൪. ഉപാദിന്നത്തികവണ്ണനാ

൫൧. അധിപതിധമ്മോയേവ ലോകുത്തരധമ്മേസു നാധിപതിപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘നാധിപതിപച്ചയാതി സയം അധിപതിഭൂതത്താ’’തി. നനു അധിപതിധമ്മോപി ആരമ്മണാധിപതിവസേന അധിപതിപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അവിരഹിതാ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. അവിരഹിതാരമ്മണാധിപതീസൂതി ലോകുത്തരേ സന്ധായാഹ. തേ ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ ഏവം വുച്ചതി. പി-സദ്ദേന കോ പന വാദോ വിരഹിതാരമ്മണാധിപതിഅനേകന്താരമ്മണാധിപതീസൂതി ദസ്സേതി.

൭൨. അനുപാലനുപത്ഥമ്ഭനവസേനാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ കടത്താരൂപാനം അനുപാലനവസേന ഓജാ തസ്സേവ കമ്മജകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചയോ ഹോതി, ന ജനകവസേനാതി യോജനാ. ഏതസ്മിം പന അത്ഥേ സതീതി കമ്മജകലാപേ ഓജാ തസ്സേവ കമ്മജകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന പച്ചയോ ഹോതീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ലബ്ഭമാനേ. ആഹാരന്തിപി വത്തബ്ബന്തി യഥാ ജീവിതിന്ദ്രിയവസേന ‘‘ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, ഏവം യഥാവുത്തആഹാരസ്സപി വസേന വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച യസ്മിം കലാപേ കമ്മജാ ഓജാ കദാചി തസ്സേവ ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചയോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ അട്ഠകഥായം ദസ്സിതോ. യദി കമ്മജാ ഓജാ ഏകംസതോ സകലാപരൂപൂപത്ഥമ്ഭനവസേനേവ പവത്തതി, തഥാ സതി ഇമായ പാളിയാ വിരോധോ സിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദി ച…പേ… ഹോതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനം ഉദ്ധരിത്വാ തത്ഥ ദോസം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഏവം സതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ തന്തി തം വചനം. അനജ്ഝോഹടായ അത്തനോ പച്ചയതോ നിബ്ബത്തായ, പച്ചയോ ചേത്ഥ കമ്മംയേവ. തേനാഹ ‘‘സസന്താനഗതായ ഉപാദിന്നോജായാ’’തി.

അയമ്പി പഞ്ഹോ, ന കേവലം പുബ്ബേ വുത്തആഹാരോയേവാതി അധിപ്പായോ. ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ, ന ച ഉദ്ധടോ. തസ്മാതി ഏതസ്സ ‘‘വാദോ ബലവതരോ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ പന യഥാവുത്തേസു ദ്വീസു പഞ്ഹേസു ആഹാരോ ന ഉദ്ധടോതി ആഹ ‘‘അജ്ഝോഹടസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ദുതിയപഞ്ഹോതി ദുകമൂലകേ ദുതിയപഞ്ഹോതി യോജനാ. ദുതിയപഞ്ഹോ ച ന ഉദ്ധടോതി ഏത്ഥാപി ‘‘അജ്ഝോഹടസ്സ…പേ… അഭാവതോ’’തി ഇദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇതരസ്സാതി അനജ്ഝോഹടസ്സ. അജ്ഝോഹടമേവ ന അനജ്ഝോഹടം, യഥാവുത്തോജന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘ബലവതരോ’’തി വത്വാ തസ്സ ബലവതരഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. കതിപയാലോപേ അജ്ഝോഹരിത്വാ വസിത്വാ ഠിതസ്സ വിയ അജ്ഝോഹടമത്താഹി മണ്ഡൂകാദീഹി അജ്ഝോഹാരകസ്സ സരീരേ വിസേസാധാനം വേദിതബ്ബം.

ഇധ വുത്തേഹീതി ഇമസ്മിം ഉപാദിന്നത്തികേ വുത്തേഹി. ഏകമൂലകദുകതികാവസാനപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേഹീതി ഏകപദമൂലകേഹി ദുകാവസാനേഹി തികാവസാനേഹി ച പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേഹി. തേ പന ‘‘അനുപാദിന്നുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ച ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയസ്സ ച ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം വേദിതബ്ബോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഉപാദിന്നത്തികേ. ദുതിയദുകാവസാനേ വിയാതി ദുതിയദുകാവസാനേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ വിയ, ‘‘അനുപാദിന്നുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ച ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ വിയാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച അത്ഥോ തതിയപദമൂലകേസു ദുകതികാവസാനപഞ്ഹേസുപി ലബ്ഭതേവ. യദി പന തേ പഞ്ഹാ കുസലത്തികേപി ലബ്ഭന്തി, അഥ കസ്മാ തത്ഥ ന ഉദ്ധടാതി ആഹ ‘‘സുഖാവബോധനത്ഥം പന തത്ഥ സഹജാതവസേനേവ വിസ്സജ്ജനം കത’’ന്തി. സഹജാതവസേനേവാതി സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയവസേനേവ. ഏകമൂലകദുകാവസാനാതി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ചാ’’തി ഏവംപകാരാ പഞ്ഹാ. തത്ഥ കുസലത്തികേ ഉദ്ധടാ. ഇധ പന ഇമസ്മിം ഉപാദിന്നത്തികേ. ഏതേഹി യഥാവുത്തേഹി വിസ്സജ്ജനേഹി. ഏകോ ധമ്മോതി ഏകോ വേദനാദികോ പച്ചയധമ്മോ. അനേകേഹീതി സഹജാതപച്ഛാജാതാദീഹി അനേകേഹി അത്ഥിപച്ചയവിസേസേഹി. അനേകേസം ധമ്മാനന്തി അനേകേസം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം. ഏകോ അത്ഥിപച്ചയോതി ഇദം അത്ഥിപച്ചയതാസാമഞ്ഞതോ വുത്തം.

ഇദാനി യഥാവുത്തം അവുത്തഞ്ച അത്ഥിപച്ചയേ ലബ്ഭമാനം വിസേസം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകോതി അത്ഥിപച്ചയവിസേസേസു ഏകോ. ഏകസ്സാതി താദിസസ്സേവ ഏകസ്സ. അഞ്ഞഥാ ഹി ഏകോ ധമ്മോ ഏകസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ നാമ നത്ഥി. ഏകേനേവാതി സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയേനേവ യഥാ ഓക്കന്തിക്ഖണേ വത്ഥു. തഞ്ഹി അത്തനാ സഹജാതസ്സ നാമസ്സ സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയേനേവ പച്ചയോ ഹോതി, ന പുരേജാതാദിനാ. ഏകോ സഹജാതഅരൂപക്ഖന്ധോ അനേകേസം അത്തനാ സഹജാതാനം അരൂപക്ഖന്ധാനം ഏകേന സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയേന, അനേകേഹി സഹജാതപച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയേഹി യഥാക്കമം അത്തനാ സഹജാതാനം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം പുരേജാതാനം തേസമുട്ഠാനികരൂപാനം. അനേകോ പുരേജാതവത്ഥുരൂപഞ്ചേവ സഹജാതഅരൂപക്ഖന്ധാ ച ഏകസ്സ അരൂപക്ഖന്ധസ്സ യഥാക്കമം പുരേജാതസഹജാതഅത്ഥിപച്ചയേഹി. അനേകോ അരൂപധമ്മോ അനേകേസം സഹജാതഅരൂപധമ്മാനം പുരേജാതരൂപധമ്മാനഞ്ച സഹജാതപച്ഛാജാതഅത്ഥിപച്ചയേഹി. അനേകോ വാ ആഹാരിന്ദ്രിയപ്പകാരോ അനേകേസം രൂപധമ്മാനം യഥാരഹം സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേന അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം പച്ചയുപ്പന്നാനം അസമാനത്തേപി അയമത്ഥോ സമ്ഭവതി, സമാനത്തേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘സമാനത്തേ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാന’’ന്തി. സഹജാതം പുരേജാതേനേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീതി സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയധമ്മോ പുരേജാതഅത്ഥിപച്ചയധമ്മേന സഹേവ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതി. യഥാ വത്ഥുനാ പുരേജാതഅത്ഥിപച്ചയം ലഭന്താ ഏവ കുസലാദിധമ്മാ സഹജാതാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയോ ഹോന്തി, തഥാ തേ പുരേജാതസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോപി ഹോന്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘പച്ഛാജാതേന ചാ’’തി. അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അയം സഹജാതപച്ഛാജാതാനം അത്ഥിപച്ചയഭാവോ പച്ചയധമ്മാനം അഭേദേ ഏവ ഇച്ഛിതോ, ന ഭേദേ. തേനാഹ ‘‘അനഞ്ഞധമ്മത്തേന…പേ… നാനാധമ്മത്തേ’’തി.

ഇദാനി തസ്സ നാനാധമ്മത്തേ അഭാവം പാളിയാ വിഭാവേന്തോ ‘‘യദി സിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകോ അത്ഥിപച്ചയഭാവോ നത്ഥീതി ഏകസ്സേവ പച്ചയധമ്മസ്സ വസേന ലബ്ഭമാനോ ഏകോ അത്ഥിപച്ചയഭാവോ നത്ഥി. കസ്മാ? വിരോധതോ. തേന വുത്തം ‘‘സഹജാത…പേ… ന വുത്ത’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാതി സഹജാതപച്ഛാജാതാനം ഏകധമ്മവസേന സഹ അലാഭതോ ഏവ. ഏകധമ്മവസേനാതി ഏകസ്സേവ പച്ചയധമ്മസ്സ വസേന. തേനാഹ ‘‘നാനാധമ്മാനം വിരുദ്ധസഭാവത്താ’’തി. വിരുദ്ധസഭാവതാ ച സഹജാതപച്ഛാജാതവസേന വേദിതബ്ബാ, ഇധ പന ലോകിയലോകുത്തരാദിഭാവതോതി. അഞ്ഞഥാതി തേസം സഹജാതപച്ഛാജാതാനം ഏകജ്ഝം ലാഭേ. ഇന്ദ്രിയപടിക്ഖേപേപീതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേപി. തസ്സ പഞ്ഹസ്സ ലാഭതോതി ‘‘ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ ച അനുപാദിന്നുപാദാനിയോ ച ധമ്മാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതസ്സ പഞ്ഹസ്സ ലാഭതോ. ബാവീസാതി ഏകമൂലകാവസാനാ നവ, ഏകമൂലകദുകാവസാനാ പഞ്ച, ഏകമൂലകതികാവസാനമേകം, ദുകമൂലകേകാവസാനാ ചത്താരോ, ദുകമൂലകാവസാനാ ദ്വേ, ദുകമൂലകതികാവസാനമേകന്തി ഏവം ബാവീസതി. യഥാ പുബ്ബേ സഹജാതം പുരേജാതേന സഹേവ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം, ഏവം പുരേജാതമ്പി തേനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരേജാതം സഹജാതേനേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ സഹജാതേനേവ സഹാതി സഹജാതേന സഹേവ. അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഹി അയം ഏവ-സദ്ദോ, സഹജാതേന ന വിനാ പുരേജാതഅത്ഥിപച്ചയോതി അത്ഥോ. ഇതരേസു പന അത്ഥിപച്ചയധമ്മേസു നിയമോ നത്ഥി തേഹി സഹാപി വിനാപി ഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഇതരേഹീ’’തി. തമ്പി വത്ഥു തംസഹിതപുരേജാതമേവാതി യം ‘‘പുരേജാതം സഹജാതേനേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, തമ്പി വത്ഥുപുരേജാതഞ്ചേവ തംസഹിതാരമ്മണപുരേജാതമേവ ച, ന കേവലം ആരമ്മണപുരേജാതം. തേനാഹ ‘‘ന ഇതര’’ന്തി.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാഠന്തരേന വിഭാവേതും ‘‘കുസലത്തികേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യദി പുരേജാതം തംസഹജാതേന വിനാപി അത്ഥിപച്ചയോ സിയാ, ‘‘നവിപ്പയുത്തപച്ചയാ അത്ഥിയാ പഞ്ചാ’’തി വത്തും ന സക്കാ, വുത്തഞ്ചേതം, തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘പുരേജാതം സഹജാതേന സഹേവ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീ’’തി. നവിപ്പയുത്തേ ബാവീസാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥാതി സനിദസ്സനത്തികേ. അത്ഥിവിഭങ്ഗേതി അത്ഥിപച്ചയസ്സ വിഭജനേ. തികമൂലകേകാവസാനന്തി ‘‘സനിദസ്സനസപ്പടിഘോ ച അനിദസ്സനസപ്പടിഘോ ച അനിദസ്സനഅപ്പടിഘോ ച ധമ്മാ അനിദസ്സനസപ്പടിഘസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം തികമൂലകോ ഏകാവസാനോ പഞ്ഹോ ഉദ്ധടോ. പച്ചയുദ്ധാരേതി ച തത്ഥേവ പച്ചയുദ്ധാരേ. തഥാ ച സോ പഞ്ഹോ ഉദ്ധടോ. തയിദം കഥം, യദി പുരേജാതം സഹജാതേനേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീതി ചോദനായം ആഹ ‘‘തം വത്ഥുസഹിതസ്സ…പേ… പച്ചയഭാവതോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യദിപി തത്ഥ സനിദസ്സനസപ്പടിഘഗ്ഗഹണേന ആരമ്മണപുരേജാതസ്സ അത്ഥിപച്ചയഭാവോ വുത്തോ, തഥാപി അനിദസ്സനഅപ്പടിഘഗ്ഗഹണതോ വത്ഥുമ്പി ഗഹിതന്തി വത്ഥുസഹിതസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതസ്സ സഹജാതേന സഹേവ അത്ഥിപച്ചയഭാവോ വുത്തോതി. പച്ഛാജാതം ആഹാരിന്ദ്രിയേഹേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതി, ന പുരേജാതേനാതി അധിപ്പായോ. അനഞ്ഞധമ്മത്തേതി പച്ചയധമ്മസ്സ അനഞ്ഞത്തേ. സഹജാതേന സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീതി യോജനാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥാപി പടിയോഗിപുരേജാതംയേവ ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അത്ഥിപച്ചയവിസേസേസു പനാ’’തിആദിനാ അത്തനാ ദസ്സിതം വിചാരം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിഗമനവസേന പച്ചാമസതി.

ഉപാദിന്നത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.