നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

പഞ്ചപകരണ-അനുടീകാ

ധാതുകഥാപകരണ-അനുടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ

ധാതുകഥാപകരണദേസനായ ദേസദേസകപരിസാപദേസാ വുത്തപ്പകാരാ ഏവാതി കാലാപദേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധാതുകഥാപകരണം ദേസേന്തോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തസ്സേവ അനന്തരം അദേസയീ’’തി ഹി ഇമിനാ വിഭങ്ഗാനന്തരം ധാതുകഥാ ദേസിതാതി തസ്സാ ദേസനാകാലോ അപദിട്ഠോ ഹോതി. യേ പന ‘‘വിഭങ്ഗാനന്തരം കഥാവത്ഥുപകരണം ദേസിത’’ന്തി വദന്തി, തേസം വാദം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘വിഭങ്ഗാനന്തരം…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി ആഹ.

‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദിവചനതോ (സു. നി. ൪൩൮; മഹാനി. ൨൮; ചൂളനി. നന്ദമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൭) കിലേസവിദ്ധംസനമ്പി ദേവപുത്തമാരസ്സ ബലവിധമനന്തി സക്കാ വത്തും, ‘‘അപ്പവത്തികരണവസേന കിലേസാഭിസങ്ഖാരമാരാന’’ന്തി പന വുച്ചമാനത്താ ഖന്തിബലസദ്ധാബലാദിആനുഭാവേന ഉസ്സാഹപരിസാബലഭഞ്ജനമേവ ദേവപുത്തമാരസ്സ ബലവിദ്ധംസനം ദട്ഠബ്ബം. വിസയാതിക്കമനം കാമധാതുസമതിക്കമോ. സമുദയപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവസേനാതി പഹാനാഭിസമയപരിഞ്ഞാഭിസമയാനം വസേന. നനു ചേതം പഞ്ചന്നം മാരാനം ഭഞ്ജനം സാവകേസുപി ലബ്ഭതേവാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘പരൂപനിസ്സയരഹിത’’ന്തിആദി. വീരസ്സ ഭാവോ വീരിയന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘മഹാവീരിയോതി മഹാവീരോ’’തി. മഹാവീരിയതാ ച പരിപുണ്ണവീരിയപാരമിതായ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതവീരിയാധിട്ഠാനേന അനഞ്ഞസാധാരണചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനസമ്പത്തിയാ ച വേദിതബ്ബാ. തതോ ഏവ ഹിസ്സ വീരിയാഹാനിസിദ്ധിപീതി.

ഖന്ധാദികേ ധമ്മേ അധിട്ഠായ നിസ്സായ വിസയം കത്വാ അഭിധമ്മകഥാ പവത്താതി ആഹ ‘‘അഭിധമ്മകഥാധിട്ഠാനട്ഠേന വാ’’തി. തേസം കഥനതോതി തേസം ഖന്ധാദീനം കഥാഭാവതോ. ഏതേന അത്ഥവിസേസസന്നിസ്സയോ ബ്യഞ്ജനസമുദായോ പകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ ധാതുയോ കഥീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ധാതുകഥാ, തഥാപവത്തോ ബ്യഞ്ജനത്ഥസമുദായോ. യദി ഏവം സത്തന്നമ്പി പകരണാനം ധാതുകഥാഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യദിപീ’’തിആദി. തത്ഥ സാതിസയന്തി സവിസേസം വിചിത്താതിരേകവസേന അനവസേസതോ ച ദേസനായ പവത്തത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ ധാതുകഥായ മാതികാ’’തി (ധാതു. ൫). തേനേവാഹ ‘‘ഏകദേസകഥനമേവ ഹി അഞ്ഞത്ഥ കത’’ന്തി.

ഇദാനി സാസനേ യേസു ധാതു-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ, തേസം വസേന അഞ്ഞേഹിപി അസാധാരണം ഇമസ്സ പകരണസ്സ ധാതുകഥാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖന്ധായതനധാതൂഹി വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ഖന്ധായതനധാതൂസു. മഹന്തോ പഭേദാനുഗതോ വിസയോ ഏതാസന്തി മഹാവിസയാ, ധാതുയോ, ന ഖന്ധായതനാനി അപ്പതരപദത്താ. യേന വാ സഭാവേന ധമ്മാ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹസമ്പയോഗവിപ്പയോഗേഹി ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേ ലഭന്തി, സോ സഭാവോ ധാതു. സാ ധാതു ഇധ സാതിസയം ദേസിതാതി സവിസേസം ധാതുയാ കഥനതോ ഇദം പകരണം ‘‘ധാതുകഥാ’’തി വുത്തം. സഭാവത്ഥോ ഹി അയം ധാതു-സദ്ദോ ‘‘ധാതുസോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംസന്ദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൯൮) വിയ. ധാതുഭേദന്തി ധാതുവിഭാഗം. പകരണന്തി വചനസേസോ. കുതോ പകരണ-സദ്ദോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സത്തന്നം പകരണാനം കമേന വണ്ണനായ പവത്തത്താ’’തി. തേന യോജനം കത്വാതി തേന പകരണ-സദ്ദേന ‘‘ധാതുകഥാവ പകരണം ധാതുകഥാപകരണ’’ന്തി യോജനം കത്വാ. തം ദീപനന്തി തം ധാതുകഥാപകരണസ്സ അത്ഥദീപനം, അത്ഥദീപനാകാരേന പവത്തം വണ്ണനം. ‘‘അത്ഥം ദീപയിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘തം സുണാഥാ’’തി വദന്തോ സോതദ്വാരാനുസാരേന തത്ഥ ഉപധാരണേ നിയോജേതീതി ആഹ ‘‘തംദീപനവചനസവനേന ഉപധാരേഥാതി അത്ഥോ’’തി.

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. നയമാതികാവണ്ണനാ

൧. ചുദ്ദസവിധേനാതി ചുദ്ദസപ്പകാരേന, ചുദ്ദസഹി പദേഹീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തി ഇദമേകം പദം, തഥാ ‘‘സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ’’തി. ‘‘സങ്ഗഹിതേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്ത’’ന്തിആദീനി പന തീണി തീണി പദാനി ഏകേകം പദം. ഇതരേസു പദവിഭാഗോ സുവിഞ്ഞേയ്യോവ. ഏതേഹീതി സങ്ഗഹാദിപ്പകാരേഹി. നയനം പാപനം, തം പന പവത്തനം ഞാപനഞ്ച ഹോതീതി ‘‘പവത്തീയതി ഞായന്തീ’’തി ച ദ്വിധാപി അത്ഥോ വുത്തോ. നയാ ഏവ ഉദ്ദിസിയമാനാ മാതികാ. അത്ഥദ്വയേപി പവത്തനഞാണകിരിയാനം കരണഭാവേന സങ്ഗഹാദിപ്പകാരാ നയാതി വുത്താ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഇമിനാ സങ്ഗഹാദികേന നയേനാ’’തി (ധാതു. അട്ഠ. ൧). പദാനന്തി അത്ഥദീപകാനം വചനാനം. പജ്ജതി ഏതേന അത്ഥോതി ഹി പദം. പദാനന്തി ച സംസാമിസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം, പകരണസ്സാതി പന അവയവാവയവീസമ്ബന്ധേ.

൨. അബ്ഭന്തരമാതികാവണ്ണനാ

൨. തദത്ഥാനീതി പടിച്ചസമുപ്പാദത്ഥാനി. പടിച്ച സമുപ്പജ്ജതി സങ്ഖാരാദികം ഏതസ്മാതി ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ, പച്ചേകം അവിജ്ജാദികോ പച്ചയധമ്മോ. തഥാ ഹി വുത്തം സങ്ഖാരപിടകേ ‘‘ദ്വാദസ പച്ചയാ, ദ്വാദസ പടിച്ചസമുപ്പാദാ’’തി. തേസന്തി ഖന്ധാദീനം. തഥാദസ്സിതാനന്തി ഗണനുദ്ദേസവിഭാഗമത്തേന ദസ്സിതാനം. കസ്മാ പനേത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദ്വാദസഭാവേനേവ ഗഹിതോ, നനു തത്ഥ ഭവോ കമ്മഭവാദിഭേദേന, സോകാദയോ ച സരൂപതോയേവ ഇധ പാളിയം ഗഹിതാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ‘‘പഞ്ചവീസാധികേന പദസതേനാ’’തി ഏവം വുത്തേ അട്ഠകഥാവചനേ. കമ്മഭവസ്സ ഭാവനഭാവേന, ഉപപത്തിഭവസ്സ ഭവനഭാവേന. പദത്ഥതോ പന കമ്മഭവോ ഭവതി ഏതസ്മാതി ഭവോ, ഇതരോ ഭവതി, ഭവനം വാതി. തന്നിദാനദുക്ഖഭാവേനാതി ജരാമരണനിദാനദുക്ഖഭാവേന.

‘‘സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ ധാതുകഥായ മാതികാ’’തി ഇദമ്പി ധാതുകഥായ മാതികാകിത്തനമേവാതി ‘‘സബ്ബാപി…പേ… മാതികാതി അയം ധാതുകഥാമാതികാതോ ബഹിദ്ധാ വുത്താ’’തി വചനം അസമ്ഭാവേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. പകരണന്തരഗതാ വുത്താ ധാതുകഥായ മാതികാഭാവേനാതി അത്ഥോ. കാമഞ്ചേത്ഥ മാതികാഭാവേന വുത്താ, പകരണന്തരഗതത്താ പന അഞ്ഞതോ ഗഹേതബ്ബരൂപാ ഇതോ ബഹിഭൂതാ നാമ ഹോന്തി, സരൂപതോ ഗഹിതാവ പഞ്ചക്ഖന്ധാതിആദികാ അബ്ഭന്തരാ. തേനാഹ ‘‘സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ഠപിതത്താ’’തി. മാതികായ അസങ്ഗഹിതത്താതി മാതികായ സരൂപേന അസങ്ഗഹിതത്താ, ന അഞ്ഞഥാ. ന ഹി മാതികായ അസങ്ഗഹിതോ കോചി പദത്ഥോ അത്ഥി. വികിണ്ണഭാവേനാതി ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു വിസും വിസും കിണ്ണഭാവേന വിസടഭാവേന.

൩. നയമുഖമാതികാവണ്ണനാ

൩. നയാനം സങ്ഗഹാദിപ്പകാരവിസേസാനം പവത്തി ദേസനാ, തസ്സാ വിനിഗ്ഗമട്ഠാനതായ ദ്വാരം. യഥാവുത്തധമ്മാ യഥാരഹം ഖന്ധായതനധാതുയോ അരൂപിനോ ച ഖന്ധാതി തേസം ഉദ്ദേസോ നയമുഖമാതികാ. തേനാഹ ‘‘നയാന’’ന്തിആദി. വിയുജ്ജനസീലാ, വിയോഗോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതി വിയോഗിനോ, തഥാ സഹയോഗിനോ, സങ്ഗഹാസങ്ഗഹധമ്മാ ച വിയോഗീസഹയോഗീധമ്മാ ച സങ്ഗഹാ…പേ… ധമ്മാ, സങ്ഗണ്ഹനാസങ്ഗണ്ഹനവസേന വിയുജ്ജനസംയുജ്ജനവസേന ച പവത്തനകസഭാവാതി അത്ഥോ. ചുദ്ദസപീതിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. യേഹീതി യേഹി ഖന്ധാദീഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി ച. തേ ചത്താരോതി തേ സങ്ഗഹാദയോ ചത്താരോ. സച്ചാദീഹിപീതി സച്ചഇന്ദ്രിയപടിച്ചസമുപ്പാദാദീഹിപി സഹ. യഥാസമ്ഭവന്തി സമ്ഭവാനുരൂപം, യം യം പദം സങ്ഗഹിതോ അസങ്ഗഹിതോതി ച വത്തും യുത്തം, തം തന്തി അത്ഥോ.

സോ പനാതി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ. സങ്ഗാഹകഭൂതേഹീതി സങ്ഗഹണകിരിയായ കത്തുഭൂതേഹി. തേഹീതി സച്ചാദീഹി. ന സങ്ഗഹഭൂതേഹീതി സങ്ഗഹണകിരിയായ കരണഭൂതേഹി സച്ചാദീഹി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ ന വുത്തോ. തത്ഥാപി ഹി ഖന്ധായതനധാതുയോ ഏവ കരണഭൂതാതി ദസ്സേതി. ഖന്ധാദീഹേവ സങ്ഗഹേഹീതി ഖന്ധാദീഹിയേവ സങ്ഗണ്ഹനകിരിയായ കരണഭൂതേഹി, ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി, ദ്വീഹായതനേഹി, അട്ഠഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ നിയമേത്വാ വുത്തോ. തസ്മാതി യസ്മാ സച്ചാദീനി സങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്താനി, ന സങ്ഗഹഭാവേന, ഖന്ധാദീനിയേവ ച സങ്ഗഹഭാവേന വുത്താനി, തസ്മാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ സച്ചാദയോ സങ്ഗഹവസേന ന വുത്താതി? തഥാദേസനായ അസമ്ഭവതോ. ന ഹി സക്കാ രൂപക്ഖന്ധാദീനം സമുദയസച്ചാദീഹി, സഞ്ഞാദീനം വാ ഇന്ദ്രിയാദീഹി സങ്ഗഹനയേന പുച്ഛിതും വിസ്സജ്ജിതും വാതി. തഥാ അരിയഫലാദീസു ഉപ്പന്നവേദനാദീനം സച്ചവിനിമുത്തതായ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ കതിഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതോ’’തി പുച്ഛിത്വാപി ‘‘ഏകേന സച്ചേന സങ്ഗഹിതോ’’തിആദിനാ നിയമേത്വാ സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ന സക്കാതി. യഥാസമ്ഭവന്തി യേഹി സമ്പയോഗോ, യേഹി ച വിപ്പയോഗോ, തദനുരൂപം.

രൂപം രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ വിപ്പയുത്തം ന ഹോതി, നിബ്ബാനം വാ രൂപേന. കസ്മാ? സമ്പയുത്തന്തി അനാസങ്കനീയസഭാവത്താ. ചതുന്നഞ്ഹി ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗീഭാവതോ ‘‘രൂപനിബ്ബാനേഹിപി സോ അത്ഥി നത്ഥീ’’തി സിയാ ആസങ്കാ, തസ്മാ തേസം ഇതരേഹി, ഇതരേസഞ്ച തേഹി വിപ്പയോഗോ വുച്ചതി, ന പന രൂപസ്സ രൂപേന, നിബ്ബാനേന വാ, നിബ്ബാനസ്സ വാ രൂപേന കത്ഥചി സമ്പയോഗോ അത്ഥീതി തദാസങ്കാഭാവതോ വിപ്പയോഗോപി രൂപസ്സ രൂപനിബ്ബാനേഹി, നിബ്ബാനസ്സ വാ തേന ന വുച്ചതി, അരൂപക്ഖന്ധേഹിയേവ പന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ചതൂഹേവാ’’തിആദി. അനാരമ്മണസ്സ ചക്ഖായതനാദികസ്സ. അനാരമ്മണഅനാരമ്മണമിസ്സകേഹീതി അനാരമ്മണേന സോതായതനാദിനാ അനാരമ്മണമിസ്സകേന ച ധമ്മായതനാദിനാ. മിസ്സകസ്സ ധമ്മായതനാദികസ്സ. അനാരമ്മണഅനാരമ്മണമിസ്സകേഹി ന ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. യേസം പന യേഹി ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അനാരമ്മണസ്സ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ഹി സാരമ്മണസ്സ അനാരമ്മണേന അനാരമ്മണമിസ്സകേന ച വിപ്പയോഗോ ഹോതി, ഏവം സാരമ്മണേനപി സോ ഹോതിയേവ. തേന വിയ അനാരമ്മണസ്സ അനാരമ്മണമിസ്സകസ്സ ചാതി ദട്ഠബ്ബം.

൪. ലക്ഖണമാതികാവണ്ണനാ

൪. വിസും യോജനാ കാതബ്ബാതി യോ തീഹി സങ്ഗഹോ ചതൂഹി ച സമ്പയോഗോ വുത്തോ, തം സഭാഗോ ഭാവോ പയോജേതി, യോ ച തീഹി അസങ്ഗഹോ ചതൂഹി ച വിപ്പയോഗോ വുത്തോ, തം വിസഭാഗോ ഭാവോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഗഹോ…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. യസ്സ സങ്ഗഹോ, സോ ധമ്മോ ഖന്ധാദികോ സഭാഗോ. യസ്സ അസങ്ഗഹോ, സോ വിസഭാഗോ. തഥാ സമ്പയോഗേസുപി വേദിതബ്ബം. ഇദാനി യഥാവുത്തം സഭാഗതം സരൂപതോ നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമാനഭാവോ സങ്ഗഹേ സഭാഗതാ, ഏകുപ്പാദാദികോ സമ്പയോഗേതി ഇമിനാ രുപ്പനാദിവിധുരോ അസമാനസഭാവോ അസങ്ഗഹേ വിസഭാഗതാ, നാനുപ്പാദാദികോ വിപ്പയോഗേതി അയമത്ഥോ അത്ഥസിദ്ധോതി ന വുത്തോതി.

൫. ബാഹിരമാതികാവണ്ണനാ

൫. ഏതേന ഠപനാകാരേനാതി സരൂപേന അഗ്ഗഹേത്വാ യഥാവുത്തേന പകരണന്തരമാതികായ ഇധ മാതികാഭാവകിത്തനസങ്ഖാതേന ഠപനാകാരേന. പകരണന്തരഠപിതായ മാതികായ അവിഭാഗേന പച്ഛതോ ഗഹണം ബഹി ഠപനന്തി ആഹ ‘‘ബഹി പിട്ഠിതോ ഠപിതത്താ’’തി. ഇധ അട്ഠപേത്വാതി ഇമിസ്സാ ധാതുകഥായ സരൂപേന അവത്വാ. തഥാ പകാസിതത്താതി മാതികാഭാവേന ജോതിതത്താ. ധമ്മസങ്ഗണീസീസേന ഹി ധമ്മസങ്ഗണിയം ആഗതമാതികാവ ഗഹിതാതി. യേഹി നയേഹി ധാതുകഥായ നിദ്ദേസോ, തേസു നയേസു, തേഹി വിഭജിതബ്ബേസു ഖന്ധാദീസു, തേസം നയാനം പവത്തിദ്വാരലക്ഖണേസു ച ഉദ്ദിട്ഠേസു ധാതുകഥായ ഉദ്ദേസവസേന വത്തബ്ബം വുത്തമേവ ഹോതീതി യം ഉദ്ദേസവസേന വത്തബ്ബം, തം വത്വാ പുന യഥാവുത്താനം ഖന്ധാദീനം കുസലാദിവിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ ധാതുകഥായ മാതികാ’’തി വുത്തന്തി ഏവമേത്ഥ മാതികായ നിക്ഖേപവിധി വേദിതബ്ബോ.

‘‘ഗാവീതി അയമാഹാ’’തി ഏത്ഥ ഗാവീ-സദ്ദോ വിയ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തി ഏത്ഥ പദത്ഥവിപല്ലാസകാരിനാ ഇതി-സദ്ദേന അത്ഥപദത്ഥകോ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹ-സദ്ദോ സദ്ദപദത്ഥകോ ജായതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അനിദ്ധാരിതത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സേവ വുത്തത്താ’’തി. തേന അത്ഥുദ്ധാരതോ സങ്ഗഹസദ്ദം സംവണ്ണേതീതി ദസ്സേതി. അനിദ്ധാരിതവിസേസോതി അസങ്ഗഹിതജാതിസഞ്ജാതിആദിവിസേസോ. സാമഞ്ഞേന ഗഹേതബ്ബതന്തി സങ്ഗഹസദ്ദാഭിധേയ്യതാസാമഞ്ഞേന വിഞ്ഞായമാനോ വുച്ചമാനോ വാ. ന ചേത്ഥ സാമഞ്ഞഞ്ച ഏകരൂപമേവാതി ചോദനാ കാതബ്ബാ ഭേദാപേക്ഖത്താ തസ്സ. യത്തകാ ഹി തസ്സ വിസേസാ, തദപേക്ഖമേവ തന്തി. ‘‘അത്തനോ ജാതിയാ’’തി വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘മത്തേയ്യാ’’തി വുത്തേ അത്തനോ മാതു ഹിതാതി.

ധമ്മവിസേസം അനിദ്ധാരേത്വാതി സങ്ഗഹിതതാദിനാ പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജേതബ്ബധമ്മാനം വിസേസനം അകത്വാ. സാമഞ്ഞേനാതി അവിസേസേന. ധമ്മാനന്തി ഖന്ധാദിധമ്മാനം. അവസേസാ നിദ്ധാരേത്വാതി ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിത’’ന്തിആദികാ അവസേസാ ദ്വാദസപി പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജേതബ്ബധമ്മവിസേസം നിദ്ധാരേത്വാ ധമ്മാനം പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനനയഉദ്ദേസാതി യോജനാ. നനു ച ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിത’’ന്തിആദയോപി യഥാവുത്തവിസേസം അനിദ്ധാരേത്വാ സാമഞ്ഞേന ധമ്മാനം പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനനയുദ്ദേസാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിത’’ന്തിആദി. യസ്സ അത്ഥോ ഞായതി, സദ്ദോ ച ന പയുജ്ജതി, സോ ലോപോതി വേദിതബ്ബോ, ആവുത്തിആദിവസേന വാ അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ. തേനാതി ലുത്തനിദ്ദിട്ഠേന അസങ്ഗഹിത-സദ്ദേന. സങ്ഗഹിതവിസേസവിസിട്ഠോതി ചക്ഖായതനേന ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതതാവിസേസവിസിട്ഠോ, തേന സോതായതനാദിഭാവേന അസങ്ഗഹിതോ സോതപസാദാദികോ യോ രുപ്പനസഭാവോ ധമ്മവിസേസോ. തന്നിസ്സിതോ തം ധമ്മവിസേസം നിസ്സായ ലബ്ഭമാനോ. ‘‘തേ ധമ്മാ കതിഹി ഖന്ധേഹി…പേ… ചതൂഹി ഖന്ധേഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തിആദിനാ അസങ്ഗഹിതതാസങ്ഖാതോ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ പരതോ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജിയമാനോ ഇധ ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതി. വിസേസനേ കരണവചനന്തി ഇമിനാ തസ്സ ധമ്മസ്സ യഥാവുത്തസങ്ഗഹിതതാവിസേസവിസിട്ഠതംയേവ വിഭാവേതി. ഏവമേതേ പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജേതബ്ബധമ്മവിസേസം നിദ്ധാരേത്വാ പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനനയുദ്ദേസാ പവത്താതി വേദിതബ്ബാ.

നനു ച ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഏത്താവതാപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? ന ലബ്ഭതി തസ്സ ധമ്മമത്തദീപനതോ. നയുദ്ദേസോ ഹേസോ, ന ധമ്മുദ്ദേസോ. തഥാ ഹി പാളിയം സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതന…പേ… ധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തി വത്വാ ‘‘തേ ധമ്മാ കതിഹി ഖന്ധേഹി…പേ… അസങ്ഗഹിതാ’’തി (ധാതു. ൧൭൧) പുച്ഛിത്വാ ‘‘തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹായതനേഹി അട്ഠഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി ദുതിയം അസങ്ഗഹിതപദം ഗഹിതം. അഞ്ഞഥാ ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ആയതനസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേ കതമേ’’ഇച്ചേവ നിദ്ദിസിതബ്ബം സിയാ.

ഏസ നയോതി അതിദേസേന ദസ്സിതമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘തേസുപീ’’തിആദി വുത്തം. തതിയപദേനാതി ലുത്തനിദ്ദേസേന ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തപദം സന്ധായാഹ. കത്തുഅത്ഥേ കരണനിദ്ദേസോ സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതേഹി തേഹി ധമ്മേഹി ധമ്മാനം സങ്ഗഹിതതാസങ്ഗഹിതതായ വുത്തത്താ. തഥാ ഹി തത്ഥ പാളിയം ‘‘തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ’’തി ധമ്മമുഖേനേവ സങ്ഗഹിതതാസങ്ഗഹിതതാ വുത്താ. ദുതിയതതിയേസു പന സങ്ഗഹിതതാസങ്ഗഹിതതാസങ്ഖാതവിസേസനദ്വാരേന ധമ്മാനം അസങ്ഗഹിതതാസങ്ഗഹിതതാ വുത്താതി തത്ഥ ‘‘വിസേസനേ കരണവചന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ ഹി…പേ… ധമ്മന്തരസ്സാ’’തി. തത്ഥ സഭാവന്തരേനാതി സങ്ഗഹിതതാസങ്ഗഹിതതാസങ്ഖാതേന സഭാവന്തരേന പകാരന്തരേന. സഭാവന്തരസ്സാതി അസങ്ഗഹിതതാസങ്ഗഹിതതാസങ്ഖാതസ്സ സഭാവന്തരസ്സ. ഏതേസൂതി ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു. ധമ്മന്തരേനാതി അഞ്ഞധമ്മേന. ധമ്മന്തരസ്സാതി തതോ അഞ്ഞസ്സ ധമ്മസ്സ വിസേസനം കതം. തത്ഥ ഹി അന്തരേന പകാരവിസേസാമസനം ധമ്മേനേവ ധമ്മോ വിസേസിതോതി. ആദിപദേനേവാതി ‘‘സങ്ഗഹിതേനാ’’തിആദിനാ വുത്തേന പഠമപദേനേവ. ഇതരേഹീതി ‘‘സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്ത’’ന്തിആദിനാ വുത്തേഹി ദുതിയതതിയപദേഹി. ഏത്ഥാതി ഏകാദസമാദീസു ചതൂസു. ദുതിയതതിയേസു വിയ വിസേസനേ ഏവ കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം, ന ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു വിയ കത്തുഅത്ഥേതി അധിപ്പായോ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനന്തിആദിനാ തമേവത്ഥം വിഭാവേതി.

വിവിധകപ്പനതോതി വിവിധം ബഹുധാ കപ്പനതോ, സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാനം വിസും സഹ ച വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവകപ്പനതോതി അത്ഥോ. തം പന വികപ്പനം വുത്താകാരേന വിഭജനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിഭാഗതോതി അത്ഥോ’’തി. സന്നിട്ഠാനലക്ഖണേന അധിമോക്ഖേന സമ്പയുത്തധമ്മാ ആരമ്മണേ നിച്ഛയനാകാരേന പവത്തിയാ സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്തധമ്മാ. തേ ച തേഹി സദ്ധിം തദവസിട്ഠേ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവിചികിച്ഛാസഹഗതധമ്മേ ച സങ്ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്താ ച സബ്ബേ ച ചിത്തുപ്പാദാ സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്തസബ്ബചിത്തുപ്പാദാ’’തി. ഇതരേതി ഫസ്സാദയോ. സബ്ബേസന്തി ഏകൂനനവുതിയാ ചിത്തുപ്പാദാനം. പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി സങ്ഗഹാദിവസേന പരിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ. മഹാവിസയേന അധിമോക്ഖേന. അഞ്ഞേസന്തി വിതക്കാദീനം. വചനം സന്ധായാതി ‘‘അധിമുച്ചനം അധിമോക്ഖോ, സോ സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ’’തി ധമ്മസങ്ഗഹവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. യേവാപനകവണ്ണനാ) ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ അധിമോക്ഖോ, അധിമോക്ഖപച്ചയാ ഭവോ’’തി പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ ച ആഗതം വചനം സന്ധായ. അത്ഥേ സതീതി ‘‘സന്നിട്ഠാന…പേ… സാധാരണതോ’’തി ഏവമത്ഥേ വുച്ചമാനേ. വത്തബ്ബേസൂതി സങ്ഗഹാദിപരിഗ്ഗഹത്ഥം വത്തബ്ബേസു. വുത്താ ഫസ്സാദയോ മനസികാരപരിയോസാനാ. താദിസസ്സാതി ഫസ്സാദിസദിസസ്സ സാധാരണസ്സ അധിമോക്ഖസദിസസ്സ അസാധാരണസ്സ അഞ്ഞസ്സ ധമ്മസ്സ അഭാവാ.

നനു ജീവിതിന്ദ്രിയചിത്തട്ഠിതിയോപി സാധാരണാതി? സച്ചം സാധാരണാ, അത്ഥി പന വിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയം പനാ’’തിആദി. അസമാധിസഭാവാ ബലഭാവം അപ്പത്താ സാമഞ്ഞസദ്ദേനേവ വത്തബ്ബാതി യോജനാ. സാമഞ്ഞവിസേസസദ്ദേഹി ചാതി സാമഞ്ഞവിസേസസദ്ദേഹി വത്തബ്ബാ ച സമാധിസഭാവാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ. വിസേസസദ്ദവചനീയം അഞ്ഞന്തി ബലപ്പത്തസമാധിതോ അഞ്ഞം സാമഞ്ഞസദ്ദേന ബ്യാപേതബ്ബം, വിസേസസദ്ദേന ച നിവത്തേതബ്ബം നത്ഥി സമാധിസഭാവായ ഏവ ചിത്തേകഗ്ഗതായ ഗഹിതത്താ. ന അഞ്ഞബ്യാപകനിവത്തകോ സാമഞ്ഞവിസേസോ അനഞ്ഞ…പേ… വിസേസോ, തസ്സ ദീപനതോ. തസ്സേവ ധമ്മസ്സാതി തസ്സേവ ബലപ്പത്തസമാധിധമ്മസ്സ. ഭേദദീപകേഹീതി വിസേസദീപകേഹി സമാധിബലാദിവചനേഹി വത്തബ്ബാ. വുത്തലക്ഖണാ അനഞ്ഞബ്യാപകനിവത്തകസാമഞ്ഞവിസേസദീപനാ സദ്ദാ. തതോ വിപരീതേഹി അഞ്ഞം ബ്യാപേതബ്ബം നിവത്തേതബ്ബഞ്ച ഗഹേത്വാ പവത്തേഹി സാമഞ്ഞവിസേസസദ്ദേഹേവ ന സുഖാദിസഭാവാ വേദനാ വിയ വത്തബ്ബാ. തസ്മാതി യസ്മാ അസമാധിസഭാവാ സമാധിസഭാവാതി ദ്വേധാ ഭിന്ദിത്വാ ഗഹിതാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, തസ്മാ. അസമാധിസഭാവമേവ പകാസേയ്യ വിസേസസദ്ദനിരപേക്ഖം പവത്തമാനത്താ. ഇതരോതി സമാധിബലാദികോ വിസേസസദ്ദോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അബ്ഭന്തരമാതികുദ്ദേസേ, സാധാരണേ ഫസ്സാദികേ, മഹാവിസയേ വാ അധിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസിയമാനേ. നനു ച അഭിന്ദിത്വാ ഗയ്ഹമാനാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ വേദനാ വിയ സാധാരണാ ഹോതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അഭിന്നാപി വാ’’തിആദി. ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ അവിസാഹടമാനസതാ (ധ. സ. ൧൧, ൧൫). അരൂപീനം ധമ്മാനം ആയു ഠിതീ’’തി (ധ. സ. ൧൯) വചനതോ സമാധിജീവിതിന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞധമ്മനിസ്സയേന വത്തബ്ബതാ വേദിതബ്ബാ. ന അരഹതീതി ഇധ ഉദ്ദേസം ന അരഹതി സമുഖേനേവ വത്തബ്ബേസു ഫസ്സാദീസു ഉദ്ദിസിയമാനേസൂതി അത്ഥോ.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. പഠമനയോ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധപദവണ്ണനാ

൬. ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മഭാവേന വുത്താ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ, ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ’’തിആദിനാ ച അഭിഞ്ഞാതലക്ഖണവിസയാതി ആഹ ‘‘സഭാവതോ അഭിഞ്ഞാതാന’’ന്തി. പരിഞ്ഞേയ്യതാദീതി ആദി-സദ്ദേന പഹാതബ്ബസച്ഛികാതബ്ബഭാവേതബ്ബതാ സങ്ഗയ്ഹതി. അധിപതിയാദീതി അധിപതിപച്ചയഭാവഉപട്ഠാനപദഹനാദീനി. സച്ചാദിവിസേസോ വിയാതി ദുക്ഖസച്ചാദിപരിയായോ അഭിഞ്ഞേയ്യപീളനട്ഠാദിവിസേസോ വിയ. ഏവഞ്ച കത്വാതി നയമുഖമാതികായ അഭിഞ്ഞേയ്യനിസ്സയേന വുച്ചമാനത്താ ഏവ. തേസം രൂപധമ്മാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഖന്ധഭാവേന വിയ രൂപക്ഖന്ധഭാവേന സഭാഗതാ ഹോതി, ന വേദനാക്ഖന്ധാദിഭാവേനാതി സങ്ഗഹലക്ഖണമാഹ. ഇതീതി തസ്മാ, യസ്മാ രൂപധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം രൂപക്ഖന്ധഭാവേന സഭാഗാ, തസ്മാതി അത്ഥോ. രൂപക്ഖന്ധഭാവസങ്ഖാതേന രൂപക്ഖന്ധഭാവേന അത്ഥമുഖേനേവ ഗഹണേ. സദ്ദദ്വാരേന പന ഗഹണേ രൂപക്ഖന്ധവചനസങ്ഖാതേന വാ രൂപക്ഖന്ധവചനവചനീയതാസങ്ഖാതേന. ഇദാനി തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘രൂപക്ഖന്ധോതി ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

പുരിമേനാതി രൂപക്ഖന്ധേന. സഞ്ഞാക്ഖന്ധമൂലകാതിആദീസു ‘‘പുരിമേന യോജിയമാനേ’’തിആദിം ആനേത്വാ യഥാരഹം യോജേതബ്ബം. അഭേദതോ പഞ്ചകപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം ഖന്ധപദനിദ്ദേസേ സബ്ബപച്ഛിമമേവാതി ആഹ ‘‘ഭേദതോ പഞ്ചകപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനന്തര’’ന്തി.

ആയതനപദാദിവണ്ണനാ

൪൦. യദിപി ഏകകേപി സദിസം വിസ്സജ്ജനം വിസ്സജ്ജനം സമുദയമഗ്ഗസച്ചാനം ‘‘സമുദയസച്ചം ഏകേന ഖന്ധേന…പേ… മഗ്ഗസച്ചം ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതം, ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹി ആയതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൪൧) നിദ്ദിട്ഠത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഇന്ദ്രിയപദനിദ്ദേസേ. ചക്ഖുസോതചക്ഖുസുഖിന്ദ്രിയദുകാനന്തി ചക്ഖുസോതദുകം ചക്ഖുസുഖിന്ദ്രിയദുകന്തി ഏതേസം ദുകാനം. ചക്ഖുസോതസുഖിന്ദ്രിയാനഞ്ഹി ‘‘ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതം, ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹി ആയതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഏകകേ സദിസം വിസ്സജ്ജനം. ചക്ഖുസോതിന്ദ്രിയദുകസ്സ പന ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയഞ്ച സോതിന്ദ്രിയഞ്ച ഏകേന ഖന്ധേന ദ്വീഹായതനേഹി ദ്വീഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ, ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദസഹായതനേഹി സോളസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി, ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയഞ്ച ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹായതനേഹി ദ്വീഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ, തീഹി ഖന്ധേഹി ദസഹായതനേഹി സോളസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി ചക്ഖുസുഖിന്ദ്രിയദുകസ്സ ച അസദിസം വിസ്സജ്ജനം. നാപി ദുകേഹി തികസ്സാതി ചക്ഖുസോതചക്ഖുസുഖിന്ദ്രിയാദിദുകേഹി ചക്ഖുസോതസുഖിന്ദ്രിയാദിതികസ്സ നാപി സദിസം വിസ്സജ്ജനം. ഇധാതി സച്ചപദനിദ്ദേസേ. തികേന ചാതി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗാദിതികേന ച. ‘‘പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ദ്വാദസഹായതനേഹി അട്ഠാരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ, ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി ന കേഹിചി ആയതനേഹി ന കാഹിചി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി സദിസം വിസ്സജ്ജനം.

൬. പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനാ

൬൧. അവിജ്ജാവചനേനാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാഗ്ഗഹണേന. വിസേസനം ന കത്തബ്ബം, ‘‘സബ്ബമ്പി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘കുസലാദീനമ്പീ’’തിആദിനാ. വിസ്സജ്ജനാസദിസേന സബ്ബവിഞ്ഞാണാദിസങ്ഗഹണതോ. തേസന്തി വിഞ്ഞാണാദിപദാനം. ഇധാതി ഇമസ്മിം പഠമനയേ. അകമ്മജാനമ്പി സങ്ഗഹിതതാ വിഞ്ഞായതി സദ്ദായതനസ്സപി ഗഹിതത്താ.

൭൧. ജായമാന…പേ… മാനാനന്തി ജായമാനാദിഅവത്ഥാനം ധമ്മാനം. ജായമാനാദിഭാവമത്തത്താതി നിബ്ബത്തനാദിഅവത്ഥാമത്തഭാവതോ. വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാതി അവത്ഥാഭാവതോ വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ. പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാനി, സഭാവമത്തഭൂതാനീതി പരമത്ഥധമ്മാനം അവത്ഥാഭാവമത്തഭൂതാനി. അപരമത്ഥസഭാവാനിപി രൂപധമ്മസ്സ നിബ്ബത്തിആദിഭാവതോ രുപ്പനഭാവേന ഗയ്ഹന്തി. തതോ ‘‘രൂപക്ഖന്ധസ്സ സഭാഗാനി, അരൂപാനം പന ജാതിജരാമരണാനീ’’തി ആനേത്വാ യോജനാ. ഏകേകഭൂതാനീതി യഥാ ഏകസ്മിം രൂപകലാപേ ജാതിആദീനി ഏകേകാനിയേവ ഹോന്തി, ഏവം ഏകസ്മിം അരൂപകലാപേപീതി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘രൂപകലാപജാതിആദീനി വിയാ’’തിആദി. അനുഭവനസഞ്ജാനനവിജാനനകിച്ചാനം വേദനാദീനം നിബ്ബത്തിആദിഭൂതാനിപി ജാതിആദീനി തഥാ ന ഗയ്ഹന്തീതി ആഹ ‘‘വേദിയന…പേ… അഗയ്ഹമാനാനീ’’തി. തേന വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി ജാതിആദീനം സങ്ഗഹാഭാവമാഹ. ‘‘ജാതി, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ’’തിആദിവചനതോ ജാതിആദീനമ്പി സങ്ഖതപരിയായോ അത്ഥീതി സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണകിച്ചേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന തേസം സങ്ഗഹോതി വുത്തം ‘‘സങ്ഖതാ…പേ… സഭാഗാനീ’’തി. തേനേവ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ അനേകന്തപരമത്ഥകിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ദുവിധാനീതി വുത്തപ്പകാരേന രൂപാരൂപധമ്മാനം നിബ്ബത്തിആദിഭാവേന ദ്വിപ്പകാരാനി. തേനാതി യഥാവുത്തസഭാഗത്ഥേന. തേഹി ഖന്ധാദീഹീതി രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി.

പഠമനയസങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയനയോ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൧. ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതസദ്ദാ ഭിന്നാധികരണാ ന ഗഹേതബ്ബാ വിസേസനവിസേസിതബ്ബതായ ഇച്ഛിതത്താ. യോ ഹി ധമ്മോ സങ്ഗഹിതതാവിസേസവിസിട്ഠോ അസങ്ഗഹിതോ ഹേട്ഠാ ഉദ്ദിട്ഠോ, സ്വേവ ഇധ അസങ്ഗഹിതഭാവേന പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജീയതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം തം…പേ… തദേവ ദസ്സേന്തോ’’തി ആഹ. യേ ഹി ധമ്മാ ചക്ഖായതനേന ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന ച അസങ്ഗഹിതാ, തേസംയേവ പുന ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹോ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജിതോ. തേന വുത്തം ‘‘ചക്ഖായതനേന…പേ… ആഹാ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു നയേസു വാരേസു ച. ഖന്ധാദിസങ്ഗഹസാമഞ്ഞാനന്തി ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേനാ’’തിആദിനാ അവിസേസേന വുത്താനം ഖന്ധാദിസങ്ഗഹാനം. ‘‘സാമഞ്ഞജോതനാ വിസേസേ അവതിട്ഠതീ’’തി ആഹ ‘‘നിച്ചം വിസേസാപേക്ഖത്താ’’തി. വിസേസാവബോധനത്ഥാനി പഞ്ഹബ്യാകരണാനീതി വുത്തം ‘‘ഭേദനിസ്സിതത്താ ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാന’’ന്തി. സവിസേസാവ ഖന്ധാദിഗണനാതി ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേനാ’’തിആദിനാ അവിസേസേന വുത്താപി രൂപക്ഖന്ധാദിനാ സവിസേസാവ ഖന്ധാദിഗണനാ, ഖന്ധാദിനാ സങ്ഗഹോതി അത്ഥോ. സുദ്ധാതി കേവലാ അനവസേസാ, സാമഞ്ഞഭൂതാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥാതി യഥാധികതേ ദുതിയനയേ. സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസനിദ്ദിട്ഠത്താ ആഹ ‘‘സങ്ഗഹി…പേ… നിദ്ധാരിതത്താ’’തി. തീസു സങ്ഗഹേസൂതി ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേസു തീസു. അഞ്ഞേഹീതി വുത്താവസേസേഹി ദ്വീഹി ഏകേന വാ. ഏത്തകേനേവ ദസ്സേതബ്ബാ സിയും താവതാപി സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതഭാവസ്സ പകാസിതത്താ. തേസന്തി സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതഭാവേന വുത്തധമ്മാനം. ഏവംവിധാനന്തി ‘‘ചക്ഖായതനം സോതായതന’’ന്തിആദിനാ അനിദ്ധാരിതവിസേസാനം. അസമ്ഭവാതി വുത്തപ്പകാരേന നിദ്ദിസിതും അസമ്ഭവാ. സങ്ഗഹാദിനയദസ്സനമത്തം നയമാതികായ ബ്യാപാരോ, യത്ഥ പന സങ്ഗഹാദയോ, തേ ഖന്ധാദയോ കുസലാദയോ ച തേസം വിസയഭൂതാതി തേഹി വിനാ സങ്ഗഹാദീനം പവത്തി നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘നയമാതികായ അബ്ഭന്തരബാഹിരമാതികാപേക്ഖത്താ’’തി. സങ്ഗാഹകം അസങ്ഗാഹകഞ്ചാതി വത്തബ്ബം. യോ ഹി ഇധ സങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്തോ ധമ്മോ അസങ്ഗാഹകഭാവേനപി വുത്തോയേവാതി.

‘‘യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തി, ‘‘യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തി ച യത്ഥ പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബധമ്മവിസേസനിദ്ധാരണം നത്ഥി, തത്ഥ പഠമനയേ ഛട്ഠനയേ ച ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതോ? ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തി (ധാതു. ൬), ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്തോതി? നത്ഥി. ചതൂഹി ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൨൮) ച ഏവം പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബഭാവേന. ഇതരേസൂതി ദുതിയാദിനയേസു. തസ്സ തസ്സാതി യം പുച്ഛിതബ്ബം വിസ്സജ്ജിതബ്ബഞ്ച ‘‘യേ ധമ്മാ’’തി അനിയമിതരൂപേന നിദ്ധാരിതം, തസ്സ തസ്സ ‘‘തേ ധമ്മാ’’തി നിയാമകഭാവേന.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പകരണേ. യേന യേന ചക്ഖായതനാദിനാ സങ്ഗാഹകേന. ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേസൂതി ഖന്ധായതനധാതുസങ്ഗഹേസു. തേന തേനാതി ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന. അഞ്ഞന്തി തതോ തതോ സങ്ഗാഹകതോ അഞ്ഞം. തബ്ബിനിമുത്തം സങ്ഗഹേതബ്ബാസങ്ഗഹേതബ്ബം യം ധമ്മജാതം അത്ഥി, തം തദേവ ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തി സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകഭാവേന ഉദ്ധടം. അഞ്ഞോ ധമ്മോ നത്ഥി തസ്സ സഭാഗഭാവേന സങ്ഗാഹകസ്സേവ അഭാവതോ. സിയാ പനേതം സഭാഗേന ഏകദേസേന സങ്ഗഹോതി, തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ന ച സോ…പേ… ഹോതീ’’തി. യഞ്ചാതിആദിനാ വചനന്തരം പരിഹരതി.

യദി ചാതിആദിനാപി തസ്സേവ തേന സങ്ഗഹാഭാവം പാഠാഭാവദസ്സനേന വിഭാവേതി. തത്ഥ സോ ഏവാതി യോ രൂപാദിക്ഖന്ധോ സങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്തോ, സോ ഏവ തേന രൂപാദിക്ഖന്ധേന സങ്ഗയ്ഹേയ്യ സങ്ഗഹേതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തേനേവ തസ്സ സങ്ഗഹാഭാവേ ലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ഹി സോ ഏവ തസ്സ സഭാഗോ വിസഭാഗോ ചാ’’തി. ഏകദേസാ വിയ ചക്ഖായതനാദയോ സമുദായസ്സ രൂപക്ഖന്ധാദികസ്സ. രൂപക്ഖന്ധോ ചക്ഖായതനാദീനം ന സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച സഭാഗവിസഭാഗഭാവാഭാവതോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സമുദായന്തോഗധാനന്തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ യേനാതി വിഭാഗേന. തേതി ഏകദേസാ. തേസന്തി ഏകദേസാനം. ഏത്ഥ തദന്തോഗധതായ വിഭാഗാഭാവോ, വിഭാഗാഭാവേന സഭാഗവിസഭാഗതാഭാവോ, തേന സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകതാഭാവോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ.

യഥാ സബ്ബേന സബ്ബം സഭാഗവിസഭാഗാഭാവേന ഏകദേസാനം സമുദായോ സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച ന ഹോതി, ഏവം ഏകദേസസഭാഗവിസഭാഗാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാതിആദി ഉദാഹരണദസ്സനേന യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണം. ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗാഹകം അസങ്ഗാഹകഞ്ചാതി യോജനാ. തഥാ സേസേസുപി. ന ഹി ഏകദേസ…പേ… വിസഭാഗം യേന സമുദായോ സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച സിയാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച സങ്ഗാഹകത്തം താവ മാ ഹോതു, അസങ്ഗാഹകത്തം പന കസ്മാ പടിക്ഖിപീയതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പരാമസതി. അത്തതോ അഞ്ഞസ്സ, അത്തനി അന്തോഗധതോ അഞ്ഞസ്സ, അത്തേകദേസസഭാഗതോ അഞ്ഞസ്സ സതിപി അസങ്ഗാഹകത്തേതി യോജനാ. തം പനേതം ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ അസങ്ഗഹിതോ ച ന ഹോതീ’’തിആദിനാ വുത്തേ തയോ പകാരേ സന്ധായ വുത്തം. സങ്ഗാഹകത്തമേവ ഏതേസം നത്ഥീതി ഏതേസം അത്താ, അത്തനി അന്തോഗധോ, അത്തേകദേസസഭാഗോ ചാതി വുത്താനം സങ്ഗാഹകഭാവോ ഏവ നത്ഥി സഭാഗാഭാവതോ. തേന വുത്തം ‘‘ന ഹി സോ ഏവ തസ്സ സഭാഗോ’’തിആദി. യേനാതി സങ്ഗാഹകത്തേന. ഏവരൂപാനന്തി യഥാവുത്താനം തിപ്പകാരാനം അഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം സതിപി വിസഭാഗഭാവേതി അധിപ്പായോ.

തേനാതി ‘‘ധമ്മായതന’’ന്തിആദിനാ വചനേന. ഏകദേസസ്സ വേദനാക്ഖന്ധാദികസ്സ സമുദായസ്സ ധമ്മായതനസ്സ സങ്ഗാഹകത്തം ഏകദേസേന സമുദായസ്സ സങ്ഗഹിതഭാവന്തി അത്ഥോ, സമുദായസ്സ രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസസ്സ ചക്ഖായതനസ്സ സോതായതനസ്സ ച സങ്ഗാഹകത്തം സമുദായേന ഏകദേസസ്സ സങ്ഗഹിതഭാവന്തി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏവം ന ദസ്സേതി, അഥ കിം ദസ്സേതീതി ആഹ ‘‘ചതുക്ഖന്ധഗണനഭേദേഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ചതുക്ഖന്ധഗണനഭേദേഹീതി രൂപാദിചതുക്ഖന്ധഗണനവിഭാഗേഹി. പഞ്ചധാതി രൂപാദിചതുക്ഖന്ധസങ്ഗഹോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസങ്ഗഹോതി ഏവം പഞ്ചപ്പകാരേന ഭിന്നതം. തേനാഹ ‘‘ഗണേതബ്ബാഗണേതബ്ബഭാവേനാ’’തി. ‘‘ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തിആദീസു കരണത്ഥേ കരണവചനം, ന കത്തുഅത്ഥേതി കത്വാ ആഹ ‘‘സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകനിരപേക്ഖാന’’ന്തി. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മകരണമത്തസബ്ഭാവാ’’തി. ദുതിയാദയോ പന നയാ. അഗണനാദിദസ്സനാനീതി അഗണനഗണനദസ്സനാനി. നനു ച ദുതിയാദീസു ഗണനാദീനിപി വിജ്ജന്തീതി? സച്ചം വിജ്ജന്തി, താനി പന വിസേസനഭൂതാനി അപ്പധാനാനീതി വിസേസിതബ്ബഭൂതാനം പധാനാനം വസേനേവം വുത്തം. ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിനാ കത്തുആദയോ നിദ്ദിട്ഠാതി ആഹ ‘‘കത്തുകരണകമ്മത്തയസബ്ഭാവാ’’തി.

തഥാ തഥാതി തേന തേന രൂപക്ഖന്ധാദിപ്പകാരേന. തംതംഖന്ധാദിഭാവാഭാവോ സഭാഗവിസഭാഗതാതി രൂപധമ്മാദീനം രൂപക്ഖന്ധാദിഭാവോ സഭാഗതാ, വേദനാക്ഖന്ധാദിഅഭാവോ വിസഭാഗതാതി അത്ഥോ. യഥാനിദ്ധാരിതധമ്മദസ്സനേതി ‘‘യേ ധമ്മാ, തേ ധമ്മാ’’തി നിദ്ധാരിതപ്പകാരധമ്മനിരൂപനേ. സങ്ഗാഹകസങ്ഗഹേതബ്ബാനന്തി ചക്ഖായതനാദികസ്സ സങ്ഗാഹകസ്സ സോതായതനാദികസ്സ ച സങ്ഗഹേതബ്ബസ്സ. സമാനക്ഖന്ധാദിഭാവോതി ഏകക്ഖന്ധാദിഭാവോ, രൂപക്ഖന്ധാദിഭാവോതി അത്ഥോ. തദഭാവോതി തസ്സ സമാനക്ഖന്ധാദിഭാവസ്സ അഭാവോ അഞ്ഞക്ഖന്ധാദിഭാവോ. അയന്തി യ്വായം പഠമനയേ തഥാ തഥാ ഗണേതബ്ബാഗണേതബ്ബതാസങ്ഖാതോ ദുതിയാദിനയേസു യഥാവുത്താനം സമാനക്ഖന്ധാദിഭാവാഭാവസങ്ഖാതോ തംതംഖന്ധാദിഭാവാഭാവോ വുത്തോ, അയമേതേസം ദ്വിപ്പകാരാനം നയാനം സഭാഗവിസഭാഗതാസു വിസേസോ.

സമുദയസച്ചസുഖിന്ദ്രിയാദീതി ആദി-സദ്ദേന മഗ്ഗസച്ചദുക്ഖിന്ദ്രിയാദി സങ്ഗയ്ഹതി. അസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോതി സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠസ്സ അസങ്ഗാഹകത്തസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി സക്കാ ‘‘സമുദയസച്ചേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തിആദി വത്തും. ദുക്ഖസച്ചസദിസാനി അബ്യാകതപദാദീനി. ഇതരേഹീതി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗാഹകത്താസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ന ഉദ്ധടാനീതി യോജനാ. ഏവന്തിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തം. ന രൂപക്ഖന്ധോതി ന സബ്ബോ രൂപക്ഖന്ധധമ്മോതി അത്ഥോ.

‘‘ഖന്ധപദേനാ’’തി ഇദം കരണത്ഥേ കരണവചനം, ന കത്തുഅത്ഥേതി ആഹ ‘‘ഖന്ധപദസങ്ഗഹേനാതി അത്ഥോ’’തി. തേനേവസ്സ കത്തുഅത്ഥതം പടിസേധേതും ‘‘ന സങ്ഗാഹകേനാ’’തി വുത്തം. കരണം പന കത്തുരഹിതം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘കേനചി സങ്ഗാഹകേനാതി ഇദം പന ആനേത്വാ വത്തബ്ബ’’ന്തി. സങ്ഗാഹകേസു ന യുജ്ജതി ന സങ്ഗഹേതബ്ബേസൂതി അധിപ്പായോ. രൂപക്ഖന്ധധമ്മാ ഹി ‘‘യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തി വുത്താതി. സമുദായേ വുത്തവിധി തദവയവേപി സമ്ഭവതീതി ചോദനം സമുട്ഠാപേന്തോ ‘‘ഏതേന നയേനാ’’തിആദിമാഹ. പടിയോഗീനിവത്തനം ഏവ-സദ്ദേന കരീയതീതി ആഹ ‘‘ന ഹി അഞ്ഞമത്തനിവാരണം ഏവ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ’’തി. തേനാഹ ‘‘സങ്ഗാഹകതോ അഞ്ഞനിവാരണം ഏവ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ’’തി. സോ ച…പേ… പേക്ഖന്തി ഇമിനാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. സങ്ഗാഹകാപേക്ഖത്തേ ഹി ‘‘സോ ചാ’’തിആദിവചനസ്സ ‘‘ചക്ഖായതനേന രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ’’തി ഏത്ഥ ചക്ഖായതനം സങ്ഗാഹകന്തി യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ഇദാനി തം അസമ്ഭവം വിഭാവേന്തോ ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥാതി ‘‘അഡ്ഢേകാദസഹി ആയതനധാതൂഹീ’’തി ഏത്ഥ. ‘‘രൂപക്ഖന്ധേനാ’’തി ആനേത്വാ വത്തബ്ബം ആയതനധാതുവിസേസനത്ഥം. ന സോ ഏവ തസ്സ, സമുദായോ വാ തദേകദേസാനം സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോതി ആഹ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… ന ഹോതീ’’തി. ഇമിനാ പരിയായേനാതി യസ്മാ വുത്തപ്പകാരം സങ്ഗാഹകത്തം നത്ഥി ‘‘യേന സങ്ഗഹിതസ്സ അസങ്ഗാഹകം സിയാ’’തി ഇമിനാ പരിയായേന. അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവോ വുത്തോ അട്ഠകഥായം (ധാതു. അട്ഠ. ൧൭൧) ‘‘സോ ച…പേ… നത്ഥീ’’തി. സങ്ഗഹിതതായാതി നിപ്പരിയായേന സങ്ഗഹിതഭാവേന അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവോ വുത്തോതി ന യുജ്ജതീതി യോജനാ. സാ സങ്ഗഹിതതാതി അത്തനാ അത്തനോ, അത്തേകദേസാനം വാ സങ്ഗഹിതതാ. തേനാതി രൂപക്ഖന്ധേന. തേസന്തി രൂപക്ഖന്ധതദേകദേസാനം. അത്ഥി ച വിപ്പയുത്തതാ വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി. ചക്ഖായതനാദീഹി വിയാതി വിസദിസുദാഹരണം. ഏതേഹി രൂപവേദനാക്ഖന്ധാദീഹി അഞ്ഞേഹി ച ഏവരൂപേഹി. ഏതാനി അഞ്ഞാനി ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തേനേവ തസ്സ സങ്ഗഹിതത്താഭാവദസ്സനേന ഹേട്ഠാ ദസ്സിതേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വാരേ. അഗ്ഗഹണേതി അകഥനേ, അദേസനായന്തി അത്ഥോ. സമുദയസച്ചാദീസൂതി സമുദയസച്ചസുഖിന്ദ്രിയാദീസു യുജ്ജേയ്യ തം കാരണം. കസ്മാ? തേഹി സമുദയസച്ചാദീഹി ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതേ ധമ്മജാതേ സതി തസ്സ ആയതനസങ്ഗഹാദീഹി അസങ്ഗഹിതത്തസ്സ അഭാവതോ. രൂപക്ഖന്ധാദീഹീതി രൂപക്ഖന്ധവേദനാക്ഖന്ധാദീഹി. സങ്ഗഹിതമേവ നത്ഥി, കസ്മാ? ‘‘സോ ഏവ തസ്സ സങ്ഗാഹകോ ന ഹോതീ’’തി വുത്തോവായമത്ഥോ. യദിപി രൂപക്ഖന്ധാദിനാ രൂപക്ഖന്ധാദികസ്സ അത്തനോ…പേ… നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്സ പന വേദനാക്ഖന്ധാദികസ്സ രൂപക്ഖന്ധാദിനാ സങ്ഗഹിതത്താഭാവേന അസങ്ഗഹിതത്തം അത്ഥീതി യോജനാ. ഉഭയാഭാവോതി സങ്ഗഹിതത്താസങ്ഗഹിതത്താഭാവോ. ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വാരേ. ധമ്മായതനജീവിതിന്ദ്രിയാദീനന്തി ധമ്മായതനാദീനം ഖന്ധചതുക്കസങ്ഗാഹകത്തേ, ജീവിതിന്ദ്രിയാദീനം ഖന്ധദുകസങ്ഗാഹകത്തേതി യോജനാ. പാളിയം അനാഗതത്താ ‘‘സതീ’’തി സാസങ്കം വദതി. ആദി-സദ്ദേന പഠമേന ധമ്മധാതുസളായതനാദീനം സുഖിന്ദ്രിയാദീനഞ്ച, ദുതിയേന ഏകക്ഖന്ധസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സുഖിന്ദ്രിയഞ്ഹി വേദനാക്ഖന്ധസ്സേവ സങ്ഗാഹകം. തേസന്തി ഖന്ധചതുക്കഖന്ധദുകാദീനം അസങ്ഗഹിതതാ ന നത്ഥി അത്ഥേവാതി തസ്സാ അഭാവോ അനേകന്തികോ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി ‘‘രൂപക്ഖന്ധാദീഹി പനാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന.

തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ പുബ്ബേ വുത്തേ സനിദസ്സനസപ്പടിഘപദേ. നിവത്തേത്വാ ഗണ്ഹന്തോതി പുബ്ബേ വുത്തം പടിനിവത്തേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ പച്ചാമസന്തോ. തദവത്തബ്ബതാതി തേസം സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകസങ്ഗഹിതത്താസങ്ഗഹിതത്താനം അവത്തബ്ബതാ. അസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ഏവ…പേ… ന സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോതി യസ്മാ നേസം അസങ്ഗാഹകത്തം വിയ സങ്ഗാഹകത്തമ്പി നത്ഥി, തതോ ഏവ സങ്ഗഹിതത്താസങ്ഗഹിതത്തമ്പീതി ദസ്സേതി.

ദുതിയനയസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയനയോ അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൯. രൂപക്ഖന്ധേന ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകദേസസഭാഗതാ സമുദായസഭാഗതാ ന ഹോതി, തസ്മാ. തേനാതി രൂപക്ഖന്ധേന. താനീതി വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയനിബ്ബാനാനി. യഥാ ച ഏകദേസവിസഭാഗതായ ന സങ്ഗഹിതതാ, ഏവം ഏകദേസസഭാഗതായ അസങ്ഗഹിതതാപി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദിമാഹ. സങ്ഗഹിതാനേവ ന ന ഹോന്തീതി യോജനാ. തേതി വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയനിബ്ബാനസുഖുമരൂപധമ്മാ. തേഹീതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദീഹി. ന കഥഞ്ചി സമ്മിസ്സാതി കേനചിപി പകാരേന ന സമ്മിസ്സാതി അസമ്മിസ്സതായ സങ്ഗഹിതത്താഭാവം സാധേതി. രൂപക്ഖന്ധേന വിയ…പേ… ന ഹോതീതി യഥാ രൂപക്ഖന്ധേന സഭാഗതാഭാവതോ നിബ്ബാനം ന കേനചിപി സങ്ഗഹണേന സങ്ഗഹിതം, ഏവം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദീഹി തം ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതം ന ഹോതീതി ഖന്ധസങ്ഗഹാഭാവോ പാകടോ വുത്തോവാതി ഏവം വുത്തം.

ഏവരൂപാനന്തി രൂപക്ഖന്ധവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദീനം. ന ഹി നിബ്ബാനം സന്ധായ ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തി സക്കാ വത്തും. തേന വുത്തം ‘‘സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ഏവാ’’തി. തഥാ ‘‘അബ്യാകതേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തിആദി ന സക്കാ വത്തും താദിസസ്സ ധമ്മസ്സ അഭാവതോതി ആഹ ‘‘സനിബ്ബാന…പേ… ഭാവതോവാ’’തി. അഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. കഞ്ചീതി കഞ്ചി ധമ്മജാതം. തേതി അബ്യാകതധമ്മാദയോ. അത്തനോതി അബ്യാകതധമ്മാദിം സന്ധായാഹ. ഏകദേസോതി രൂപക്ഖന്ധാദി. അത്തേകദേസസഭാഗോതി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി ധമ്മായതനധമ്മധാതുപരിയാപന്നതായ തദേകദേസസഭാഗോ. അസങ്ഗഹിതസങ്ഗാഹകത്താതി ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാനം സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീനം ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗാഹകത്താതി അത്ഥോ.

വിസഭാഗക്ഖന്ധനിബ്ബാനസമുദായത്താ ഖന്ധസങ്ഗഹേന ധമ്മായതനേന ന കോചി ധമ്മോ സങ്ഗഹിതോ അത്ഥീതി യോജനാ. ഏതസ്സാതി ‘‘ധമ്മായതനേന സങ്ഗഹിതാ’’തി ഏതസ്സ പദസ്സ ധമ്മായതനഗണനേന സങ്ഗഹിതാതി അത്ഥോ. ഓളാരികരൂപസമ്മിസ്സം ധമ്മായതനേകദേസം.

തതിയനയഅസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥനയോ സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൧. തിണ്ണം സങ്ഗഹാനന്തി ഖന്ധായതനധാതുസങ്ഗഹാനം. സങ്ഗഹണപുബ്ബം അസങ്ഗഹണം, അസങ്ഗഹണപുബ്ബം സങ്ഗഹണഞ്ച വുച്ചമാനം സങ്ഗഹണാസങ്ഗഹണാനം പവത്തിവിസേസേന വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഗഹണാ…പേ… ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി. സങ്ഗഹാഭാവകതോ അസങ്ഗഹോ സങ്ഗഹഹേതുകോ സങ്ഗഹസ്സ പവത്തിവിസേസോയേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഗഹണപ്പവത്തിവിസേസവിരഹേ’’തി. കേനചി സമുദയസച്ചാദിനാ തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നേന ധമ്മവിസേസേന പുന തഥേവ സങ്ഗഹിതോ സോ ഏവ സമുദയസച്ചാദികോ ധമ്മവിസേസോ സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതോ. സങ്ഗാഹകത്താഭാവസബ്ഭാവാ സങ്ഗാഹകഭാവേന ന ഉദ്ധടാ, ന അസങ്ഗാഹകത്താ ഏവ. യഥാ ഹി തീഹി സങ്ഗഹേഹി ന സങ്ഗാഹകാ, ഏവം ദ്വീഹി, ഏകേനപി സങ്ഗഹേന ന സങ്ഗാഹകാ ഇധ ന ഉദ്ധടാ. തേഹി സങ്ഗഹിതാതി തേഹി തീഹി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാ ധമ്മാ. യസ്സാതി യസ്സ അത്തനോ സങ്ഗാഹകസ്സ.

സകലവാചകേനാതി അനവസേസം ഖന്ധാദിഅത്ഥം വദന്തേന. തേന ഖന്ധാദിപദേനാതി ‘‘തേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ തേന ഖന്ധാദിപദേനാതി ഏവം യോജേതബ്ബം. ഏവം പന അയോജേത്വാ ‘‘യം അത്തനോ സങ്ഗാഹകം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ, തം അഞ്ഞം സങ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥീ’’തി ഏവം ന സക്കാ വത്തും. കസ്മാതി ചേ? ന ഹി യേന സമുദയസച്ചാദിനാ യം സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നം ധമ്മജാതം ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതം, തേനേവ സമുദയസച്ചാദിനാ തസ്സ തദവസിട്ഠസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മസ്സ, ന ച തസ്സേവ കേവലസ്സ സമുദയസച്ചാദികസ്സ സങ്ഗഹോ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജിതോതി യോജനാ, അഥ ഖോ തേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മേന ഫസ്സാദിനാ. സങ്ഗഹിതസ്സാതി സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠസ്സാതി അത്ഥോ. തസ്മാ അത്തനോ സങ്ഗാഹകം സകലക്ഖണാദിം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തേന ഖന്ധാദിപദേന യം സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ, തം താദിസം നത്ഥീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാ സദ്ദോ ച ഖന്ധോ ആയതനഞ്ചാതി വേദനാ വിസും ഖന്ധോ, സദ്ദോ ച വിസും ആയതനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞേന ഖന്ധന്തരാദിനാ. അസമ്മിസ്സന്തി അബ്യാകതദുക്ഖസച്ചാദി വിയ അമിസ്സിതം. ന ഹി…പേ… ഏത്ഥാതി സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠേന ധമ്മേന യോ ധമ്മോ സങ്ഗഹിതോ, തസ്സ സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠോയേവ യോ സങ്ഗഹോ, സോ ന ഏത്ഥ വാരേ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജിതോ ച. സങ്ഗഹോവാതി കേവലോ സങ്ഗഹോ, ന കത്താപേക്ഖോതി അത്ഥോ. ന സങ്ഗാഹകേനാതി ഇദം യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിവത്തിതസ്സ ദസ്സനം. ന ഹീതിആദി തംസമത്ഥനം.

ചതുത്ഥനയസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചമനയോ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൩. വുത്തനയേനാതി യസ്മാ സങ്ഗഹപ്പവത്തിവിസേസവിരഹിതോ അസങ്ഗഹിതധമ്മവിസേസനിസ്സിതോ പഞ്ചമനയോ, തസ്മാ യോ ഏത്ഥ കേനചി അസങ്ഗഹിതേന ധമ്മവിസേസേന പുന അസങ്ഗഹിതോ ധമ്മവിസേസോ അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതോ അസങ്ഗഹിതതായ പുച്ഛിതബ്ബോ വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ച. തമേവ താവ യഥാനിദ്ധാരിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധ…പേ… അസങ്ഗഹിതാ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ഖന്ധ…പേ… അസങ്ഗഹിതാതി ആഹാ’’തി ചതുത്ഥനയേ വുത്തനയാനുസാരേന. യഥാനിദ്ധാരിതധമ്മദസ്സനന്തി പാളിയം നിദ്ധാരിതപ്പകാരധമ്മദസ്സനം. സഹ സുഖുമരൂപേനാതി സസുഖുമരൂപം, തേന സുഖുമരൂപേന സദ്ധിം ഗഹിതം വിഞ്ഞാണം, തേന സഹിതധമ്മസമുദായാ സസുഖുമ…പേ… ദായാ. കേ പന തേതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖസച്ചാ’’തിആദി. കേസഞ്ചീതി നിബ്ബാനചക്ഖായതനാദീനം. തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി. പരിപുണ്ണസങ്ഗഹേഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗാഹകാ പരിപുണ്ണസങ്ഗഹാസങ്ഗാഹകാ. അബ്യാകതധമ്മസദിസാ നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബനേവസേക്ഖാനാസേക്ഖാദയോ. ഇതരേതി രൂപക്ഖന്ധാദയോ. തബ്ബിപരിയായേനാതി വുത്തവിപരിയായേന, തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹേതബ്ബസ്സ അത്ഥിതായ പരിപുണ്ണസങ്ഗഹാസങ്ഗാഹകത്താതി അത്ഥോ.

അസങ്ഗാഹകേസു നിബ്ബാനം അന്തോഗധം, തസ്മാ തം അനിദസ്സനഅപ്പടിഘേഹി അസങ്ഗഹേതബ്ബം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന ച തദേവ തസ്സ അസങ്ഗാഹക’’ന്തി. ‘‘വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ’’തിആദയോ നവ പഞ്ഹാ ദുതിയപഞ്ഹാദയോ, തേ പഠമപഞ്ഹേന സദ്ധിം ദസ, നാമരൂപപഞ്ഹാദയോ പന ചതുവീസതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബേപി ചതുത്തിംസ ഹോന്തീ’’തി. രൂപക്ഖന്ധാദിവിസേസകപദന്തി ‘‘രൂപക്ഖന്ധേനാ’’തിആദിനാ അസങ്ഗാഹകത്തേന വിസേസകം രൂപക്ഖന്ധാദിപദം. പുച്ഛായാതി ച പുച്ഛനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ‘‘രൂപക്ഖന്ധേനാ’’തിആദി സബ്ബമ്പി വാ വിഞ്ഞാപേതും ഇച്ഛിതഭാവേന വചനം പഞ്ഹഭാവതോ പുച്ഛാ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പഞ്ഹാ പനേത്ഥ…പേ… ചതുത്തിംസ ഹോന്തീ’’തി. തേ ഹി ലക്ഖണതോ ദസ്സിതാതി തേ നിദ്ധാരിതധമ്മാ തേനേവ അസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതതായ നിദ്ധാരണസങ്ഖാതേന ലക്ഖണേന ദസ്സിതാ.

തദേവാതി ഏവ-സദ്ദേനാതി ‘‘തദേവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദേന. ‘‘യം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം പദം, തം ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഖന്ധാദീഹേവാ’’തി അവധാരണം നിപ്പയോജനം പകാരന്തരസ്സ അഭാവതോ. ‘‘തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി ഹി വുത്തം. തഥാ ‘‘അസങ്ഗഹിതമേവാ’’തി സങ്ഗഹിതതാനിവത്തനസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. തദേവാതി പന ഇച്ഛിതം ഉദ്ധടസ്സേവ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതഭാവസ്സ അവധാരേതബ്ബത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കദാചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സാതി അനുദ്ധടസ്സ. അനിയതതം ദസ്സേതീതി ഇദം അവധാരണഫലദസ്സനം. നിയമതോതി സക്കാ വചനസേസോ യോജേതുന്തി ഇദമ്പി ഏവ-കാരേന സിദ്ധമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും വുത്തം. യതോ ഹി ഏവ-കാരോ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ നിയമോതി. ഏവംപകാരമേവാതി പുച്ഛായ ഉദ്ധടപ്പകാരമേവ, യം പകാരം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം, തംപകാരമേവാതി അത്ഥോ. തസ്സാതി അസങ്ഗഹിതസ്സ. അഞ്ഞസ്സാതി പുച്ഛായ അനുദ്ധടപ്പകാരസ്സ. ഏതേന യോ പുച്ഛായ ഉദ്ധടോ തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതോ, തസ്സേവ ഇധ പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബഭാവോ, ന അഞ്ഞസ്സാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘പുച്ഛായ ഉദ്ധടഞ്ഹീ’’തിആദി. ആയതനധാതുസങ്ഗഹവസേന ചേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധാദീനം അഞ്ഞസഹിതതാ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാദീനം അസഹിതതാ ച വേദിതബ്ബാ.

അവസേസാ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ നിബ്ബാനഞ്ച സകലേന രൂപക്ഖന്ധേന തേസം സങ്ഗഹോ നത്ഥീതി ‘‘സങ്ഗഹിതാ’’തി ന സക്കാ വത്തും, ഏകദേസേന പന സങ്ഗഹോ അത്ഥീതി ‘‘അസങ്ഗഹിതാ ന ഹോന്തീതി ഏവം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ‘‘രൂപധമ്മാവാ’’തി നിയമനം പുച്ഛായ ഉദ്ധടഭാവാപേക്ഖന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പുച്ഛായ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘അനുദ്ധടാ വേദനാദയോപി ഹി അസങ്ഗഹിതാ ഏവാ’’തി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പഞ്ചമനയനിദ്ദേസേ. പഠമേ നയേതി പഠമേ അത്ഥവികപ്പേ. തഥാ ദുതിയേതി ഏത്ഥാപി. രൂപവിഞ്ഞാണേഹീതി അസുഖുമരൂപധമ്മേഹി വിഞ്ഞാണേന ചാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓളാരിക…പേ… അത്ഥോ’’തി ആഹ. കഥം പന രൂപധമ്മാതി വുത്തേ ഓളാരികരൂപസ്സേവ ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘രൂപേകദേസോ ഹി ഏത്ഥ രൂപഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോ’’തി.

൧൯൬. അസങ്ഗാഹകന്തി ‘‘ചക്ഖായതനേന…പേ… അസങ്ഗഹിതാ’’തി ഏവം അസങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്തം പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജേതബ്ബഭാവേന വുത്തമ്പി കാമം വേദനാദീഹേവ ചതൂഹി അസങ്ഗഹിതം, തം പന ന ചക്ഖായതനമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖായതനേന പനാ’’തിആദി വുത്തം. യേഹി ധമ്മേഹീതി ഖന്ധാദീസു യേഹി. സബ്ബം ധമ്മജാതം തേവ രൂപാദികേ ധമ്മേ ഉദാനേതി പാളിയം. കസ്മാ പനേതം ഉദാനേതീതി ആഹ ‘‘സദിസവിസ്സജ്ജനാ’’തിആദി. പഠമേന ഉദാനേന. ദ്വേതി ‘‘ബാഹിരാ ഉപാദാ ദ്വേ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ദ്വേ-സദ്ദം സന്ധായാഹ. തസ്സ അസങ്ഗഹിതസ്സ. യഥാദസ്സിതസ്സാതി ‘‘രൂപ’’ന്തിആദിനാ ദസ്സിതപ്പകാരസ്സ. ധമ്മന്വയഞാണുപ്പാദനം നയദാനം. ‘‘രൂപം ധമ്മായതന’’ന്തിആദീനം പദാനം വസേന ദ്വേവീസപദികോ ഏസ നയോ.

പഞ്ചമനയഅസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛട്ഠനയോ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ

൨൨൮. ‘‘തത്ഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദം ഭാജേത്വാ’’തി ഏത്ഥ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദം ഭാജിതം, സംവണ്ണേതബ്ബതായ ച പധാനഭൂതം പച്ചാമട്ഠം, ന രൂപക്ഖന്ധാദിപദന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം ലബ്ഭതി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘രൂപക്ഖന്ധാദീസു ഹീ’’തിആദിനാ തമത്ഥം വിവരതി. തത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി ‘‘സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്ത’’ന്തി വാ ഗഹേതും ന ലബ്ഭതി, അലബ്ഭമാനമ്പി പുച്ഛായ ഗഹിതം പടിക്ഖേപേന വിസ്സജ്ജേതും. പടിക്ഖേപോപി ഹി പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനമേവ. തഥാ ഹി യമകേ (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൫൯-൬൧) ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘നത്ഥീ’’തി വിസ്സജ്ജിതം. തേന പനേത്ഥ രൂപധമ്മേസു സമ്പയോഗട്ഠോ ന ലബ്ഭതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അലബ്ഭമാനമ്പി സമ്പയോഗപദം ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി രൂപക്ഖന്ധവേദനാക്ഖന്ധാദീസു. ഏതേസന്തി രൂപനിബ്ബാനാനം. വിസഭാഗതാതി അതംസഭാഗതാ. ഏകുപ്പാദാദിഭാവോ ഹി സമ്പയോഗേ സഭാഗതാ, ന സങ്ഗഹേ വിയ സമാനസഭാഗതാ, തസ്മാ ഏകുപ്പാദാദിഭാവരഹിതാനം രൂപനിബ്ബാനാനം സാ ഏകുപ്പാദാദിതാ വിസഭാഗതാ വുത്താ. തദഭാവതോതി തസ്സാ വിസഭാഗതായ ഏകുപ്പാദാദിതായ അഭാവതോ. വിപ്പയോഗോപി നിവാരിതോ ഏവ ഹോതി, വിസഭാഗോ ഭാവോ വിപ്പയോഗോതി വുത്തോവായമത്ഥോതി. ‘‘ചതൂസു ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ തേസം തേഹീതി ച അരൂപക്ഖന്ധേ ഏവ പരാമസതി. വിസഭാഗതാ ച ഹോതി രൂപനിബ്ബാനേസു അവിജ്ജമാനത്താതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന ച രൂപേകദേസസ്സാ’’തിആദി. തേനേവാതി ചതുക്ഖന്ധസഭാഗത്താ ഏവ.

തീഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹീതി ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണധാതൂഹി വിപ്പയുത്തേ അനാരമ്മണമിസ്സകേ രൂപധമ്മമിസ്സകേ ധമ്മേ ദീപേതി രൂപഭവോതി യോജനാ. പഞ്ചഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി. ഏകായ മനോധാതുയാ. ന സമ്പയുത്തേതി ന സമ്പയുത്തേ ഏവ. തഥാ ഹി ‘‘വിപ്പയുത്തേ അഹോന്തേ സത്തഹിപി സമ്പയുത്തേ സത്തപി വാ താ’’തി വുത്തം. തേനാതി വിപ്പയുത്തതാപടിക്ഖേപേന. താഹീതി സത്തവിഞ്ഞാണധാതൂഹി. സമ്പയുത്തേ ദീപേന്തീതി സമ്പയുത്തേ ദീപേന്തിയേവ, ന സമ്പയുത്തേ ഏവാതി ഏവമവധാരണം ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സമ്പയുത്തേ വേദനാദികേ. സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവേഹി നവത്തബ്ബം, തംയേവ വിഞ്ഞാണധാതുസത്തകം. സമ്പയുത്തഭാവേന നവത്തബ്ബാനി സമ്പയുത്തനവത്തബ്ബാനി, ഭിന്നസന്താനികാനി, നാനാക്ഖണികാനി ച അരൂപാനിപി ധമ്മജാതാനി. അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുതംസമ്പയുത്താ ധമ്മായതനാദിപദേഹി ദീപേതബ്ബാ, അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുയോ അചേതസികാദിപദേഹി ദീപേതബ്ബാ, തദുഭയസമുദായാ ദുക്ഖസച്ചാദിപദേഹി ദീപേതബ്ബാതി വേദിതബ്ബാ.

യദി ഏവന്തി യദി അനാരമ്മണമിസ്സാനം ധമ്മാനം വിപ്പയോഗോ നത്ഥി. അനാരമ്മണമിസ്സോഭയധമ്മാതി രൂപനിബ്ബാനസഹിതസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുതംസമ്പയുത്തധമ്മാ. ഖന്ധാദീഹേവാതി ഖന്ധായതനധാതൂഹി ഏവ, ന അരൂപക്ഖന്ധമത്തേന. അരൂപക്ഖന്ധേയേവ പന സന്ധായ ‘‘തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തി വുത്തന്തി നായം ദോസോതി ദസ്സേതി. തദേകദേസാതി ‘‘അനാരമ്മണമിസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തധമ്മസമുദായസ്സ ഏകദേസാ. തദേകദേസഞ്ഞസമുദായാതി തസ്സേവ യഥാവുത്തസ്സ സമുദായസ്സ ഏകദേസാ ഹുത്വാ അഞ്ഞേസം അവയവാനം രൂപക്ഖന്ധാദീനം സമുദായഭൂതാ. വിഭാഗാഭാവതോതി ഭേദാഭാവതോ. ഭേദോതി ചേത്ഥ അച്ചന്തഭേദോ അധിപ്പേതോ. ന ഹി സമുദായാവയവാനം സാമഞ്ഞവിസേസാനം വിയ അച്ചന്തഭേദോ അത്ഥി ഭേദാഭേദയുത്തത്താ. തേസം അച്ചന്തഭേദമേവ ഹി സന്ധായ ‘‘സമുദായന്തോഗധാനം ഏകദേസാനം ന വിഭാഗോ അത്ഥീ’’തി സങ്ഗഹേപി വുത്തം. തേനാതി അവിഭാഗസബ്ഭാവതോ സഭാഗവിസഭാഗത്താഭാവേന. തേസന്തി അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം. തേ ച അകുസലാബ്യാകതാ. തേസന്തി കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനം. തസ്മാതി യസ്മാ വിഭത്തസഭാവാനം ന തേസം സമുദായേകദേസാദിഭാവോ, തസ്മാ. യസ്മാ പന കുസലാദയോ ഏവ ഖന്ധാദയോതി ഖന്ധാദിആമസനേന സമുദായേകദേസാദിഭാവോ ആപന്നോ ഏവാതി വുത്തനയേന വിപ്പയോഗാഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ തം പരിഹരന്തോ ‘‘ഖന്ധാദീനി അനാമസിത്വാ’’തിആദിമാഹ. തേസന്തി കുസലാദീനം. അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയുത്തതാ വുത്താ ‘‘കുസലേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തിആദിനാ. സബ്ബേസൂതി ദുതിയാദിസബ്ബപഞ്ഹേസു.

ഛത്തിംസായ പിട്ഠിദുകപദേസു വീസതി ദുകപദാനി ഇമസ്മിം നയേ ലബ്ഭന്തി, അവസിട്ഠാനി സോളസേവാതി ആഹ ‘‘സോളസാതി വത്തബ്ബ’’ന്തി. തതോ ഏവ ‘‘തേവീസപദസത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘തേവീസ’’ന്തി ഇദഞ്ച ‘‘ഏകവീസ’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി യോജനാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബപഞ്ഹേസു. ഏകകാലേകസന്താനാനം ഭിന്നകാലഭിന്നസന്താനാനഞ്ച അനേകേസം ധമ്മാനം സമുദായഭൂതാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതുയോതി ആഹ ‘‘കാലസന്താന…പേ… ധാതൂന’’ന്തി. ഏകദേസസമ്മിസ്സാതി ചിത്തിദ്ധിപാദാദിനാ അത്തനോ ഏകദേസേനേവ ഖന്ധന്തരാദീഹി സമ്മിസ്സാ ഇദ്ധിപാദാദയോ, അനാരമ്മണേഹി രൂപനിബ്ബാനേഹി ച അസമ്മിസ്സാ. സമാനകാലസന്താനേഹീതി ഏകകാലസന്താനേഹി കാലസന്താനഭേദരഹിതേഹി ഏകദേസന്തരേഹി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധാദീനം ഏകദേസന്തരേഹി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധാദീനം ഏകദേസവിസേസഭൂതേഹി സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനസഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീഹി വിഭത്താ ഏവ സമുദയസച്ചാദയോ സമ്പയോഗീവിപ്പയോഗീഭാവേന, രൂപക്ഖന്ധാദയോ വിപ്പയോഗീഭാവേന ഗഹിതാതി യോജനാ. തേഹി സമുദയസച്ചാദീഹി. തേ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദയോ. കേഹിചി സഹുപ്പജ്ജനാരഹേഹി ഏകദേസന്തരേഹി വിഭത്തേഹി. ന ഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധാദിപരിയാപന്നത്തേപി സമുദയസച്ചാദയോ മഗ്ഗസച്ചാദീഹി സമ്പയോഗം ലഭന്തി. തേസന്തി വേദനാക്ഖന്ധസഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീനം. ഏകുപ്പാദാ…പേ… വിസഭാഗതാ ചാതി ഏകുപ്പാദാദിതാസങ്ഖാതാ യഥാരഹം സഭാഗതാ വിസഭാഗതാ ച. തേന യഥാവുത്തകാരണേന സമ്പയോഗസ്സ വിപ്പയോഗസ്സ ച ലഭനതോ.

ഭിന്നകാലാനം സമുദായീനം സമുദായാ ഭിന്നകാലസമുദായാ. വത്തമാനാ ച ഏകസ്മിം സന്താനേ ഏകേകധമ്മാ വത്തന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ. തേസം വേദനാക്ഖന്ധാദീനം വിഭജിതബ്ബസ്സ ഏകദേസഭൂതസ്സ അഭാവതോ. സുഖിന്ദ്രിയാദീനി വേദനാക്ഖന്ധേകദേസഭൂതാനിപി. തേന വിഭാഗാകരണേന. യദി സമാനകാലസ്സ വിഭജിതബ്ബസ്സ അഭാവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദയോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ വിഭാഗം ന കരോന്തി, അഥ കസ്മാ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതു സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ’’തി വുത്തന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഖന്ധായതന…പേ… വിപ്പയുത്താതി വുത്ത’’ന്തി. ഏവമേവന്തി യഥാ ധാതുവിഭാഗേന വിഭത്തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ, ഏവമേവം.

൨൩൫. തംസമ്പയോഗീഭാവന്തി തേഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗീഭാവം. യഥാ ഹി സമാനകാലസന്താനേഹി ഏകചിത്തുപ്പാദഗതേഹി വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി സമുദയസച്ചസ്സ സമ്പയുത്തതാ, ഏവം ഭിന്നസന്താനേഹി ഭിന്നകാലേഹി ച തേഹി തസ്സ വിപ്പയുത്തതാതി ആഹ ‘‘ഏവം തംവിപ്പയോഗീഭാവം…പേ… ന വുത്ത’’ന്തി. വിസഭാഗതാനിബന്ധസ്സ വിഭാഗസ്സ അഭാവേന അവിഭാഗേഹി തേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി. വിഭാഗേ ഹീതിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. വിഭാഗരഹിതേഹീതി സമാനകാലസന്താനേഹി ഏകചിത്തുപ്പാദഗതത്താ അവിഭത്തേഹി വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി ന യുത്തം വിപ്പയുത്തന്തി വത്തും. തേനാഹ ‘‘വിജ്ജമാനേഹി…പേ… ഭാവതോ’’തി. തത്ഥ വിജ്ജമാനസ്സ സമാനസ്സ സമാനജാതികസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി വിജ്ജമാനം രൂപാരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിസഭാഗം ന ഹോതി. അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ വിയാതി ഇദം വിസദിസുദാഹരണദസ്സനം. യഥാ ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി അനാഗതകാലം വുച്ചതീതി ആമട്ഠകാലഭേദം, ഏവം യം ആമട്ഠകാലഭേദം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഉദ്ധരിതബ്ബം ദേസനായ ദേസേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. വിജ്ജമാനസ്സേവ വിജ്ജമാനേന സമ്പയോഗോ, സമ്പയോഗാരഹസ്സേവ ച വിപ്പയോഗോതി അത്ഥിഭാവസന്നിസ്സയാ സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തതാതി ആഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഭാവം നിസ്സായാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘അവിജ്ജമാനസ്സാ’’തിആദി. തഞ്ചാതി ഉദ്ധരണം.

വിഭാഗരഹിതേഹീതി വിസഭാഗതാഭാവതോ അവിഭാഗേഹി. അനാമട്ഠകാലഭേദേതി അനാമട്ഠകാലവിസേസേ. അവിജ്ജമാനസ്സ…പേ… സമ്പയോഗോ നത്ഥീതി ഏതേന പാരിസേസതോ വിജ്ജമാനസ്സ ച വിജ്ജമാനേന സമ്പയോഗോ ദസ്സിതോ. അവിജ്ജമാനതാദീപകേ ഭേദേ ഗഹിതേതി യഥാഗഹിതേസു ധമ്മേസു തേഹി വിപ്പയോഗീനം അവിജ്ജമാനഭാവദീപകേ തേസംയേവ വിസേസേ ‘‘അരൂപഭവോ ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹായതനേഹി സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്തോ’’തിആദിനാ (ധാതു. ൨൪൬) ഗഹിതേ തേനേവ രുപ്പനാദിനാ ഭേദേന തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗതാപി ഗഹിതാ ഏവാതി വിപ്പയോഗോ ഹോതീതി യോജനാ. ഭേദേ പന അഗ്ഗഹിതേ തേന തേന ഗഹണേനാതി യഥാവുത്തേ അവിജ്ജമാനതാദീപകേ വിസേസേ, വിസഭാഗേ വാ അഗ്ഗഹിതേ ‘‘വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി സമ്പയുത്തോ’’തിആദിനാ തേന തേന ഗഹണേന സഭാഗതാദീപനേന വിസഭാഗതായ അഗ്ഗഹിതത്താ സഭാഗതാവ ഹോതി. തഥാ ച സതി സഭാഗത്തേ കാ പനേത്ഥ സഭാഗതാതി ആഹ ‘‘വിജ്ജമാനതായ…പേ… ഹോതീ’’തി. തസ്സാതി സഭാഗതായ. തസ്മാതി വിസഭാഗതായ അലബ്ഭമാനത്താ, സഭാഗതായ ച ലബ്ഭമാനത്താ.

൨൬൨. വിതക്കോ വിയാതി സവിതക്കസവിചാരേസു ചിത്തുപ്പാദേസു വിതക്കോ വിയ. സോ ഹി വിതക്കരഹിതത്താ അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ ച. തേനാഹ ‘‘കോട്ഠാസന്തരചിത്തുപ്പാദേസു അലീനാ’’തി. തതോ ഏവ സോ അപ്പധാനോ, ദുതിയഝാനധമ്മാ ഏവേത്ഥ പധാനാതി ആഹ ‘‘യേ പധാനാ’’തി. തേനേവാതി സവിതക്കസവിചാരേസു ചിത്തുപ്പാദേസു വിതക്കസ്സ അവിതക്കവിചാരമത്തഗ്ഗഹണേന ഇധ അഗ്ഗഹിതത്താ, വിതക്കത്തികേ ദുതിയരാസിയേവ ച അധിപ്പേതത്താ. അനന്തരനയേതി സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ. സമുദയസച്ചേന സമാനഗതികാ സദിസപ്പവത്തികാ. ഇതീതി ഇമിനാ കാരണേന. തേ അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ ന ഗഹിതാ, സമുദയസച്ചം വിയ ന ദേസനാരുള്ഹാ. ന സവിതക്കസവിചാരേഹി സമാനഗതികാതി യോജനാ. യദി ഹി തേ സവിതക്കസവിചാരേഹി സമാനഗതികാ സിയും, ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി, ന കേഹിചി ആയതനേഹി, ഏകായ ധാതുയാ വിപ്പയുത്താ’’തി വത്തബ്ബാ സിയും. യസ്മാ പന തേ സമുദയസച്ചേന സമാനഗതികാ. യഥാ ഹി യേ സമുദയസച്ചേന സമ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താ, തേസം കേഹിചി വിപ്പയോഗം വത്തും ന സക്കാ, ഏവം തേഹിപി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സമുദയസച്ചാദീനീ’’തിആദി. ദസമോ…പേ… വുത്തോതി ഏത്ഥ ദസമനയേ തേഹി അവിതക്കവിചാരമത്തേഹി വിപ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താനം സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയോഗോ വുത്തോ, ഓസാനനയേ തേഹി വിപ്പയുത്താനം അട്ഠാരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹോ ച വുത്തോതി തസ്മാ ന തേ സവിതക്കസവിചാരേഹി സമാനഗതികാതി ദസ്സേതി.

വിതക്കസഹിതേസൂതി സഹവിതക്കേസു. തേസൂതി അവിതക്കവിചാരമത്തേസു സഹ വിതക്കേന ദുതിയജ്ഝാനധമ്മേസു, ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി ഗഹിതേസു വുത്തേസൂതി അത്ഥോ. സബ്ബേപി തേതി ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാ വിതക്കോ ചാതി സബ്ബേപി തേ ധമ്മാ സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദനിദ്ദേസേ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്താ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഏകേന ഖന്ധേനാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. സോ ഹി സമുദായോതി ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ’’തി വുത്തധമ്മസമുദായോ. നനു വിതക്കോപേത്ഥ ധമ്മസങ്ഗഹം ഗതോ, സോ ച വിചാരതോ അഞ്ഞേനപി സമ്പയുത്തോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന ഹി തദേകദേസസ്സ…പേ… ഹോതീ’’തി. യഥാതിആദിനാ തമേവത്ഥം ഇദ്ധിപാദനിദസ്സനേന വിഭാവേതി. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഇദ്ധിപാദസമുദായസ്സ ഏകദേസഭൂതാനം ഛന്ദിദ്ധിപാദാദീനം തീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗോ വുത്തോ, തംസമുദായസ്സ ന ഹോതി, ഏവം ഇധാപി വിതക്കസ്സ അഞ്ഞേഹി സമ്പയോഗോ അവിതക്കവിചാരമത്തസ്സ സമുദായസ്സ ന ഹോതീതി.

യദി ഏവം ‘‘ഇദ്ധിപാദോ ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്തോ’’തിആദി ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? നോ ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേസൂതി ഇദ്ധിപാദേസു. സമുദായസ്സാതി ഇദ്ധിപാദസമുദായസ്സ. തേഹി വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി സമ്പയുത്തതാ വുത്താ ‘‘ഇദ്ധിപാദോ ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്തോ’’തിആദിനാ. തേനാതി വിചാരേന. ന ഹീതിആദിനാ യഥാധിഗതധമ്മാനം സമ്പയുത്തതായ നവത്തബ്ബാഭാവം ഉദാഹരണദസ്സനവസേന വിഭാവേതി. കേചി വിചികിച്ഛാ തംസഹഗതാ ച മോഹവജ്ജാ മോഹേന സമ്പയുത്താ, കേചി അസമ്പയുത്താ. മോഹേനാതി വിചികിച്ഛാസഹഗതമോഹമേവ സന്ധായ വദതി. ഇതി ഇമിനാ കാരണേന ന സമുദായോ തേന മോഹേന സമ്പയുത്തോ. അഞ്ഞോ കോചി ധമ്മോ ഹേതുഭാവോ നാപി അത്ഥി, യേന ഹേതുനാ സോ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകോതി വുത്തോ സമുദായോ. ഏവന്തി ഇമിനാ നയേന ‘‘ഭാവനാ…പേ… യോപി സമ്പയുത്താ’’തി നവത്തബ്ബതായ നിദസ്സേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏവന്തി യഥാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകസമുദായസ്സ സമ്പയുത്തതാ ന വത്തബ്ബാ, ഏവം യേന ധമ്മേന അവിതക്ക…പേ… സിയാ, തം ന നത്ഥി. തസ്മാതി യസ്മാ അവിതക്കവിചാരമത്തേസു കോചിപി വിചാരേന അസമ്പയുത്തോ നത്ഥി, തസ്മാ. തേതി അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ. ഏകധമ്മേപി…പേ… കതോ യഥാ ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ അസങ്ഖതാ ധമ്മാ’’തി.

ഛട്ഠനയസമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമനയോ സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൦൬. തേഹി സമുദയസച്ചാദീഹി ഖന്ധത്തയഖന്ധേകദേസാദികേ സമ്പയുത്തേ സതിപി, സമ്പയുത്തേഹി ച വിപ്പയുത്തേ രൂപനിബ്ബാനാദികേ തദഞ്ഞധമ്മേ സതിപി വിപ്പയോഗാഭാവതോ. സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തതോ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദതോ അഞ്ഞധമ്മാനം അവസിട്ഠാനം കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനം ഖന്ധാദീസു കേനചി വിപ്പയോഗോ ന ഹി അത്ഥി ഖന്ധപഞ്ചകാദീനം സങ്ഗണ്ഹനതോ തേസം. തേ ഏവ ചിത്തുപ്പാദാതി തേ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ ഏവ. തദഞ്ഞധമ്മാനന്തി തദഞ്ഞധമ്മാനമ്പീതി പി-സദ്ദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാതി ഇമിനാ ന ച തേ ഏവ ധമ്മാ അഡ്ഢദുതിയായതനധാതുയോ, അഥ ഖോ തേ ച തതോ അഞ്ഞേ ചാതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി.

നനു തദഞ്ഞഭാവതോ ഏവ തേഹി ഇതരേസം വിപ്പയോഗോ സിദ്ധോതി ആഹ ‘‘ന ചാ’’തിആദി. തദഞ്ഞസമുദായേഹീതി തതോ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദതോ അഞ്ഞസമുദായേഹി അഞ്ഞേ ലോഭസഹഗതാ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ ന ഹോന്തി. കസ്മാ? സമുദായേ…പേ… വിപ്പയോഗാഭാവതോ. തസ്സത്ഥോ – സമുദായേന ലോഭസഹഗതതദഞ്ഞധമ്മരാസിനാ ഏകദേസാനം ലോഭസഹഗതധമ്മാനം വിപ്പയോഗാഭാവതോ, തഥാ യേ ഏകദേസാ ഹുത്വാ അഞ്ഞേസം അവയവാനം സമുദായഭൂതാ, തേസഞ്ച സമുദായേന വിപ്പയോഗാഭാവതോതി. അനേന സമുദായേന അവയവസ്സ സമുദായസ്സ അവയവേന ച തസ്സ ന വിപ്പയോഗോ, അവയവസ്സേവ പന അവയവേനാതി ദസ്സേതി. ഏസ നയോതി യ്വായം സമുദയസച്ചേ വുത്തോ വിധി, ഏസേവ മഗ്ഗസച്ചസുഖിന്ദ്രിയാദീസു അരൂപക്ഖന്ധേകദേസത്താ തേസന്തി ദസ്സേതി. നിരവസേസേസൂതി അബഹികതവിതക്കേസു. വിതക്കോ ഹി സമുദായതോ അബഹികതോ. ‘‘സോ ഹി സമുദായോ’’തിആദികോ വുത്തനയോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അഗ്ഗഹണേ കാരണം ന ദിസ്സതീ’’തി.

അഞ്ഞേസുപി സമുദയസച്ചാദീസു വിസ്സജ്ജനസ്സ…പേ… ദട്ഠബ്ബം, യതോ സമുദയസച്ചാദി ഇധ ന ഗഹിതന്തി അധിപ്പായോ. സമ്പയുത്താധികാരതോ ‘‘അഞ്ഞേനാ’’തി പദം സമ്പയുത്തതോ അഞ്ഞം വദതീതി ആഹ ‘‘അസമ്പയുത്തേന അസമ്മിസ്സന്തി അത്ഥോ’’തി. ഇദാനി ബ്യതിരേകേനപി തമത്ഥം പതിട്ഠാപേതും ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ…പേ… ഗഹിതാനീ’’തി വുത്തം. ഏതേന ലക്ഖണേനാതി ‘‘അസമ്പയുത്തേന അസമ്മിസ്സ’’ന്തി വുത്തലക്ഖണേന. ചിത്തന്തി ‘‘ചിത്തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ’’തി പഞ്ഹം ഉപലക്ഖേതി. സഹയുത്തപദേഹി സത്താതി ‘‘ചേതസികേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ചിത്തേന സഹയുത്തേ ധമ്മേ ദീപേന്തേഹി പദേഹി ആഗതാ സത്ത പഞ്ഹാ. തിണ്ണം തികപദാനമഗ്ഗഹണേന ഊനോതി കത്വാ. യേ സന്ധായ ‘‘തികേ തയോ’’തി വുത്തം. തം പന വേദനാപീതിത്തികേസു പച്ഛിമം, വിതക്കത്തികേ പഠമന്തി പദത്തയം വേദിതബ്ബം.

൩൦൯. ഉദ്ധടപദേന പകാസിയമാനാ അത്ഥാ അഭേദോപചാരേന ‘‘ഉദ്ധടപദ’’ന്തി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഉദ്ധടപദേന സമ്പയുത്തേഹീ’’തി. തേന ച യഥാവുത്തേന ഉദ്ധടപദേന. മനേന യുത്താതി ഏത്ഥ മനനമത്തത്താ മനോധാതു ‘‘മനോ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘മനോധാതുയാ ഏകന്തസമ്പയുത്താ’’തി.

സത്തമനയസമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമനയോ വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൧൭. രൂപക്ഖന്ധേന വിപ്പയുത്താ നാമ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, തേസം അഞ്ഞേഹി സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥി താദിസസ്സ അഞ്ഞസ്സ സമ്പയോഗിനോ അഭാവതോ. സമുദായസ്സ ച ഏകദേസേന സമ്പയോഗോ നത്ഥീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയുത്തം രൂപം നിബ്ബാനഞ്ച, തസ്സ കേനചി സമ്പയോഗോ നത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘രൂപക്ഖന്ധാദീഹി…പേ… നത്ഥീ’’തി. തേനാതി ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തിആദിവചനേന.

അട്ഠമനയവിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമനയോ സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൧൯. ‘‘സമാസപദം ഇദ’’ന്തി വത്വാ അയം നാമ സമാസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സ ഖന്ധാദിനോ’’തിആദിമാഹ, യസ്സ വേദനാക്ഖന്ധാദിനോതി അത്ഥോ. യം ഇധ സമ്പയുത്തം വുത്തന്തി ഇമസ്മിം നവമനയേ യം ധമ്മജാതം സമ്പയുത്തന്തി വുത്തം. രൂപക്ഖന്ധാദീസു അരണന്തേസു അബ്ഭന്തരബാഹിരമാതികാധമ്മേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തഞ്ഹി ധമ്മജാതം അത്തനാ സമ്പയുത്തേന വേദനാക്ഖന്ധാദിനാ സയം സമ്പയുത്തന്തി നിദ്ധാരിതം. അയോഗോതി അസമ്പയോഗോ. വക്ഖതി ദസമനയേ. തത്ഥ ഹി ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന വേദനാദയോ വിപ്പയുത്താ, തേഹി രൂപക്ഖന്ധോ വിപ്പയുത്തോ’’തി വത്വാ നിബ്ബാനം കഥന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘നിബ്ബാനം പന സുഖുമരൂപഗതികമേവാ’’തി വുത്തം. ‘‘മനായതനം ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്ത’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി യഥാ സുഖുമരൂപം വിയ സരൂപതോ അനുദ്ധടമ്പി നിബ്ബാനം കേഹിചീതിപദേന ഗഹിതമേവ ഹോതീതി ഏദിസേസു ഠാനേസു നിബ്ബാനം സുഖുമരൂപഗതികന്തി വിഞ്ഞായതി, ഏവമിധാപി ‘‘രൂപമിസ്സകേഹി വാ’’തി ഏതേന അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാദീഹി നിബ്ബാനമിസ്സകേഹിപി അസമ്പയോഗോ വുത്തോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. അവികലചതുക്ഖന്ധസങ്ഗാഹകേഹി പദേഹി സഹവത്തിനോ അഞ്ഞസ്സ സമ്പയോഗിനോ അഭാവതോ അതീതാനാഗതേഹി ച സമ്പയോഗോ നത്ഥേവാതി തസ്സ അയുജ്ജമാനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്തമാനാനമേവ…പേ… അരൂപഭവാദീഹീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ഇതരേതി യേ സമ്പയോഗം ലഭന്തി, കേ പന തേ രൂപേന അസമ്മിസ്സാ അരൂപേകദേസഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധാദയോ’’തി.

നവമനയസമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസമനയോ വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൫൩. യേ വിപ്പയുത്തേന വിപ്പയുത്തഭാവേന പാളിയം അഗ്ഗഹിതാ, തേസു കേചി വിപ്പയുത്തസ്സ ധമ്മന്തരസ്സ അഭാവതോ കേചി ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയോഗസ്സേവ അസമ്ഭവതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മായതനാദിധമ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബചിത്തുപ്പാദഗതധമ്മഭാവതോതി ഇമിനാ ഭിന്നകാലതാദിവിസേസവതോ അരൂപക്ഖന്ധസ്സ വിപ്പയുത്തസ്സ ധമ്മന്തരസ്സ അഭാവമാഹ, അനാരമ്മണമിസ്സകഭാവതോതി ഇമിനാ പന സബ്ബസ്സപി. കാമഭവോ ഉപപത്തിഭവോ സഞ്ഞീഭവോ പഞ്ചവോകാരഭവോതി ഇമേ ചത്താരോ മഹാഭവാ. വിപ്പയോഗാഭാവതോതി വിപ്പയോഗാസമ്ഭവതോ. ന ഹി യേ ദുക്ഖസച്ചാദീഹി വിപ്പയുത്താ, തേഹി വിപ്പയുത്താനം തേസംയേവ ദുക്ഖസച്ചാദീനം ഖന്ധാദീസു കേനചി വിപ്പയോഗോ സമ്ഭവതി.

ദസമനയവിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഏകാദസമനയോ സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൪൦൯. തേതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാ. സേസേഹീതി അവസിട്ഠേഹി വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി. ‘‘ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോ’’തി ഇമിനാ പദാനം സമ്ബന്ധദസ്സനമുഖേന ‘‘സമുദയസച്ചേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ’’തി പാളിയാ അത്ഥവിവരണം പാകടതരം കത്വാ കേഹിചീതിപദസ്സത്ഥം കാതും ‘‘കേഹിചീതി ഏതസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ. അത്ഥം ദസ്സേതും ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. വിസേസേത്വാതി ഏത്ഥ തേസം ധമ്മാനം തണ്ഹാവജ്ജാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതുപരിയാപന്നതാകിത്തനം വിസേസനം ദട്ഠബ്ബം, യതോ തേ സമുദയസച്ചേന ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാതി വുത്താ. സയം അത്തനാ സമ്പയുത്തോ ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അത്തവജ്ജേഹീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തം ന വത്തബ്ബം ചിത്തേന സമ്പയുത്തന്തിപി, ചിത്തേന വിപ്പയുത്തന്തിപീ’’തി. സമ്പയോഗാരഹേഹീതി വിസേസനം സുഖുമരൂപം നിബ്ബാനന്തി ദ്വേ സന്ധായ കതം, ന തണ്ഹാദികേ.

ഏകാദസമനയസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ദ്വാദസമനയോ സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൪൧൭. നവമനയേ സമ്പയോഗവിസിട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഉദ്ധടാ, ദ്വാദസമനയേ ച സമ്പയോഗവിസിട്ഠാ സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതാതി ഉഭയത്ഥാപി സമ്പയോഗവിസിട്ഠാവ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ദ്വാദസമ…പേ… ലബ്ഭന്തീ’’തി.

ദ്വാദസമനയസമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. തേരസമനയോ അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൪൪൮. യേഹീതി രൂപക്ഖന്ധധമ്മായതനാദീഹി. തീഹിപി ഖന്ധായതനാദിസങ്ഗഹേഹി. പുന യേഹീതി അരൂപഭവാദീഹി. ഓളാരികായതനാനേവ ഹോന്തി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹിപി അസങ്ഗഹിതത്താ. തേതി ചതുവോകാരഭവാദയോ. വുത്താവസേസാതി രൂപക്ഖന്ധധമ്മായതനാദീഹി അവസിട്ഠാ. സതിപി അസങ്ഗാഹകത്തേ തേഹി അസങ്ഗഹിതാനം സമ്പയോഗോ ന സമ്ഭവതീതി വേദനാക്ഖന്ധാദയോ ഇധ തേരസമനയേ വിസ്സജ്ജനം ന രുഹന്തി നാരോഹന്തി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി ഖന്ധാദിവസേന രൂപാരൂപധമ്മാ അസങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, തേസഞ്ച സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥീ’’തി (ധാതു. ൪൪൮) അസങ്ഗാഹകാ ഏവ ന ഹോന്തി അവികലപഞ്ചക്ഖന്ധാദിസമുദായഭാവതോ.

തേതി ‘‘ദുക്ഖസച്ചാദീ’’തി ആദി-സദ്ദേന വുത്തധമ്മാ. അസബ്ബ…പേ… സിയും അവിതക്കാവിചാരാദിധമ്മാ വിയ. ന തേസം വിപ്പയോഗോ നത്ഥി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ സമ്ഭവതോ. വേദനാക്ഖന്ധേന അസങ്ഗഹിതാനം അനാരമ്മണമിസ്സകത്താ ന ‘‘വിപ്പയോഗസ്സ അത്ഥിതായാ’’തി വുത്തം. തഥാ ചാഹ ‘‘രൂപാരൂപധമ്മാ അസങ്ഗഹിതാ’’തി. ഉഭയാഭാവതോതി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാഭാവതോ. അനാരമ്മണസഹിതസബ്ബവിഞ്ഞാണതംധാതുസമ്പയുത്തതദുഭയധമ്മാ അചേതസികചേതസികലോകിയപദാദീനം വസേന വേദിതബ്ബാ.

തേരസമനയഅസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. ചുദ്ദസമനയോ വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൪൫൬. ധമ്മസഭാവമത്തത്താതി സഭാവധമ്മാനം ധമ്മമത്തത്താ അവത്ഥാവിസേസമത്തത്താ.

സമുച്ഛിജ്ജതി ഏതേനാതി സമുച്ഛേദോ. സങ്ഗഹാദിവിചാരപരിനിട്ഠാനഭൂതോ ചുദ്ദസമനയോ. തേനാഹ ‘‘പരിയോസാനേ നയേ’’തി. വിസ്സജ്ജേതബ്ബധമ്മവിവിത്താ പുച്ഛാ മോഘപുച്ഛാ, സാ തഥാഭൂതാപി വിസ്സജ്ജേതബ്ബധമ്മാഭാവസ്സ ഞാപികാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തേസം പുച്ഛായ മോഘത്താ തേ ന ലബ്ഭന്തീ’’തി. മോഘാ പുച്ഛാ ഏതസ്സാതി മോഘപുച്ഛകോ. അട്ഠമോ നയോ തത്ഥ സബ്ബപുച്ഛാനം മോഘത്താ. തേന ച സഹാതി തേന അട്ഠമനയേന സദ്ധിം ഇമസ്മിം ഓസാനനയേ അട്ഠമനയേ ച ഓസാനനയേ ച ഏതേ ധമ്മായതനാദയോ സബ്ബപ്പകാരേന ന ലബ്ഭന്തി. വിപ്പയോഗസ്സപി അഭാവാതി തത്ഥ കാരണമാഹ.

ചുദ്ദസമനയവിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധാതുകഥാപകരണ-അനുടീകാ സമത്താ.

പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണ-അനുടീകാ

൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. ‘‘ധാതുകഥം ദേസയിത്വാ അനന്തരം തസ്സ ആഹ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി’’ന്തി വുത്തേ തത്ഥ കാരണം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ വിഭാവേന്തോ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യദിപി ധമ്മസങ്ഗഹേ ഫസ്സാദീനം പഥവീആദീനഞ്ച ധമ്മാനം നാനാനയവിചിത്തോ അനുപദവിഭാഗോപി കതോ, ന സങ്ഗഹോ ഏവ, സോ പന തേസം കുസലത്തികാദിഹേതുദുകാദിതികദുകേഹി സങ്ഗഹസന്ദസ്സനത്ഥോതി വുത്തം ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ തികദുകാദിവസേന സങ്ഗഹിതാനം ധമ്മാന’’ന്തി. തേനേവ ഹി തം പകരണം ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹോ’’തി സമഞ്ഞം ലഭി. കാമഞ്ച ധമ്മസങ്ഗഹേപി ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮) ഖന്ധാദിവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, സോ പന ന തഥാ സാതിസയോ, യഥാ വിഭങ്ഗപകരണേതി സാതിസയം തം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘വിഭങ്ഗേ ഖന്ധാദിവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ’’തി, യതോ തം ‘‘വിഭങ്ഗോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ധാതുകഥായാതി ആധാരേ ഭുമ്മം, തഥാ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ വിഭങ്ഗേ’’തി ഏത്ഥാപി. ആധാരോ ഹി സങ്ഗഹണവിഭജനപ്പഭേദവചനസങ്ഖാതാനം അവയവകിരിയാനം തംസമുദായഭൂതാനി പകരണാനി യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. കരണവചനം വാ ഏതം, ധാതുകഥായ കരണഭൂതായാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മേ ദേസേന്തോ ദേസനാകുസലോ ഭഗവാ തികദുകവസേന താവ നേസം സങ്ഗഹം ദസ്സേന്തോ ധമ്മസങ്ഗണിം ദേസേത്വാ സങ്ഗഹപുബ്ബകത്താ വിഭാഗസ്സ തദനന്തരം ഖന്ധാദിവസേന വിഭാഗം ദസ്സേന്തോ വിഭങ്ഗം ദേസേസി. പുന യഥാവുത്തവിഭാഗസങ്ഗഹയുത്തേ ധമ്മേ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിനയപ്പഭേദതോ ദസ്സേന്തോ ധാതുകഥം ദേസേസി തസ്സാ അബ്ഭന്തരബാഹിരമാതികാസരീരകത്താ. ന ഹി സക്കാ ഖന്ധാദികേ കുസലാദികേ ച വിനാ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിനയം നേതുന്തി. തേനാഹ ‘‘തഥാസങ്ഗഹിതവിഭത്താന’’ന്തി. ഏവം സങ്ഗഹതോ വിഭാഗതോ പഭേദതോ ച ധമ്മാനം ദേസനാ യസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ വസേന ഹോതി, യോ ചായം യഥാവുത്തധമ്മുപാദാനോ പുഗ്ഗലവോഹാരോ, തസ്സ ച സമയവിമുത്താദിവസേന വിഭാഗോ, തം സബ്ബം വിഭാവേതും പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ദേസിതാതി ഇദമേതേസം ചതുന്നം പകരണാനം ദേസനാനുക്കമകാരണം ദട്ഠബ്ബം.

തേസന്തി ധമ്മാനം. സഭാവതോതി ‘‘ഫസ്സോ വേദനാ’’തിആദിസഭാവതോ. ഉപാദായാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സത്തോ പോസോ’’തിആദിനാ ഖന്ധേ ഉപാദായ. പഞ്ഞാപനം യായ തജ്ജാഉപാദാദിഭേദായ പഞ്ഞത്തിയാ ഹോതി, തം പഞ്ഞത്തിം. പഭേദതോതി ഖന്ധാദിസമയവിമുത്താദിവിഭാഗതോ. യായ പഞ്ഞത്തിയാ സഭാവതോ ഉപാദായ ച പഞ്ഞാപനന്തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥ യേ ധമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അസഭാവപഞ്ഞത്തിയാപി മൂലഭൂതം ഉപാദാനം സഭാവധമ്മോ ഏവ, കേവലം പന തേസം പവത്തിആകാരഭേദസന്നിസ്സയതോ വിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ധമ്മേ…പേ… ഹോതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനേതി ഇമിനാ പബന്ധസന്നിസ്സയതം ദസ്സേന്തോ സന്താനപഞ്ഞത്തിം വദതി, അസഭാവസമൂഹവസേനാതി ഇമിനാ സേസപഞ്ഞത്തിം. തിസ്സോ ഹി പഞ്ഞത്തിയോ സന്താനപഞ്ഞത്തി സമൂഹപഞ്ഞത്തി അവത്ഥാവിസേസപഞ്ഞത്തീതി. തത്ഥ പബന്ധോ സന്താനോ. സമുദായോ സമൂഹോ. ഉപ്പാദാദികോ ദഹരഭാവാദികോ ച അവത്ഥാവിസേസോ. തേസു അസഭാവഗ്ഗഹണേന വിനാ പബന്ധസമൂഹാനം അസഭാവത്തേ സിദ്ധേ അസഭാവസമൂഹവസേനാതി അസഭാവഗ്ഗഹണം പബന്ധസമൂഹവിനിമുത്തപഞ്ഞത്തിസന്ദസ്സനത്ഥന്തി തേന അവത്ഥാവിസേസപഞ്ഞത്തിയാ പരിഗ്ഗഹോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

തേസന്തി പുബ്ബേ യം-സദ്ദേന പരാമട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയബദ്ധധമ്മാനം. തേനേവാഹ ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ച ബാഹിരരൂപനിബ്ബാനാന’’ന്തി. സസഭാവസമൂഹസസഭാവപ്പഭേദവസേനാതി രൂപക്ഖന്ധാദിസസഭാവസമൂഹവസേന ചക്ഖായതനാദിസസഭാവവിസേസവസേന ച. ‘‘സസഭാവസമൂഹസഭാവഭേദവസേനാ’’തി ച പാഠോ. തത്ഥ സമൂഹസഭാവോതി സഭാവസന്താനം അവത്ഥാവിസേസവിധുരം സമൂഹവസേന ലക്ഖണമേവാഹ. തഥാ ഹി ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാപി സഭാവപഞ്ഞത്തിതാ വുത്താ. തായാതി ആയതനപഞ്ഞത്തിആദിപ്പഭേദായ സഭാവപഞ്ഞത്തിയാ. വിഭത്താ സഭാവപഞ്ഞത്തീതി ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨) വിഭത്താ ഫസ്സാദിസഭാവപഞ്ഞത്തി. സബ്ബാപീതി പി-സദ്ദേന സഭാവധമ്മേസു സാമഞ്ഞവസേന പവത്തം കുസലാദിപഞ്ഞത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. രൂപാദിധമ്മാനം സമൂഹോ സന്താനേന പവത്തമാനോ അവത്ഥാവിസേസസഹിതോ ഏകത്തഗ്ഗഹണനിബന്ധനോ സത്തോതി വോഹരീയതീതി സോ സഭാവധമ്മോ നാമ പന ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പന അസഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി. തായാതി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ. യസ്മാ പന ധമ്മാനം പബന്ധോ സമൂഹോ ച ധമ്മസന്നിസ്സിതോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യാദിസഭാവധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തിതോ’’തി വുത്തം.

വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി പന ‘‘സഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ, അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ‘‘അസഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ. സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോതി ഉപാദായപഞ്ഞത്തികിച്ചപഞ്ഞത്തിആദയോ സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ. യദി സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ ഇധ ദസ്സിതാ ഹോന്തി, കഥം ‘‘പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി നാമം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തീസൂ’’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥാതി ധമ്മസങ്ഗഹാദീസു. യേ ധമ്മേതി യേ ഖന്ധാദിധമ്മേ. പഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥുഭാവേനാതി പഞ്ഞാപനസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന. അധിട്ഠാനഞ്ഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബധമ്മാ പഞ്ഞാപനസ്സ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഖന്ധാദീഹി സദ്ധിം പുഗ്ഗലോ ഗഹിതോ. യേ ധമ്മേതി വാ യേ പഞ്ഞത്തിധമ്മേ. പഞ്ഞാപേതുകാമോതി നിക്ഖിപിതുകാമോ വത്ഥുഭേദതോ അസങ്കരതോ ഠപേതുകാമോ. പഞ്ഞത്തിപരിച്ഛേദന്തി ച വത്ഥുഭേദഭിന്നം പഞ്ഞത്തിഭൂതം പരിച്ഛേദം. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സാമഞ്ഞപ്പഭേദപഞ്ഞാപനാതി സാമഞ്ഞഭൂതാനം വിസേസഭൂതാനഞ്ച അത്ഥാനം പഞ്ഞാപനാ. തേസന്തി അത്ഥ-സദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. തത്ഥാതി പഞ്ഞാപനായ അത്ഥദസ്സനഭൂതേസു ദസ്സനാദീസു. ഇദമേവംനാമകന്തി ഇദം രുപ്പനാദിഅത്ഥജാതം ഇത്ഥന്നാമകം രൂപക്ഖന്ധവേദനാക്ഖന്ധാദിസമഞ്ഞം. തംതംകോട്ഠാസികകരണന്തി രൂപവേദനാദിതംതംഅത്ഥവിഭാഗപരിയാപന്നതാപാദനം. തഥാ സഞ്ഞുപ്പാദാനമേവാതി ആഹ ‘‘ബോധനമേവ നിക്ഖിപനാ’’തി. ബോധനഞ്ഹി ബോധനേയ്യസന്താനേ ബോധേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഠപനന്തി കത്വാ ‘‘നിക്ഖിപനാ’’തി വുത്തം. ‘‘പഞ്ഞാപനാ’’തിആദിനാ ഭാവസാധനേന വത്വാ സാധനന്തരാമസനേന അത്ഥന്തരപരികപ്പാസങ്കാ സിയാതി തം നിവാരേതും ‘‘യോ പനായം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി തംതംപഞ്ഞാപേതബ്ബധമ്മാനം. ദസ്സനഭൂതായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ദിട്ഠതായ, ഠപനഭൂതായ ഠപിതതായ. തംനിമിത്തതന്തി തസ്സ ദസ്സനസ്സ ഠപനസ്സ ച നിമിത്തകാരണതം. നിമിത്തഞ്ഹി കത്തുഭാവേന വോഹരീയതി യഥാ ‘‘ഭിക്ഖാ വാസേതീ’’തി, ‘‘അരിയഭാവകരാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീ’’തി ച.

പാളിയം അനാഗതതന്തി വിജ്ജമാനതാദിവിസേസവചനേന സഹ പാഠാനാരുള്ഹതം. വിജ്ജമാനസ്സ സതോതി വിജ്ജമാനസ്സ സമാനസ്സാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിജ്ജമാനഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. തഥാതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനസ്സ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ. തം പന അനുപലബ്ഭമാനതം തഥാ-സദ്ദേന ബ്യതിരേകവസേന ദീപിതം പാകടതരം കാതും ‘‘യഥാ കുസലാദീനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിനിവത്തസഭാവാനീതി വിഭത്തസഭാവാനി. ഉപലദ്ധീതി ഗഹണം. തേനാകാരേനാതി തേന രൂപവേദനാദിആകാരേന അവിജ്ജമാനസ്സ. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി തതോ രൂപവേദനാദിതോ അഞ്ഞേന തബ്ബിനിമുത്തേന പഞ്ഞാപേതബ്ബപഞ്ഞാപനാകാരേന വിജ്ജമാനസ്സ. പഞ്ഞത്തിദുകേ വുത്തമേവ ‘‘അയഞ്ച വാദോ സേവത്ഥികഥായ പടിസിദ്ധോ’’തിആദിനാ. ലോകനിരുത്തിമത്തസിദ്ധസ്സാതി ഏത്ഥ മത്തഗ്ഗഹണം തസ്സ പഞ്ഞത്തിവത്ഥുസ്സ ന കേവലം വിജ്ജമാനസഭാവതാനിവത്തനത്ഥമേവ, അഥ ഖോ വിപരീതഗ്ഗാഹനിവത്തനത്ഥമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനഭിനിവേസേന ചിത്തേനാ’’തി ആഹ. ചതുസച്ചപഞ്ചക്ഖന്ധാദിവിനിമുത്തം സച്ചന്തരഖന്ധന്തരാദികം പഞ്ചമസച്ചാദികം. സചേ തം കോചി അത്ഥീതി പടിജാനേയ്യ, അയാഥാവഗഹിതസ്സ തം വാചാവത്ഥുമത്തമേവസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാഭിനിവേസേന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. ഉദ്ദേസേ നിദ്ദേസേ ച സത്തവന്തം പധാനഭാവേന ആഗമനം സന്ധായാഹ ‘‘സരൂപതോ തിസ്സന്നം ആഗതത’’ന്തി. ഗുണഭാവേന പന ഉദ്ധംസോതപഞ്ഞാവിമുത്തപാസാണലേഖാദിഗ്ഗഹണേസു ഇതരാപി തിസ്സോ പഞ്ഞത്തിയോ ഇമസ്മിം പകരണേ ആഗതാ ഏവ.

യഥാവുത്തസ്സ…പേ… അവിരോധേനാതി ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏവം വുത്തപ്പകാരസ്സ അവിലോമനേന. ആചരിയവാദാതി ചേത്ഥ അത്തനോമതിയോ വേദിതബ്ബാ, അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാ ച. യഥാ ച അവിരോധോ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞാപേതബ്ബമത്തത്ഥേന പഞ്ഞത്തീതി ഏതേന ‘‘അവിജ്ജമാനാ പഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമം സമാസവികപ്പമാഹ. അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ ഹി ദ്വേ സമാസാ അവിജ്ജമാനസ്സ, അവിജ്ജമാനാ വാ പഞ്ഞത്തീതി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തേസു പുരിമേന നാമപഞ്ഞത്തി വുത്താ, ദുതിയേന ഉപാദാപഞ്ഞത്തിആദിഭേദാ ഇതരാപി. സസഭാവം വേദനാദികം. തജ്ജപരമത്ഥനാമലാഭതോതി തജ്ജസ്സ തദനുരൂപസ്സ പരമത്ഥസ്സ അന്വത്ഥസ്സ നാമസ്സ ലഭനതോ, അനുഭവനാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം പരമത്ഥികസ്സ വേദനാദിനാമസ്സ ലഭനത്താതി അത്ഥോ. ഏതേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ മത്ത-സദ്ദോ, തേന ചായം വിസേസോ നിവത്തിതോതി ദസ്സേതി. പരതോ ലഭിതബ്ബന്തി പരം ഉപാദായ ലദ്ധബ്ബം യഥാ രൂപാദികേ ഉപാദായ സത്തോതി നിസ്സഭാവസമൂഹസന്താനാദി പഞ്ഞത്തിവത്ഥു. ഏകത്തേനാതി അനഞ്ഞത്തേന. അനുപലബ്ഭസഭാവതാ ഞാണേന അഗ്ഗഹേതബ്ബസഭാവതാ, യതോ തേ നവത്തബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

സസൂകസാലിരാസിആദിആകാരേന സംകുചിതഗ്ഗോ വാസവവാസുദേവാദീനം വിയ മോലിവിസേസോ കിരീടം, സോ പന മകുടവിസേസോപി ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘കിരീടം മകുട’’ന്തി. സബ്ബസമോരോധോതി സബ്ബാസം വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദീനം ഛന്നം പഞ്ഞത്തീനം അന്തോകരണം. സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താതി ഇദം ലക്ഖണവചനം. ന ഹി സബ്ബാപി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാവസേന പവത്താ, നാപി സബ്ബാ സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനാ. ദുതിയം തതിയന്തിആദികം പന ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിയാ, ദ്വേ തീണീതിആദികം ഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഏകദേസം ഉപലക്ഖണവസേന ദസ്സേന്തോ തസ്സ ച സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനതായാഹ ‘‘സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താ’’തി. പൂരണത്ഥോ ഹി സദ്ദോ തദത്ഥദീപനമുഖേന പൂരേതബ്ബമത്ഥം ദീപേതി. സോ ച സങ്ഖാവിസയോ പധാനോവാതി ദുതിയാദീനം പഞ്ഞത്തീനം സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനതാ വുത്താ. യാവ ഹി ദസസങ്ഖാ സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനാതി. തഥാ ദ്വേ തീണീതിആദീനമ്പി പഞ്ഞത്തീനം. സങ്ഖാതബ്ബോ പന അത്ഥോ കോചി വിജ്ജമാനോ, കോചി അവിജ്ജമാനോ, കോചി സഹ വിസുഞ്ച തദുഭയം മിസ്സോതി ഛപി പഞ്ഞത്തിയോ ഭജതീതി.

ഇതരാതി ഉപാദാസമോധാനതജ്ജാസന്തതിപഞ്ഞത്തിയോ വുത്താവസേസാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിയോ ച. സത്തരഥാദിഭേദാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി, ദീഘരസ്സാദിഭേദാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ഹത്ഥഗതാദിവിസിട്ഠാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി, സമോധാനപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തഥേവ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ ബ്രഹ്മസ്സരോ’’തിആദികാ വിജ്ജമാനഗബ്ഭാ വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിം ഭജന്തീതി ആഹ ‘‘യഥായോഗം തം തം പഞ്ഞത്തി’’ന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ദുതിയം തതിയം…പേ… ഭജന്തീ’’തി. യഞ്ഹീതിആദി യഥാവുത്തഉപനിധാഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവസമത്ഥനം. തത്ഥ തഞ്ച സങ്ഖാനന്തി യം ‘‘പഠമം ഏക’’ന്തിആദികം സങ്ഖാനം, തഞ്ച സങ്ഖാമുഖേന ഗഹേതബ്ബരൂപം. ച-സദ്ദേന സങ്ഖ്യേയ്യം സങ്ഗണ്ഹാതി. തമ്പി ഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബം പഞ്ഞത്തീതി. തസ്സാ പന പരമത്ഥതോ അഭാവോ വുത്തോയേവ. കിഞ്ചി നത്ഥീതി പരമത്ഥതോ കിഞ്ചി നത്ഥി. തഥാതി ഇമിനാ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനഭാവന്തി ഏതം ആകഡ്ഢതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… വിജ്ജമാനോ’’തി.

ഓകാസേതി അവീചിപരനിമ്മിതവസവത്തീപരിച്ഛിന്നേ പദേസേ. സോ ഹി കാമാധിട്ഠാനതോ ‘‘കാമോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസൂതി ഇമിനാ ഉത്തരപദലോപേന കാമഭവം ‘‘കാമോ’’തി വദതി. ഭണനം സദ്ദോ ചേതനാ വാ, തംസമങ്ഗിതായ തബ്ബിസിട്ഠേ പുഗ്ഗലേ ഭാണകോതി പഞ്ഞത്തീതി ആഹ ‘‘വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിപക്ഖം ഭജതീ’’തി. യേഭുയ്യേന രൂപായതനഗ്ഗഹണമുഖേന രൂപസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനം ഗയ്ഹതീതി തസ്സ തേന അഭേദോപചാരം കത്വാ വുത്തം ‘‘രൂപായതനസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനേനാ’’തി. യം അഭേദോപചാരം ഭിന്ദിതും അജാനന്താ നികായന്തരിയാ രൂപായതനം സണ്ഠാനസഭാവം പടിജാനന്തി. ‘‘കിസോ പുഗ്ഗലോ, ഥൂലോ പുഗ്ഗലോ, കിസോ ദണ്ഡോ, ഥൂലോ ദണ്ഡോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാദീനം പഞ്ഞാപനാ തഥാതഥാസന്നിവിട്ഠേ രൂപസങ്ഖാതേ കിസാദിസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി, ന രൂപായതനമത്തേതി ആഹ ‘‘സണ്ഠാനന്തി വാ രൂപായതനേ അഗ്ഗഹിതേ’’തി. പച്ചത്തധമ്മനാമവസേനാതി ‘‘പഥവീ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ധമ്മാനം തംതംനാമവസേന. കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദിവിഭാഗേന പവത്തോ അയമ്പി ആചരിയവാദോ ‘‘കിച്ചപഞ്ഞത്തി ഏകച്ചാ ഭൂമിപഞ്ഞത്തി പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി അസങ്ഖതപഞ്ഞത്തി ച വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ലിങ്ഗപഞ്ഞത്തി ഏകച്ചാ പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ കിച്ചപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ ഭൂമിസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേന വാ അവിജ്ജമാനേന വാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ദസ്സിതത്താ ‘‘ധമ്മകഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗ’’ന്തിആദീനം വിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ, അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ ച ദസ്സിതനയോതി ആഹ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഉപാദാപഞ്ഞത്തിആദിഭാവോ ചേത്ഥ കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദീനം കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദിഭാവോ ച താസം യഥാരഹം വിഭാവേതബ്ബോ.

൨. സങ്ഖേപപ്പഭേദവസേനാതി ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി സബ്ബേപി ഖന്ധേ ഖന്ധഭാവസാമഞ്ഞേന സംഖിപനവസേന, ‘‘യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ ഖന്ധാനം തതോ സാമഞ്ഞതോ പകാരേഹി ഭിന്ദനവസേന ച. അയം അത്ഥോതി അയം പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. സാമഞ്ഞതോ വാ ഹി ധമ്മാനം പഞ്ഞാപനം ഹോതി വിസേസതോ വാ. വിസേസോ ചേത്ഥ അത്തനോ സാമഞ്ഞാപേക്ഖായ വേദിതബ്ബോ, വിസേസാപേക്ഖായ പന സോപി സാമഞ്ഞം സമ്പജ്ജതീതി ‘‘കിത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി പുച്ഛായ സങ്ഖേപതോ വിസ്സജ്ജനവസേന ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി വുത്തന്തി തത്ഥാപി ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യാവതാ…പേ… പഞ്ഞത്തീ’’തി. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി. യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏവമേത്ഥ പാളിയോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സങ്ഖേപതോ പഭേദതോ ച ഖന്ധപഞ്ഞത്തി വിസ്സജ്ജിതാ ഹോതി. തഥാ ഹി ഇമസ്സേവ അത്ഥസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്തകേന…പേ… ആദികേനാ’’തി ആഹ. തത്ഥാതി തസ്മിം വിസ്സജ്ജനസ്സ അത്ഥവചനേ, തസ്മിം വാ വിസ്സജ്ജനപാഠേ തദത്ഥവചനേ ച. പഭേദനിദസ്സനമത്തന്തി പഭേദസ്സ ഉദാഹരണമത്തം. അവുത്തോപി സബ്ബോ ഭൂതുപാദികോ, സുഖാദികോ ച പഭേദോ. തം പന ഭൂമിമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന പാളിയാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം പകാരന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘അയം വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം വാതി വുച്ചമാനം സന്ധായാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഖന്ധപഞ്ഞത്തിവിസ്സജ്ജനേ. ഇദന്തി ഇദം പദം. യത്തകോ…പേ… ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോതി ഇമിനാ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച ഖന്ധാനം പഭേദം പതി പഞ്ഞത്തിവിഭാഗോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുഭേദേന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. പകരണന്തരേതി വിഭങ്ഗപകരണേ. തത്ഥ ഹി സാതിസയം ഖന്ധാനം വിഭാഗപഞ്ഞത്തി വുത്താ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി…പേ… കഥിതാ’’തി. ഏത്ഥ ച പഠമനയേ സമുഖേന, ദുതിയേ വത്ഥുമുഖേന പഞ്ഞത്തിയാ വിഭാഗാ ദസ്സിതാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ഏസ നയോതി ഇമിനാ ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ വുത്തമത്ഥം ആയതനപഞ്ഞത്തിയാദീസു അതിദിസതി. തത്ഥ ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി, ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇദം പഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസപാളിയാ ആദിപരിയോസാനഗ്ഗഹണമുഖേന ദസ്സനം. ‘‘യാവതാ ദ്വാദസായതനാനീ’’തി, ‘‘ആയതനാനം ആയതനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേന സങ്ഖേപതോ ദ്വാദസായതനാനീ’’തി ഏതേന ദസ്സിതോ, ‘‘യാവതാ ചക്ഖായതന’’ന്തിആദികസ്സ പന ‘‘പഭേദതോ ചക്ഖായതന’’ന്തിആദികേനാതി. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മായതന’’ന്തി പഭേദനിദസ്സനമത്തമേതം. ഏതേന അവുത്തോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി ‘‘തത്രാപി ദസായതനാ കാമാവചരാ’’തിആദി വുത്തം. അയം വാ ഏത്ഥ പാളിയാ അത്ഥയോജനാ – ‘‘യാവതാ’’തി ഇദം സബ്ബേഹി പദേഹി യോജേത്വാ ‘‘യത്തകാനി ദ്വാദസായതനാനി…പേ… യത്തകോ ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം, തപ്പഭേദാനഞ്ച ചക്ഖായതനാദീനം പഭേദോ, തത്തകോ ആയതനാനം ആയതനപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോ’’തി പകരണന്തരേ വുത്തേന വത്ഥുപഭേദേന ആയതനപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദം ദസ്സേതീതിആദിനാ ഇതരപഞ്ഞത്തീസുപി നയോ യോജേതബ്ബോ.

൭. ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോ…പേ… പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘കിത്താവതാ…പേ… ഏത്താവതാ ഇന്ദ്രിയാനം ഇന്ദ്രിയപഞ്ഞത്തീ’’തി അയം പാളിപദേസോ നിദ്ദേസോപി സമാനോ പകരണന്തരേ വത്ഥുഭേദേന വുത്തം ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തിപ്പഭേദം ഉപാദായ ഉദ്ദേസോയേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസമത്തേനേവാതി അത്ഥോ’’തി.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. പച്ചനീകധമ്മാനം ഝാപനട്ഠേന ഝാനം, തതോ സുട്ഠു വിമുച്ചനട്ഠേന വിമോക്ഖോതി നിപ്പരിയായേന ഝാനങ്ഗാനേവ വിമോക്ഖോതി അട്ഠകഥാഅധിപ്പായോ. ടീകാകാരേന പന ‘‘അഭിഭായതനം വിയ സസമ്പയുത്തം ഝാനം വിമോക്ഖോ’’തി മഞ്ഞമാനേന ‘‘അധിപ്പായേനാഹാ’’തി വുത്തം. ഝാനധമ്മാ ഹി സമ്പയുത്തധമ്മേഹി സദ്ധിംയേവ പടിപക്ഖതോ വിമുച്ചന്തി, ന വിനാ, തഥാ അഭിരതിവസേന ആരമ്മണേ നിരാസങ്കപ്പവത്തിപീതി അധിപ്പായോ. യഥാ വാ ഝാനങ്ഗാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയഭാവതോ സവിസേസോ ഝാനപരിയായോ, ഏവം വിമോക്ഖകിച്ചയോഗതോ തേസം സവിസേസോ വിമോക്ഖപരിയായോ, തദുപചാരേന സമ്പയുത്താനം വേദിതബ്ബോ. പഠമം സമങ്ഗിഭാവത്ഥന്തി പടിലാഭം സന്ധായാഹ. ‘‘ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി പടിലഭിത്വാ ഇരിയതീ’’തി ഹി വുത്തം. അട്ഠകഥായം ‘‘യേന ഹി സദ്ധിം…പേ… പടിലദ്ധാ നാമ ഹോന്തീ’’തി തേഹി സാധേതബ്ബസഹജാതാദിപച്ചയലാഭോയേവേത്ഥ പടിലാഭോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ഫസ്സോ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തം ആരമ്മണം ഫുസതീതി വുച്ചതി, ഏവം സമ്പയുത്തധമ്മേപി തംസഭാവത്താതി ആഹ ‘‘സമ്ഫസ്സേന ഫുസനത്ഥ’’ന്തി. തസ്സ ‘‘വിവരതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഇതരേഹീതി ഉപചാരമ്പീതിആദിനാ ഉപചാരപുരിമപ്പനാപരപ്പനാനം പടിലാഭകാരണന്തി വചനേഹി. ഇതരേ കാരണത്ഥേതി ‘‘ഉപചാരേന…പേ… ഫുസതിയേവാ’’തി വുത്തേ കാരണത്ഥദീപകേ അത്ഥേ. ഫുസതി ഫലം അധിഗച്ഛതി ഏതായാതി കാരണഭാവസ്സ ഫുസനാപരിയായോ വേദിതബ്ബോ.

പഠമത്ഥമേവാതി സമങ്ഗിഭാവത്ഥമേവ. താനി അങ്ഗാനീതി ഇമിനാ ഝാനകോട്ഠാസഭാവേന വുത്തധമ്മായേവ ഗഹിതാ, ന ഫസ്സപഞ്ചമകഇന്ദ്രിയട്ഠകാദിഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘സേസാ…പേ… സങ്ഗഹിതാനീ’’തി. ഏവം സതീതി സുഖസങ്ഖാതഝാനങ്ഗതോ വേദനാസോമനസ്സിന്ദ്രിയാനം സേസിതബ്ബഭാവേ സതി. ഏവഞ്ഹി നേസം ഫസ്സകതാ ഇതരസ്സ ഫസ്സിതബ്ബതാവ സിയാ. തേനാഹ ‘‘സുഖസ്സ ഫുസിതബ്ബത്താ’’തി. വേദയിതാധിപതേയ്യട്ഠേഹീതി ആരമ്മണാനുഭവനസങ്ഖാതേന വേദയിതസഭാവേന, തസ്സേവ സാതവിസേസസങ്ഖാതേന സമ്പയുത്തേഹി അനുവത്തനീയഭാവേന ച. ഉപനിജ്ഝായനഭാവോപി യഥാവുത്തവേദയിതാധിപതേയ്യട്ഠവിസിട്ഠോ ഓളാരികസ്സ ആരമ്മണസ്സ നിജ്ഝായനഭാവോ. അഭിന്നസഭാവോപി ഹി ധമ്മോ പുരിമവിസിട്ഠപച്ചയവിസേസസമ്ഭവേന വിസേസേന ഭിന്നാകാരോ ഹുത്വാ വിസിട്ഠഫലഭാവം ആപജ്ജതി. യഥേകംയേവ കമ്മം ചക്ഖാദിനിബ്ബത്തിഹേതുഭൂതം കമ്മം. തേന വുത്തം ‘‘വേദയിതാ…പേ… വുത്തത്താ’’തി. അങ്ഗാനീതി നായം തപ്പരഭാവേന ബഹുവചനനിദ്ദേസോ അനന്തഭാവതോ, കേവലഞ്ച അങ്ഗാനം ബഹുത്താ ബഹുവചനം, തേന കിം സിദ്ധം? പച്ചേകമ്പി യോജനാ സിദ്ധാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചേകമ്പി യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി. യദി ‘‘സുഖം ഠപേത്വാ’’തി യോജനായം സേസാ തയോ ഖന്ധാ ഹോന്തി, സേസാ തയോ, ചത്താരോ ച ഖന്ധാ ഹോന്തീതി വത്തബ്ബം സിയാതി? ന, ചതൂസു തിണ്ണം അന്തോഗധത്താ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബയോജനാ…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

൨. അസമയവിമോക്ഖേനാതി ഹേട്ഠാമഗ്ഗവിമോക്ഖേന. സോ ഹി ലോകിയവിമോക്ഖോ വിയ അധിഗമവളഞ്ജനത്ഥം പകപ്പേതബ്ബസമയവിസേസാഭാവതോ ഏവം വുത്തോ. അഗ്ഗമഗ്ഗവിമോക്ഖോ പന ഏകച്ചാസവവിമുത്തിവചനതോ ഇധ നാധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി. ഏകച്ചേഹി ആസവേഹി വിമുത്തോതി ദിട്ഠാസവാദീഹി സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. അസമയ…പേ… ലാഭേനാതി യഥാവുത്തഅസമയവിമോക്ഖസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ അധിഗമേന. തതോ ഏവ സാതിസയേന, ഏകച്ചേഹി കാമാസവേഹി വിമുത്തോ വിക്ഖമ്ഭനവസേനാതി അത്ഥോ. സോ ഏവ ഏകച്ചസമയവിമോക്ഖലാഭീ യഥാവുത്തോ സമയവിമുത്തോ അസമയവിമോക്ഖവിസേസസ്സ വസേന സമയവിമോക്ഖപഞ്ഞത്തിയാ അധിപ്പേതത്താ. സോതി അസമയവിമോക്ഖൂപനിസ്സയസമയവിമോക്ഖലാഭീ. തേന സാതിസയേന സമയവിമോക്ഖേന. തഥാവിമുത്തോവ ഹോതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ തഥാവിമുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിം ലദ്ധും അരഹതീതി പരിഞ്ഞാതത്ഥം ഹേതുനാ പതിട്ഠാപേതി. ബ്യതിരേകമുഖേനപി തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘പുഥുജ്ജനോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമുദാചാരഭാവതോതി സമുദാചാരസ്സ സമ്ഭവതോ. സോതി ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനോ.

യദി പുനരാവത്തകധമ്മതായ പുഥുജ്ജനോ സമയവിമുത്തോതി ന വുത്തോ, തദഭാവതോ കസ്മാ അരഹാ തഥാ ന വുത്തോതി ആഹ ‘‘അരഹതോ പനാ’’തിആദി. തദകാരണഭാവന്തി തേസം വിമോക്ഖാനം, തസ്സ വാ സമയവിമുത്തിഭാവസ്സ അകാരണഭാവം. സബ്ബോതി സുക്ഖവിപസ്സകോപി സമഥയാനികോപി അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീപി. ബഹിഅബ്ഭന്തരഭാവാ അപേക്ഖാസിദ്ധാ, വത്തു അധിപ്പായവസേന ഗഹേതബ്ബരൂപാ ചാതി ആഹ ‘‘ബാഹിരാനന്തി ലോകുത്തരതോ ബഹിഭൂതാന’’ന്തി.

൩. രൂപതോ അഞ്ഞം ന രൂപന്തി തത്ഥ രൂപപടിഭാഗം കസിണരൂപാദി രൂപ-സദ്ദേന ഗഹിതന്തി തദഞ്ഞം പഠമതതിയാരുപ്പവിസയമത്തം അരൂപക്ഖന്ധനിബ്ബാനവിനിമുത്തം അരൂപ-സദ്ദേന ഗഹിതം ദട്ഠബ്ബം. പടിപക്ഖഭൂതേഹി കിലേസചോരേഹി അമൂസിതബ്ബം ഝാനമേവ ചിത്തമഞ്ജൂസം. സമാധിന്തി വാ സമാധിസീസേന ഝാനമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൪. അത്തനോ അനുരൂപേന പമാദേനാതി ഏത്ഥ അനാഗാമിനോ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അസക്കച്ചഅസാതച്ചകിരിയാദിനാ. ഖീണാസവസ്സ പന താദിസേന പമാദപതിരൂപകേന, താദിസായ വാ അസക്കച്ചകിരിയായ. സാ ചസ്സ ഉസ്സുക്കാഭാവതോ വേദിതബ്ബാ. പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബുസ്സുക്കാ ഹി തേ ഉത്തമപുരിസാ. സമയേന സമയന്തി സമയേ സമയേ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം കരണവചനം ഉപയോഗവചനഞ്ച. അനിപ്ഫത്തിതോതി സമാപജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യതോ. അസ്സാതി ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ ഇമസ്സ അട്ഠകഥാവചനസ്സ. തേനാതി യഥാഭതേന സുത്തേന.

൫. യേനാധിപ്പായേന ‘‘ധമ്മേഹീ’’തി വത്തബ്ബന്തി വുത്തം, തം വിവരന്തോ ‘‘ഇധാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധാതി ‘‘പരിഹാനധമ്മോ അപരിഹാനധമ്മോ’’തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ. തത്ഥാതി ‘‘കുപ്പധമ്മോ അകുപ്പധമ്മോ’’തി പദദ്വയേ. സതി വചനനാനത്തേ അത്ഥേവ വചനത്ഥനാനത്തന്തി ആഹ ‘‘വചനത്ഥനാനത്തമത്തേന വാ’’തി. വചനത്ഥഗ്ഗഹണമുഖേന ഗഹേതബ്ബസ്സ പന വിഭാവനത്ഥസ്സ നത്ഥേത്ഥ നാനത്തം, യതോ തേസം പരിയായന്തരതാസിദ്ധി.

൭-൮. സമാപത്തിചേതനാതി യായ ചേതനായ സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേതി സമാപജ്ജതി ച. തേനാഹ ‘‘തദായൂഹനാ’’തി. ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ സതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘അനുരക്ഖണാ…പേ… സതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഏകാരക്ഖോ സതാരക്ഖേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തി. തഥാ ഹി സാ ‘‘കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസതീ’’തി വുത്താ.

൧൧. അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠോപി ഇതരമഗ്ഗട്ഠാ വിയ അനുപച്ഛിന്നഭയത്താ ഭയൂപരതവോഹാരം ലഭതീതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠോ ച…പേ… ഭയൂപരതോ’’തി.

൧൨. കേചീതി തിഹേതുകപടിസന്ധികേ മന്ദബുദ്ധികേ സന്ധായാഹ. തേന വുത്തം ‘‘ദുപ്പഞ്ഞാതി ഇമിനാ ഗയ്ഹന്തീ’’തി. ദുബ്ബലാ പഞ്ഞാ യേസം തേ ദുപ്പഞ്ഞാതി.

൧൪. അനിയതധമ്മസമന്നാഗതസ്സേവ പച്ചയവിസേസേന നിയതധമ്മപടിലാഭോതി ആഹ ‘‘യത്ഥ…പേ… ഹോന്തീ’’തി. തദഭാവാതി നിയതാനിയതവോമിസ്സായ പവത്തിയാ അഭാവാ.

൧൬. പരിയാദിയിതബ്ബാനീതി പരിയാദകേന മഗ്ഗേന ഖേപേതബ്ബാനി. തണ്ഹാദീനം പലിബുധനാദികിരിയായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സീസഭാവോ വേദിതബ്ബോ, നിബ്ബാനസ്സ പന വിസങ്ഖാരഭാവതോ സങ്ഖാരസീസതാ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരവിവേകഭൂതോ നിരോധോ’’തി. കേചി പന ‘‘സങ്ഖാരസീസം നിരോധസമാപത്തീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം പഞ്ഞത്തിമത്തസ്സ സീസഭാവാനുപപത്തിതോ തദുദ്ധഞ്ച സങ്ഖാരപ്പവത്തിസബ്ഭാവതോ. സഹ വിയാതി ഏകജ്ഝം വിയ. ഏതേന സമ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. സഹത്ഥോ ഹേസ സമ-സദ്ദോ. സംസിദ്ധിദസ്സനേനാതി സംസിദ്ധിയാ നിട്ഠാനസ്സ ഉപരമസ്സ ദസ്സനേന.

ഇധാതി ഇമിസ്സാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപാളിയാ, ഇമിസ്സാ വാ തദട്ഠകഥായ. കിലേസപവത്തസീസാനന്തി കിലേസസീസപവത്തസീസാനം. തേസു ഹി ഗഹിതേസു ഇതരമ്പി പരിയാദിയിതബ്ബം കിലേസഭാവേന പരിയാദിയിതബ്ബതാസാമഞ്ഞേന ച ഗഹിതമേവ ഹോതീതി കിലേസവട്ടപരിയാദാനേന മഗ്ഗസ്സ ഇതരവട്ടാനമ്പി പരിയാദിയനം. വട്ടുപച്ഛേദകേന മഗ്ഗേനേവ ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി അനവസേസതോ നിരുജ്ഝതീതി. കസ്മാ പനേത്ഥ പവത്തസീസം വിസും ഗഹിതന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘പവത്തസീസമ്പീ’’തിആദി. ഓധിസോ ച അനോധിസോ ച കിലേസപരിയാദാനേ സതി സിജ്ഝമാനാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ തേന നിപ്ഫാദേതബ്ബാതി വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം ആഗമേന സാധേന്തോ ‘‘വിമുത്തസ്മി’’ന്തിആദിമാഹ. ചുതിചിത്തേന ഹോതീതി ഇദം യഥാവുത്തസ്സ കിലേസപരിയാദാനസമാപനഭൂതസ്സ പച്ചവേക്ഖണവാരസ്സ ചുതിചിത്തേന പരിച്ഛിന്നത്താ വുത്തം, തസ്മാ ചുതിചിത്തേന പരിച്ഛേദകേന പരിച്ഛിന്നം ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൭. തിട്ഠേയ്യാതി ന ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഠാനഞ്ഹി ഗതിനിവത്തി. തേന വുത്തം ‘‘നപ്പവത്തേയ്യാ’’തി.