൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൨൭-൧൬൪. ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ യാവ ദുക്ഖസമതിക്കമനത്ഥാതി സപ്പദേസം പവത്താപി സാ തദത്ഥാവഹാ ഭവേയ്യാതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അരിയത്താ…പേ… കത്വാ വുത്ത’’ന്തി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘അന്തിമഭവേ ഠിതത്താ’’തി കാരണം വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ഉപപത്തിയാ ദുക്ഖവിചാരത്താ, ന ച സബ്ബേ സുദ്ധാവാസാ അന്തിമഭവികാ ഉദ്ധംസോതവചനതോ. ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉപ്പാദാവത്ഥാ. അവിസേസേന ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നാ ധമ്മാ സമ്ബന്ധീഭാവേനേവ തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബേ ഉപപജ്ജന്താ’’തിആദിം വത്വാ സ്വായമത്ഥോ യസ്മാ നിച്ഛയരൂപേന ഗഹിതോ, നിച്ഛിതസ്സേവ ച അത്ഥസ്സ വിഭാഗദസ്സനേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘തേസ്വേവ…പേ… ഉപപന്നമേവാ’’തി ആഹ. തത്ഥ തേസ്വേവ കേചി ദസ്സീയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകകോട്ഠാസുപ്പത്തിസമങ്ഗിനോതി ദുക്ഖകോട്ഠാസുപ്പത്തിസമങ്ഗിനോ. തേസൂതി സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതേസു. മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീസൂതി മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീനം, അയമേവ വാ പാഠോ.

ഏത്ഥ ചാതിആദിനാ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തിആദിപാളിയാ പിണ്ഡത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥ സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സാതി ഇദം അനാദരേ സാമിവചനം. കത്ഥചി സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സേപി ദുക്ഖസച്ചേ തംരഹിതസ്സ സമുദയസച്ചുപ്പാദരഹിതസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. കേചി പന ‘‘സമുദയസച്ചാവോമിസ്സസ്സാ’’തി പഠന്തി, തേസം ‘‘തംരഹിതസ്സാ’’തി ഇദം പുരിമപദസ്സ അത്ഥവിവരണം വേദിതബ്ബം. തംസഹിതസ്സാതി സമുദയസച്ചുപ്പാദസഹിതസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. തേസന്തി അസഞ്ഞസത്താനം, പവത്തിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ ‘‘പവത്തേ’’തിആദിനാ വുത്തേസു ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു ന ഗഹിതോതി അത്ഥോ. പടിസന്ധിയം പന തേസം ഉപ്പാദസ്സ പഠമകോട്ഠാസേന ഗഹിതതാ ദസ്സിതാ ഏവ. തഥാ നിരോധോ ചാതി യഥാ അസഞ്ഞസത്താനം പടിസന്ധിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഠമകോട്ഠാസേന ഗഹിതോ, പവത്തിയം പന സോ ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി ന ഗഹിതോ, തഥാ തേസം ദുക്ഖസച്ചസ്സ നിരോധോപീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.സച്ചയമക.൮൮) നിരോധവാരേ പാളി പവത്താ. ഏസേവ നയോതി യ്വായം ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ സമുദയസച്ചയമകേ പാളിയാ അത്ഥനയോ വുത്തോ, മഗ്ഗസച്ചയമകേപി ഏസേവ നയോ, ഏവമേവ തത്ഥാപി അത്ഥോ നേതബ്ബോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ പാളി പവത്താ.

ഏവഞ്ച സതീതി ഏവം ഖണവസേന ഓകാസഗ്ഗഹണേ സതീതി യഥാവുത്തമത്ഥം അനനുജാനനവസേന പച്ചാമസതി. ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേതി ഏതസ്സ യമകപദസ്സ വിസ്സജ്ജനേ. ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, അരഹന്താനം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൭൧) പുരിമകോട്ഠാസസ്സ ആഗതത്താ വിരോധോ നത്ഥീതി ‘‘പച്ഛിമകോട്ഠാസേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ന ഉപപത്തിചിത്തുപ്പാദക്ഖണോ ഭാവിനോ സമുദയപച്ചുപ്പാദസ്സ ആധാരോ, അഥ ഖോ കാമാവചരാദിഓകാസോ, തസ്മാ. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഹേസാതി യസ്മാ പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഏസ, തസ്മാ ‘‘തേസം തത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ഓകാസവസേന തത്ഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദി പുഗ്ഗലോകാസവാരേ കാമാവചരാദിഓകാസവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ന ഖണവസേന, അഥ കസ്മാ ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ ഓകാസം അനാമസിത്വാ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനം പവത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ…പേ… സോ ഏവാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥാതി ഓകാസവാരേ. പുഗ്ഗലവിസേസദസ്സനത്ഥന്തി പുഗ്ഗലസങ്ഖാതവിസേസദസ്സനത്ഥം. യത്ഥ തേതി യസ്മിം കാമാവചരാദിഓകാസേ തേ പുഗ്ഗലാ.

കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ ചിത്തജരൂപമേവ അധിപ്പേതം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിത്താതി കാരണം വദതി. അപരേ ‘‘അരൂപേതി ഇമം പുരിമാപേക്ഖമ്പി ഹോതീതി തേന പവത്തം വിസേസേത്വാ അരൂപഭവവസേന അയമത്ഥോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോ’തിആദീസുപി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി വദന്തി. പുഗ്ഗലോ ന ചിത്തം അപേക്ഖിത്വാവ ഗഹിതോതി ഇദം ചിത്തസ്സ അനധികതത്താ വുത്തം. യത്ഥ പന സമുദയസച്ചസ്സ ഉപ്പാദനിച്ഛയോ, തത്ഥേവ തസ്സ അനുപ്പാദനിച്ഛയേനപി ഭവിതബ്ബം ചിത്തേന ച വിനാ പുഗ്ഗലസ്സേവ അനുപലബ്ഭനതോതി ‘‘യസ്സ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ സമുദയസച്ചാധാരം ചിത്തം അത്ഥതോ ഗഹിതമേവാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. അപിച ഇന്ദ്രിയബദ്ധേപി ന സബ്ബോ രൂപുപ്പാദോ ഏകന്തേന ചിത്തുപ്പാദാധീനോതി സക്കാ വത്തും ചിത്തുപ്പത്തിയാ വിനാപി തത്ഥ രൂപുപ്പത്തിദസ്സനതോ, തസ്മാ ചിത്തജരൂപമേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, ന ഇതരം, ഇതരം പന തസ്സ തീസുപി ഖണേസു ഉപ്പജ്ജതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. വിഭജിതബ്ബാ അവിഭത്താ നാമ നത്ഥീതി സിയായം പസങ്ഗോ പഠമവാരേ, ദുതിയവാരേ പന വിഭജനാ ഏവ സാതി നായം പസങ്ഗോ ലബ്ഭതി, പഠമവാരേപി വാ നായം പസങ്ഗോ. കസ്മാ? ഏസാ ഹി യമകസ്സ പകതി, യദിദം യഥാലാഭവസേന യോജനാ.

ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേതി ഏത്ഥ ‘‘പഠമം ഭവങ്ഗം, ദുതിയം ചിത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഭവനികന്തിയാ ആവജ്ജനമ്പി വിപാകപ്പവത്തിതോ വിസദിസത്താ ‘‘ദുതിയ’’ന്തി വത്തും സക്കാ, തതോ പട്ഠായ പുബ്ബേ തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി വത്തബ്ബാതി അപരേ. ഭവനികന്തിയാ പന സഹജാതം പഠമം ചിത്തം ഇധ ദുതിയം ചിത്തന്തി അധിപ്പേതം. തതോ പുബ്ബേ പവത്തം സബ്ബം അബ്യാകതഭാവേന സമാനജാതികത്താ ഏകന്തി കത്വാ തതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജിത്ഥേവാതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേനാ’’തിആദി. തസ്മിന്തി ദുതിയേ ചിത്തേ. തേന സമാനഗതികത്താതി തേന യഥാവുത്തദുതിയചിത്തേന ച തംസമങ്ഗിനോ വാ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച സമുദയസച്ചന്തി വത്തബ്ബഭാവേന സമാനഗതികത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാതി തേന സമാനഗതികതായ ദസ്സിതത്താ ഏവ. യഥാവുത്താതി ദുതിയാകുസലചിത്തതോ പുരിമസബ്ബചിത്തസമങ്ഗിനോ അഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി ഇതരഭാവാഭാവതോ. വുത്തമേവത്ഥം പാഠന്തരേന സമത്ഥേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തേതി ചതുവോകാരാ. വജ്ജേതബ്ബാതി ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി വിസേസനേന നിവത്തേതബ്ബാ. പഞ്ചവോകാരാ വിയ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാതി ദുതിയചിത്തക്ഖണസമങ്ഗിഭാവേന വുത്തപ്പകാരാ യഥാ സുദ്ധാവാസസങ്ഖാതാ പഞ്ചവോകാരാ പുബ്ബേ വുത്താ സന്തി, ഏവം ചതുവോകാരാ പുബ്ബേ വുത്താ ന ഹി സന്തീതി യോജനാ.

‘‘യസ്സ യത്ഥാ’’തി പുഗ്ഗലോകാസാ ആധേയ്യാധാരഭാവേന അപേക്ഖിതാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലോകാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നാ ഗഹിതാ’’തി. കാമാവചരേ…പേ… ഉപപന്നാതി ഏത്ഥ കാമാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ രൂപാവചരം ഉപപന്നാ, രൂപാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ അരൂപാവചരം ഉപപന്നാ, വാ-സദ്ദേന കാമാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ അരൂപാവചരം ഉപപന്നാതി ച യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി ഉപപന്നോകാസേ. അഭിസമയോതി ഉപരിമഗ്ഗാഭിസമയോ യാവ ഉപപന്നോ ന ഭവിസ്സതി, താവ തേ തത്ഥ ഉപപന്നപുഗ്ഗലാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ‘‘അഭിസമേതാവീന’’ന്തിആദിനാ വുത്തേ ദുതിയകോട്ഠാസേ ന ഗയ്ഹന്തി പുഗ്ഗലോകാസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ഛിന്നത്താ. യദി ഏവം കിം തേ ഇമസ്മിം യമകേ അസങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യം വുത്തം ‘‘സമാനഗതികാതി വിസും ന ദസ്സിതാ’’തി, തം പാകടതരം കാതും ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഇമിനാ പഠമപദേന ഗഹിതാ സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗുപ്പത്തിരഹേ സമ്പത്തിഭവേ തത്ഥ സുദ്ധാവാസേ യേ അനഭിസമേതാവിനോ, തേസു ദ്വിപ്പകാരേസു സുദ്ധാവാസാ യസ്മിം കാലേ തത്ഥ അനഭിസമേതാവിനോതി ഗഹേതബ്ബാ, തത്ഥ നേസം തഥാ ഗഹേതബ്ബകാലസ്സ വിസേസനത്ഥം ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി വുത്തന്തി.

ഏതേനാതി ഏതേന വചനേന. വോദാനചിത്തം നാമ മഗ്ഗചിത്താനം അനന്തരപച്ചയഭൂതം ചിത്തം, ഇധ പന അഗ്ഗമഗ്ഗചിത്തസ്സ. തതോതി യഥാവുത്തവോദാനചിത്തതോ പുരിമതരചിത്തസമങ്ഗിനോ, അനുലോമഞാണസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗിനോ, അവസിട്ഠവുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാചിത്താദിസമങ്ഗിനോപി. തേനാഹ ‘‘യാവ സബ്ബന്തിമതണ്ഹാസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗീ, താവ ദസ്സിതാ’’തി.

പടിസന്ധിചുതിചിത്താനം ഭങ്ഗുപ്പാദക്ഖണാ പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗുപ്പാദക്ഖണേഹി ദുക്ഖസച്ചാദീനം നുപ്പാദാദീസു സമാനഗതികാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ചുതിചിത്തസ്സപി ഉപ്പാദക്ഖണസ്സ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ. ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസൂതി സമുദയസച്ചസ്സ ഭാവിനോ നിരോധസ്സ അപ്പടിക്ഖേപപടിക്ഖേപവസേന പവത്തേസു പുരിമപച്ഛിമകോട്ഠാസേസു. ന വിസേസിതന്തി യഥാവുത്തേ അപ്പടിക്ഖേപേ ച സതിപി വിസേസേത്വാ ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ താദിസസ്സ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിനോ പുരിമകോട്ഠാസസ്സേവ അഭജനതോ കോട്ഠാസദ്വയസമ്ഭവാഭാവതോതി അത്ഥോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി വുത്തം. കേസഞ്ചി പുഗ്ഗലാനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. ‘‘മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ചാ’’തി വുത്തമഗ്ഗഫലാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘തിണ്ണം ഫലാനം ദ്വിന്നഞ്ച മഗ്ഗാന’’ന്തി ആഹ. താനി പന ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഫലാനി മജ്ഝേ ച ദ്വേ മഗ്ഗാ വേദിതബ്ബാ. നിരന്തരം അനുപ്പാദേത്വാതി പടിപക്ഖധമ്മേഹി അവോകിണ്ണം കത്വാ സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം ഉപ്പാദേന്തേന യാ സാതച്ചകിരിയാ കാതബ്ബാ, തം അകത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അന്തരന്തരാ…പേ… ഉപ്പാദേത്വാ’’തി. ‘‘അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി അവിസേസതോ വുത്തേ കഥമയം വിസേസോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞവചനേനപീ’’തിആദി. തേന അപവാദവിസയപരിയായേന ഉപസഗ്ഗാ അഭിനിവിസന്തീതി ലോകസിദ്ധോയം ഞായോതി ദസ്സേതി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.