതീതി ഇദം ന സബ്ബത്ഥേവ സമ്ഭവതീതി അത്ഥോ. ‘‘പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ’’തി ഇമിനാ പഠമസ്സ ഹേതുസദ്ദസ്സ സമ്പയുത്തസദ്ദാനപേക്ഖതം ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘ഹേഹുപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏത്ഥേവ ബ്യാവടോ’’തി. അവിസിട്ഠാതി ന വിസേസിതാ. ഏവന്തി യഥാ ഹേതുസദ്ദേന അഞ്ഞത്ഥ ബ്യാവടേന സമ്പയുത്താ ന വിസേസിയന്തി കിച്ചന്തരപസുതത്താ, ഏവം സമ്പയുത്തസദ്ദേന ഹേതുസദ്ദവിസേസനരഹിതേന തദത്ഥമത്തബ്യാവടത്താ അവിസേസതോ സമ്പയുത്താനം ഗഹണം സിയാ. തേന വുത്തം ‘‘സമ്പയുത്തസദ്ദേനാ’’തിആദി. ആഹാരിന്ദ്രിയാസമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോതി ആഹാരേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ച നസമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി ഫസ്സചേതനാവിഞ്ഞാണവേദനാജീവിതവിരഹിതോ ചിത്തുപ്പാദോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘വജ്ജേതബ്ബാ…പേ… തം ന കത’’ന്തി. വജ്ജേതബ്ബം ഹേതുവിപ്പയുത്തം.

ഏവമ്പീതി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഗയ്ഹമാനേപി നാപജ്ജതി. യദിപി ഹേതവോ ബഹവോ, സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ ചായം, തഥാപി സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസനിദ്ദിട്ഠത്താതി അധിപ്പായോ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചത്ത…പേ… വുത്തത്താ’’തി. വിനാപി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവേ സിദ്ധേപീതി ഇമിനാ യം വുത്തം ‘‘നായമേകന്തോ’’തി, തമേവ ഉല്ലിങ്ഗേതി. ന പന ഹേതൂനന്തി ഇദം ഹേതുസ്സ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതത്താ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹണം ന യുജ്ജേയ്യാതി ആസങ്കമാനം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഏവമ്പി ഗഹണം സിയാ’’തി. സോതി ദുതിയോ ഹേതുസദ്ദോ. അപരേ പന ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹേതൂനഞ്ച സമ്പയുത്തകാനഞ്ചാതി സമാസം വികപ്പേന്തി. പതിട്ഠാമത്താദിഭാവേന നിരപേക്ഖാതി ഹേതുഝാനമഗ്ഗധമ്മാ പതിട്ഠാനഉപനിജ്ഝാനനിയ്യാനമത്തേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖാ ഹേതുഝാനമഗ്ഗപച്ചയകിച്ചം കരോന്തി. സാപേക്ഖാ ഏവാതി അഞ്ഞസാപേക്ഖാ ഏവ. ആഹരിതബ്ബഇസിതബ്ബാ ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയേഹി ഉപകത്തബ്ബധമ്മാ. തസ്മാതി യസ്മാ യേഹി സാപേക്ഖാ, തേ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ പച്ചയഭാവേനേവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ. തേനാഹ ‘‘തേ വിനാപി…പേ… ന കത’’ന്തി. പരിച്ഛിന്ദന്തി വിസേസേന്തി. തന്തി ദുതിയം ആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണം. തത്ഥാതി ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസേ. ന കേവലഞ്ച തത്ഥേവ, ഇധ ച ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ ദുതിയേന ഹേതുഗ്ഗഹണേന പച്ചയുപ്പന്നാനം പുന വിസേസനകിച്ചം നത്ഥി, കസ്മാ? പച്ചയഭൂതേനേവ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനം അഞ്ഞേസഞ്ച ഹേതൂനം അവിച്ഛിന്നത്താ.

പുരിമവചനാപേക്ഖോ വുത്തസ്സേവ നിദ്ദേസോതി തം-സദ്ദസ്സ പടിനിദ്ദേസഭാവമാഹ. പാകടീഭൂതേ ഏവ അത്ഥേ പവത്തതി, പാകടീഭാവോ ച അഞ്ഞാനപേക്ഖേന സദ്ദേന പകാസിതത്താ വേദിതബ്ബോ. അനപേക്ഖനീയോ അത്ഥന്തരബ്യാവടത്താ. അഞ്ഞോതി ഹേതുസദ്ദതോ അഞ്ഞോ. നിദ്ദിസിതബ്ബപകാസകോ വുത്തോ നത്ഥി, യോ തം-സദ്ദേന പടിനിദ്ദേസം ലഭേയ്യ.

യദി ഏവം ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ കഥന്തി ആഹ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഇമിനാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ പന-സദ്ദോ സതിപി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം നിദ്ദേസഭാവേ ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ ലബ്ഭമാനാനം നിദ്ദിസിതബ്ബാനം പാകടീകരണസങ്ഖാതം ഹേതുസദ്ദതോ വിസേസം ജോതേതി. ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഇമസ്സ സമാസപദസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്തമാഹ ‘‘പച്ചയുപ്പന്നവചനേനാ’’തി. തേന ച യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകദേസോവ വുച്ചതി ധമ്മാനം വിസേസനഭാവതോതി ആഹ ‘‘അസമത്തേനാ’’തി. വിസേസനം നാമ വിസേസിതബ്ബാപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘പച്ചയുപ്പന്നവചനന്തരാപേക്ഖേനാ’’തി. വുത്തതായ വിനാ പടിനിദ്ദേസതാ നത്ഥീതി ‘‘പുബ്ബേ വുത്തേനാ’’തി വുത്തം.

തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബന്തി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ പാകടീഭൂതം കിം പനാതി പുച്ഛതി. തേ ഹേതൂ ചേവ…പേ… ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ച തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ പാകടീഭൂതാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞഥാതി ‘‘യേഹി ഹേതൂഹീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരതോ അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞേന പകാരേന. തം അഞ്ഞം പകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ ഹേതൂ…പേ… സമ്ബന്ധേ സതീ’’തി ആഹ. ഇധാതി അനന്തരം വുത്തസമ്ബന്ധനം ഭുമ്മനിദ്ദേസേന പരാമസതി. തേനേവാതി പഠമേനേവ ഹേതുസദ്ദേന. തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാതി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ യഥാ പാകടാ, ഏവം പുബ്ബേ ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തചോദനായമ്പി ഏവമേവ തേനേവ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ പാകടാ ഭവിതും അരഹന്തി. തഥാ ച സതി നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ…പേ… ന യുജ്ജേയ്യ. ദുവിധമ്പി വാ ഹേതുഗ്ഗഹണം അപനേത്വാതി ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഏത്ഥ കതം ദ്വിപ്പകാരഹേതുഗ്ഗഹണം അവിചാരേത്വാ ‘‘തംസമ്പയുത്തകാനന്തി അവത്വാ’’തിആദിനാ തം-സദ്ദവചനീയതം ചോദേതി, ‘‘നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ’’തിആദിനാ പരിഹരതി ച. ഹേതൂ ഹി പച്ചയാതി ഇദം അയം ഹേതുപച്ചയകഥാതി കത്വാ വുത്തം.

തം ന വുത്തന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനവചനം ന വുത്തം. തസ്സാതി സഹജാതപച്ചയസ്സ. കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ ഭവേയ്യ, വുത്തോവ സോ ‘‘വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, തയോ ഖന്ധാ ഏകസ്സ ഖന്ധസ്സ കടത്താ ച രൂപാന’’ന്തിആദിനാ, തസ്മാ ചിത്തചേതസികാനം കടത്താരൂപപച്ചയഭാവോ ന സക്കാ നിവാരേതും. തത്ഥാതി സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ. തത്ഥ ഹി ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനി ഏവ നിദ്ദിട്ഠാനി. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേപി. ഏവം ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി നിദ്ദേസേന ഭവിതബ്ബം. യദി ഏവം കസ്മാ തഥാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി പനാ’’തിആദി. വിസേസിതം ഹോതി സബ്ബചിത്തചേതസികാസമുട്ഠാനഭാവേന. വചനേനാതി യഥാദസ്സിതേന സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവചനേന. ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയഭാവോ ഏവ ഹി തത്ഥ പച്ചയനിദ്ദേസേ വുത്തോ, ന ചിത്തചേതസികാനം സമുട്ഠാനഭാവോതി അധിപ്പായോ.

ഹേതുആദിപടിബദ്ധതഞ്ച ദസ്സേതി യദഗ്ഗേന താനി ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തീനി, തദഗ്ഗേന തംസമ്പയുത്തധമ്മപടിബദ്ധവുത്തീനിപി ഹോന്തീതി. ആരമ്മണമേതം ഹോതീതി യദേതം കുസലാകുസലചേതനാവസേന മനോദ്വാരേ ചേതനം സേസദ്വാരേസു കായവചീപയോഗവസേന സങ്കപ്പനം, യഞ്ച കാമരാഗാദീനം സന്താനേ അനുസയനം, ഏതം ആരമ്മണം ഏസോ പച്ചയോ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ പതിട്ഠാനായ. പതിട്ഠിതേതി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതാപതിട്ഠാപത്തേ കമ്മവിഞ്ഞാണേ വിരുള്ഹേതി തതോ ഏവ കമ്മവിഞ്ഞാണതോ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണബീജേ വിരുള്ഹേ വിരുഹന്തേതി അത്ഥോ. അഥ വാ പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതീതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതേ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ പവത്തിയാ ആരമ്മണേ പച്ചയേ പടിസിദ്ധേ ആയതിപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മിം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിവസേന പതിട്ഠിതേ പതിട്ഠഹന്തേ വിരുള്ഹേ ബീജഭാവേന വിരുഹന്തേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധിനാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ വുത്താ’’തി.

പുരിമതരസിദ്ധായാതി ഖേത്തഭാവനിബ്ബത്തിയാ പുരേതരമേവ സിദ്ധായ പഥവിയാ. അത്തലാഭോയേവ ചേത്ഥ പതിട്ഠാനം, ന പടിലദ്ധത്തഭാവാനം അവട്ഠാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പതിട്ഠാനം കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപ്പത്തീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ.

സേസരൂപാനന്തി പടിസന്ധിക്ഖണേ പഥവീധാതുആദീനം സേസരൂപാനം, പവത്തേ പന തിസന്തതിരൂപാനമ്പി. സഹഭവനമത്തം വാ ദസ്സേതി. സഹഭാവേനപി ഹി അത്ഥി കാചി വിസേസമത്താ. കത്ഥചി കത്ഥചീതി പകതികാലഭവവിസേസാദികേ. തതിയപകതിയഞ്ഹി പഠമകപ്പികകാലേ ച ഭാവകലാപോ നത്ഥി, രൂപഭവേ കായകലാപോപി. ആദി-സദ്ദേന തത്ഥേവ ഘാനജിവ്ഹാകലാപാ, കാമഭവേ ച അന്ധാദീനം ചക്ഖാദികലാപാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. കത്ഥചി അഭാവാഭാവതോതി നാമരൂപോകാസേ കത്ഥചിപി അഭാവാഭാവതോ.

തേസന്തി പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം. ന ഹി ഹേതു പവത്തിയം കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ഉതുആഹാരജാനം പന സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചയഭാവപ്പസങ്ഗോയേവ നത്ഥീ’’തി. ന പന ലബ്ഭതി പച്ചയപച്ചനീയേ താദിസസ്സ വാരസ്സ അനുദ്ധടത്താ. ഇദന്തി ‘‘പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോ’’തി ഇദം ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാന’’ന്തി അദേസനായ പരിഹാരവചനം, ഈദിസീ പന ചോദനാ അനോകാസാ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യോ ഹി ധമ്മോ യഥാ ഭഗവതാ ദേസിതോ, സോ തഥേവ ഗഹേതബ്ബോതി.

ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേയേവാതി ഏത്ഥ ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ യാവ ഭങ്ഗാ ഉദ്ധം പജ്ജനം ഗമനം പവത്തനം ഉപ്പജ്ജനം, തസ്സ ഖണോ, തസ്മിം ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേതി ഏവം വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി ഉപ്പജ്ജനസദ്ദേന ഉപ്പന്നസദ്ദേന വിയ സബ്ബേ പവത്തമാനഭാവാ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, ന ഉപ്പാദമത്തം. തേനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്തമാനക്ഖണേയേവ രൂപാദീനം ആരമ്മണപച്ചയത്തേന. അനാലമ്ബിയമാനാനന്തി സബ്ബേന സബ്ബം നാലമ്ബിയമാനാനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ ഹി യഥാവുത്താനം രൂപാദീനം യദാ ആരമ്മണപച്ചയത്താഭാവോ, തദാ അനാലമ്ബിയമാനതാവാതി. സബ്ബരൂപാനീതി സബ്ബാനി രൂപായതനാനി, യത്തകാനി താനി ആപാഥഗതാനി യോഗ്യദേസേ ഠിതാനി, താനി സബ്ബാനീതി അത്ഥോ. സഹ ന ഹോന്തീതി ഏകജ്ഝം ആരമ്മണം ന ഹോന്തി. സതിപി ഹി അനേകേസം ഏകജ്ഝം ആപാഥഗമനേ യത്ഥ യത്ഥ പുബ്ബാഭോഗോ, തം തംയേവ ആരമ്മണം ഹോതി, ന സബ്ബം. നീലാദിസങ്ഘാതവസേന ചേതം വുത്തം, ന പച്ചേകം നീലാദിരൂപായതനമത്തവസേന. സമുദിതാനിയേവ ഹി രൂപായതനാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം, ന വിസും വിസുന്തി ധാതുവിഭങ്ഗവണ്ണനായം ദസ്സിതോയം നയോ. യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘തേ തേ വിസും വിസും ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോന്തീ’’തിപി വുത്തം, തമ്പി യഥാവുത്തമേവത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. അഞ്ഞഥാ രൂപായതനം മനിന്ദ്രിയഗോചരം നാമ ന സിയാ. സദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേനേവാഹ ‘‘തഥാ സദ്ദാദയോപീ’’തി. ‘‘സഹ ന ഹോന്തീ’’തി വുത്തമത്ഥം പാളിയാ വിഭാവേതും ‘‘യം യന്തി ഹി വചനം രൂപാദീനി ഭിന്ദതീ’’തി ആഹ.

‘‘യേ ഏതേ’’തിആദികോ പുരിമോ അത്ഥോ, ‘‘ന ഏകതോ ഹോന്തീ’’തിആദികോ പന പച്ഛിമോ, ‘‘സബ്ബാരമ്മണതാദിവസേന വാ ഇധാപി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി ‘‘യം യം വാ പനാരബ്ഭാ’’തി ഇമിസ്സാ പാളിയാ വിയ ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാ’’തി ഇമസ്സ പാഠസ്സ പുരതോ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ സബ്ബാരമ്മണതാ നാഗതാ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. ന ഹി അനന്തരമേവ പാളിയം സരൂപതോ ആഗതമത്ഥം ഗഹേത്വാ പദന്തരം സംവണ്ണേതബ്ബം. തത്ഥ ഹി ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ’’തിആദിനാ നിയമവസേന ഛ ആരമ്മണാനി വത്വാ ‘‘യം യം വാ പനാരബ്ഭാ’’തി വചനം സബ്ബാരമ്മണതാദിദസ്സനന്തി യുത്തമേവേതന്തി, ഇധ പന സബ്ബാരമ്മണതം വത്വാ പുന ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാ’’തി വുച്ചമാനം സബ്ബാരമ്മണതാദസ്സനന്തി കഥമിദം യുജ്ജേയ്യ? കമാഭാവോപി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി അവിസേസവചനേനേവ സിദ്ധോ ആരമ്മണാനുപുബ്ബിയാവ അഗ്ഗഹിതത്താ. ന ഹി മനോധാതുയാ വിയ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഇധ ആരമ്മണാനി അനുപുബ്ബതോ ഗഹിതാനി, തത്ഥ വിയ വാ ഏതേനേവ നിയമാഭാവോപി സംവണ്ണിതോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

പവത്തന്തി പവത്തനം. നദിയാ സന്ദനം പബ്ബതസ്സ ഠാനന്തി ഹി വുത്താ അവിരതമവിച്ഛേദനായം തഥാപവത്തികിരിയാവ. തേനാഹ ‘‘അവിരതം അവിച്ഛിന്നം സന്ദന്തീ’’തി. ഏവന്തി യഥാ ‘‘സന്ദന്തീ’’തി വത്തമാനവചനം വുത്തം, ഏവം ‘‘യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി സബ്ബസങ്ഗഹവസേന ഉപ്പജ്ജനസ്സ ഗഹിതത്താ ആരമ്മണപവഗ്ഗതോ ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്തമാനവചനം വുത്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബകാലസങ്ഗഹവസേനാ’’തിആദി. തഥാ ച വുത്തം ‘‘അതീതാനാഗത…പേ… അധിപ്പായോ’’തി, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനന്തി അത്ഥോ. സമുദായവസേനാതി ചിത്തേന രാസീകരണവസേന. അധിപ്പായോതി ഇമിനാ വത്തമാനുപചാരേന വിനാവ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏത്ഥ വത്തമാനത്ഥം സക്കാ യോജേതുന്തി ഇമമത്ഥം ഉല്ലിങ്ഗേതി. തേനാഹ ‘‘ഇമേ പനാ’’തിആദി. യദിപി പച്ചയധമ്മാ കേചി അതീതാ അനാഗതാപി ഹോന്തി, പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ പന പച്ചുപ്പന്നോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അതീതാനാഗതാനം ന ഹോന്തീ’’തി. ഉപ്പാദേ വാ ഹി പച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയേന ഭവിതബ്ബം ഠിതിയം വാതി. തസ്മാതി യസ്മാ അതീതാനാഗതാ പരമത്ഥതോ നത്ഥി, തസ്മാ. തേസൂതി പച്ചയുപ്പന്നേസു. തംതംപച്ചയാതി തം തം രൂപാദിആരമ്മണം പച്ചയോ ഏതേസന്തി തംതംപച്ചയാ. അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി സമാനസഭാവത്താ. ന ഹി അത്ഥാഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി. ന പന തംതംപച്ചയവന്തതാ ദസ്സിതാ ഹോതി അതീതാനാഗതേസു നിപ്പരിയായേന തദഭാവതോ. യസ്മാ പച്ചയവന്തോ പച്ചയുപ്പന്നായേവ, തേ ച പച്ചുപ്പന്നായേവാതി.

യം യം ധമ്മം തേ തേ ധമ്മാതി യംനിമിത്തായംവചനഭേദോ, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. രൂപാരൂപധമ്മാ ഹി കലാപതോ പവത്തമാനാപി ചിത്തചേതസികാനം കദാചി വിസും വിസും ആരമ്മണം ഹോന്തി, കദാചി ഏകജ്ഝം, ന ഏത്ഥ നിയമോ അത്ഥി, പുരിമാഭോഗോയേവ പന തഥാഗഹണേ കാരണം. തയിമം ദീപേതും ഭഗവതാ യംവചനഭേദോ കതോതി ച സക്കാ വത്തും, യസ്മാ പന ഏകകലാപപരിയാപന്നാനമ്പി ധമ്മാനം ഏകജ്ഝം ഗഹണേ ന സമുദായോ ഗയ്ഹതി തദാഭോഗാഭാവതോ, അഥ ഖോ സമുദിതാ ധമ്മാ ഏവാതി സഹഗ്ഗഹണമ്പി വിസുംഗഹണഗതികം, തസ്മാ വിസുംഗഹണസബ്ഭാവദീപനത്ഥം ‘‘യം യ’’ന്തി വത്വാ സതിപി വിസുംഗഹണേ തേ സബ്ബേ ഏകജ്ഝം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തേ തേ’’തി വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരോ ഹി ഖന്ധാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വേദനാദീസൂതി വേദനാദീസു ചതൂസു ഖന്ധേസു അഭിന്ദിത്വാ ഗഹണവസേന, ഭിന്ദിത്വാ പന ഗഹണവസേന ഫസ്സാദീസു. യോ ച രൂപാദികോതി ഇദം വിഞ്ഞാണന്തരസ്സ സാധാരണാരമ്മണവസേന വുത്തം, യേ ച അനേകേ ഫസ്സാദയോതി ഇദം അസാധാരണാരമ്മണവസേന. തേ സബ്ബേതി തേ സാധാരണാസാധാരണപ്പഭേദേ സബ്ബേപി ആരമ്മണധമ്മേ. ഏകേകമേവ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. രൂപാരമ്മണധമ്മാ ച അനേകേ നീലാദിഭേദതോ. തഥാതി അനേകേ. തേന ഭേരിസദ്ദാദികേ, മൂലഗന്ധാദികേ, മൂലരസാദികേ, കഥിനസമ്ഫസ്സാദികേ, വേദനാദികേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. അനേകേതി ഹി ഇമിനാ അനേകകലാപഗതാനംയേവ വണ്ണാദീനം ഇന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണാരമ്മണഭാവമാഹ. സാമഞ്ഞതോ ഹി വുത്തം യഥാരഹം ഭിന്ദിത്വാ നിദസ്സിതബ്ബം ഹോതീതി.

കുസലവിപാകസ്സാതി കുസലസ്സ വിപാകസ്സ ച. ന ഹി നിബ്ബാനം പുബ്ബേ നിവുത്ഥന്തി ഇദം ‘‘ദിട്ഠനിബ്ബാനോയേവാ’’തിആദിനാ വക്ഖമാനമേവ അത്ഥം ഹദയേ ഠപേത്വാ വുത്തം. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന ഹി നിബ്ബാനവിഭാവനം അദിട്ഠസച്ചസ്സ വാ സിയാ ദിട്ഠസച്ചസ്സപി വാ. തത്ഥ അദിട്ഠസച്ചേന താവ തം വിഭാവേതുമേവ ന സക്കാ അപ്പടിവിദ്ധത്താ, ഇതരസ്സ പന പഗേവ വിഭൂതമേവാതി തം തേന വിഭാവിതം നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ന ച തം വുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണകരണാഭാവം ആഗമതോ ദസ്സേത്വാ ‘‘ന ഹി നിബ്ബാന’’ന്തിആദിനാ യുത്തിതോ ദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘ന പുബ്ബേ നിവുത്ഥം അസങ്ഖതത്താ’’തി കസ്മാ വുത്തം? ഗോചരാസേവനായ ആസേവിതസ്സപി നിവുത്ഥന്തി ഇച്ഛിതത്താ. ദിട്ഠസച്ചോയേവ ഹി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന നിബ്ബാനം വിഭാവേതി, ന അദിട്ഠസച്ചോ. തം പന ഞാണം ഖന്ധേ വിയ ഖന്ധപടിബദ്ധേപി വിഭാവേതീതി നിബ്ബാനാരമ്മണഖന്ധവിഭാവനേ നിബ്ബാനമ്പി വിഭാവേതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഏതേന പയോജനാഭാവചോദനാ പടിക്ഖിത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏവം അനാഗതംസഞാണേപി യോജേതബ്ബന്തി യഥാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണതാ ദസ്സിതാ, ഏവം അനാഗതംസഞാണേപി യഥാരഹം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ പന ‘‘ഖന്ധപടിബദ്ധവിഭാവനകാലേ’’തിആദിനാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘യഥാരഹ’’ന്തി. കസ്സചി അഭിഞ്ഞാപ്പത്തസ്സപി രൂപാവചരസ്സ, പഗേവ ഇതരസ്സ.

ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩. ധുരസഹചരിയതോ ധോരേയ്യോ ‘‘ധുര’’ന്തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ധുരന്തി ധുരഗ്ഗാഹ’’ന്തി. ഛന്ദസ്സ പുബ്ബങ്ഗമതാസിദ്ധം പാസംസഭാവം ഉപാദായ അട്ഠകഥായം ‘‘ജേട്ഠക’’ന്തി വുത്തന്തി തമേവത്ഥം ദീപേന്തോ ‘‘സേട്ഠ’’ന്തി ആഹ. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം ‘‘ഛന്ദം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ആയൂഹിത’’ന്തി. പുരിമഛന്ദസ്സാതി ‘‘ഛന്ദാധിപതീ’’തി പുരിമസ്മിം പദേ നിദ്ദേസവസേന വുത്തസ്സ ഛന്ദസദ്ദസ്സ സമാനരൂപേന സദിസാകാരേന. തദനന്തരം നിദ്ദിട്ഠേനാതി തസ്സ പുരിമസ്സ ഛന്ദസദ്ദസ്സ അനന്തരം നിദ്ദേസവസേന വുത്തേന. തതോ ഏവ ച തംസമാനത്ഥതായ ച തംസമ്ബന്ധേന ‘‘ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഛന്ദസദ്ദേനേവ അധിപതിസദ്ദരഹിതേനാതി അത്ഥോ. പച്ചയഭൂതസ്സാതി അധിപതിപച്ചയഭൂതസ്സ. സമ്പയുത്തകവിസേസനഭാവോതി അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം സോ ഏവ അധിപതിപച്ചയതാസങ്ഖാതോ വിസേസനഭാവോ. ഏസ നയോതി ഇമിനാ ‘‘വീരിയാധിപതി വീരിയസമ്പയുത്തകാനന്തിആദീസു പുരിമവീരിയസ്സ സമാനരൂപേനാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബം അത്ഥവചനം അതിദിസതി.

കുസലാബ്യാകതാനം പവത്തിന്തി കുസലാബ്യാകതാനം അധിപതീനം പവത്തനാകാരം. അലദ്ധം ആരമ്മണം ലദ്ധബ്ബം ലബ്ഭനീയം, ലദ്ധും വാ സക്കുണേയ്യം, ദുതിയേ പന അത്ഥേ ലാഭമരഹതീതി ലദ്ധബ്ബം. അവഞ്ഞാതന്തി പഗേവ അനവഞ്ഞാതന്തി അത്ഥോ.

അപ്പനാപ്പത്താ കുസലകിരിയധമ്മാ മഹാബലാ സാധിപതികാ ഏവ ഹോന്തി, തഥാ മിച്ഛത്തനിയതാപീതി ആഹ ‘‘അപ്പനാസദിസാ…പേ… നുപ്പജ്ജന്തീ’’തി. അപ്പനാസദിസാതി അപ്പനാപ്പത്തസദിസാ. കമ്മകിലേസാവരണഭൂതാ ച തേതി തേ മിച്ഛത്തനിയതധമ്മാ കമ്മാവരണഭൂതാ, യേ ആനന്തരിയപ്പകാരാ കിലേസാവരണഭൂതാ, യേ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ, സമ്പയുത്തചേതനായ പനേത്ഥ കിലേസാവരണപക്ഖികതാ ദട്ഠബ്ബാ ആനന്തരിയചേതനാസമ്പയുത്തസ്സ പടിഘസ്സ കമ്മാവരണപക്ഖികതാ വിയ. പച്ചക്ഖഗതി അനന്തരതായ വിനാ ഭാവിനീതി വുത്തം ‘‘പച്ചക്ഖസഗ്ഗാനം കാമാവചരദേവാനമ്പീ’’തി. തേന തേസു ആനന്തരിയാ വിയ അസമ്ഭാവിനോ അഹേതുകാഭിനിവേസാദയോപീതി ദസ്സേതി.

തിവിധോപി കിരിയാരമ്മണാധിപതീതി ഏത്ഥ അയം കിരിയാരമ്മണാധിപതീതി അജ്ഝത്താരമ്മണോ അധിപ്പേതോ, ഉദാഹു ബഹിദ്ധാരമ്മണോതി ഉഭയഥാപി ന സമ്ഭവോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമാവചരാദിഭേദതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരസന്താനഗതാനം സാരമ്മണധമ്മാനം അധിപതിപച്ചയതാ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. അഭാവതോതി അവചനതോ. അവചനഞ്ഹി നാമ യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മേ അഭാവോ ഏവാതി ഏതേനേവ അനുദ്ധടതാപി അവുത്തതോ വേദിതബ്ബാ. അജ്ഝത്താരമ്മണബഹിദ്ധാരമ്മണദ്വയവിനിമുത്തസ്സ സാരമ്മണധമ്മസ്സ അഭാവതോ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീതി വത്തബ്ബേ തമേവ വിഞ്ഞായമാനതം സമ്ഭാവേന്തോ ‘‘നത്ഥീതി വിഞ്ഞായമാനേപീ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘ബഹിദ്ധാ ഖന്ധേ’’തിആദി. രൂപേ ഏവ ഭവിതും അരഹതി ഏദിസേസു ഠാനേസു അരൂപേ അസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. അസമ്ഭവതോ ച യഥാവുത്തപാളിഅനുസാരതോതി വേദിതബ്ബന്തി. ‘‘വിചാരിത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ‘‘അതീതാരമ്മണേ അനാഗതേ ഖന്ധേ ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതീ’’തിആദിവചനതോ അരൂപേപി ഏദിസേസു ഠാനേസു ഖന്ധസദ്ദോ പവത്തതേവ. ആവജ്ജനകിരിയസബ്ഭാവതോ പനാതി ഇദം യഥാദസ്സിതപാളിയാ വിരോധപരിഹരണാധിപ്പായേന വുത്തം, അവചനം പന കത്ഥചി വിനേയ്യജ്ഝാസയേന, കത്ഥചി നയദസ്സനേന ഹോതീതി കുതോ വിരോധാവസരോ.

അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪. യഥാവുത്താ നിരോധാനന്തരസുഞ്ഞതാ നിരോധപ്പത്തതാ ഓകാസദാനവിസേസോ, അത്തനോ അനുരൂപചിത്തുപ്പാദനസമത്ഥതാ ചിത്തനിയമഹേതുതാ, തത്ഥ അനന്തരുപ്പാദനസമത്ഥതാ ച സണ്ഠാനാഭാവതോ സുട്ഠുതരം നിരന്തരുപ്പാദനസമത്ഥതാ ച ചിത്തനിയമഹേതുവിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ധാതുവസേനാതി വിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന. ഏത്തകാ ഏവ ഹി ധാതുയോ ഭിന്നസഭാവാ അനന്തരപച്ചയതായ നിയമേത്വാ വത്തബ്ബാ, അഭിന്നസഭാവാ പന വിസേസാഭാവതോ പുരിമതാമത്തംയേവ വിസേസം പുരക്ഖത്വാ വത്തബ്ബാതി താ കുസലാദിഭേദേന തഥാ വുത്താ. തേനാഹ ‘‘കുസലാദിവസേന ചാ’’തി. യാ പന മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന അനന്തരപച്ചയതാ വത്തബ്ബാ, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനോധാതുയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോതി വുച്ചമാനോ സമ്മോഹോ സിയാ, പുരേ മനോധാതുയാ അനന്തരപച്ചയഭാവേന വുത്താ, ഇദാനി മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനോധാതുയാതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിസേസാ ന വിഞ്ഞായേയ്യ, മനോധാതുയാ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിധാതൂനം അനന്തരപച്ചയഭാവേ വുച്ചമാനേ നിയമോ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘മനോധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാതി ചാ’’തി. തഥേവാതി നിയമാഭാവതോ ഏവാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഇതോ അഞ്ഞഥാ ദേസനായ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം വിസേസാഭാവോ ചിത്തവിസേസദസ്സനവിച്ഛേദോ നിയമാഭാവോ ചാതി ഇമേ ദോസാ ആപജ്ജന്തി, തസ്മാ. നിദസ്സനേനാതി ധാതുവസേന നിദസ്സനേന. നയം ദസ്സേത്വാതി ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവമാദികസ്സ അനന്തരപച്ചയതാഗ്ഗഹണസ്സ നയം ദസ്സേത്വാ. നിരവസേസദസ്സനത്ഥന്തി നിരവസേസസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവിനോ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ദസ്സനത്ഥം.

സദിസകുസലാനന്തി സമാനകുസലാനം, സമാനതാ ചേത്ഥ ഏകവീഥിപരിയാപന്നതായ വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘ഭൂമിഭിന്നാനമ്പി പച്ചയഭാവോ വുത്തോ ഹോതീ’’തി. സമാനവീഥിതാ ച യസ്മാ സമാനവേദനാ സമാനഹേതുകാ ച ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘വേദനായ വാ ഹേതൂഹി വാ സദിസകുസലാന’’ന്തി ആഹ. വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ അനിയമത്ഥോ. തേന ഞാണസങ്ഖാരാദിഭേദസ്സപി വികപ്പനവസേന സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ചുതിപി ഗഹിതാ തംസഭാവത്താ. ഭവങ്ഗചിത്തമേവ ഹി പരിയോസാനേ ‘‘ചുതീ’’തി വുച്ചതി. കുസലാകുസലാനന്തരഞ്ച കദാചി സാ ഉപ്പജ്ജതീതി തദാരമ്മണമ്പി ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം, കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണുപ്പത്തിയന്തി അധിപ്പായോ.

കാമാവചരകിരിയായ ആവജ്ജനസ്സാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആവജ്ജനഗ്ഗഹണേന കാമാവചരകിരിയം വിസേസേതീ’’തി ആഹ. തമേവ ഹി അത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കാമാവചരവിപാകോ’’തിആദി വുത്തം. വോട്ഠബ്ബനമ്പി ഗഹിതം സന്തീരണാനന്തരത്താതി അധിപ്പായോ.

അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬. പോരാണപാഠോതി പുരാതനോ അട്ഠകഥാപാഠോ. ഇമസ്സാതി ഇമസ്സ പദസ്സ. അവുത്തസ്സാതി പാളിയം അവുത്തസ്സ. യദിപി സഹഗതസദ്ദസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനായം സംസട്ഠസദ്ദസ്സ വിയ സമാനത്ഥസ്സപി കത്ഥചി സദ്ദന്തരസ്സ അത്ഥോ വുച്ചതി പരിയായവിസേസബോധനത്ഥം, തഥാപി ന മൂലസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വിഭാവിതോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ച…പേ… ഹോതീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ച ‘‘അഞ്ഞഅഞ്ഞ’’ന്തി വത്തബ്ബേ മ-കാരാഗമം കത്വാ നിദ്ദേസോ, കമ്മബ്യതിഹാരേ ചേതം പദം, തസ്മാ ഇതരേതരന്തി വുത്തം ഹോതി. പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം ഏകസ്മിംയേവ ഖണേ പച്ചയുപ്പന്നപച്ചയഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ യോ ഹി യസ്സ പച്ചയോ യസ്മിം ഖണേ, തസ്മിംയേവ ഖണേ സോപി തസ്സ പച്ചയോതി അയമേത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സാ’’തി വത്വാ ‘‘ഇമിനാ…പേ… ദീപേതീ’’തി വുത്തം. ഓക്കമനം പവിസനന്തി അത്ഥോ. ആസനക്ഖണേ ഹി ധമ്മാ പുരിമഭവതോ ഇമം ഭവം പവിസന്താ വിയ ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘പരലോകതോ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ പവിസന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തസ്മാ അവിസേസേന പടിസന്ധി ഓക്കന്തിസദ്ദാഭിധേയ്യാതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘ഓക്കന്തി…പേ… അധിപ്പായേനാഹാ’’തി. തംനിവാരണത്ഥന്തി തസ്സ ഖണന്തരേ രൂപീനം സഹജാതപച്ചയഭാവസ്സ ‘‘കഞ്ചി കാലേ ന സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി നിവാരണത്ഥം. തേന പദദ്വയേന സമാനേസു പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസു പുരിമതോ പച്ഛിമസ്സ വിസേസമത്ഥം ദസ്സേതി.

ഏവഞ്ച ‘‘കഞ്ചി കാലേ’’തി പദസ്സ ‘‘കേചി കാലേതി വാ, കിസ്മിഞ്ചി കാലേ’’തി വാ വിഭത്തിവിപല്ലാസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അധിപ്പായേന പഠമവികപ്പം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പകാരന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘കഞ്ചി കാലേതി കേചി കിസ്മിഞ്ചി കാലേതി വാ അത്ഥോ’’തി ആഹ. തേന ‘‘കഞ്ചീ’’തി അയം സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. യോ ഹി അയം ‘‘കേചീ’’തി പച്ചത്തബഹുവചനാഭിധേയ്യോ അത്ഥോ, യോ ച ‘‘കിസ്മിഞ്ചീ’’തി ഭുമ്മേകവചനാഭിധേയ്യോ, തദുഭയം സതി കാലവന്തകാലതാവിഭാഗേ കിം-സദ്ദസ്സ വചനീയതാസാമഞ്ഞേന പന ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘കഞ്ചീ’’തി പാളിയം വുത്തന്തി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കേചി കിസ്മിഞ്ചീ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കിസ്മിഞ്ചീ’’തി ഭുമ്മവസേനേവ വുത്തം. തേന യഥാവുത്തഅത്ഥവിഭാഗേന പദേന. വത്ഥുഭൂതാതി വത്ഥുസഭാവാ. ഹദയരൂപമേവ സന്ധായ വദതി. രൂപന്തരാനന്തി ഹദയവത്ഥുതോ അഞ്ഞരൂപാനം. അരൂപീനം സഹജാതപച്ചയതം പുബ്ബേ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ അനിവാരിതം നിവാരേതീതി യോജനാ, തഥാ വത്ഥുസ്സ ച കാലന്തരേ പടിസന്ധികാലതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ അരൂപീനം നിവാരേതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ യഥാവുത്തഅത്ഥവണ്ണനായ പാളിയം വിഭത്തിനിദ്ദേസസ്സ രൂപകഭാവമാഹ. പുനപി പുരിമതോ പച്ഛിമസ്സ ഉപചയേന വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘പുരിമേന ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പുരിമേനാതി ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപ’’ന്തി ഇമിനാ പച്ചയനിദ്ദേസവചനേന. ‘‘ഏകോ ഖന്ധോ വത്ഥു ച തിണ്ണം ഖന്ധാന’’ന്തിആദിനാ പടിച്ചവാരാദിപാഠേന. അത്ഥവിവരണഞ്ഹി പച്ചയനിദ്ദേസപാളിയാ സബ്ബേപി സത്ത മഹാവാരാ. വത്ഥുസ്സ വത്തബ്ബത്തേ ആപന്നേ കിന്തി പച്ചയോതി തസ്സ നാമസ്സാതി യോജനാ. ഏതേനാതി ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാന’’ന്തി ഏതേന വചനേന. കേവലസ്സാതി നാമരഹിതസ്സ വത്ഥുസ്സ. തഥാതി നാമസ്സ പച്ചയഭാവേന.

കത്ഥചീതി ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം കഞ്ചി കാലം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതസ്മിം നിദ്ദേസേ. ഏത്ഥ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസഹജാതപച്ചയഭാവോ ലബ്ഭതി. വചനേനാതി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ഇമിനാ വചനേന പാളിയം സഹജാതപച്ചയഭാവസ്സ അസങ്ഗഹിതത്താ, അത്ഥതോ പന ലബ്ഭതേവാതി. തേനാഹ ‘‘ലബ്ഭമാനേപീ’’തി. തസ്സാതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയത്തസ്സ. ഏവന്തി ‘‘ന അഞ്ഞമഞ്ഞവസേനാ’’തി ഇമിനാ പകാരേന. സമുദായേകദേസവസേന സാമിവചനന്തി അവയവാവയവിസമ്ബന്ധേ അവയവിനി സാമിവചനന്തി അത്ഥോ, നിദ്ധാരണേ വാ ‘‘കണ്ഹാ ഗാവീന’’ന്തിആദീസു വിയ.

സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. കിസ്മിഞ്ചി കാലേതി ഇദം ന ലബ്ഭതി സബ്ബദാപി നിസ്സയപച്ചയതായ ലബ്ഭമാനത്താ. സഹജം പുരേജന്തി ഹി വിഭാഗം അനാമസിത്വാ നിസ്സയതാമത്തമേവ നിസ്സയപച്ചയതാ. വത്ഥുരൂപം പഞ്ചവോകാരഭവേതി വത്ഥുരൂപം പഞ്ചവോകാരഭവേ ചാതി ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സാതി ആരുപ്പവിപാകട്ഠപനസ്സ. പകാസേതബ്ബത്താതി ഇമിനാ അപാകടം പാകടം കത്വാ വചനേന ചോദനാ അനോകാസാതി ദസ്സേതി.

നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯. ഉപനിസ്സയേ തയോതി അനന്തരാരമ്മണപകതൂപനിസ്സയപ്പഭേദേ തയോ ഉപനിസ്സയേ. അനേകസങ്ഗാഹകതായാതി അനേകേസം പച്ചയധമ്മാനം സങ്ഗഹണതോ. ഏകന്തേനേവ ഹോന്തി ചിത്തനിയമഹേതുഭാവേന പവത്തിനിയമതോ. യേസു പദേസൂതി യേസു കുസലാദിപദേസു. സങ്ഗഹിതോതി സങ്ഗഹം ഗതോ, കുസലാദിപദേസു യേസം പദാനംയേവ അനന്തരൂപനിസ്സയോ ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. തേസു ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി ന വുത്തം. കസ്മാ? ന സക്കാ വത്തും ഏകന്തേനേവ ഉപലബ്ഭനതോ. തേസൂതി കുസലാകുസലപദേസു. ന ഹി കുസലോ അകുസലസ്സ അനന്തരൂപനിസ്സയോ ഹോതി, അകുസലോ വാ കുസലസ്സ, ആരമ്മണപകതൂപനിസ്സയാ പന അനേകന്തികാ, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി വുത്തം. സിദ്ധാനം പച്ചയധമ്മാനന്തി പച്ചയഭാവേന പുരിമനിപ്ഫന്നാനം കുസലാദീനം കുസലസ്സ അകുസലസ്സ വാതി അത്ഥോ. അകുസലാദീഹീതി യഥാസങ്ഖ്യം അകുസലേന കുസലേന വാ. അവിസേസേനാതി യഥാവുത്തവിസേസേ നിയമം അഗ്ഗഹേത്വാ അകുസലാദീസു അകുസലകുസലാനം ‘‘കേസഞ്ചീ’’തിആദിനാ.

അനാരമ്മണത്താ ആരമ്മണൂപനിസ്സയം പുബ്ബാപരനിയമേന അപ്പവത്തിതോ അനന്തരൂപനിസ്സയം ന ലഭതീതി യോജനാ. പകതസ്സാതി നിപ്ഫാദിതസ്സ, ഉപസേവിതസ്സ വാ. ന ഹി രൂപസന്താനസ്സ സദ്ധാദിനിപ്ഫാദനം അത്ഥി, ഉതുഭോജനാദിഉപസേവനം വാ സമ്ഭവതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹി…പേ… രൂപസന്താനേനാ’’തി. നനു ച രൂപസന്താനേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോ ലബ്ഭതി, സോ ച ന വിനാ സമാനജാതിയേന കാരണേനാതി സ്വായം പകതൂപനിസ്സയലാഭോതി കദാചി ആസങ്കേയ്യാതി ആഹ ‘‘യസ്മിഞ്ചാ’’തിആദി. തത്ഥ തന്തി ഉതുബീജാദികം കമ്മാദി ച തേന രൂപേന പുരിമനിപ്ഫന്നേന. ഉപ്പാദനം സാഭിസന്ധികം ദട്ഠബ്ബം. അധിപതീസു പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ വിയ പകപ്പനം സംവിദഹനം. പകരണം വുത്തലക്ഖണേന കാരണഭാവേന അവട്ഠാനം, യതോ കാരണവിസേസോ ‘‘പകതീ’’തി വുച്ചതി. യദി ഏവം കസ്മാ രൂപസ്സേവ തം പടിക്ഖിപീയതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ച…പേ… ദട്ഠബ്ബാ’’തി. ഏവമ്പി ഉതുബീജാദീനം അങ്കുരാദീസു കഥം പച്ചയവിസേസഭാവോതി ആഹ ‘‘ഉതുബീജാദയോ പന…പേ… ഭാവതോ’’തി. ഉപനിസ്സയോതി ച യസ്മാ ബലവതാകാരണം അധിപ്പേതം, തസ്മാ ന ഏത്ഥ ഏകന്തേന പുരിമനിപ്ഫത്തി ഇച്ഛിതബ്ബാ. യദി ഏവം പാളിയം കഥം പുരിമഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘പുരിമപുരിമാനംയേവ പനാ’’തിആദി. തേപി വാ പരികപ്പനവസേന പുരിമനിപ്ഫന്നായേവ നാമ ഹോന്തി. ന ഹി അസംവിദിതാകാരേ വത്ഥുസ്മിം പത്ഥനാപവത്തീതി. തേനാഹ ‘‘തംസമാനലക്ഖണതായാ’’തി.

ധമ്മേതി പുഗ്ഗലസേനാസനപഞ്ഞത്തീനം ഉപാദാനഭൂതേ ധമ്മേ. അയം നയോതി പഞ്ഞത്തിമുഖേന പഞ്ഞപേതബ്ബാ തദുപാദാനഭൂതാ ധമ്മാ ഗയ്ഹന്തീതി യഥാവുത്തോ നയോ. ഏത്ഥേവാതി ‘‘സേനാസനമ്പി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതസ്മിംയേവ വചനേ. കഥം പച്ചുപ്പന്നസ്സ പകതൂപനിസ്സയഭാവോതി ചോദനായ ‘‘വക്ഖതീ’’തിആദിനാ ആഗമം ദസ്സേത്വാ യുത്തിം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനമ്പിച താദിസാനം പുബ്ബേ പകതത്താ’’തി വുത്തം. താദിസാനന്തി യാദിസാ ഉതുആദയോ പച്ചുപട്ഠിതാ, താദിസാനം തതോ പുബ്ബേ പുരേതരം പകതത്താ പകതൂപനിസ്സയയോഗ്യതായ ആപാദിതത്താ.

കസിണാദീനമ്പി ആരമ്മണൂപനിസ്സയതാ സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘ഏകച്ചായാ’തി ആഹാ’’തി. തഥാ ഹി ‘‘കസിണമണ്ഡലം ദിസ്വാ’’തിആദിനാ തസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ.

അരൂപാവചരകുസലമ്പി ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, പഗേവ കാമാവചരരൂപാവചരകുസലന്തി അധിപ്പായോ. തം പന യഥാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മിം കസിണാദിമ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അനുപ്പന്നഝാനുപ്പാദനേതി രൂപാവചരജ്ഝാനം സന്ധായാഹ, അരൂപാവചരജ്ഝാനേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തദുപ്പാദകകുസലാനന്തി തസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ ഉപ്പാദകകുസലാനം, രൂപാവചരകുസലാനന്തി അത്ഥോ. പടിസന്ധിനിയാമകസ്സാതി രൂപാവചരപടിസന്ധിനിയാമകസ്സ. ചുതിതോതി രൂപാവചരപടിസന്ധിയാ അനന്തരപച്ചയഭൂതായ ചുതിയാ. പുരിമജവനസ്സ വസേനാതി ചുതിയാ ആസന്നജവനഭാവേന. രൂപാവചരകുസലം അരൂപാവചരവിപാകസ്സാതി ഏത്ഥാപി ‘‘തദുപ്പാദകകുസലാന’’ന്തിആദിനാ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. യഥാ ച ‘‘രൂപാവചരകുസലം അരൂപാവചരവിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘കാമാവചരകുസലമ്പി തദുപ്പാദകകുസലാന’’ന്തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ലോകുത്തരവിപാകസ്സ തേഭൂമകകുസലാനമ്പി പാദകാദിവസേന ഉപനിസ്സയഭാവോ പാകടോയേവ, തഥാ തംതംഭൂമകകുസലാനം തംതംഭൂമകകിരിയാനം, കാമാവചരകുസലസ്സ രൂപാരൂപാവചരകിരിയാനം, രൂപാവചരകുസലസ്സ അരൂപാവചരകിരിയായ ഉപനിസ്സയഭാവോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം പച്ചേകം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതീ’’തിആദിനാ പകതൂപനിസ്സയോ ഉദ്ദേസവസേനേവ പാഠോ ആഗതോ, ന വിഭജനവസേനാതി ആഹ ‘‘പാളിയമ്പി…പേ… വിസ്സജ്ജിതോ’’തി. കുസലത്തികാദീസു അനുലോമാദിഭേദഭിന്നത്താ പഞ്ഹാവാരേസൂതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ.

ലോകുത്തരനിബ്ബത്തനം ഉപനിസ്സായ പരസ്സ സിനേഹുപ്പാദനേ ലോകുത്തരധമ്മാ ഉപനിസ്സയോ വിയ ഹോന്തീതി അയമേത്ഥ ലേസോ, ഭാവിനോ പന ലോകുത്തരസ്സ അകുസലാനം ഉപനിസ്സയതാ സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘ന ഇദം സാരതോ ദട്ഠബ്ബന്തി അധിപ്പായോ’’തി. രൂപാവചരാദികുസലാനന്തി രൂപാരൂപാവചരലോകുത്തരകുസലാനം ഉപ്പാദിയമാനസ്സ രൂപാവചരകുസലസ്സാതി യോജനാ. രൂപാവചരകിരിയസ്സ ച അരൂപാവചരവിപാകോ ഉപനിസ്സയോ കഥന്തി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ നിവുത്ഥാദീസു…പേ… അരഹതോ’’തി. തം തം വിപാകം പത്ഥേന്തോ തസ്സ തസ്സ വിപാകസ്സ ഹേതുഭൂതം കുസലം നിബ്ബത്തേതീതി വിപാകാനം കുസലൂപനിസ്സയതാതി ആഹ ‘‘ചതുഭൂമകാ…പേ… ഉപനിസ്സയോ’’തി. ലോകിയകുസലാനം പന ലോകുത്തരവിപാകാ ഉപനിസ്സയോ ന ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദിപീ’’തിആദിമാഹ. തേനേവ ഹി ‘‘തഥാ തേഭൂമകവിപാകോ’’തി തേഭൂമകഗ്ഗഹണം കതം. തത്ഥ തേനാതി അനാഗാമിനാ. തന്തി അരഹത്തഫലം. തസ്മാതി അദിട്ഠപുബ്ബത്താ. താനി വിയാതി സോതാപത്തിഫലാനി വിയ. തേസന്തി പുഥുജ്ജനാദീനം. ഇമസ്സാതി അനാഗാമിനോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ പുഥുജ്ജനാദീനം സന്താനേ ഝാനാദീനം സോതാപത്തിഫലാദീനം ന ഉപനിസ്സയപച്ചയോ അനുപലദ്ധപുബ്ബത്താ, ഏവം അനാഗാമിനോ ഝാനാദീനം അഗ്ഗഫലം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ അദിട്ഠപുബ്ബത്താ. തേനാഹ ‘‘ഉപലദ്ധപുബ്ബസദിസമേവ ഹി അനാഗതമ്പി ഉപനിസ്സയോ’’തി. അട്ഠകഥായം പന ഹേട്ഠിമഫലാനം കുസലൂപനിസ്സയതാ വുത്താ ഏവ.

യഥാ വിപാകാ കുസലാനം, ഏവം കിരിയാപി തേസം ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി തം നയം ദസ്സേതും ‘‘കിരിയം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദി’’ന്തിആദി വുത്തം. യോനിസോമനസികാരേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ചതുഭൂമകകുസലസ്സപി യോനിസോമനസികാരോ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ഏത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, തദത്ഥം യോനിസോമനസികാരം പവത്തേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. തന്തി യോനിസോമനസികാരം. അകുസലസ്സ ച ചതുഭൂമകവിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ യോനിസോമനസികാരോതി യോജനാ. ഏവം കിരിയസ്സപീതി യഥാ കുസലസ്സ യോനിസോമനസികാരസ്സ വസേന ഉപനിസ്സയോ വുത്തോ, ഏവം കിരിയസ്സപി യോനിസോമനസികാരസ്സ വസേന യോജേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സോ ഹി തം ഉപനിസ്സായ രാഗാദിഉപ്പാദനേ അകുസലസ്സ വുത്തനയേന കുസലാകുസലൂപനിസ്സയഭാവമുഖേന ചതുഭൂമകവിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതിയേവ. യദി കിരിയസങ്ഖാതോ…പേ… ഹോതിയേവ, അഥ കസ്മാ പകതൂപനിസ്സയവിഭജനേ കിരിയാ ന ഗഹിതാ, ഉതുഭോജനസേനാസനാനിയേവ ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മേസു…പേ… നയദസ്സനമത്തമേവാ’’തി. ഏവമാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഉപനിസ്സയപച്ചയാ’’തി ഏവമാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉപനിസ്സയപരിയായോ ഉപനിസസദ്ദോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘വിഞ്ഞാണൂപനിസം നാമരൂപം, നാമരൂപൂപനിസഞ്ച സളായതനന്തിആദികേനാ’’തി. ഏത്ഥ ഹി വിഞ്ഞാണസ്സ നാമരൂപാനം ഫസ്സരൂപാദീനം ചക്ഖായതനാദീനഞ്ച ഉപനിസ്സയഭാവോ വുത്തോതി.

ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦. ദസ്സിതമേവ നയദസ്സനവസേനാതി യോജനാ. യദി ദസ്സിതമേവ, കസ്മാ വുത്തം ‘‘സാവസേസവസേന ദേസനാ കതാ’’തി ആഹ ‘‘സരൂപേന അദസ്സിതത്താ’’തി. ‘‘യം യം ധമ്മം പുരേജാതം ആരബ്ഭ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സരൂപേന പാളിയം അദസ്സിതത്താ. ഇദ്ധിവിധാഭിഞ്ഞായ ചാതി ച-സദ്ദേന ചുതൂപപാതഞാണസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സപി ഹി രൂപധമ്മാരമ്മണകാലേ അട്ഠാരസസു യം കിഞ്ചി ആരമ്മണപുരേജാതം ഹോതി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ. ‘‘ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ’’തി ഹി വുത്തം. ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതഞാണേസു ച വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

ഇതരസ്സപി അഭാവാതി ആരമ്മണപുരേജാതസ്സപി അഭാവാ അഗ്ഗഹണം പടിസന്ധിഭാവിനോതി യോജനാ. സതിപി കസ്സചി പടിസന്ധിഭാവിനോ ആരമ്മണപുരേജാതേ വിഭൂതം പന കത്വാ ആരമ്മണകരണാഭാവതോ അവിജ്ജമാനസദിസന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഇതരസ്സപി അഭാവാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘പടിസന്ധിയാ വിയ അപരിബ്യത്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആരമ്മണമത്തഭാവതോ’’തി. സന്തീരണഭാവിനോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപി ഏകന്തേനേവ പുരേജാതപച്ചയോ രൂപാദീനി പഞ്ചാരമ്മണാനീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘മനോധാതൂനഞ്ചാ’’തിആദി ‘‘തദാരമ്മണഭാവിനോ’’തി പദസ്സ പുരതോ വത്തബ്ബോ, ഉപ്പടിപാടിയാ ലിഖിതം.

പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧. നിരവസേസദസ്സിതപുരേജാതദസ്സനവസേനാതി ‘‘ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികരൂപകായസ്സാ’’തി ഏവം നിരവസേസതോ ദസ്സിതസ്സ പുരേജാതസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ദസ്സനവസേന. പച്ചയാ ഹി ഇധ കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകാ, തേസു കാമാവചരവിപാകോ ച ചതുസമുട്ഠാനികരൂപകായസ്സ പച്ചയോ, ന ഇതരോ. തേനേവാഹ ‘‘രൂപാവചരവിപാകോ പന ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ന ഹോതീ’’തി, തസ്മാ ‘‘തസ്സേവാ’’തി വുത്തേപി യഥാരഹമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨. പകാരേഹി ഗുണിതം പഗുണം, ബഹുക്ഖത്തും പവത്തിയാ ഭാവിതന്തി അത്ഥോ. അതിസയേന പഗുണം പഗുണതരം, തതോയേവ ബലവതരം. തസ്സ ഭാവോ, തേന പഗുണതരബലവതരഭാവേന വിസിട്ഠം വിസേസപ്പത്തം. സ്വായം വിസേസോ വിപാകേ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഏതേന വിപാകാബ്യാകതതോ വിസേസേതീ’’തി.

ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩. ഏവംസഭാവാതി കമ്മപച്ചയേന ഉപകാരകസഭാവാ. സമത്ഥതാതി ആനുഭാവോ. തസ്സാതി വിപാകക്ഖന്ധകടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ ഫലസ്സ. കമ്മപച്ചയഭാവോ വുത്തോതി കമ്മപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ വുത്തോ. ഏകവോകാരേ രൂപമ്പീതി ഏകവോകാരേപി രൂപം ന ജനേതി, പഗേവ ചതുവോകാരേതി അത്ഥോ.

കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪. യഥാ ഹി രൂപഭവേ സഞ്ഞീനം തംനിബ്ബത്തിതപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേനേവ രൂപുപ്പത്തി, ഏവം അസഞ്ഞീനമ്പീതി തത്ഥ കാമാവചരകമ്മുനാ യഥാ വിപാകാനുരൂപാനം പച്ചയോ ഹോന്തോ കേസഞ്ചിയേവ ഹോതി, ന സബ്ബേസം, കത്ഥചിയേവ ഹോതി, ന സബ്ബത്ഥ, ന ഏവം വിപാകാനന്തി ആഹ ‘‘ഏകന്തേനാ’’തി. തേസം വസേനാതി തേസം വിപാകപച്ചയലാഭീനം വിപാകക്ഖന്ധാനം വസേന. ന ഹീതിആദിനാ ‘‘ഏകന്തേനാ’’തി വുത്തമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ വിഭാവേതി. ഭൂമിദ്വയവിപാകോതി കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകോ ആരുപ്പേ രൂപസ്സ ന ഹി പച്ചയോതി യോജനാ.

വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫. ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫. കേവലായ ഓജായ അജ്ഝോഹരണസ്സ അഭാവാ ‘‘അസിതപീതാദിവത്ഥൂഹി സഹ അജ്ഝോഹരിതോവാ’’തി വുത്തം. ഖാദനീയഭോജനീയപ്പഭേദേ അസിതേ താവ കബളീകാരതാ ഹോതു, പാതബ്ബാദികേ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘പാതബ്ബ…പേ… ഹോന്തീ’’തി. യേഭുയ്യവസേന വാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അനുപാലകോതി ഉപത്ഥമ്ഭകോ. ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയഭാവോ കബളീകാരാഹാരസ്സ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. കസ്മാതി ചേ? ഏത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ. സതി ഹി പച്ചയഭാവേ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനോ കബളീകാരാഹാരോ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, ന പന വുത്തം, നോചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ പന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തിവിധോപി…പേ… വുത്തോ’’തി.

ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬. ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൬. ‘‘മിസ്സകത്താ’’തി ഇദം ഇന്ദ്രിയതായ രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയാനം ഏകജ്ഝം കത്വാ ദേസിതതം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ മിസ്സകത്താതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമിസ്സകത്താതി അത്ഥോ. ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. ന സബ്ബേന സബ്ബം വജ്ജിതബ്ബന്തി യഥാ പഞ്ഹാപുച്ഛകേ അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം മിസ്സകത്താ ന ഗഹിതം, ന ഏവമിധ അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം അഗ്ഗഹിതന്തി അത്ഥോ.

അരൂപാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പച്ചയന്തരാപേക്ഖാനി ആവജ്ജനാരമ്മണാദിഅഞ്ഞപച്ചയസാപേക്ഖാനി ഇന്ദ്രിയപച്ചയാ സിയും ചക്ഖാദീനം രൂപാരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം കദാചിപി അവിനിബ്ഭുത്തഭാവസ്സ അഭാവതോ, പച്ചയന്തരസമോധാനാപേക്ഖതായ ച. യോ പന നിരപേക്ഖോതി യഥാ ചക്ഖാദീനി പച്ചയന്തരേസു സാപേക്ഖാനി, ഏവം സാപേക്ഖോ അഹുത്വാ യോ തത്ഥ നിരപേക്ഖോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഹോതി അവിനിബ്ഭുത്തധമ്മാനം യഥാ ദുവിധമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയം, സോ അത്തനോ…പേ… നത്ഥീതി യോജനാ. അവിനിബ്ഭുത്താനം തേസമ്പി ലിങ്ഗാദീനം സിയും വിനിബ്ഭുത്താനം പച്ചയുപ്പന്നാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാഭാവസ്സ അദിട്ഠത്താ. നനു ചക്ഖാദീനം വിനിബ്ഭുത്താനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ ദിട്ഠോതി? സച്ചം ദിട്ഠോ, ന പന സോ സമാനജാതിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. സതി ചേവന്തി ഏവം വുത്തപ്പകാരേ സമാനജാതിയംയേവ അവിനിബ്ഭുത്തസ്സ ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേ സതി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം. സഹയോഗേ ഹി ഇദം കരണവചനം. യദിപി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനി ലിങ്ഗാദീനം കലലാദികാലേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം ന ഫരേയ്യും തേസം തദാ അഭാവതോ. യേ പന രൂപധമ്മാ തദാ സന്തി, തേഹി അവിനിബ്ഭുത്താവ, തേസം കസ്മാ ന ഫരന്തീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേസം പനാ’’തിആദി. അബീജഭാവതോ അനിമിത്തഭാവതോ. തദനുരൂപാനന്തി കലലാദിഅവത്ഥാനുരൂപാനം അത്ഥിതം ഇച്ഛന്തി, യതോ ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി പകതിവിഭാഗോ വിഞ്ഞായതീതി തേസം അധിപ്പായോ.

കുസലജാതിയന്തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. യേ പന ‘‘കുസലജാതിക’’ന്തി പഠന്തി, തേസം പച്ചത്തേകവചനം. വിസും ഏകജാതി വാ ഭൂമി വാ ന ഹോതി തദേകദേസഭാവതോ. ഹേതുആദീസുപീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അകുസലാഹാരേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി ഏവമാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏസ നയോതി യ്വായം ‘‘ഭൂമിവസേന വുത്തേസൂ’’തിആദിനാ അരൂപേ അലബ്ഭമാനസ്സ ഇന്ദ്രിയപച്ചയസ്സ അട്ഠപനേ അത്ഥനയോ വുത്തോ, ഏസ നയോ യോജേതബ്ബോതി. തഥാ അപരിയാപന്നകുസലഹേതു, തഥാ അകുസലഹേതൂതി ഏത്ഥാപി പഠമാപരിയാപന്നകുസലഹേതു ദോമനസ്സസഹഗതാകുസലഹേതു ച വിസും ഏകജാതി ഭൂമി വാ ന ഹോന്തീതി ആരുപ്പേ അലബ്ഭമാനാപി വിസും ന ഠപിതാതി യോജേതബ്ബോ. ഏസ നയോ ‘‘അകുസലാഹാരേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി ഏവമാദീസു.

സതി സഹജാതപച്ചയത്തേ ഉപ്പാദക്ഖണേപി ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാ സിയാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സഹജാതപച്ചയത്താഭാവം സന്ധായാ’’തി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനോ സഹ ഉപ്പജ്ജമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതപച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ). തസ്സ പന സഹജാതപച്ചയത്താഭാവോ യദിപി അട്ഠകഥായം ‘‘സഹജാതപച്ചയതാ പന തസ്സ നത്ഥീ’’തി സരൂപേനേവ ദസ്സിതോ, തഥാപി തം അനനുജാനന്തോ ‘‘ഉപ്പാദ…പേ… നിവാരേതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘വക്ഖതീ’’തിആദിനാ തമത്ഥം സമത്ഥേതി. കമ്മപച്ചയസദിസന്തി ഹി ഏതേന തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ പച്ചയഭാവോ പകാസിതോ. പവത്തേചാതി ച-സദ്ദേന പടിസന്ധിയഞ്ച കടത്താരൂപസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയതോ അഞ്ഞോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ന ഹി അത്ഥീതി യോജനാ. പടിച്ചവാരാദയോ സമ്പയുത്തവാരപരിയോസാനാ ഛ വാരാ ഉപ്പാദക്ഖണമേവ ഗഹേത്വാ പവത്താ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ, ന ഠിതിക്ഖണന്തി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ച കത്വാതി ഉപ്പാദക്ഖണമേവ ഗഹേത്വാ പവത്തത്താ. ഏതേസൂതി യഥാവുത്തേസു ഛസു വാരേസു. കേചി പന ‘‘രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അനുപാലനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ന പാകടം ബലവഞ്ച യഥാ ഠിതിക്ഖണേ പച്ഛാജാതാദിപച്ചയലാഭതോ ഥിരഭാവപ്പത്തിയാസ്സ തം പാകടം ബലവഞ്ച, തസ്മാ ‘ഠിതിക്ഖണേ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൭. ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. സോമനസ്സദോമനസ്സസങ്ഖാതാനീതി സോമനസ്സദോമനസ്സപരിയായേന വുത്താനി, ഝാനങ്ഗഭാവവിസേസനതോ വാ സോമനസ്സദോമനസ്സഭൂതാനേവ സുഖദുക്ഖാനി ഝാനങ്ഗാനി, ന ഇതരസുഖദുക്ഖാനീതി ഝാനങ്ഗഭൂതാനംയേവ സുഖദുക്ഖാനം ഝാനങ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥം സോമനസ്സദോമനസ്സഗ്ഗഹണം കതം. ഇദാനി യഥാവുത്തമേവ ‘‘ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസൂ’’തിആദിനാ വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതി, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. തേനാതി വിസേസനഭൂതേന സോമനസ്സദോമനസ്സഗ്ഗഹണേന.

അഭിനിപാതമത്തത്താതി ആരമ്മണകരണമത്തഭാവതോ. ചിന്തനാപവത്തിയാ ഉപനിജ്ഝായനപവത്തിയാ. യഥാവുത്തേനേവ കാരണേനാതി ‘‘ഉപനിജ്ഝാനാകാരസ്സ അഭാവതോ’’തി ഏതേന കാരണേന. പുബ്ബേതിആദിതോ. ചത്താരി അങ്ഗാനി വജ്ജിതാനീതി സത്തസു അങ്ഗേസു ദസ്സിയമാനേസു ചത്താരി അങ്ഗാനി വജ്ജിതാനി. അട്ഠകഥാ ഹേസാതി ലേസേന അപകാസേതബ്ബതായ കാരണമാഹ. തീസുപി ഏകമേവ വത്തബ്ബം സിയാ, തംസമാനലക്ഖണതായ ഇതരേസം തിണ്ണമ്പി ഗഹണം ഹോതീതി. തിണ്ണം പന വചനേനാതി ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖാനം അഝാനങ്ഗതാദസ്സനത്ഥേന വചനേന. തതോ ഉപേക്ഖാദിതോ അഞ്ഞസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തേകഗ്ഗതായ ഝാനങ്ഗന്തി ഉദ്ധടഭാവോ ആപജ്ജതി അഝാനങ്ഗേസു അഗ്ഗഹിതത്താ. യഥാവുത്തകാരണതോതി ‘‘ഉപനിജ്ഝാനാകാരസ്സ അഭാവതോ’’തി വുത്തകാരണതോ അഞ്ഞേന കാരണേന അനുദ്ധടഭാവോ വാ ആപജ്ജതി അനുപനിജ്ഝായനസഭാവേഹി സദ്ധിം അഗ്ഗഹിതത്താ ഉപനിജ്ഝായനാകാരഭാവതോ അഞ്ഞേനേവ കാരണേന ചിത്തേകഗ്ഗതായ പാളിയം അനുദ്ധടഭാവോ ആപജ്ജതി. തംദോസപരിഹരണത്ഥന്തി യഥാവുത്തദോസവിനിമോചനത്ഥം.

യേ പനാതിആദി പദകാരമത്തദസ്സനം. സോമനസ്സാദീഹീതി സോമനസ്സദോമനസ്സഝാനങ്ഗുപേക്ഖാഹി. അവിഭൂതഭാവോ ഉപേക്ഖനം. ഉപേക്ഖാ ഹി അവിഭൂതകിച്ചാ വുത്താ. സമാനാനം കേസം? സുഖാദീനം, കേഹി? സോമനസ്സാദീഹി, കഥം? സുഖ…പേ… യുത്തതാതി യോജനാ. ന ചിത്തേകഗ്ഗതായാതി സുഖാദീഹി, തദഞ്ഞേഹി അഭിനിരോപനാദീഹി ച അനിന്ദ്രിയകിച്ചതായ ച അനുപനിജ്ഝായനകിച്ചതായ ച അസമാനതായ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ചിത്തേകഗ്ഗതായ ഝാനങ്ഗന്തി അനുദ്ധടഭാവേ കാരണം ന വത്തബ്ബന്തി. സാതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖാനീ’’തി ഏതസ്മിം അട്ഠകഥാവചനേ ന ഗഹിതാ. വിചികിച്ഛായുത്തമനോധാതുആദീസൂതി വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തചിത്തേ മനോധാതുയാ സമ്പടിച്ഛനാദീസു ച. തസ്സാപി ചിത്തേകഗ്ഗതായപി.

ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮. ദുവിധമ്പി സങ്കപ്പന്തി സമ്മാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോതി ച ഏവം അനവജ്ജസാവജ്ജഭേദേന ദുവിധമ്പി. വീരിയം സമാധിന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വിതക്കാദിഭാവസാമഞ്ഞേന സഹ ഗഹേത്വാ, ഏകേകമേവ കത്വാ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. തേഹി മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവേഹി. ഇധാതി ഇമസ്മിം മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസേ ലബ്ഭമാനാനി ച മഗ്ഗപച്ചയഭാവതോ, ച-സദ്ദേന അലബ്ഭമാനാനി ച മഗ്ഗപച്ചയത്താഭാവാ. യദി ഏവം കസ്മാ വുത്താനീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗങ്ഗവചനസാമഞ്ഞേനാ’’തി. ഏവം പരിയായനിദ്ദേസോ ഇധ കിമത്ഥിയോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി സുത്തവോഹാരോപി ദസ്സിതോ ഹോതീ’’തി. ഏവം പന ദസ്സേന്തേനാതി പരമത്ഥതോ അമഗ്ഗങ്ഗാനിപി സുത്തേ മഗ്ഗങ്ഗവോഹാരസിദ്ധിയാ ഇധ മഗ്ഗങ്ഗേഹി സഹ ദസ്സേന്തേന. ഉദ്ധരിത്വാതി പദുദ്ധാരം കത്വാ. ഇദാനി മിച്ഛാവാചാദീഹി സദ്ധിം ദ്വാദസങ്ഗാനി ന ദസ്സേതബ്ബാനി, കസ്മാതി ചേതി ആഹ ‘‘ന ഹി പാളിയം…പേ… വത്തബ്ബോ’’തി. തപ്പടിപക്ഖഭാവതോയേവ മിച്ഛാമഗ്ഗങ്ഗാനി, ന മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ വിയ സഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

പരിയായനിപ്പരിയായമഗ്ഗങ്ഗദസ്സനത്ഥേപി അത്ഥവചനേ ഏവം ന വത്തബ്ബമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പരിയായ…പേ… അധികരണാനീ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാ’’തി ഏത്ഥ പാളിഗതഅധികരണസദ്ദപതിരൂപകോ അഞ്ഞോ അധികരണസദ്ദോ പാളിഗതതദഞ്ഞസാധാരണതായ ഉഭയപദത്ഥോ ഉദ്ധടോ ‘‘അധികരണം നാമ ചത്താരി അധികരണാനീ’’തി, ഏവമിധാപി നിപ്പരിയായം ഇതരഞ്ച മഗ്ഗങ്ഗം ദസ്സേതുകാമേന പാളിഗതതദഞ്ഞസാധാരണോ മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദോ ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ, തഥാ ന കതന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ പാളിഗതോയേവ മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദോ ഉദ്ധടോ, ന തദഞ്ഞസാധാരണോ, ന ച അത്ഥുദ്ധാരമുഖേന അധിപ്പേതത്ഥോ നിയമിതോ, തസ്മാ. തേസൂതി അഹേതുകചിത്തുപ്പാദേസു. ‘‘സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമാധയോ’’തി ഏത്ഥ സങ്കപ്പവായാമസമാധയോ സമ്മാമിച്ഛാസദ്ദേഹി വിസേസേത്വാ വുത്താതി ആഹ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിആദയോ യഥാവുത്താ സന്തീ’’തി. സങ്കപ്പവായാമസമാധിപ്പത്താ പന തത്ഥ കേചി സന്തിയേവാതി. അഥ വാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോതി വുത്തപ്പകാരേ സമ്മാദിട്ഠിആദികേ അനവസേസേ സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യഥാവുത്താ’’തി. ഉപ്പത്തിട്ഠാനനിയമനത്ഥത്താ ന വിസേസനത്ഥത്താതി അധിപ്പായോ.

മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൦. വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦. സമ്പയോഗാസങ്കാവത്ഥുഭൂതോതി സമ്പയോഗാസങ്കായ അധിട്ഠാനഭൂതോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അരൂപിനോ ഹി ഖന്ധാ ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം അബ്ഭന്തരതോ നിക്ഖമന്താ വിയ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧. അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൧. യസ്മിം സതി യം ഹോതി, അസതി ച ന ഹോതി, സോ തസ്സ പച്ചയോതി യദിദം സമാസതോ പച്ചയലക്ഖണം യം സന്ധായ സുത്തേ വുത്തം ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതീ’’തി, തയിദം അത്ഥിപച്ചയേ യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിം വത്വാ അയഞ്ച നയോ നിബ്ബാനേ ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ നിബ്ബാനം അത്ഥിപച്ചയഭാവേന ന ഉദ്ധടന്തി ദസ്സേതും ‘‘നിബ്ബാനഞ്ച…പേ… ഉപകാരകം ഹോതീ’’തി ആഹ. തേന പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവോ വിസേസതോ ബ്യതിരേകമുഖേന പാകടോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. നത്ഥിഭാവോപകാരകതാവിരുദ്ധോതി നത്ഥിപച്ചയഭാവവിരുദ്ധോ. വിഗതാവിഗതപച്ചയാ വിയ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉജുപച്ചനീകഭാവേന ഠിതാ നത്ഥിഅത്ഥിപച്ചയാ. ന നിബ്ബാനം അത്ഥിപച്ചയോ നത്ഥിഭാവോപകാരകതാഅവിരോധതോ. യേ ഹി അത്ഥിപച്ചയധമ്മാ, തേ നത്ഥിഭാവോപകാരകതാവിരുദ്ധാ ഏവ ദിട്ഠാതി അധിപ്പായോ.

സതി ച ഉപ്പന്നത്തേതി സമ്ബന്ധോ. യേസം പച്ചയാ ഹോന്തി ആഹാരിന്ദ്രിയാതി യോജനാ. ഏകതോതി സഹ. സഹജാതാദിപച്ചയത്താഭാവതോതി സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതപച്ചയത്താഭാവതോ. തദഭാവോതി സഹജാതാദിപച്ചയത്താഭാവോ. ഏതേസന്തി അത്ഥിപച്ചയതാവസേന പവത്തമാനാനം ആഹാരിന്ദ്രിയാനം. ധമ്മസഭാവവസേനാതി ധമ്മതാവസേന. ധമ്മതാ ഹേസാ, യദിദം പച്ചയുപ്പന്നേഹി സഹ പുരേതരം പച്ഛാ ച ലബ്ഭമാനാ ആഹാരിന്ദ്രിയാ തേസം അത്ഥിപച്ചയാ ഹോന്തി, ന സഹജാതാദിപച്ചയാതി. യഥാ വാ ചക്ഖാദിദ്വാരാനം രൂപാദിആരമ്മണാനം സതിപി നിയതവുത്തിതായ ദ്വാരാരമ്മണതോ വിഞ്ഞാണസ്സ ഛബ്ബിധഭാവേ ആരമ്മണമനാമസിത്വാ, ദ്വാരതോ ദ്വാരമനാമസിത്വാ ആരമ്മണതോ ഛബ്ബിധതാ വുച്ചതി, ഏവമിധാപി ആഹാരിന്ദ്രിയാനം പച്ചയുപ്പന്നേഹി സതിപി സഹജാതാദിഭാവേ അരൂപക്ഖന്ധാദിവസേന സഹജാതാദിഭേദഭിന്നസ്സ അത്ഥിപച്ചയസ്സ ദസ്സിതത്താ പഞ്ഹാവാരേ ആഹാരിന്ദ്രിയാനം വസേന ആഗതേ ചതുത്ഥപഞ്ചമകോട്ഠാസഭൂതേ അത്ഥിപച്ചയവിസേസേ സഹജാതാദിഭേദം ആമസിതും ന ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘ആഹാരോ ഇന്ദ്രിയഞ്ച സഹജാതാദിഭേദം ന ലഭതീ’’തി വുത്തം, ന പന ആഹാരിന്ദ്രിയേസു സഹജാതാദിഭാവസ്സ അഭാവതോ. ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൨-൨൩-൨൪. നത്ഥിവിഗതഅവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨-൨൩. ഏത്ഥാതി നത്ഥിപച്ചയേ. നാനന്തി നാനത്തം. ഏതേനാതി അനന്തരപച്ചയതോ നത്ഥിപച്ചയസ്സ വിസേസമത്തദീപനേന ‘‘പച്ചയലക്ഖണമേവ ഹേത്ഥ നാന’’ന്തി ഇമിനാ വചനേന. അത്ഥോതി ധമ്മോ. ബ്യഞ്ജനസങ്ഗഹിതേതി ‘‘നത്ഥിപച്ചയോ വിഗതപച്ചയോ’’തി ഏവമാദിബ്യഞ്ജനേന സങ്ഗഹിതേ. പച്ചയലക്ഖണമത്തേതി ഏത്ഥ പവത്തിഓകാസദാനേന ഉപകാരകാ അരൂപധമ്മാ, വിഗതഭാവേന ഉപകാരകാതി ഏവമാദികേ പച്ചയാനം ലക്ഖണമത്തേ.

നത്ഥിവിഗതഅവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയനിദ്ദേസപകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

ആദിമപാഠോതി പുരിമപാഠോ. തഥാ ച സതീതി ദോസസ്സപി സത്തരസഹി പച്ചയേഹി പച്ചയഭാവേ സതി. അധിപതിപച്ചയഭാവോപിസ്സ അനുഞ്ഞാതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദോസസ്സപി ഗരുകരണം പാളിയം വത്തബ്ബം സിയാ’’തി. ‘‘സേസാന’’ന്തി വചനേനേവ നിവാരിതോതി കദാചി ആസങ്കേയ്യാതി തംനിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘ന ച സേസാന’’ന്തിആദി. പുരേജാതാദീഹീതി പുരേജാതകമ്മാഹാരഝാനിന്ദ്രിയമഗ്ഗവിപാകപച്ചയേഹി. തന്നിവാരണത്ഥന്തി തസ്സ യഥാവുത്തദോസസ്സ നിവാരണത്ഥം. വിസുഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാതി ലോഭമോഹാ വിപാകപച്ചയാപി ന ഹോന്തി, തഥാ ദോസോതി ഏവം വിസുഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ. ഫോട്ഠബ്ബായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണാദിപച്ചയോ ഹോന്തംയേവ പഥവീആദിസഭാവത്താ അത്തനാ സഹജാതാനം സഹജാതാദിപച്ചയാ ഹോന്തിയേവാതി വുത്തം ‘‘ഫോട്ഠബ്ബായതനസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവം ദസ്സേതീ’’തി. ‘‘സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തേ സബ്ബധമ്മേ സന്ധായാഹ ‘‘സബ്ബധമ്മാനം യഥായോഗം ഹേതാദിപച്ചയഭാവം ദസ്സേതീ’’തി. ന ഹി ഏതം…പേ… ഭാവദസ്സനം, അഥ ഖോ ഏകധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവദസ്സനം, തസ്മാ ‘‘ഏതേന ഫോട്ഠബ്ബായതനസ്സാ’’തിആദി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. രൂപാദീനന്തി രൂപായതനാദീനം.

ഭേദാതി വിസേസാ. ഭേദം അനാമസിത്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദിവിസേസം അഗ്ഗഹേത്വാ. തേ ഏവാതി യഥാവുത്തവിസേസാനം സാമഞ്ഞഭൂതേ ഖന്ധേ ഏവ. യം സന്ധായ ‘‘ഏവം ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം, തം വിഭാവേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പട്ഠാനസംവണ്ണനാ ഹേസാതി ഏതേന സുത്തേ വുത്തപരിയായമഗ്ഗഭാവേനേത്ഥ ന സക്കാ മിച്ഛാവാചാദീനം മഗ്ഗപച്ചയം വത്തുന്തി ദസ്സേതി. സേസപച്ചയഭാവോതി മഗ്ഗപച്ചയം ഠപേത്വാ യഥാവുത്തേഹി സേസേഹി അട്ഠാരസഹി പച്ചയേഹി പച്ചയഭാവോ. അധിപതിപച്ചയോ ന ഹോതീതി ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ന ഹോതി. തന്തി വിചികിച്ഛം. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേസു അഹിരികാദീസു.

ദസധാ പച്ചയാ ഹോന്തി, പുന തഥാ ഹദയവത്ഥുന്തി ഇദം അത്ഥമത്തവചനം. പാഠോ പന ‘‘ഹദയവത്ഥു തേസഞ്ചേവ വിപ്പയുത്തസ്സ ച വസേന ദസധാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി വേദിതബ്ബോ. രൂപസദ്ദഗന്ധരസായതനമത്തമേവാതി ഇദം രൂപാദീനം സഹജാതപച്ചയതായ വിയ നിസ്സയപച്ചയതായ ച അഭാവതോ, പുരേജാതപച്ചയതായ ച ഭാവതോ വുത്തം. ഏതാനീതി യഥാവുത്താനി രൂപസദ്ദഗന്ധരസാരമ്മണാനി. സബ്ബാതിക്കന്തപച്ചയാപേക്ഖാതി ‘‘ഏകധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോ’’തി ഏതസ്മിം വിചാരേ ഹേതുആദിഅതിക്കന്തപച്ചയാപേക്ഖാ ഏതേസം രൂപാദീനം അപുബ്ബതാ നത്ഥി, അഥ ഖോ ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയപച്ചയാപേക്ഖാ. ന ഹി രൂപാദീനി ഹേതുസഹജാതാധിപതിആദിവസേന പച്ചയാ ഹോന്തീതി. തസ്സാതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പുരേജാതപച്ചയഭാവതോ അപുബ്ബതാ, തസ്മാ തം ഏകൂനവീസതിവിധോ പച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. സത്തധാ പച്ചയഭാവോ യോജേതബ്ബോ, ന ഹി ഓജാ പുരേജാതപച്ചയോ ന ഹോതീതി.

അത്ഥോതി വാ ഹേതുആദിധമ്മാനം സഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേഹി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ, ഞാണേന വാ ഞാതബ്ബതോ ‘‘അത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. ആകാരോതി തസ്സേവ പവത്തിആകാരോ, യേന അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തം പന വിപ്പയുത്തം. ‘‘സത്തഹാകാരേഹീ’’തി പഠാനസ്സ കാരണമാഹ ‘‘ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ ഹീ’’തിആദിനാ.

യം കമ്മപച്ചയോ…പേ… ദട്ഠബ്ബം ആസേവനകമ്മപച്ചയാനം പച്ചയുപ്പന്നസ്സ അനന്തരട്ഠാനതായ. സഹജാതമ്പി ഹി അനന്തരമേവാതി. കോചി പനേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പകതൂപനിസ്സയസമുദായേ കോചി തദേകദേസഭൂതോ കമ്മസഭാവോ പകതൂപനിസ്സയോതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ‘‘യദിദം ആരമ്മണപുരേജാതേ പനേത്ഥ ഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയതാ ന ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, തസ്മിം, തസ്മിം വാ ആരമ്മണപുരേജാതഗ്ഗഹണേ. വത്ഥുസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ ലബ്ഭതീതി ന വത്തബ്ബാ. ന ഹി ആരമ്മണഭൂതം വത്ഥു വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഹോതി, അഥ ഖോ നിസ്സയഭൂതമേവാതി. ഇതോ ഉത്തരീതി ഏത്ഥ ‘‘ഇതോ’’തി ഇദം പച്ചാമസനം പുരേജാതം വാ സന്ധായ ആരമ്മണപുരേജാതം വാ. തത്ഥ പഠമനയം അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം ‘‘പുരേജാതതോ പരതോപീ’’തി. തേന കമ്മാദിപച്ചയേസുപി വക്ഖമാനേസു ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനം വേദിതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ദുതിയം പന നയം അനപേക്ഖിത്വാ അട്ഠകഥായം ആഗതവസേന വുത്തം ‘‘ഇതോ വാ ഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തതോ’’തി, അത്തനാ വുത്തനയേന പന ‘‘നിസ്സയിന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തതോ വാ’’തി. തത്ഥ വത്തബ്ബം സയമേവാഹ ‘‘ആരമ്മണാധിപതീ’’തിആദി. കമ്മാദീസു ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനം ന വക്ഖതി ‘‘ഇതോ ഉത്തരീ’’തിആദിനാ പഗേവ അതിദേസസ്സ കതത്താ, തസ്മാ പുരിമോയേവ പുരേജാതതോപീതി വുത്തഅത്ഥോയേവ അധിപ്പേതോ.

‘‘മഗ്ഗപച്ചയതം അവിജഹന്തോവാ’’തി ഇമിനാ ച മഗ്ഗപച്ചയോ വുത്തോതി ‘‘മഗ്ഗവജ്ജാനം നവന്ന’’ന്തി വുത്തം പച്ഛിമപാഠേ, പുരിമപാഠേ പന ‘‘മഗ്ഗപച്ചയതം അവിജഹന്തോവാ’’തി വുത്തത്താ ഏവ മഗ്ഗപച്ചയേന സദ്ധിം സഹജാതാദിപച്ചയാ ഗഹേതബ്ബാതി ‘‘ദസന്ന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ പച്ഛിമപാഠേ ‘‘ഏകാദസഹാകാരേഹീ’’തി വത്തബ്ബം, പുരിമപാഠേ ‘‘ദ്വാദസഹീ’’തി.

സമനന്തരനിരുദ്ധതായ ആരമ്മണഭാവേന ചാതി വിജ്ജമാനമ്പി വിസേസമനാമസിത്വാ കേവലം സമനന്തരനിരുദ്ധതായ ആരമ്മണഭാവേന, ന ച സമനന്തരനിരുദ്ധതാആരമ്മണഭാവസാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇമിനാ ഉപായേനാ’’തി പച്ചയസഭാഗതാദസ്സനേന പച്ചയവിസഭാഗതാദസ്സനേന ച വുത്തം പദദ്വയം ഏകജ്ഝം കത്വാ പദുദ്ധാരോ കതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹേതുആദീനം സഹജാതാനം…പേ… യോജേതബ്ബാ’’തി ആഹ. ഹേതുആരമ്മണാദീനം സഹജാതാസഹജാതഭാവേന അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗതാതി യോജനാ. ഏവമാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന പുരേജാതാനം ചക്ഖാദീനം രൂപാദീനഞ്ച പുരേജാതഭാവേന സഭാഗതാ, പവത്തിയം വത്ഥുഖന്ധാദീനം പുരേജാതപച്ഛാജാതാനം പുരേജാതപച്ഛാജാതഭാവേന വിസഭാഗതാതി ഏവമാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഹേതുനഹേതുആദിഭാവതോപി ചേത്ഥ യുഗളകതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. ഹേതുപച്ചയോ ഹി ഹേതുഭാവേന പച്ചയോ, ഇതരേ തദഞ്ഞഭാവേന. ഏവമിതരേസുപി യഥാരഹം യുഗളകതോ വേദിതബ്ബോ.

ഉഭയപ്പധാനതാതി ജനനോപത്ഥമ്ഭനപ്പധാനതാ. ഠാനന്തി പദസ്സ അത്ഥവചനം കാരണഭാവോതി വിനാപി ഭാവപച്ചയം ഭാവപച്ചയസ്സ അത്ഥോ ഞായതീതി. ഉപനിസ്സയം ഭിന്ദന്തേനാതി അനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയവിഭാഗേന വിഭജന്തേന. തയോപി ഉപനിസ്സയാ വത്തബ്ബാ ഉപനിസ്സയവിഭാഗഭാവതോ. ഉപനിസ്സയഗ്ഗഹണമേവ കാതബ്ബം സാമഞ്ഞരൂപേന. തത്ഥാതി ഏവമവട്ഠിതേ അനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയോതി ഭിന്ദനം വിഭാഗകരണം യദി പകതൂപനിസ്സയസ്സ രൂപാനം പച്ചയത്താഭാവദസ്സനത്ഥം, നനു ആരമ്മണൂപനിസ്സയഅനന്തരൂപനിസ്സയാപി രൂപാനം പച്ചയാ ന ഹോന്തിയേവാതി? സച്ചം ന ഹോന്തി, തേ പന ദസ്സിതനയാതി തദേകദേസേന ഇതരമ്പി ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആരമ്മണം…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തംസമാനഗതികത്താതി തേഹി അനന്തരാദീഹി സമാനഗതികത്താ അരൂപാനംയേവ പച്ചയഭാവതോ. തന്തി പുരേജാതപച്ചയം. തത്ഥാതി അനന്തരാദീസു പഠിത്വാ.

പച്ചയനിദ്ദേസപകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.