(൧) വിഭങ്ഗവാരവണ്ണനാ

൫൩. തികപദാനം തികന്തരപദേഹി വിസദിസതാ പാകടായേവാതി വുത്തം ‘‘തികപദനാനത്തമത്തേന വിനാ’’തി. മൂലാവസാനവസേനാതി ‘‘ഏകമൂലേകാവസാനം നവാ’’തിആദിനാ വുത്തമൂലാവസാനവസേന. ‘‘ന തായേവ വേദനാത്തികാദീസൂ’’തി ഏത്ഥ യാ സദിസതാ പടിക്ഖിത്താ, തം ദസ്സേതും ‘‘സദിസതം സന്ധായ ‘ന തായേവാ’തി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. യാതി യാ പുച്ഛാ. സബ്ബപുച്ഛാസമാഹരണന്തി സബ്ബാസം ഏകൂനപഞ്ഞാസായ പുച്ഛാനം സമുച്ചയനം അനവസേസേത്വാ കഥനം. ഇധ ഇമസ്മിം പടിച്ചവാരുദ്ദേസേ കത്തബ്ബം. ആദിതോ ഹി അനവസേസതോ വുത്തേ പച്ഛാ യഥാരഹം തദേകദേസവചനം യുത്തം. ന ഹി തത്ഥ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തീതി തത്ഥ തസ്മിം ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയേ പീതിത്തികേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ന ഹി ലഭന്തി, അട്ഠവീസേ പന ലഭന്തീതി അത്ഥോ.

തേന സഹജാതപച്ചയഭൂതേനാതി തേന വേദനാദിഭേദേന ഏകേന ധമ്മേന സഹജാതപച്ചയോ ഹോന്തേന, സഹജാതപച്ചയതം വാ പത്തേന പാപുണന്തേനാതി അത്ഥോ. അനുഞ്ഞാതം വിയ ഹോതീതി യദിപി അട്ഠകഥായം ‘‘യാവ നിരോധഗമനാ’’തിആദിവചനേഹി ഖണത്തയസമങ്ഗീ ഉപ്പജ്ജതീതി അനുഞ്ഞാതം വിയ ഹോതി, ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗീയേവ പന ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തോ പടിച്ചവാരാദീനം ഛന്നം വാരാനം ഉപ്പാദമേവ ഗഹേത്വാ പവത്തത്താ. തഥാ ഹി തേസു പച്ഛാജാതപച്ചയോ അനുലോമതോ ന തിട്ഠതി.

ഇധ കുസലവചനേന ഗഹിതേ ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തന്തി ഇമസ്മിം പടിച്ചവാരേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി കുസലസദ്ദേന ഗഹിതേ ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തം ചതൂസുപി കുസലഖന്ധേസു ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനേസു സാമഞ്ഞതോ വുത്തേസു സഹജാതാദിസാധാരണപച്ചയവസേന അവിസേസതോ സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാതി അയമേവ ഇമസ്സ പച്ചയോ, ഇമസ്സേവ അയം പച്ചയോതി ച നിയമേത്വാ വത്തും ന സക്കാ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകസ്സേവ ദ്വിന്നംയേവ വാ’’തിആദി. ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തിആദീസു പന വിസേസനഭാവേന വേദനാദീനം വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ’’തിആദി വത്തും സക്കാ. തേന വുത്തം ‘‘വേദനാത്തികാദീസു പനാ’’തിആദി. തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ഏകേകസ്സപി ദുകാദിഭേദാനഞ്ചാ’’തി ഇമം അനുകഡ്ഢതി.

ഏതസ്മിന്തി ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി ഏവം വിപാകകിരിയാബ്യാകതഗ്ഗഹണേ. ‘‘സബ്ബസ്മിം ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, കത്ഥ പന ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപന്തി ഏത്ഥേവാ’’തി. ഏവം പഠമേ വാക്യേ അതിബ്യാപിതം പരിഹരിത്വാ ദുതിയേ അബ്യാപിതം പരിഹരിതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥാതി ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി ഏത്ഥ ന ഗഹേതബ്ബം തസ്സപി ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപേന വിനാ ഉപ്പത്തിതോ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഹേതുപച്ചയഗ്ഗഹണേനേവ അഹേതുകം നിവത്തിതം, ഏവം ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപന്തി രൂപഗ്ഗഹണേനേവ ആരുപ്പേ വിപാകോപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനേന ചിത്തുപ്പാദേന സദ്ധിം ന ഗഹിതോ. തം പനേതം അത്ഥസിദ്ധമേവ അകത്വാ സരൂപതോ പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘വിപാകാബ്യാകത’’ന്തിആദി വുത്തം. പടിസന്ധിപച്ഛിമചിത്താനി പനേത്ഥ സതിപി രൂപസ്സ അനുപ്പാദനേ വവത്ഥാനാഭാവതോ ന ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

പച്ചയഭൂതസ്സാതി ഖന്ധാനം പച്ചയഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ അഗ്ഗഹിതതാപത്തിം നിവാരേതും, കഥം? പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന, കത്ഥ? ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ഏതസ്മിം സാമഞ്ഞവചനേ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി വുത്തം, ഏവഞ്ഹിസ്സ പച്ചയുപ്പന്നതാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി. അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖം വചനദ്വയന്തി ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി പദദ്വയം സന്ധായ വുത്തം. സാമഞ്ഞേന ഗഹിതന്തി ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ഇമിനാ സാമഞ്ഞവചനേന, കടത്താരൂപസാമഞ്ഞേന വാ ഗഹിതം.

ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണേന വിനാ ‘‘ഉപാദാരൂപ’’ന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ കേവലം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ‘‘കടത്താരൂപം’’ഇച്ചേവ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഏതസ്മിം പന ദസ്സനേതി ‘‘മഹാഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വുത്തേ ഏതസ്മിം അത്ഥദസ്സനേ. ഖന്ധപച്ചയസഹിതന്തി പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപം, പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം വദതി. അസഹിതന്തി പന പവത്തിയം കടത്താരൂപം ആഹാരസമുട്ഠാനം ഉതുസമുട്ഠാനം അനിന്ദ്രിയബദ്ധം അസഞ്ഞഭവസങ്ഗഹിതഞ്ച രൂപം. പടിസന്ധിയമ്പീതി പി-സദ്ദേന പവത്തിയമ്പി കടത്താരൂപം അഞ്ഞഞ്ച തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനകം ഉപാദാരൂപന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കഥം പനേത്ഥ ഭൂതേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപസ്സ ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി? ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം ഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം പദമേതം, ഭൂതാനം വാ ഹേതുപച്ചയതോ നിബ്ബത്തത്താ ഏവം വുത്തം. കാരണകാരണമ്പി ഹി കാരണന്ത്വേവ വുച്ചതി യഥാ ‘‘ചോരേഹി ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി.

ഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപന്തി പദുദ്ധാരോ കതോ, ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്തി പന പാഠോതി അട്ഠകഥായഞ്ച തമേവ വുത്തം. അയം ഹേത്ഥത്ഥോ – ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമസ്മിം പാഠേ വുത്തനയേന ഉപാദാരൂപമ്പി കുസലേ ഖന്ധേ മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി. കോ പന സോ നയോതി തം ദസ്സേതും ‘‘മഹാഭൂതേ…പേ… സന്ധായാഹാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അത്ഥതോ അയം നയോ വുത്തോതി ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമിനാ അബ്യാകതേ ഖന്ധേ മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപാദാരൂപാനം ഉപ്പത്തിവചനേന കുസലേ ഖന്ധേ മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപാദാരൂപാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥതോ വുത്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൫൪. രൂപേന വിനാ പച്ചയുപ്പന്നം ന ലബ്ഭതീതി ഏതേന യാ പുച്ഛാ അരൂപമിസ്സകാവസാനാ, താപി ഇധ ന ഗയ്ഹന്തി, പഗേവ രൂപാവസാനാതി ദസ്സേതി.

൫൭. തായ സമാനലക്ഖണാതി പഞ്ചക്ഖന്ധപടിസന്ധിതായ ഗബ്ഭസേയ്യകപടിസന്ധിയാ സമാനലക്ഖണാ. പരിപുണ്ണധമ്മാനന്തി പരിയത്തിവിഭാഗാനം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ.

ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനരൂപന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം കമ്മസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച. പുന ആഹാരസമുട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ പുനഗഹണം ഉതുസമുട്ഠാനാപേക്ഖം. ന ഹി തം പുബ്ബേ ബാഹിരഗ്ഗഹണേന അഗ്ഗഹിതം, ആഹാരസമുട്ഠാനം പന അഗ്ഗഹിതമേവ, ഉതുസമുട്ഠാനസ്സ കസ്മാ പുനഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഏതേഹീ’’തിആദി. തത്ഥാതി അസഞ്ഞസത്തേസു. തസ്സാതി ഉതുസമുട്ഠാനസ്സ. ആദിമ്ഹീതി ബാഹിരആഹാരസമുട്ഠാനഉതുസമുട്ഠാനഅസഞ്ഞസത്തവസേന ആഗതവാരേഹി പഠമവാരേ. അവിസേസവചനന്തി ബാഹിരാദിവിസേസം അകത്വാ വുത്തവചനം, അരൂപമ്പി പച്ചയം ലഭന്തം അത്ഥം ഹേതാദികേ പച്ചയേ ലഭന്തം സഹ സങ്ഗണ്ഹിത്വാതി യോജനാ. തസ്സാതി, തത്ഥാതി ച പദദ്വയേന യഥാവുത്തം പഠമവാരമേവ പച്ചാമസതി. തംസമാനഗതികന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനഗതികം. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേപി. കമ്മപച്ചയവിഭങ്ഗേ വിയാതി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയനിദ്ദേസേ വിയ. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘തംസമുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. അയഞ്ച അത്ഥവിസേസോ ഏത്ഥ ഏകംസേന ഇച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി…പേ… അത്ഥീ’’തി ആഹ.

അവിസേസേത്വാതി ‘‘ഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ വിസേസം അകത്വാ. ഉപാദാരൂപന്തി വിസേസേത്വാവ കസ്മാ പന വുത്താനീതി യോജനാ. ഹേതുപച്ചയാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സഹജാതപച്ചയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സഹാതി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം കടത്താരൂപന്തി ഏവം ഏകതോ. വിസുന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപതോ വിസേസേത്വാ. തത്ഥ ബാഹിരഗ്ഗഹണാദീഹി വിയാതി യഥാ ‘‘ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തിആദീസു ബാഹിരആഹാരസമുട്ഠാനഉതുസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേഹി മഹാഭൂതാനി വിസേസിതാനി, ഏവം ഏത്ഥ ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ചാ’’തി ഏതസ്മിം നിദ്ദേസേ മഹാഭൂതാനം കേനചി വിസേസനേന അവിസേസിതത്താ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഭാവകടത്താരൂപഭാവേഹി വിസേസേത്വാവ വുത്താനീതി യോജനാ.

ഇദാനി അഞ്ഞേനപി കാരണേന തേസം വിസേസിതബ്ബതം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ന കോചി പച്ചയോതി ഇദം പട്ഠാനേ ആഗതനിയാമേന രൂപം ഉപനിസ്സയപച്ചയം ന ലഭതീതി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഹേതാദീസൂ’’തി. തദവിനാഭാവതോ പന തസ്സ ചിത്തകമ്മാനം കാരണഭാവോ വേദിതബ്ബോ, യതോ ഇദ്ധിചിത്തനിബ്ബത്താനി കമ്മപച്ചയാനി ചാതി വുത്താനി. നനു ചിത്തം ആഹാരഉതുസമുട്ഠാനാനം പച്ചയോ ഹോതീതി? സച്ചം ഹോതി, സോ പന ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന, ന ജനകത്തേനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആഹാര…പേ… ജനക’’ന്തി. കിം പന തേസം ജനകന്തി ആഹ ‘‘മഹാഭൂതാനേവ…പേ… ജനകാനീ’’തി. ചിത്തേന കമ്മുനാ ച വിനാ അഭാവേ യഥാക്കമം ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനഉപാദാരൂപാനന്തി അത്ഥോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപകടത്താരൂപഭൂതാനേവാതി ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനമഹാഭൂതനിബ്ബത്താനേവ മഹാഭൂതാനം തേസം ആസന്നകാരണത്താ. അഞ്ഞാനീതി ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാനി ഉപാദാരൂപാനി വദതി. വിസേസനം കതം ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി. സമാനജാതികേന രൂപേന ഉതുനാ ആഹാരേന ചാതി അത്ഥോ. പാകടവിസേസനാനേവാതി ഇദം യേഹി മഹാഭൂതേഹി താനി നിബ്ബത്താനി, തേസം ‘‘ആഹാരസമുട്ഠാനം ഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തി വിസേസിതത്താ വുത്തം. ന വിസേസനം അരഹന്തി ന വിസേസിതബ്ബാനി കാരണവിസേസനേനേവ വിസേസസ്സ സിദ്ധത്താ, ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്ത്വേവ വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏതാനി പന ചിത്തജകമ്മജരൂപാനി.

സവിസേസേനാതി യേന വിസേസേന വിസേസിതാ, തം ദസ്സേന്തോ ചിത്തം സന്ധായാഹ ‘‘സഹജാതാദിപച്ചയഭാവതോ’’തി, ഇതരം പന സന്ധായ ‘‘മൂലകാരണഭാവതോ’’തി, കമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയഭാവതോതി അത്ഥോ. ഇതരാനീതി ആഹാരഉതുസമുട്ഠാനാനിപി ഉപാദാരൂപാനി. മഹാഭൂതവിസേസനേനേവ വിസേസിതാനീതി ‘‘ആഹാരസമുട്ഠാനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച ഉതുസമുട്ഠാനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ചാ’’തി മഹാഭൂതവിസേസനേനേവ ജനകപച്ചയേന ആഹാരേന ഉതുനാ ച വിസേസിതാനി. ഇധാതി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമസ്മിം വചനേ. ഏത്ഥ ഹി ഉപാദാരൂപാനം ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനതാവചനേന തംനിസ്സയാനമ്പി തബ്ഭാവോ പകാസിതോതി. അഞ്ഞതരവിസേസനം ഉഭയവിസേസനം ഹോതി ഉഭയേസം അവിനിബ്ഭോഗേന പവത്തനതോ.

൫൮. പുബ്ബേതി ഹേതുപച്ചയാദീസു. വിസും പച്ചയഭാവേനാതി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപ’’ന്തിആദിനാ വത്ഥുസ്സ വിസും പച്ചയഭാവേന. ഏത്ഥ ച വിസുംയേവ പച്ചയഭാവേന ദസ്സിതാനീതി ന സക്കാ വത്തും, ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി പച്ചയുപ്പന്നഭാവോ വിയ ഖന്ധാനം ഏകതോപി പച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ. തേനേവ ഹി തസ്മിം അത്ഥേ അത്തനോ അരുചിം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹാ’’തി. യോ പനത്ഥോ അത്തനോ രുച്ചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂതി ഇദം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഖന്ധാനം പച്ചയഭൂതാനം പടിച്ചട്ഠഫരണതാദസ്സനം, വത്ഥുസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ പടിച്ചട്ഠഫരണതാദസ്സനം, ന ഖന്ധാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ഏവ. ഹേതുപച്ചയാദീസുപി അയമേവ നയോ, തത്ഥ ഹി പടിച്ചട്ഠഫരണസ്സ സമാനതാ. ദസ്സിതായ പടിച്ചട്ഠദ്വയഫരണതായ. ഖന്ധവത്ഥൂനഞ്ച ദസ്സിതായേവാതി ഖന്ധവത്ഥൂനഞ്ച ഏകതോ പടിച്ചട്ഠഫരണതാ ദസ്സിതായേവ.

ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തി ഏവമാദി സങ്ഗയ്ഹതി. നനു ഭവിതബ്ബന്തി യോജനാ. ഹേതുപച്ചയാദീഹി വിയാതി സദിസൂദാഹരണന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. യം ‘‘ഏകം, തയോ, ദ്വേ ച ഖന്ധേ പടിച്ചാ’’തി വുത്തം പച്ചയജാതന്തി അത്ഥോ. പച്ചയട്ഠോ ഹി പടിച്ചട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘തേ ഹേതുപച്ചയഭൂതാ ഏവ ന ഹോന്തീ’’തി. ഏതേന ന പടിച്ചട്ഠഫരണകസ്സ ഏകന്തികോ ഹേതുആദിപച്ചയഭാവോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏസ നയോ ആരമ്മണപച്ചയാദീസൂ’’തി. ന ഹി ആരമ്മണപച്ചയഭൂതോ ധമ്മോ പടിച്ചട്ഠം ഫരതി. വുത്തഞ്ച ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണപച്ചയാ’’തി.

പച്ചയന്തരേനപി ഉപകാരകതാമത്തമ്പി ഗഹേത്വാ പടിച്ചവാരേ വാരന്തരേ ച ഹേതുആദിപച്ചയാ ദസ്സിതാതി ഉപചയേന യഥാവുത്തം വിഭാവേന്തോ ‘‘പച്ചയവാരേ ചാ’’തിആദിമാഹ. തംപച്ചയാതി വത്ഥുപച്ചയാ, യഥാരഹം പച്ചയഭൂതം വത്ഥും ലഭിത്വാതി അത്ഥോ. തേതി കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച. തേസന്തി മഹാഭൂതാനം ഖന്ധാനം. പച്ചയഭാവാഭാവതോതി ഇദം ഖന്ധാനം ഹേതുസഹജാതാദിപച്ചയഭാവസ്സ മഹാഭൂതേസു ദിട്ഠത്താ വുത്തം. യദി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാപി തേ തേസം ഭവേയ്യുന്തി പരസ്സ ആസങ്കനിരാസങ്കം കരോന്തോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസദ്ദോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. നിരപേക്ഖോതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖോ. ന ഹി ഹേതുധമ്മോ ധമ്മന്തരാപേക്ഖോ ഹുത്വാ ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, സദ്ദസീസേനേത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ. അഞ്ഞതരാപേക്ഖോതി അത്തനാ സഹകാരികാരണഭൂതം, ഇതരം വാ യം കിഞ്ചി അഞ്ഞതരം അപേക്ഖതീതി അഞ്ഞതരാപേക്ഖോ. യഥാവുത്തേതരേതരാപേക്ഖോതി അരൂപക്ഖന്ധാദിഭേദം പാളിയം വുത്തപ്പകാരം ഇതരേതരം മിഥു പച്ചയഭൂതം അപേക്ഖതീതി ഇതരേതരാപേക്ഖോ. പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാ ച ഖന്ധാ മഹാഭൂതാ ഇധ യഥാവുത്താ ഭവേയ്യുന്തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി ഖന്ധാ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവേന വുത്താ, അഥ ഖന്ധാ ച മഹാഭൂതാ ചാതി വിസും വിസും ഗയ്ഹേയ്യും, ഏവം സതി ‘‘മഹാഭൂതാ ഖന്ധാനം ന കോചി പച്ചയോ’’തി ന വത്തബ്ബം.

യസ്സ സയം പച്ചയോ, തതോ തേന തന്നിസ്സിതേന വാതി യസ്സ ധമ്മസ്സ സയം അത്തനാ പച്ചയോ ഹോതി, തതോ ധമ്മതോ സയം ഉപ്പജ്ജമാനം കഥം തേന ധമ്മേന തന്നിസ്സിതേന വാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഏവംഭൂതം തം ധമ്മജാതം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി വുത്തമേവത്ഥം ഉദാഹരണേന വിഭാവേതി ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി ഇദം ‘‘തേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഇമസ്സ ഉദാഹരണം, ‘‘വത്ഥും പച്ചയാ ഖന്ധാ’’തി ഇദം പന ‘‘തന്നിസ്സിതേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഏതസ്സ. തസ്മാതി വുത്തമേവ അത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. അത്തനോ പച്ചയസ്സ പച്ചയത്താഭാവതോതി അത്തനോ പച്ചയഭൂതസ്സ അരൂപക്ഖന്ധസ്സ പച്ചയഭാവാഭാവതോ. ന ഹി മഹാഭൂതാ യതോ ഖന്ധതോ ഉപ്പന്നാ, തേസം പച്ചയാ ഹോന്തി. തദപേക്ഖത്താതി ഇതരേതരപച്ചയഭാവാപേക്ഖത്താ. ഖന്ധേ പടിച്ച പച്ചയാ ചാതി പടിച്ചവാരേ വുത്തനിയാമേനേവ ഖന്ധേ പടിച്ച, പച്ചയവാരേ വുത്തനിയാമേന ഖന്ധേ പച്ചയാ ച. നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ച വുത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതോ അഞ്ഞസ്മാ നിസ്സയപച്ചയാദിതോ മഹാഭൂതാനം ഉപ്പത്തി വുത്താ ചാതി അത്ഥോ. വത്ഥും പച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാതി വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ. തന്നിസ്സിതേന ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേനാതി തം വത്ഥും നിസ്സിതേന ഖന്ധേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതേന ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ യഥാവുത്തേന കാരണേന വത്ഥും പച്ചയാ…പേ… വുത്താ, ഇമിനാ പരിയായേന പന ഉജുകം പവത്തിയം വത്ഥുസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവോതി അത്ഥോ.

൫൯. സാ ന ഗഹിതാതി യാ ‘‘ചക്ഖായതനം നിസ്സായാ’’തിആദിനാ ചക്ഖായതനാദീനം നിസ്സയപച്ചയതാ വുത്താ, സാ ഇധ പടിച്ചവാരേ ന വുത്താതി അത്ഥോ സഹജാതത്ഥോ പടിച്ചത്ഥോതി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖായതനാദീനി…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. യേസം പന അരൂപക്ഖന്ധമഹാഭൂതനാമരൂപചിത്തചേതസികമഹാഭൂതരൂപിധമ്മാനം വസേന ഛധാ നിസ്സയപച്ചയോ ഇച്ഛിതോ, തേസം വസേന ഇധ വിഭത്തോ ഏവ. കഥം രൂപിവസേന വിഭത്തോതി ചേ? ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി ഹദയവത്ഥുവസേന സരൂപതോ ദസ്സിതോ ഏവ. ഇതരേസമ്പി വസേന ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നിസ്സയപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ ദസ്സിതോ. യഥാ ഹി ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദീസു രൂപായതനാദീനം അസതിപി പടിച്ചട്ഠഫരണേ ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ഏവമിധാപി ചക്ഖായതനാദീനം നിസ്സയപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘നിസ്സയ…പേ… ന ഗഹിതാനീ’’തി.

൬൦. ദ്വീസു ഉപനിസ്സയേസൂതി അനന്തരപകതൂപനിസ്സയേസു. കുസലാപി പന മഹഗ്ഗതാതി പി-സദ്ദേന അബ്യാകതേ മഹഗ്ഗതേ ആകഡ്ഢതി ‘‘കുസലാപി മഹഗ്ഗതാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയം ന ലഭന്തി, പഗേവ അബ്യാകതാ’’തി. കദാചി ന ലഭന്തി, യദാ ഗരും കത്വാ ന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ.

൬൧. അഞ്ഞത്ഥ ഹേതുപച്ചയാദീസു. പച്ചയം അനിദ്ദിസിത്വാതി പച്ചയം ധമ്മം സരൂപതോ അനിദ്ദിസിത്വാ. ന ഹി ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസാദീസു അലോഭാദികുസലാദിസരൂപവിസേസതോ ഹേതുആദിധമ്മാ ദസ്സിതാ. കുസലാദീസൂതി ഇദം അലോഭാദിവിസേസനം. തേന യഥാ അലോഭാദീസു അയമേവ പച്ചയോതി നിയമോ നത്ഥി, ഏവം തബ്ബിസേസേസു കുസലാദീസൂതി ദസ്സേതി. ഇധ പന പുരേജാതപച്ചയേ. വത്ഥുനവത്ഥുധമ്മേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. പുരേജാതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ, ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജമാനേ ച ഖന്ധേ നിവത്തേതി. കസ്മാ പനേത്ഥ വത്ഥുപുരേജാതമേവ ഗഹിതം, ന ആരമ്മണപുരേജാതന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ആരമ്മണപുരേജാതമ്പി ഹി വത്ഥുപുരേജാതേ അവിജ്ജമാനേ ന ലബ്ഭതീ’’തി. തസ്സാതി പടിസന്ധിവിപാകസ്സ. ന ഉദ്ധടോതി വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘നേവവിപാക…പേ… തീണീതി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. അലാഭതോതി യദി ലബ്ഭേയ്യ, ‘‘ചത്താരീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി ദസ്സേതി. തത്ഥാതി വിപാകത്തികേ. തീണീതി ‘‘വിപാകം ധമ്മം പടിച്ച വിപാകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി പുരേജാതപച്ചയാ, വിപാകധമ്മധമ്മം, നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മം പടിച്ചാ’’തി ഇമാനി തീണി.

൬൩. തദുപാദാരൂപാനന്തി തേ മഹാഭൂതേ നിസ്സായ പവത്തഉപാദാരൂപാനം. വദതീതി ഏകക്ഖണികനാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയം വദതി അവിനിബ്ഭോഗവസേന പവത്തമാനാനം തേസം പച്ചയേന വിസേസാഭാവതോ. പവത്തിയം കടത്താരൂപാനന്തി വിസേസനം പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപാനം ഏകക്ഖണികസ്സപി കമ്മപച്ചയസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാന’’ന്തി ദുവിധോപി കമ്മപച്ചയോ വുത്തോ.

൬൪. യം യം പടിസന്ധിയം ലബ്ഭതീതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു യം യം ഇന്ദ്രിയരൂപം പടിസന്ധിയം ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന ഇന്ദ്രിയരൂപഞ്ച വത്ഥുരൂപഞ്ച ‘‘കടത്താരൂപ’’ന്തി വുത്തം.

൬൯. കേസഞ്ചീതി പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിക്ഖന്ധാദീനം. തേസഞ്ഹി വത്ഥു നിയമതോ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഹോതി. സമാനവിപ്പയുത്തപച്ചയാതി സദിസവിപ്പയുത്തപച്ചയാ. കുസലാകുസലാ ഹി ഖന്ധാ ഏകച്ചേ ച അബ്യാകതാ യസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി, ന സയം തതോ വിപ്പയുത്തപച്ചയം ലഭന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയാഭാവതോ വത്ഥുനാവ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജനതോ. ഏകച്ചേ പന അബ്യാകതാ യസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി, സയമ്പി തതോ വിപ്പയുത്തപച്ചയം ലഭന്തി യഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുക്ഖന്ധാ. തേന വുത്തം ‘‘കേസഞ്ചി ഖന്ധാ…പേ… നാനാവിപ്പയുത്തപച്ചയാപീ’’തി. പച്ചയം പച്ചയം കരോതീതി പച്ചയധമ്മം വത്ഥും ഖന്ധേ ച അത്തനോ പച്ചയഭൂതം കരോതി, യഥാവുത്തം പച്ചയധമ്മം പച്ചയം കത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. തംകിരിയാകരണതോതി വിപ്പയുത്തപച്ചയകിച്ചകരണതോ. പടിച്ച ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി പടിച്ചട്ഠഫരണം നത്ഥി സഹജാതട്ഠോ പടിച്ചട്ഠോതി കത്വാ. ‘‘പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏത്തകമേവാഹ, കിം പടിച്ച? ഖന്ധേതി പാകടോയമത്ഥോതി. തേനാഹ ‘‘കിം പന പടിച്ചാ’’തിആദി. പച്ചാസത്തിഞായേന അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോ വാ ഹോതീതി ഗണ്ഹേയ്യാതി തം നിവാരേതും വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനന്തരത്താ…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ.

൭൧-൭൨. സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം വസേനേതം വുത്തന്തി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം പച്ചയാനം വസേന ഏതം ‘‘ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാ’’തിആദിവചനം വാചനാമഗ്ഗം ദസ്സേന്തേഹിപി പാളിയം വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ഏകേനപീതി കുസലാദീസു ച പദേസു ഏകേനപി പദേന, തസ്മിം തസ്മിം വാ പച്ചയനിദ്ദേസേ വാക്യസങ്ഖാതേന ഏകേനപി പദേന. തയോ പച്ചയാതി ഹേതുആരമ്മണാധിപതിപച്ചയാ. തേ ചത്താരോ പച്ഛാജാതഞ്ച വജ്ജേത്വാതി ഏത്ഥ യഥാവുത്തേ ചത്താരോ പച്ചയേ വിത്ഥാരിതത്താ ‘‘വജ്ജേത്വാ’’തി വുത്തം, പച്ഛാജാതം പന സബ്ബേന സബ്ബം അഗ്ഗഹിതത്താ. ഏത്തകാ ഹി ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ യഥാവുത്തേ പച്ചയേ വജ്ജേത്വാ അവസിട്ഠാ. യേ പനാതി പദകാരകേ വദതി. സങ്ഖിപിത്വാതി പദസ്സ ‘‘പാളിയം വിത്ഥാരിതം അവിത്ഥാരിതഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്ത’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ‘‘തേവീസതി പച്ചയാ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം ‘‘സബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തത്താ. പച്ഛാജാതപച്ചയോയേവ ഹി വജ്ജേതബ്ബോതി. ഏവം വാദന്തരേ വത്തബ്ബം വത്വാ ഇദാനി പാളിയാ അവിപരീതം അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ആദിമ്ഹി പനാ’’തിആദി വുത്തം.

വിഭങ്ഗവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.