൧. പണ്ണത്തിവാരോ
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൧-൯. വുത്തനയേനാതി ‘‘അവയവപദേഹി വുത്തോ ഏകദേസോ സകലോ വാ സമുദായപദാനം അത്ഥോ, സമുദായപദേഹി പന വുത്തോ ഏകന്തേന അവയവപദാനം അത്ഥോ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ഏതേന യഥാവുത്തഅത്ഥവണ്ണനാനയദസ്സനതായ സബ്ബപണ്ണത്തിവാരാദീസു യഥാരഹം അത്ഥോ നേതബ്ബോതി ദസ്സേതി.
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൧൦-൧൭. വായനം സവിസയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തനം, തയിദം യഥാ ഗന്ധായതനേ ലബ്ഭതി, ഏവം സീലാദീസുപീതി പാളിയം ‘‘സീലഗന്ധോ’’തിആദി വുത്തം ‘‘സീലാദിയേവ ഗന്ധോ’’തി കത്വാ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സീലഗന്ധോ…പേ… നാമാനീ’’തി. യസ്മാ പന സവിസയബ്യാപനം തത്ഥ പസടഭാവോ പാകടഭാവോ വാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പസാരണട്ഠേന പാകടഭാവട്ഠേന വാ’’തി വുത്തം. അത്തനോ വത്ഥുസ്സ സൂചനം വാ വായനം. ‘‘ദേവകായാ സമാഗതാ (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭), പണ്ണത്തിധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൮) സമൂഹപഞ്ഞത്തീസുപി കായധമ്മസദ്ദാ ആഗതാതി ‘‘സസഭാവ’’ന്തി വിസേസേതി. കായവചനേന…പേ… നത്ഥീതി ഇദം ‘‘ന ധമ്മോ നായതന’’ന്തി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദസ്സ വിനിവത്തവിസേസസബ്ബസഭാവധമ്മവാചകതം സന്ധായ വുത്തം, ന ധമ്മായതനസങ്ഖാതധമ്മവിസേസവാചകതന്തി ദട്ഠബ്ബം.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ
൧൮-൨൧. ഏതസ്മിന്തി പവത്തിവാരേ. പുച്ഛാമത്തലാഭേനാതി മോഘപുച്ഛാഭാവമാഹ. ഏകേകന്തി ‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സദ്ദായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദികം ഏകേകം. പഞ്ചാതി ‘‘യസ്സ സദ്ദായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഗന്ധായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീനി പഞ്ച. പുച്ഛാമത്തലാഭേന സങ്ഗഹം അനുജാനന്തോ ‘‘വിസ്സജ്ജനവസേന ഹാപേതബ്ബാനീ’’തി ആഹ. ‘‘വക്ഖതി ഹീ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം അട്ഠകഥായ സമത്ഥേതി.
സദിസവിസ്സജ്ജനന്തി സാമഞ്ഞവചനം വിസേസനിവിട്ഠമേവ ഹോതീതി തം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുഗ്ഗലവാരമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വത്വാ തസ്സാ പന സദിസവിസ്സജ്ജനതായ അബ്യാപിതത്താ യത്ഥ സദിസം, തത്ഥാപി വിസ്സജ്ജിതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓകാസവാരേ പന…പേ… വിസ്സജ്ജിത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ തന്തി ദുതിയം. പുഗ്ഗലവാരേപീതി യത്ഥ സദിസം വിസ്സജ്ജനം, തത്ഥ പുഗ്ഗലവാരേപി വിസ്സജ്ജിതം, പഗേവ ഓകാസവാരേതി അധിപ്പായോ. വിരത്തകാമകമ്മനിബ്ബത്തസ്സാതി ഭാവനാബലേന വിരത്തോ കാമോ ഏതേനാതി വിരത്തകാമം, രൂപാവചരകമ്മം, തതോ നിബ്ബത്തസ്സ. പടിസന്ധി ഏവ ബീജം പടിസന്ധിബീജം, തസ്സ. ‘‘ഏവംസഭാവത്താ’’തി ഏതേന ഏകന്തതോ കാമതണ്ഹാനിദാനകമ്മഹേതുകാനി ഘാനാദീനീതി ദസ്സേതി. ഗന്ധാദയോ ച ന സന്തീതി സബ്ബേന സബ്ബം തേസമ്പി അഭാവം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.
‘‘സച്ച’’ന്തി യഥാവുത്തവസേന ഗഹേതബ്ബം ചോദകേന വുത്തമത്ഥം സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുന യേനാധിപ്പായേന താനി യമകാനി സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – തത്ഥ ചക്ഖായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേന ‘‘സചക്ഖുകാനം അഘാനകാനം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ നയേന ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി യഥാ സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, തഥാ ഇധ ഘാനായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേന താനി ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി ‘‘യസ്സ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ജിവ്ഹായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ നയേന സദിസവിസ്സജ്ജനാനീതി. ഏവമേത്ഥ ഉഭയേസം വിസും അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസവിസ്സജ്ജനതായ ഇദം വുത്തം, ന ഏകജ്ഝം അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസവിസ്സജ്ജനതായ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥേവ സദിസവിസ്സജ്ജനതാ പാളിഅനാരുള്ഹതായ കാരണ’’ന്തി. ഏവഞ്ച സതി ചക്ഖായതനമൂലഗ്ഗഹണം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘നിദസ്സനഭാവേനാ’’തിആദി. തത്ഥ നിദസ്സനഭാവേനാതി നിദസ്സനഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസവിസ്സജ്ജനതാസങ്ഖാതേന നിദസ്സനഭാവേനേവ, ന പന തേസം നിദസ്സിതബ്ബേഹി സബ്ബഥാ സദിസവിസ്സജ്ജനതായാതി അധിപ്പായോ. ‘‘യേഭുയ്യതായാ’’തി വുത്തം യേഭുയ്യതം ദസ്സേതും ‘‘തേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം.
ഏവന്തി ഇമിനാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന യഥാവുത്തവചനസ്സേവ വിസ്സജ്ജനഭാവാനുജാനനം കത്തബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ആകഡ്ഢതി. സാതി ദുതിയപുച്ഛാ. ഘാനായതനയമകേനാതി ചക്ഖായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേനേവ. തംസേസാനീതി തേന ഘാനായതനമൂലകകായായതനയമകേന സദ്ധിം സേസാനി. സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ അനാരുള്ഹാനീതി ഏത്ഥ ‘‘അനാരുള്ഹാനീ’’തി ഏത്തകമേവ തഥാ-സദ്ദേന അനുകഡ്ഢീയതി, ന ‘‘സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാതി…പേ… സമഞ്ഞേനാ’’തി വത്വാ ഇദാനി ‘‘കാരണസാമഞ്ഞേനാ’’തി വുത്തസ്സ സദിസവിസ്സജ്ജനത്തസ്സ തത്ഥ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഘാനജിവ്ഹാകായായതനാനം പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഗബ്ഭസേയ്യകേസു പവത്തമാനാനന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘സഹചാരിതായാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, തഥാ ‘‘ഗബ്ഭസേയ്യകേസു ച പവത്തമാനാന’’ന്തി. ഇതരാനി ഘാനായതനമൂലകാനി ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി ദ്വേ ന വിസ്സജ്ജീയന്തി, ഘാനായതനമൂലകേസു ച യമകേസു വിസ്സജ്ജിതേസു ഇതരദ്വയമൂലകാനി ജിവ്ഹാകായായതനമൂലകാനി ന വിസ്സജ്ജീയന്തി അവിസേസത്താ അപ്പവിസേസത്താ ചാതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ കായായതനയമകേ ദുതിയപുച്ഛാവസേന അപ്പവിസേസോ, ഇതരവസേന അവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. രൂപായതനമനായതനേഹി സദ്ധിന്തി ഇദം രൂപായതനമൂലകമനായതനവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘രൂപായതന…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘രൂപായതനമൂലകേസു ഹീ’’തിആദി. യമകാനന്തി രൂപായതനമൂലകഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനയമകാനം. ദുതിയപുച്ഛാനന്തി യഥാവുത്തയമകാനംയേവ ദുതിയപുച്ഛാനം. വുത്തനയേനാതി ‘‘സരൂപകാനം അചിത്തകാന’’ന്തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ആദിപുച്ഛാനന്തി തേസംയേവ യമകാനം പഠമപുച്ഛാനം.
ഹേട്ഠിമേഹീതി ഇദം അവിസേസവചനമ്പി യേസു സദിസവിസ്സജ്ജനതാ സമ്ഭവതി, തദപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘ഗന്ധരസ…പേ… അത്ഥോ’’തി. ഉദ്ദിട്ഠധമ്മേസു ഉദ്ദേസാനുരൂപം ലബ്ഭമാനവിസേസകഥനം വിസ്സജ്ജനം, യോ തത്ഥ ന സബ്ബേന സബ്ബം ഉദ്ദേസാനുരൂപഗുണേന ഉപലബ്ഭതി, തസ്സ അകഥനമ്പി അത്ഥതോ വിസ്സജ്ജനമേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവിസ്സജ്ജനേനേവ അലബ്ഭമാനതാദസ്സനേന വിസ്സജ്ജിതാനി നാമ ഹോന്തീ’’തി.
ചക്ഖുവികലസോതവികലാ വിയ ചക്ഖുസോതവികലോപി ലബ്ഭതീതി സോ പന അട്ഠകഥായം പി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജച്ചന്ധമ്പി…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. പരിപുണ്ണായതനമേവ ഓപപാതികം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോതി തസ്സ ഠാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തമേവാതി അത്ഥോ’’തി വത്വാ തേന പരിപുണ്ണായതനസ്സ തത്ഥ അനിയതത്താ അപരിപുണ്ണായതനസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേന ജച്ചന്ധബധിരമ്പി സന്ധായ വുത്തതാ ന നിവാരിതാ ഹോതീ’’തി ആഹ.
൨൨-൨൫൪. തസ്മിം പുഗ്ഗലസ്സ അനാമട്ഠത്താതി കസ്മാ വുത്തം, യാവതാ ‘‘രൂപീബ്രഹ്മലോകം പുച്ഛതീ’’തി ഇമിനാപി ഓകാസോയേവ ആമട്ഠോതി. ‘‘ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞായ കാരണവിഭാവനാധിപ്പായേനേവ ‘‘കസ്മാ പടിഞ്ഞാത’’ന്തി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ തം കാരണം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘നനൂ’’തിആദിമാഹ. ഗബ്ഭസേയ്യകഭാവം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി പച്ഛിമഭവികം സന്ധായാഹ. തദവത്ഥസ്സാതി പച്ഛിമഭവാവത്ഥസ്സ. ഭവിസ്സന്തസ്സാതി ഭാവിനോ. പടിഞ്ഞാതബ്ബത്താതി ‘‘ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പടിഞ്ഞാതബ്ബത്താ.
അഥ കസ്മാതി ഏത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യദി ‘‘യസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുച്ഛായം വുത്തേന വിധിനാ പടിഞ്ഞാതബ്ബം, അഥ കസ്മാ അഥ കേന കാരണേന പടിലോമേ ‘‘യസ്സ വാ പന രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞാതം, നനു ഇദം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധന്തി? നനൂതിആദിനാപി ചോദകോ തമേവ വിരോധം വിഭാവേതി. നോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ഏവാതി അത്ഥോ. ‘‘തസ്മിം ഭവേ’’തിആദി തസ്സ പരിഹാരോ. തത്ഥ തസ്മിം ഭവേതി യസ്മിം ഭവേ ‘‘രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വുത്തം പവത്തമാനത്താ, തസ്മിം ഭവേ. അനാഗതഭാവേന അവചനതോതി ഭാവീഭാവേന അവത്തബ്ബതോ ആരദ്ധുപ്പാദഭാവേന പവത്തമാനത്താതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ഭവന്തരേ ഹീ’’തിആദി. ന പന വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ പാഠന്തരേന യഥാവുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതി.
യസ്മിം അത്തഭാവേ യേഹി ആയതനേഹി ഭവിതബ്ബം, തംതംആയതനനിബ്ബത്തകകമ്മേന അവസ്സംഭാവീആയതനസ്സ സത്തസ്സ, സന്താനസ്സ വാ, ‘‘യസ്സ വാ പന രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ, യസ്സ വാ പന രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി ച ഏവം പവത്തം പുച്ഛാദ്വയവിസ്സജ്ജനം ആയതനപടിലാഭസ്സ ജാതിഭാവതോ സുട്ഠു ഉപപന്നം ഭവതി. പച്ഛിമഭവികാദയോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അരൂപേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായനകാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഇദമ്പി വിസ്സജ്ജനം. അഭിനന്ദിതബ്ബത്താതി ‘‘ആമന്താ’’തി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബത്താ.
യം പന അഘാനകാനം കാമാവചരം ഉപപജ്ജന്താനന്തി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യസ്സ വിപാകോ ഘാനായതനുപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി, തം ഘാനായതനാനിബ്ബത്തകകമ്മന്തി വുത്തം. കഥം പനീദിസം കമ്മം അത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യസ്സ യത്ഥാ’’തിആദി. ഏവമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകോ ഏവ ഇധ അഘാനകോതി അധിപ്പേതോതി കഥമിദം വിഞ്ഞായതീതി ചോദനായ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിം വത്വാ തമത്ഥം സാധേതും ‘‘ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. അവചനത്തമ്പി ഹി യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മേ പടിക്ഖേപോയേവാതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം ആയതനയമകേ. യഥാദസ്സിതാസൂതി ‘‘യസ്സ വാ പന സോതായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജതി, യസ്സ യത്ഥ ഘാനായതനം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ തത്ഥ രൂപായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച ദസ്സിതപ്പകാരാസു പുച്ഛാസു. ആമന്താതി വുത്തന്തി അഥ കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതീതി യോജനാ. ഏതാസു പുച്ഛാസു കസ്മാ പടിവചനേന വിസ്സജ്ജനം ന കതന്തി അധിപ്പായോ. സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതത്ഥസ്സാതി ‘‘യസ്സ വാ പന സോതായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, യസ്സ യത്ഥ ഘാനായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച ഏവമാദികേന സന്നിട്ഠാനപദേന ഗഹിതസ്സ അത്ഥസ്സ. ഏകദേസേ സംസയത്ഥസ്സ സമ്ഭവേനാതി ഏകദേസേ സംസയിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ സമ്ഭവേന സന്നിട്ഠാനത്ഥപടിയോഗഭൂതസംസയത്ഥസ്സ പടിവചനസ്സ അകരണതോ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനവിസ്സജ്ജനസ്സ അകത്തബ്ബതോ അത്ഥസ്സ അഭിന്ദിത്വാ ഏകജ്ഝം കത്വാ അവത്തബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘ഭിന്ദിതബ്ബേഹി ന പടിവചനവിസ്സജ്ജനം ഹോതീ’’തി.
യദി സിയാതി ഭിന്ദിത്വാ വത്തബ്ബേപി അത്ഥേ യദി പടിവചനവിസ്സജ്ജനം സിയാ, പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനമേവ ന സിയാ അനോകാസഭാവതോ ഭിന്ദിതബ്ബതോ ചാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘പഞ്ചവോകാരേ പരിനിബ്ബന്താനം, അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാനം, യേ ച അരൂപം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ചവന്താനം തേസം സോതായതനഞ്ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ചക്ഖായതനഞ്ച നുപ്പജ്ജതീ’’തി ച, തഥാ ‘‘രൂപാവചരേ പരിനിബ്ബന്താനം, അരൂപാനം തേസം തത്ഥ ഘാനായതനഞ്ച ന നിരുജ്ഝതി, രൂപായതനഞ്ച ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച തത്ഥ വിഭാഗവസേന പവത്തോ പാഠസേസോ. അഥ കസ്മാതി യദി അഭിന്ദിതബ്ബേ പടിവചനവിസ്സജ്ജനം, ന ഭിന്ദിതബ്ബേ, ഏവം സന്തേ ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തി ഇമിനാ പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സോമനസ്സപടിസന്ധി നത്ഥീതി കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതി, ഭിന്ദിതബ്ബേ ന പടിവചനവിസ്സജ്ജനം ഹോതീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബന്തി? തം ന, അഞ്ഞായ പാളിയാ തദത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമധാതുയാ’’തിആദിമാഹ.
‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതി, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി, നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി തസ്സേവ ചിത്തസ്സ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ യഥാ വുത്തോ, ഏവം തസ്സേവ കമ്മജസന്താനസ്സ നിരോധോ തസ്സ ഉപ്പാദേ അനാഗതഭാവേന വത്തബ്ബോ. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘ഏകചിത്തസ്സ നാമ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന വുച്ചതി, കിമങ്ഗം പന ഏകസന്താനസ്സാ’’തി. സബ്ബത്ഥ സബ്ബസ്മിം അനാഗതവാരേ. ഉപപജ്ജന്താനം ഏവ വസേന സോ നിരോധോ തഥാ അനാഗതഭാവേന വുത്തോ, കസ്മാ പനേത്ഥ നിരോധോ ഉപപന്നാനം വസേന ന വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പന്നാനം പനാ’’തിആദി. തസ്സേവ യഥാപവത്തസ്സ കമ്മജസന്താനസ്സ ഏവ. തസ്മാതി യസ്മാ ഉപ്പാദക്ഖണതോ ഉദ്ധം നിരോധോ ആരദ്ധോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ. ഭേദേ സതിപി കാലഭേദാമസനസ്സ കാരണേ സതിപി. അനാഗതകാലാമസനവസേനേവ നിരോധസ്സേവ വസേന വിസ്സജ്ജനദ്വയം ഉപപന്നമേവ യുത്തമേവ ഹോതീതി. അഞ്ഞേസം വസേന നിരോധസ്സേവ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ ‘‘അരഹത’’ന്തി വുത്തം.
യദി ഉപപത്തിഅനന്തരം നിരോധോ ആരദ്ധോ നാമ ഹോതി, അഥ കസ്മാ ചുതിയാ നിരോധവചനന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തന്നിട്ഠാനഭാവതോ പന ചുതിയാ നിരോധവചന’’ന്തി. തന്നിട്ഠാനഭാവതോതി തസ്സ സന്താനസ്സ നിട്ഠാനഭാവതോ. പവത്തേതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടകരണം. തത്ഥ തസ്സാതി സന്താനസ്സ. വക്ഖതീതിആദിപി പവത്തേ നിരോധം അനാദിയിത്വാ ചുതിനിരോധസ്സേവ ഗഹിതതായ കാരണവചനം. തേനാതി തേന യഥാവുത്തേന പാഠന്തരവചനേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തിആദികേ ആയതനയമകേ. യദി പവത്തേ നിരുദ്ധസ്സപി ചുതിയാ ഏവ നിരോധോ ഇച്ഛിതോ, ‘‘സചക്ഖുകാന’’ന്തിആദി കഥന്തി ആഹ ‘‘സചക്ഖുകാനന്തിആദീസു ച പടിലദ്ധചക്ഖുകാനന്തിആദിനാ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീ’’തി. തേതി അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാ. അചക്ഖുകവചനഞ്ച സാവസേസന്തി യോജനാ.
പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ആയതനയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. ധാതുയമകം
൧-൧൯. സദ്ദധാതുസമ്ബന്ധാനന്തി ഇദം യാനി ചക്ഖുധാതാദിമൂലകേസു സദ്ദയമകാനി, സബ്ബാനി ച സദ്ദധാതുമൂലകാനി, താനി സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി താനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദിസമ്ബന്ധാനി വിയ ചുതിപടിസന്ധിവസേന ലബ്ഭന്തി, ഏതേനേവ ആയതനയമകേപി പവത്തിവാരേ സദ്ദധാതുസമ്ബന്ധാനം യമകാനം അലബ്ഭമാനതാ ച വേദിതബ്ബാ.
ധാതുയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. സച്ചയമകം
൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ
൧൦-൨൬. സോതി ദുക്ഖസദ്ദോ. അഞ്ഞത്ഥാതി സങ്ഖാരദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖദുക്ഖാധിട്ഠാനേസു. അഞ്ഞനിരപേക്ഖോതി സങ്ഖാരാദിപദന്തരാനപേക്ഖോ. തേനാതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖദുക്ഖപദഗ്ഗഹണതോ. തസ്മിം ദുക്ഖദുക്ഖേ വിസയഭൂതേ. ഏസ ദുക്ഖസദ്ദോ ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ പഠമോ ദുക്ഖസദ്ദോ. തഞ്ച ദുക്ഖദുക്ഖം. ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖമേവ ദുക്ഖസച്ചന്തി നയിദം അവധാരണം ഇച്ഛിതബ്ബം, ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചമേവാതി പന ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏകന്തേന ദുക്ഖസച്ചമേവാ’’തി. സച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്തേസു സമുദയേസു കോചി ഫലധമ്മേസു നത്ഥീതി സച്ചവിഭങ്ഗേ പഞ്ചധാ വുത്തേസു സമുദയേസു ഏകോപി ഫലസഭാവേസു നത്ഥി, ഫലസഭാവോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ഫലധമ്മോ നത്ഥീ’’തി ച പാഠോ. മഗ്ഗസദ്ദോ ച ഫലങ്ഗേസൂതി സാമഞ്ഞഫലങ്ഗേസു സമ്മാദിട്ഠിആദീസു ‘‘മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൪൯൨, ൪൯൫) ആഗതോ മഗ്ഗസദ്ദോ മഗ്ഗഫലത്താ പവത്തതി കാരണൂപചാരേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന മഗ്ഗകിച്ചസബ്ഭാവാ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ സച്ചദേസനായ പഭവാദിസഭാവാ ഏവ ധമ്മാ സമുദയാദിപരിയായേന വുത്താ, ന അപ്പഭവാദിസഭാവാ, തസ്മാ. ഏത്ഥ ച തേഭൂമകധമ്മാനം യഥാരഹം ദുക്ഖസമുദയസച്ചന്തോഗധത്താ അസച്ചസഭാവേ സഭാവധമ്മേ ച ഉദ്ധരന്തോ ഫലധമ്മേ ഏവ ഉദ്ധരി. നനു ച മഗ്ഗസമ്പയുത്താപി ധമ്മാ അസച്ചസഭാവാതി തേപി ഉദ്ധരിതബ്ബാതി? ന, തേസം മഗ്ഗഗതികത്താ. ‘‘ഫലധമ്മേസൂ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മഗ്ഗഹണേന വാ ഫലസമ്പയുത്തധമ്മാനം വിയ തേസമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.
പദസോധനേന…പേ… ഇധ ഗഹിതാതി ഏതേന അസച്ചസഭാവാനം ധമ്മാനം പകരണേന നിവത്തിതതം ആഹ. തേസന്തി ദുക്ഖാദീനം. തബ്ബിസേസനയോഗവിസേസന്തി തേന ദുക്ഖാദിവിസേസനയോഗേന വിസിട്ഠതം. സച്ചവിസേസനഭാവേനേവ ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞേയ്യതാദിഭാവോ സിദ്ധോതി ആഹ ‘‘ഏകന്തസച്ചത്താ’’തി. യഥാ ചേത്ഥാതി യഥാ ഏതസ്മിം സച്ചയമകേ സുദ്ധസച്ചവാരേ സച്ചവിസേസനഭൂതാ ഏവ ദുക്ഖാദയോ ഗഹിതാ. ഏവം ഖന്ധയമകാദീസുപീതി ന സുദ്ധസച്ചവാരേ ഏവ അയം നയോ ദസ്സിതോതി അത്ഥോ. പദസോധനവാരേ തംമൂലചക്കവാരേ ച ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ സമുദായപദാനംയേവ വുത്തത്താ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ‘‘സുദ്ധക്ഖന്ധാദിവാരേസൂ’’തി വുത്തം. തഥാ ചേത്ഥാപി സുദ്ധവാരേ ഏവ അയം നയോ ദസ്സിതോ. യദി സുദ്ധക്ഖന്ധാദിവാരേസു ഖന്ധാദിവിസേസനഭൂതാനമേവ രൂപാദീനം ഗഹണേന ഭവിതബ്ബം, അഥ കസ്മാ ഖന്ധാദിവിസേസനതോ അഞ്ഞേസമ്പി രൂപാദീനം വസേന അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി. പുരിമോ ഏവ അത്ഥോ യുത്തോ, യുത്തിതോ പാഠോവ ബലവാതി.
പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ
൨൭-൧൬൪. ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ യാവ ദുക്ഖസമതിക്കമനത്ഥാതി സപ്പദേസം പവത്താപി സാ തദത്ഥാവഹാ ഭവേയ്യാതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അരിയത്താ…പേ… കത്വാ വുത്ത’’ന്തി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘അന്തിമഭവേ ഠിതത്താ’’തി കാരണം വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ഉപപത്തിയാ ദുക്ഖവിചാരത്താ, ന ച സബ്ബേ സുദ്ധാവാസാ അന്തിമഭവികാ ഉദ്ധംസോതവചനതോ. ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉപ്പാദാവത്ഥാ. അവിസേസേന ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നാ ധമ്മാ സമ്ബന്ധീഭാവേനേവ തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബേ ഉപപജ്ജന്താ’’തിആദിം വത്വാ സ്വായമത്ഥോ യസ്മാ നിച്ഛയരൂപേന ഗഹിതോ, നിച്ഛിതസ്സേവ ച അത്ഥസ്സ വിഭാഗദസ്സനേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘തേസ്വേവ…പേ… ഉപപന്നമേവാ’’തി ആഹ. തത്ഥ തേസ്വേവ കേചി ദസ്സീയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകകോട്ഠാസുപ്പത്തിസമങ്ഗിനോതി ദുക്ഖകോട്ഠാസുപ്പത്തിസമങ്ഗിനോ. തേസൂതി സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതേസു. മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീസൂതി മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീനം, അയമേവ വാ പാഠോ.
ഏത്ഥ ചാതിആദിനാ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തിആദിപാളിയാ പിണ്ഡത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥ സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സാതി ഇദം അനാദരേ സാമിവചനം. കത്ഥചി സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സേപി ദുക്ഖസച്ചേ തംരഹിതസ്സ സമുദയസച്ചുപ്പാദരഹിതസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. കേചി പന ‘‘സമുദയസച്ചാവോമിസ്സസ്സാ’’തി പഠന്തി, തേസം ‘‘തംരഹിതസ്സാ’’തി ഇദം പുരിമപദസ്സ അത്ഥവിവരണം വേദിതബ്ബം. തംസഹിതസ്സാതി സമുദയസച്ചുപ്പാദസഹിതസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. തേസന്തി അസഞ്ഞസത്താനം, പവത്തിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ ‘‘പവത്തേ’’തിആദിനാ വുത്തേസു ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു ന ഗഹിതോതി അത്ഥോ. പടിസന്ധിയം പന തേസം ഉപ്പാദസ്സ പഠമകോട്ഠാസേന ഗഹിതതാ ദസ്സിതാ ഏവ. തഥാ നിരോധോ ചാതി യഥാ അസഞ്ഞസത്താനം പടിസന്ധിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഠമകോട്ഠാസേന ഗഹിതോ, പവത്തിയം പന സോ ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി ന ഗഹിതോ, തഥാ തേസം ദുക്ഖസച്ചസ്സ നിരോധോപീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.സച്ചയമക.൮൮) നിരോധവാരേ പാളി പവത്താ. ഏസേവ നയോതി യ്വായം ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ സമുദയസച്ചയമകേ പാളിയാ അത്ഥനയോ വുത്തോ, മഗ്ഗസച്ചയമകേപി ഏസേവ നയോ, ഏവമേവ തത്ഥാപി അത്ഥോ നേതബ്ബോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ പാളി പവത്താ.
ഏവഞ്ച സതീതി ഏവം ഖണവസേന ഓകാസഗ്ഗഹണേ സതീതി യഥാവുത്തമത്ഥം അനനുജാനനവസേന പച്ചാമസതി. ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേതി ഏതസ്സ യമകപദസ്സ വിസ്സജ്ജനേ. ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, അരഹന്താനം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൭൧) പുരിമകോട്ഠാസസ്സ ആഗതത്താ വിരോധോ നത്ഥീതി ‘‘പച്ഛിമകോട്ഠാസേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ന ഉപപത്തിചിത്തുപ്പാദക്ഖണോ ഭാവിനോ സമുദയപച്ചുപ്പാദസ്സ ആധാരോ, അഥ ഖോ കാമാവചരാദിഓകാസോ, തസ്മാ. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഹേസാതി യസ്മാ പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഏസ, തസ്മാ ‘‘തേസം തത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ഓകാസവസേന തത്ഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദി പുഗ്ഗലോകാസവാരേ കാമാവചരാദിഓകാസവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ന ഖണവസേന, അഥ കസ്മാ ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ ഓകാസം അനാമസിത്വാ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനം പവത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ…പേ… സോ ഏവാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥാതി ഓകാസവാരേ. പുഗ്ഗലവിസേസദസ്സനത്ഥന്തി പുഗ്ഗലസങ്ഖാതവിസേസദസ്സനത്ഥം. യത്ഥ തേതി യസ്മിം കാമാവചരാദിഓകാസേ തേ പുഗ്ഗലാ.
കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ ചിത്തജരൂപമേവ അധിപ്പേതം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിത്താതി കാരണം വദതി. അപരേ ‘‘അരൂപേതി ഇമം പുരിമാപേക്ഖമ്പി ഹോതീതി തേന പവത്തം വിസേസേത്വാ അരൂപഭവവസേന അയമത്ഥോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോ’തിആദീസുപി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി വദന്തി. പുഗ്ഗലോ ന ചിത്തം അപേക്ഖിത്വാവ ഗഹിതോതി ഇദം ചിത്തസ്സ അനധികതത്താ വുത്തം. യത്ഥ പന സമുദയസച്ചസ്സ ഉപ്പാദനിച്ഛയോ, തത്ഥേവ തസ്സ അനുപ്പാദനിച്ഛയേനപി ഭവിതബ്ബം ചിത്തേന ച വിനാ പുഗ്ഗലസ്സേവ അനുപലബ്ഭനതോതി ‘‘യസ്സ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ സമുദയസച്ചാധാരം ചിത്തം അത്ഥതോ ഗഹിതമേവാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. അപിച ഇന്ദ്രിയബദ്ധേപി ന സബ്ബോ രൂപുപ്പാദോ ഏകന്തേന ചിത്തുപ്പാദാധീനോതി സക്കാ വത്തും ചിത്തുപ്പത്തിയാ വിനാപി തത്ഥ രൂപുപ്പത്തിദസ്സനതോ, തസ്മാ ചിത്തജരൂപമേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, ന ഇതരം, ഇതരം പന തസ്സ തീസുപി ഖണേസു ഉപ്പജ്ജതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. വിഭജിതബ്ബാ അവിഭത്താ നാമ നത്ഥീതി സിയായം പസങ്ഗോ പഠമവാരേ, ദുതിയവാരേ പന വിഭജനാ ഏവ സാതി നായം പസങ്ഗോ ലബ്ഭതി, പഠമവാരേപി വാ നായം പസങ്ഗോ. കസ്മാ? ഏസാ ഹി യമകസ്സ പകതി, യദിദം യഥാലാഭവസേന യോജനാ.
ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേതി ഏത്ഥ ‘‘പഠമം ഭവങ്ഗം, ദുതിയം ചിത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഭവനികന്തിയാ ആവജ്ജനമ്പി വിപാകപ്പവത്തിതോ വിസദിസത്താ ‘‘ദുതിയ’’ന്തി വത്തും സക്കാ, തതോ പട്ഠായ പുബ്ബേ തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി വത്തബ്ബാതി അപരേ. ഭവനികന്തിയാ പന സഹജാതം പഠമം ചിത്തം ഇധ ദുതിയം ചിത്തന്തി അധിപ്പേതം. തതോ പുബ്ബേ പവത്തം സബ്ബം അബ്യാകതഭാവേന സമാനജാതികത്താ ഏകന്തി കത്വാ തതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജിത്ഥേവാതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേനാ’’തിആദി. തസ്മിന്തി ദുതിയേ ചിത്തേ. തേന സമാനഗതികത്താതി തേന യഥാവുത്തദുതിയചിത്തേന ച തംസമങ്ഗിനോ വാ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച സമുദയസച്ചന്തി വത്തബ്ബഭാവേന സമാനഗതികത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാതി തേന സമാനഗതികതായ ദസ്സിതത്താ ഏവ. യഥാവുത്താതി ദുതിയാകുസലചിത്തതോ പുരിമസബ്ബചിത്തസമങ്ഗിനോ അഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി ഇതരഭാവാഭാവതോ. വുത്തമേവത്ഥം പാഠന്തരേന സമത്ഥേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തേതി ചതുവോകാരാ. വജ്ജേതബ്ബാതി ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി വിസേസനേന നിവത്തേതബ്ബാ. പഞ്ചവോകാരാ വിയ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാതി ദുതിയചിത്തക്ഖണസമങ്ഗിഭാവേന വുത്തപ്പകാരാ യഥാ സുദ്ധാവാസസങ്ഖാതാ പഞ്ചവോകാരാ പുബ്ബേ വുത്താ സന്തി, ഏവം ചതുവോകാരാ പുബ്ബേ വുത്താ ന ഹി സന്തീതി യോജനാ.
‘‘യസ്സ യത്ഥാ’’തി പുഗ്ഗലോകാസാ ആധേയ്യാധാരഭാവേന അപേക്ഖിതാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലോകാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നാ ഗഹിതാ’’തി. കാമാവചരേ…പേ… ഉപപന്നാതി ഏത്ഥ കാമാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ രൂപാവചരം ഉപപന്നാ, രൂപാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ അരൂപാവചരം ഉപപന്നാ, വാ-സദ്ദേന കാമാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ അരൂപാവചരം ഉപപന്നാതി ച യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി ഉപപന്നോകാസേ. അഭിസമയോതി ഉപരിമഗ്ഗാഭിസമയോ യാവ ഉപപന്നോ ന ഭവിസ്സതി, താവ തേ തത്ഥ ഉപപന്നപുഗ്ഗലാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ‘‘അഭിസമേതാവീന’’ന്തിആദിനാ വുത്തേ ദുതിയകോട്ഠാസേ ന ഗയ്ഹന്തി പുഗ്ഗലോകാസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ഛിന്നത്താ. യദി ഏവം കിം തേ ഇമസ്മിം യമകേ അസങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യം വുത്തം ‘‘സമാനഗതികാതി വിസും ന ദസ്സിതാ’’തി, തം പാകടതരം കാതും ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഇമിനാ പഠമപദേന ഗഹിതാ സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗുപ്പത്തിരഹേ സമ്പത്തിഭവേ തത്ഥ സുദ്ധാവാസേ യേ അനഭിസമേതാവിനോ, തേസു ദ്വിപ്പകാരേസു സുദ്ധാവാസാ യസ്മിം കാലേ തത്ഥ അനഭിസമേതാവിനോതി ഗഹേതബ്ബാ, തത്ഥ നേസം തഥാ ഗഹേതബ്ബകാലസ്സ വിസേസനത്ഥം ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി വുത്തന്തി.
ഏതേനാതി ഏതേന വചനേന. വോദാനചിത്തം നാമ മഗ്ഗചിത്താനം അനന്തരപച്ചയഭൂതം ചിത്തം, ഇധ പന അഗ്ഗമഗ്ഗചിത്തസ്സ. തതോതി യഥാവുത്തവോദാനചിത്തതോ പുരിമതരചിത്തസമങ്ഗിനോ, അനുലോമഞാണസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗിനോ, അവസിട്ഠവുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാചിത്താദിസമങ്ഗിനോപി. തേനാഹ ‘‘യാവ സബ്ബന്തിമതണ്ഹാസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗീ, താവ ദസ്സിതാ’’തി.
പടിസന്ധിചുതിചിത്താനം ഭങ്ഗുപ്പാദക്ഖണാ പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗുപ്പാദക്ഖണേഹി ദുക്ഖസച്ചാദീനം നുപ്പാദാദീസു സമാനഗതികാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ചുതിചിത്തസ്സപി ഉപ്പാദക്ഖണസ്സ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ. ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസൂതി സമുദയസച്ചസ്സ ഭാവിനോ നിരോധസ്സ അപ്പടിക്ഖേപപടിക്ഖേപവസേന പവത്തേസു പുരിമപച്ഛിമകോട്ഠാസേസു. ന വിസേസിതന്തി യഥാവുത്തേ അപ്പടിക്ഖേപേ ച സതിപി വിസേസേത്വാ ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ താദിസസ്സ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിനോ പുരിമകോട്ഠാസസ്സേവ അഭജനതോ കോട്ഠാസദ്വയസമ്ഭവാഭാവതോതി അത്ഥോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി വുത്തം. കേസഞ്ചി പുഗ്ഗലാനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. ‘‘മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ചാ’’തി വുത്തമഗ്ഗഫലാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘തിണ്ണം ഫലാനം ദ്വിന്നഞ്ച മഗ്ഗാന’’ന്തി ആഹ. താനി പന ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഫലാനി മജ്ഝേ ച ദ്വേ മഗ്ഗാ വേദിതബ്ബാ. നിരന്തരം അനുപ്പാദേത്വാതി പടിപക്ഖധമ്മേഹി അവോകിണ്ണം കത്വാ സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം ഉപ്പാദേന്തേന യാ സാതച്ചകിരിയാ കാതബ്ബാ, തം അകത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അന്തരന്തരാ…പേ… ഉപ്പാദേത്വാ’’തി. ‘‘അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി അവിസേസതോ വുത്തേ കഥമയം വിസേസോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞവചനേനപീ’’തിആദി. തേന അപവാദവിസയപരിയായേന ഉപസഗ്ഗാ അഭിനിവിസന്തീതി ലോകസിദ്ധോയം ഞായോതി ദസ്സേതി.
പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ
൧൬൫-൧൭൦. ഏത്ഥേവാതി ഇമസ്മിം സച്ചയമകേ ഏവ. അപരിഞ്ഞേയ്യതാദസ്സനത്ഥന്തി ഏത്ഥ അ-കാരോ ന പരിഞ്ഞേയ്യാഭാവവചനോ, നാപി പരിഞ്ഞേയ്യപടിപക്ഖവചനോ, അഥ ഖോ തദഞ്ഞവചനോതി യഥാരഹം സച്ചേസു ലബ്ഭമാനാനം പഹാതബ്ബതാദീനമ്പി ദസ്സനേ ആപന്നേയേവ സമയവാരോ ദസ്സനപരോ, യേസഞ്ച ന ദസ്സനപരോ, തേസു കേസുചി സച്ചേസു ലബ്ഭമാനാനമ്പി കേസഞ്ചി വിസേസാനം അയം വാരോ ന ദസ്സനപരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സച്ഛികരണ…പേ… ദസ്സനത്ഥഞ്ചാ’’തി ആഹ. സമുദയേ പഹാനപരിഞ്ഞാവ വുത്താ, ന തീരണപരിഞ്ഞാതി യുത്തം താവേതം സമുദയസ്സപി തീരേതബ്ബസഭാവത്താ, ‘‘ദുക്ഖേ തീരണപരിഞ്ഞാവ വുത്താ, ന പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി ഇദം പന കസ്മാ വുത്തം, നനു ദുക്ഖം അപ്പഹാതബ്ബമേവാതി? സമുദയസച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്താനം കേസഞ്ചി സമുദയകോട്ഠാസാനം ദുക്ഖസച്ചേ സങ്ഗഹണതോ ദുക്ഖസമുദയേ വാ അസങ്കരതോവ ഗഹേത്വാ ഭൂതകഥനമേതം ദട്ഠബ്ബം. ഉഭയത്ഥാതി ദുക്ഖേ സമുദയേ ച വുത്താ. കസ്മാ? തേസം സാധാരണാതി. ഏവം സാധാരണാസാധാരണഭേദഭിന്നം യഥാവുത്തം പരിഞ്ഞാകിച്ചം പുബ്ബഭാഗേ നാനക്ഖണേ ലബ്ഭമാനമ്പി മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണേ ഏവ ലബ്ഭതി ഏകഞാണകിച്ചത്താതി ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗഞാണഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം.
പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
സച്ചയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. സങ്ഖാരയമകം
൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ
൧. സതിപി കുസലമൂലാദീനമ്പി വിഭത്തഭാവേ ഖന്ധാദിവിഭാഗോ തതോ സാതിസയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖന്ധാദയോ വിയ പുബ്ബേ അവിഭത്താ’’തി ആഹ. പകാരത്ഥോ വാ ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ ‘‘ഭൂവാദയോ’’തിആദീസു വിയാതി കുസലമൂലാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അവിഞ്ഞാതത്താ നിസാമേന്തേഹി. ഹേതുഅത്ഥോ വാ ഏത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ അവിഞ്ഞാപിതത്താതി അത്ഥോ. യദിപി കായസങ്ഖാരാനം വികപ്പദ്വയേപി ഹേതുഫലഭാവോയേവ ഇച്ഛിതോ, സാമിവചനരൂപാവിഭൂതോ പന അത്ഥേവ അത്ഥഭേദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കായസ്സ…പേ… കത്തുഅത്ഥേ’’തി ആഹ. സോ പനാതി കത്തുഅത്ഥോ.
൨-൭. സുദ്ധികഏകേകപദവസേനാതി ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ’’തിആദീസു ദ്വീസു ദ്വീസു പദേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്മിസ്സഏകേകപദവസേന. അത്ഥാഭാവതോതി യഥാധിപ്പേതത്ഥാഭാവതോ. അഞ്ഞഥാ കരജകായാദികോ അത്ഥോ അത്ഥേവ. തേനേവാഹ ‘‘പദസോധന…പേ… അവചനീയത്താ’’തി. ഇദാനി തമേവ അത്ഥാഭാവം ബ്യതിരേകവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. കസ്മാ പന ഉഭയത്ഥ സമാനേ സമാസപദഭാവേ തത്ഥ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, ഇധ ന ലബ്ഭതീതി? ഭിന്നലക്ഖണത്താ. തത്ഥ ഹി രൂപക്ഖന്ധാദിപദാനി സമാനാധികരണാനീതി പദദ്വയാധിട്ഠാനോ ഏകോ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, ഇധ പന കായസങ്ഖാരാദിപദാനി ഭിന്നാധികരണാനീതി തഥാരൂപോ അത്ഥോ ന ലബ്ഭതീതി. തേനാഹ ‘‘യഥാധിപ്പേതത്ഥാഭാവതോ’’തി.
വിസും അദീപേത്വാതി ‘‘കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ സഹ വുച്ചമാനോപി കായസങ്ഖാരസദ്ദോ വിസും വിസും അത്തനോ അത്ഥം അജോതേത്വാ ഏകം അത്ഥം യദി ദീപേതീതി പരികപ്പവസേന വദതി. തേന കായസങ്ഖാരസദ്ദാനം സമാനാധികരണതം ഉല്ലിങ്ഗേതി. ‘‘കായസങ്ഖാരസദ്ദോ കായസങ്ഖാരത്ഥേ വത്തമാനോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, ‘‘സങ്ഖാരസദ്ദോ സങ്ഖാരത്ഥേവ വത്തമാനോ’’തി പന വത്തബ്ബം സിയാ. ഏവഞ്ഹി സതി ഖന്ധത്ഥേ വത്തമാനോ ഖന്ധസദ്ദോ വിയ രൂപസദ്ദേന കായസദ്ദേന വിസേസിതബ്ബോതി ഇദം വചനം യുജ്ജേയ്യ, കായസങ്ഖാരസദ്ദാനം പന സമാനാധികരണത്തേ ന കേവലം സങ്ഖാരസദ്ദോയേവ സങ്ഖാരത്ഥേ വത്തതി, അഥ ഖോ കായസദ്ദോപീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കായസങ്ഖാരസദ്ദോ കായസങ്ഖാരത്ഥേ വത്തമാനോ’’തി വുത്തം സിയാ, കായസദ്ദേന സമാനാധികരണേനാതി അധിപ്പായോ. ബ്യധികരണേന പന സങ്ഖാരസ്സ വിസേസിതബ്ബതാ അത്ഥേവാതി.
ഇമസ്സ വാരസ്സാതി സുദ്ധസങ്ഖാരവാരസ്സ. പദസോധനേന ദസ്സിതാനന്തി ഏത്തകേവ വുച്ചമാനേ തത്ഥ ദസ്സിതഭാവസാമഞ്ഞേന സുദ്ധകായാദീനമ്പി ഗഹണം ആപജ്ജേയ്യാതി തംനിവാരണത്ഥം ‘‘യഥാധിപ്പേതാനമേവാ’’തി ആഹ. കായാദിപദേഹി അഗ്ഗഹിതത്താതി സുദ്ധകായാദിപദേഹി അഗ്ഗഹിതത്താ. ഇധ പനാതി അട്ഠകഥായം. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരം സന്ധായ വുത്തമ്പി സുദ്ധസങ്ഖാരവാരമേവേത്ഥ അനനുജാനന്തോ സകലസങ്ഖാരയമകവിസയന്തി ആഹ ‘‘ഇധ പന സങ്ഖാരയമകേ’’തി. അധിപ്പേതത്ഥപരിച്ചാഗോതി അസ്സാസപസ്സാസാദികസ്സ അധിപ്പേതത്ഥസ്സ അഗ്ഗഹണം ചേതനാകായഅഭിസങ്ഖരണസങ്ഖാരാദി അനധിപ്പേതത്ഥപരിഗ്ഗഹോ. യദി ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ സുദ്ധസങ്ഖാരതംമൂലചക്കവാരാ അത്ഥാഭാവതോ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബാ, അഥ കസ്മാ പവത്തിവാരമേവ അനാരഭിത്വാ അഞ്ഞഥാ ദേസനാ ആരദ്ധാതി ആഹ ‘‘പദസോധനവാരതംമൂലചക്കവാരേഹീ’’തിആദി. സംസയോ ഹോതി സങ്ഖാരസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞതോ കായസങ്ഖാരാദിപദാനം ബ്യധികരണഭാവതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘അസമാനാധികരണേഹി…പേ… ദസ്സിതായാ’’തി.
പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ
൧൯. സങ്ഖാരാനം പുഗ്ഗലാനഞ്ച ഓകാസത്താതി സമ്പയുത്താനം നിസ്സയപച്ചയതായ, സങ്ഖാരാനം സമാപജ്ജിതബ്ബതായ പുഗ്ഗലാനം ഝാനസ്സ ഓകാസതാ വേദിതബ്ബാ, ഭൂമി പന യദഗ്ഗേന പുഗ്ഗലാനം ഓകാസോ, തദഗ്ഗേന സങ്ഖാരാനമ്പി ഓകാസോ. ‘‘ദുതിയേ ഝാനേ തതിയേ ഝാനേ’’തിആദിനാ ഝാനം, ‘‘കാമാവചരേ രൂപാവചരേ’’തിആദിനാ ഭൂമി ച വിസും ഓകാസഭാവേന ഗഹിതാ. ഇതീതി ഹേതുഅത്ഥോ, യസ്മാ ഝാനമ്പി ഓകാസഭാവേന ഗഹിതം, തസ്മാതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലവാരേ ച ഓകാസവസേന പുഗ്ഗലഗ്ഗഹണേതി പുഗ്ഗലവാരേ ച യദാ പുഗ്ഗലോകാസസങ്ഖാരാദീനം ഓകാസഭാവേന ഗയ്ഹതി, തദാ തേസം ദ്വിന്നം ഓകാസാനം വസേന ഗയ്ഹനം ഹോതീതി യത്ഥ സോ പുഗ്ഗലോ, യഞ്ച തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഝാനം ഉപലബ്ഭതി, തേസം ദ്വിന്നം ഭൂമിഝാനസങ്ഖാതാനം ഓകാസാനം വസേന യഥാരഹം കായസങ്ഖാരാദീനം ഗഹണം കഥനം ഹോതീതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ. ദുതിയതതിയജ്ഝാനോകാസവസേനാതി ദുതിയതതിയജ്ഝാനസങ്ഖാതഓകാസവസേന ഗഹിതാ. കഥം? ‘‘വിനാ വിതക്കവിചാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഏവം ഗഹിതാ പുഗ്ഗലാ വിസേസേത്വാ ദസ്സിതാ. കേന? തേനേവ വിതക്കവിചാരരഹിതഅസ്സാസപസ്സാസുപ്പാദക്ഖണേനാതി യോജേതബ്ബം.
പഠമകോട്ഠാസേ ഝാനോകാസവസേന പുഗ്ഗലദസ്സനം കതന്തി വുത്തം ‘‘പുന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. ഭൂമിഓകാസവസേന പുഗ്ഗലം ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വിപ്പകാരാനന്തി ഝാനഭൂമിഓകാസഭേദേന ദുവിധാനം. തേസന്തി പുഗ്ഗലാനം. ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപന്നാനം കാമാവചരാന’’ന്തി ച ഇദം നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണവചനം, തസ്സ ച അവച്ഛേദകം ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഇദന്തി വുത്തം ‘‘വിസേസ…പേ… ഖണേ’’തി. തേന വിസേസനേന. കാമാവചരാനമ്പീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം രൂപാരൂപാവചരേസു പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നാനം, അഥ ഖോ കാമാവചരാനമ്പീതി വുത്തമേവത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. കീദിസാനം കാമാവചരാനന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭഗതാദീന’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന ഉദകനിമുഗ്ഗവിസഞ്ഞിഭൂതാ സങ്ഗഹിതാ, ന മതചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നനിരോധസമാപന്നാ. തേ ഹി അകാമാവചരതായ വിയ രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗിനോ വിതക്കവിചാരുപ്പത്തിയാവ നിവത്തിതാ. ഏകന്തികത്താതി അസ്സാസപസ്സാസാഭാവസ്സ ഏകന്തികത്താ. നിദസ്സിതാതി രൂപാരൂപാവചരാ നിദസ്സനഭാവേന വുത്താ, ന തബ്ബിരഹിതാനം അഞ്ഞേസം അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. പഠമജ്ഝാനോകാസാ അസ്സാസപസ്സാസവിരഹവിസിട്ഠാതി യോജനാ. പഠമഞ്ചേത്ഥ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗീനം രൂപാരൂപാവചരാനം ഗഹണം, ദുതിയം യഥാവുത്തഗബ്ഭഗതാദീനം. ഇമിനാ നയേനാതി യ്വായം ‘‘സങ്ഖാരാനം പുഗ്ഗലാനഞ്ചാ’’തിആദിനാ ഝാനോകാസഭൂമിഓകാസവസേന പുഗ്ഗലവിഭാഗനയോ വുത്തോ, ഇമിനാ നയേന ഉപായേന. സബ്ബത്ഥ സബ്ബപുച്ഛാസു.
൨൧. ഏതസ്മിം പന അത്ഥേ സതീതി യ്വായം ഉപ്പത്തിഭൂമിയാ ഝാനം വിസേസേത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ, ഏതസ്മിം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ അഞ്ഞത്ഥപി ഉപ്പത്തിഭൂമിയാ ഝാനം വിസേസിതബ്ബം ഭവേയ്യ, തഥാ ച അനിട്ഠം ആപജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേ’’തിആദിമാഹ. കിം പന തം അനിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘ഭൂമീനം ഓകാസഭാവസ്സേവ അഗ്ഗഹിതതാപത്തിതോ’’തി. യത്ഥ യത്ഥ ഹി ഝാനം ഗയ്ഹതി, തത്ഥ തത്ഥ തം ഉപ്പത്തിഭൂമിയാ വിസേസിതബ്ബം ഹോതി. തഥാ സതി ഝാനോകാസോവ ഗഹിതോ സിയാ, ന ഭൂമിഓകാസോ ഗുണഭൂതത്താ. കിഞ്ച ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേ രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ’’തി ഏത്ഥ രൂപാരൂപഭൂമിയാ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ വിസേസിയമാനേ തദേകദേസോവ ഓകാസവസേന ഗഹിതോ സിയാ, ന സബ്ബം ചതുത്ഥജ്ഝാനം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഓകാസവസേന അഗ്ഗഹിതതാപത്തിതോ ചാ’’തി. ഝാനഭൂമോകാസാനന്തി ഝാനോകാസഭൂമിഓകാസാനം.
നനു ച ഝാനഭൂമിഓകാസേ അസങ്കരതോ യോജിയമാനേ ന സബ്ബസ്മിം പഠമജ്ഝാനോകാസേ കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ ച അത്ഥി, തഥാ സബ്ബസ്മിം കാമാവചരോകാസേതി ചോദനുപ്പത്തിം സന്ധായ തസ്സ പരിഹാരം വത്തും ‘‘യദിപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി പഠമജ്ഝാനോകാസേ കാമാവചരോകാസേ ച. തംദ്വയുപ്പത്തീതി തസ്സ കായവചീസങ്ഖാരദ്വയസ്സ ഉപ്പത്തി. ഓകാസദ്വയസ്സ അസങ്കരതോ ഗഹണേ അയഞ്ച ഗുണോ ലദ്ധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസും…പേ… ന വത്തബ്ബം ഹോതീ’’തി. തത്ഥ അങ്ഗമത്തവസേനാതി വിതക്കാദിഝാനങ്ഗമത്തവസേന. തത്ഥ വത്തബ്ബം അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ. വിതക്കരഹിതോപി വിചാരോ വചീസങ്ഖാരോയേവാതി ആഹ ‘‘അവിതക്ക…പേ… ഗച്ഛതീ’’തി. മുദ്ധഭൂതം ദുതിയജ്ഝാനന്തി ചതുക്കനയേ ദുതിയജ്ഝാനമാഹ. തഞ്ഹി സകലക്ഖോഭകരധമ്മവിഗമേന വിതക്കേകങ്ഗപ്പഹായികതോ സാതിസയത്താ ‘‘മുദ്ധഭൂത’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. അസഞ്ഞസത്താ വിയാതി ഇദം വിസദിസുദാഹരണം ദട്ഠബ്ബം.
൩൭. ആവജ്ജനതോ പുബ്ബേ പവത്തം സബ്ബം ചിത്തം പടിസന്ധിചിത്തേന സമാനഗതികത്താ ഏകം കത്വാ വുത്തം ‘‘പഠമതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘അവിതക്കഅവിചാരതോ’’തിആദി. ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥന്തി സുദ്ധാവാസേ ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥം. തഥാ ‘‘വചീസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ഏത്ഥാപി.
പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
സങ്ഖാരയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. അനുസയയമകം
പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൧. ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, കമ്മസമുദയാ രൂപസമുദയോ. ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി ച ഏവമാദിനാ കുസലമൂലകുസലാദീനം പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘പച്ചയദീപകേന മൂലയമകേനാ’’തി. ‘‘സോ ‘അനിച്ചം രൂപം, അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ചക്ഖു അനിച്ചം, രൂപാ അനിച്ചാ’’തി ച ആദിനാ ബഹുലഖന്ധാദിമുഖേന അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ വിഹിതാതി വുത്തം ‘‘ഖന്ധാദീസു തീരണബാഹുല്ലതോ’’തി. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനതോ പരം പഹാനകിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനുസയപഹാനന്താ പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി. യദിപി അനുസയേഹി സമ്പയോഗതോ ആരമ്മണതോ വാ പഹാനപരിഞ്ഞാ നപ്പവത്തതി, അനുസയാഭാവേ പന തദാരമ്ഭോ ഏവ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അനുസയേഹി പഹാനപരിഞ്ഞം വിഭാവേതു’’ന്തി. അനുസയഭാവേന ലബ്ഭമാനാനന്തി അനുസയഭാവേന വിജ്ജമാനാനം, അനുസയസഭാവാനന്തി അത്ഥോ. തീഹാകാരേഹീതി പരിച്ഛേദാദീഹി തീഹി പകാരേഹി. അനുസയേസു ഗണനസരൂപപ്പവത്തിട്ഠാനതോ അബോധിതേസു പുഗ്ഗലോകാസാദിവസേന പവത്തിയമാനാ തബ്ബിസയാ ദേസനാ ന സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസു തഥാ…പേ… ദുരവബോധത്താ’’തി.
ഏത്ഥ പുരിമേസൂതി പദുദ്ധാരോ അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോ വാതി കത്വാ സാനുസയവാരാദിഅപേക്ഖോ, ന അനുസയവാരാദിഅപേക്ഖോ അനുസയവാരേ പാളിവവത്ഥാനസ്സ പഗേവ കതത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേസു സാനുസയവാരാദീസു പുരിമേസൂതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. സാനുസയവാരാദീസു ഹി തീസു പുരിമേസു ഓകാസവാരേ യതോ തതോതി ദേസനാ പവത്താ, ന അനുസയവാരാദീസു. അത്ഥവിസേസാഭാവതോതി ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൨) പാളിആഗതപദസ്സ, ‘‘കാമധാതും വാ പന ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ യമകഭാവേന അട്ഠകഥാആദിഗതപദസ്സ ച അത്ഥവിസേസാഭാവതോ. കഥമയം യമകദേസനാ സിയാ ദുതിയസ്സ പദസ്സ അഭാവതോതി അത്ഥോ. യദി നായം യമകദേസനാ, അഥ കസ്മാ ഇധാഗതാതി ആഹ ‘‘പുരിമവാരേ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അനുസയട്ഠാനപരിച്ഛേദദസ്സനന്തി അനുസയട്ഠാനതായ പരിച്ഛേദദസ്സനം. ഏവമ്പി കഥമിദം അനുസയയമകം യമകദേസനാസബ്ഭാവതോതി ആഹ ‘‘യമകദേസനാ…പേ… നാമം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. അത്ഥവസേനാതി പടിലോമത്ഥവസേന. പഠമപദേന ഹി വുത്തസ്സ വിപരിവത്തനവസേനപി യമകദേസനാ ഹോതി ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദീസു (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൨), തത്ഥ പന അത്ഥവിസേസോ അത്ഥി, ഇധ നത്ഥി, തസ്മാ ന തഥാ ദേസനാ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ഥവിസേസാഭാവതോ പന ന വുത്താ’’തി. ലബ്ഭമാനതാവസേനാതി പുച്ഛായ ലബ്ഭമാനതാവസേന.
ഉപ്പത്തിഅരഹതം ദസ്സേതീതി ഇമിനാ നിപ്പരിയായേന അനുസയാ അനാഗതാതി ദസ്സിതം ഹോതി യതോ തേ മഗ്ഗവജ്ഝാ, ന ച അതീതപച്ചുപ്പന്നാ ഉപ്പത്തിരഹാതി വുച്ചന്തി ഉപ്പന്നത്താ. യംസഭാവാ പന ധമ്മാ അനാഗതാ അനുസയാതി വുച്ചന്തി, തംസഭാവാ ഏവ തേ അതീതപച്ചുപ്പന്നാ വുത്താ. ന ഹി ധമ്മാനം അദ്ധാഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി, തസ്മാ അനുസയാനം അതീതപച്ചുപ്പന്നഭാവാ പരിയായതോ ലബ്ഭന്തീതി അട്ഠകഥായം (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൧) ‘‘അതീതോപി ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവംപകാരാതി അനുസയപ്പകാരാ, കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹാഇച്ചേവ അത്ഥോ. സോ ഏവംപകാരോ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോ ഉപ്പജ്ജനാരഹതായ അവിച്ഛിന്നഭാവദീപനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന ഖന്ധയമകാദീസു വിയ ഉപ്പജ്ജമാനതാ’’തി, പച്ചുപ്പന്നതാതി അത്ഥോ. തേനേവാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ നിന്നാനാകരണോതി നിബ്ബിസേസോ. ഉപ്പജ്ജനാനുസയാനം നിന്നാനാകരണത്താ ഏവ ഹി ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൦൩) ആഗതം. അനുസയനഞ്ഹി ഏത്ഥ നിവിസനന്തി അധിപ്പേതം.
ഇദാനി യേന പരിയായേന അതീതപച്ചുപ്പന്നേസു അനുസയവോഹാരോ, തം ദസ്സേതുകാമോ അനാഗതമ്പി തേഹി സദ്ധിം ഏകജ്ഝം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുരൂപം കാരണം പന…പേ… വുച്ചന്തീ’’തി ആഹ. ഏതേന ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ അതീതപച്ചുപ്പന്നേസു ഉപ്പത്തിരഹതാ വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഉപ്പത്തിഅരഹതാ നാമ കിലേസാനം മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതായ വേദിതബ്ബാ. സാ ച അതീതപച്ചുപ്പന്നേസുപി അത്ഥേവാതി പകാരന്തരേനപി തേസം പരിയായതോവ അനുസയഭാവം പകാസേതി. തേനേവാഹ ‘‘മഗ്ഗസ്സ പനാ’’തിആദി. താദിസാനന്തി യേ മഗ്ഗഭാവനായ അസതി ഉപ്പത്തിരഹാ, താദിസാനം. ധമ്മോ ഏവ ച ഉപ്പജ്ജതി, ന ധമ്മാകാരോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ധമ്മാകാരാ അനിച്ചതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുച്ചന്തി. യദി പന തേ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിനോ സിയും, ധമ്മാ ഏവ സിയും. തേന വുത്തം ‘‘അപ്പഹീനാകാരോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും ന യുജ്ജതീ’’തി.
വുത്തമ്പി ഥാമഗമനം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പഹീനട്ഠമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ചോദകോ ചോദേതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സത്താനുസയ…പേ… ആപജ്ജതീതി ചേ’’തി. ന ഹി ഥാമഗമനേ ഗഹിതേ ചോദനായ ഓകാസോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദി. വുത്തം അട്ഠകഥായം, ന കേവലമട്ഠകഥായമേവ പാഠഗതോവായമത്ഥോ, തസ്മാ ഏവമേവ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമഗതോ…പേ… യുത്ത’’ന്തി വത്വാ കിം പന തം ഥാമഗമനന്തി പരാസങ്കം നിവത്തേന്തോ ‘‘ഥാമഗതന്തി ച…പേ… വുത്താ’’തി ആഹ. തത്ഥ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോതി കിലേസവത്ഥുആദീനം കിലേസതാദിസഭാവോ വിയ കാമരാഗാദിതോ അഞ്ഞത്ഥ അലബ്ഭമാനോ തേസംയേവ ആവേണികോ സഭാവോ, യതോ തേ ഭവബീജം ഭവമൂലന്തി ച വുച്ചന്തി. യസ്മാ ച ഥാമഗമനം തേസം അനഞ്ഞസാധാരണോ സഭാവോ, തസ്മാ അനുസയനന്തി വുത്തം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമഗതോതി അനുസയസമങ്ഗീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ.
‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩) അനുസയവാരേ വുത്തോ ഏവ അത്ഥോ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦) വുത്തോതി അനുസയനാകാരോ ഏവ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോതി ‘‘ഉപ്പജ്ജനവാരോ അനുസയവാരേന നിന്നാനാകരണോ വിഭത്തോ’’തി യം വുത്തം, തത്ഥ വിചാരം ആരഭതി ‘‘അനുസയഉപ്പജ്ജനവാരാനം സമാനഗതികത്താ’’തിആദിനാ. ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം സിയാതി ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം അപ്പഹീനാകാരദീപകം സിയാ. തഥാ ച സതി യഥാ ‘‘ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ’’തി ഏത്ഥ ഇമസ്സ അനിരോധാതി അയമത്ഥോപി ഞായതി, ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തേ അത്ഥതോ ‘‘ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി അപ്പഹീനാകാരസ്സ ഉപ്പത്തിരഹഭാവസ്സ അനുപ്പജ്ജമാനസഭാവത്താതി ചോദനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീതി വചനസ്സ അവുത്തതാ ന സക്കാ വത്തുന്തി ചേ’’തി ആഹ. വചനത്ഥവിസേസേന തംദ്വയസ്സ വുത്തത്താതി ഏതേന ധമ്മനാനത്താഭാവേപി പദത്ഥനാനത്ഥേന വാരന്തരദേസനാ ഹോതി യഥാ സഹജാതസംസട്ഠവാരേസൂതി ദസ്സേതി. അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാതിആദി തമേവ വചനത്ഥവിസേസം വിഭാവേതും ആരദ്ധം. ഉപ്പത്തിയോഗ്ഗന്തി ഉപ്പത്തിയാ യോഗ്ഗം, ഉപ്പജ്ജനസഭാഗതന്തി അത്ഥോ. യതോ അനുസയാ ഉപ്പത്തിരഹാതി വുച്ചന്തി, ഏകന്തേന ചേതദേവ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦). ‘‘അനുസേന്തീതി അനുസയാ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ സദാ വിജ്ജമാനാ നു ഖോ തേ അപരിനിപ്ഫന്നാനുസയനട്ഠേന ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തീതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതീതി തംനിസേധനത്ഥം ‘‘അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പത്തിഅരഹഭാവേന ഥാമഗതതാ അനുസയട്ഠോതി യം തേസം ഉപ്പത്തിയോഗവചനം വുത്തം, തം സമ്മദേവ വുത്തന്തി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘അനുസയസദ്ദസ്സാ’’തിആദിനാ. തേന വാരദ്വയദേസനുപ്പാദികാ അനുസയസദ്ദത്ഥനിദ്ധാരണാതി ദസ്സേതി. തമ്പി സുവുത്തമേവ ഇമിനാ തന്തിപ്പമാണേനാതി ഇദമ്പി ‘‘അഭിധമ്മേ താവാ’’തിആദിനാ ആഗതം തിവിധമേവ തന്തിം സന്ധായാഹാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തന്തിത്തയേനപി ഹി ചിത്തസമ്പയുത്തതാ ദീപിതാ ഹോതീ’’തി.
പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ
൨. ഏവം സതീതി വേദനാനം വിസേസിതബ്ബഭാവേ കാമധാതുയാ ച വിസേസനഭാവേ സതി. കാമാധാതുയാ അനുസയനട്ഠാനതാ ന വുത്താ ഹോതി അപ്പധാനഭാവതോ, പധാനാപ്പധാനേസു പധാനേ കിച്ചദസ്സനതോ, വിസേസനഭാവേന ചരിതബ്ബതായ ചാതി അധിപ്പായോ. ഹോതു കോ ദോസോതി കദാചി വദേയ്യാതി ആസങ്കമാനോ ആഹ ‘‘ദ്വീസു പനാ’’തിആദി. ദ്വീസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, തഥാ ‘‘തീസു ധാതൂസൂ’’തി ഏത്ഥാപി. തസ്മാതി യസ്മാ ധാതുആദിഭേദേന തിവിധം അനുസയട്ഠാനം, തത്ഥ ച രൂപാരൂപധാതൂനം ഭവരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ വുത്താതി കാമധാതുയാ കാമരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ ഏകന്തേന വത്തബ്ബാ, തസ്മാ. തീസു ധാതൂസു തീസു വേദനാസൂതി ച നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂതി ച ആധാരേ.
ദ്വീസ്വേവാതി ദ്വീസു സുഖോപേക്ഖാസു ഏവ. സബ്ബാസു ദ്വീസൂതി യാസു കാസുചി ദ്വീസു. തേനാതി ‘‘കാമരാഗോ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വചനസാമത്ഥിയലദ്ധേന വിസേസനിച്ഛയേനേവ. ഭവരാഗാനുസയട്ഠാനം രൂപാരൂപധാതുയോ തദനുരൂപാ ച വേദനാ. ന ഹി ദ്വീസു വേദനാസു കാമരാഗാനുസയോവ അനുസേതീതി അവധാരണം ഇച്ഛിതം, ദ്വീസു ഏവ പന വേദനാസൂതി ഇച്ഛിതം. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വീസ്വേവ അനുസേതി, ന തീസൂ’’തി. അട്ഠാനഞ്ച അനുസയാനം, കിം തം അപരിയാപന്നം സക്കായേ? സബ്ബോ ലോകുത്തരോ ധമ്മോ. ച-സദ്ദേന പടിഘാനുസയട്ഠാനം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന വുത്തം ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി. അഞ്ഞാതി കാമരാഗാനുസയട്ഠാനഭൂതാ ദ്വേ വേദനാ.
അഞ്ഞേസു ദ്വീഹി വേദനാഹി വിപ്പയുത്തേസു. പിയരൂപസാതരൂപേസൂതി പിയായിതബ്ബമധുരസഭാവേസു. വിസേസനഞ്ചേതം രൂപാദീനം സബ്ബദ്വാരസബ്ബപുരിസേസു ഇട്ഠഭാവസ്സ അനിയതതായ കതം. സാതസന്തസുഖഗിദ്ധിയാതി സാതസുഖേ സന്തസുഖേ ച ഗിജ്ഝനാകാരേന അഭികങ്ഖനാകാരേന. തത്ഥ സാതസുഖം കായികം, സന്തസുഖം ചേതസികം. സാതസുഖം വാ കായികസുഖം, സന്തസുഖം ഉപേക്ഖാസുഖം. തഥാ ചാഹു ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൨൭). പരിത്തം വാ ഓളാരികം സുഖം സാതസുഖം, അനോളാരികം സന്തസുഖം. പരിത്തഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ കാമരാഗാനുസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അഞ്ഞത്ഥാതി വേദനാഹി അഞ്ഞത്ഥ. സോതി കാമരാഗാനുസയോ. വേദനാസു അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതീതി വേദനാപേക്ഖോ ഏവ ഹുത്വാ പവത്തതി യഥാ പുത്താപേക്ഖായ ധാതിയാ അനുഗ്ഗണ്ഹനപ്പവത്തി, സയനസങ്ഖാതാ പവത്തി ച കാമരാഗസ്സ നികാമനമേവ. തേനാഹ ‘‘സുഖമിച്ചേവ അഭിലപതീ’’തി. യഥാ തസ്സ, ഏവം പടിഘാനുസയാദീനമ്പി വുത്തനിയാമേന യഥാസകം കിച്ചകരണമേവ ദുക്ഖവേദനാദീസു അനുസയനം ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം പടിഘാനുസയോ ചാ’’തിആദി. തീസു വേദനാസു അനുസയനവചനേനാതി തീസു വേദനാസു യഥാരഹം അനുസയനവചനേന. ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസൂതി ഇട്ഠാദീസു ആരമ്മണപകതിയാ വസേന ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസു വിപരീതസഞ്ഞായ വസേന അനിട്ഠാദീസു ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസൂതി യോജനാ. ന ഹി ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹണം വിപരീതസഞ്ഞാ.
തത്ഥാതി ഇട്ഠാരമ്മണാദീസു. ഏത്ഥാതി അനുസയനേ. കാമസ്സാദാദിവത്ഥുഭൂതാനം കാമഭവാദീനന്തി കാമസ്സാദഭവസ്സാദവത്ഥുഭൂതാനം കാമരൂപാരൂപഭവാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ. തത്ഥാതി വേദനാത്തയധാതുത്തയേസു. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മം. ദുക്ഖപടിഘാതോ ദുക്ഖേ അനഭിരതി. യത്ഥ തത്ഥാതി ദുക്ഖവേദനായ തംസമ്പയുത്തേസു അനിട്ഠരൂപാദീസു വാതി യത്ഥ തത്ഥ. മഹഗ്ഗതാ ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാ രൂപാരൂപഭവാ, അനുപാദിന്നക്ഖന്ധാ രൂപാരൂപാവചരധമ്മാ. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേസു മഹഗ്ഗതധമ്മേസു ഭവരാഗോഇച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി. ദിട്ഠാനുസയാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വിചികിച്ഛാനുസയഅവിജ്ജാനുസയാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.
ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം ന വുത്തന്തി സുവുത്തമേതം ദിട്ഠാനുസയാദീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനപുച്ഛായം ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജിതത്താ. കാമരാഗോ പന യത്ഥ നാനുസേതി, തം ദുക്ഖവേദനാരൂപാരൂപധാതുവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘നനു ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തദനുസയനട്ഠാനതോതി തസ്സ കാമരാഗാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനതോ. അഞ്ഞാ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസങ്ഖാതാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സേ വിയ പടിഘാനുസയോ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസു കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീതി ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി സക്കാ വത്തുന്തി തസ്മാ തം ഉദ്ധരിത്വാ ന വുത്തന്തി. ഹോന്തൂതി താസം വേദനാനം അത്ഥിതം പടിജാനിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ അവചനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന പന…പേ… തം ന വുത്ത’’ന്തി. തദനുസയനട്ഠാനന്തി തേസം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം. തസ്മാതി യസ്മാ സതിപി കാമരാഗാനുസയനട്ഠാനതോ അഞ്ഞസ്മിം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനേ തം പന ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം നത്ഥി വേദനാദ്വയഭാവതോ, തസ്മാ. തം വേദനാദ്വയം ന വുത്തം വിസും ന ഉദ്ധടന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാദയോ നാനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ നാനുസേന്തീ’’തി അയമത്ഥോ ‘‘ആമന്താ’’തി ഇമിനാ പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന അവിഭാഗതോ വുത്തോതി ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ അനുസേന്തീ’’തി അയമ്പി അത്ഥോ അവിഭാഗതോവ ലബ്ഭതി, തസ്മാ. അവിഭാഗതോ ച ദുക്ഖം പടിഘസ്സ അനുസയനട്ഠാനന്തി ദീപിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അവിസേസേന…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ അവിസേസേനാതി ഗേഹസ്സിതം നേക്ഖമ്മസ്സിതന്തി വിസേസം അകത്വാ. സമുദായവസേന ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തഅവയവാനം സമൂഹവസേന ദുക്ഖന്ത്വേവ ഗഹേത്വാ. ‘‘അവിസേസേന സമുദായവസേന ഗഹേത്വാ’’തി ഇമമത്ഥം തഥാ-സദ്ദേന അനുകഡ്ഢതി ‘‘ദ്വീസു വേദനാസൂ’’തി ഏത്ഥാപി ഗേഹസ്സിതാദിവിഭാഗസ്സ അനിച്ഛിതത്താ.
യദി ഏവം ‘‘പടിഘം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇദം സുത്തപദം കഥന്തി ചോദനം സന്ധായ ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദോമനസ്സേ, തംസമ്പയുത്തേ വാ പടിഘേ. നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സന്തിആദിനാ നേയ്യത്ഥമിദം സുത്തം, ന നീതത്ഥന്തി ദസ്സേതി. യഥാ പന സുത്തം ഉദാഹടം, തഥാ ഇധ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിഘുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതായാ’’തിആദി. ഏവമ്പി സുത്താഭിധമ്മപാഠാനം കഥമവിരോധോതി ആഹ നിപ്പരിയായദേസനാ ഹേസാ, സാ പന പരിയായദേസനാതി. ഏവഞ്ച കത്വാതി പരിയായദേസനത്താ ഏവ. രാഗാനുസയോതി കാമരാഗാനുസയോ അധിപ്പേതോ. യതോ ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതനം സന്ധായാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തസ്സ ന മഹഗ്ഗതധമ്മാ അനുസയനട്ഠാനന്തി തം പഠമജ്ഝാനഞ്ച അനാമസിത്വാ ‘‘ന ഹി ലോകിയാ…പേ… നാനുസേതീതി സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം. അവത്ഥുഭാവതോതി സഭാവേനേവ അനുപ്പത്തിട്ഠാനത്താ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അനുസയയമകേ. വുത്തനയേനാതി ‘‘നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. തംപടിപക്ഖഭാവതോതി തേസം പടിഘാദീനം പടിപക്ഖസ്സ മഗ്ഗസ്സ സബ്ഭാവതോ. ന കേവലം മഗ്ഗസബ്ഭാവതോ, അഥ ഖോ ബലവവിപസ്സനാസബ്ഭാവതോപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തംസമുഗ്ഘാ…പേ… ഭാവതോ ചാ’’തി.
ഇദാനി യദേതം തത്ഥ തത്ഥ ‘‘അനുസയനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, തം ഗഹേതബ്ബധമ്മവസേന വാ സിയാ ഗഹണവിസേസേന വാതി ദ്വേ വികപ്പാ, തേസു പഠമം സന്ധായാഹ ‘‘ആരമ്മണേ അനുസയനട്ഠാനേ സതീ’’തി. രൂപാദിആരമ്മണേ അനുസയാനം അനുസയനട്ഠാനന്തി ഗയ്ഹമാനേ യമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖായ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യദി സിയാതി യദി കാമരാഗാനുസയോ സിയാ. ഏതസ്സപീതി ദിട്ഠാനുസയസമ്പയുത്തലോഭസ്സപി ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസൂ’’തി കാമരാഗസ്സ ഠാനം വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം. അഥ പനാതിആദി ദുതിയവികപ്പം സന്ധായ വുത്തം. അജ്ഝാസയവസേന തംനിന്നതായാതി അസതിപി ആരമ്മണകരണേ യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അജ്ഝാസയതോ നിന്നാ, തം തേസം അനുസയനട്ഠാനം. തേന വുത്തം ‘‘അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതീ’’തി. അഥ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യഥാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഉദാഹരണവസേന നിരൂപനം. ദുക്ഖേ പടിഹഞ്ഞനവസേനേവ പവത്തതി, നാരമ്മണകരണവസേനാതി അധിപ്പായോ. ദുക്ഖമേവ തസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി അജ്ഝാസയസ്സ തത്ഥ നിന്നത്താ ദുക്ഖമേവ തസ്സ പടിഘസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, നാലമ്ബിതം രൂപാദി സുഖവേദനാ ചാതി അധിപ്പായോ. ഏവന്തി യഥാ അഞ്ഞാരമ്മണസ്സപി പടിഘസ്സ അജ്ഝാസയതോ ദുക്ഖനിന്നതായ ദുക്ഖമേവ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, ഏവം. ദുക്ഖാദീസു…പേ… വുത്തന്തി ‘‘ദുക്ഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം. നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി ച ആദിനാ കായകിലമനദുക്ഖേ ദാനാനുഭാവാദികേ ച മിച്ഛാഭിനിവേസനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനേന ദിട്ഠാനുസയേന സമ്പയുത്തോ അഞ്ഞാരമ്മണോപി ലോഭോ ‘‘ഏവം സുഖം ഭവിസ്സതീ’’തി അജ്ഝാസയതോ സുഖാഭിസങ്ഗവസേനേവ പവത്തതീതി സുഖുപേക്ഖാഭേദം സാതസന്തസുഖദ്വയമേവ അസ്സ ലോഭസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം പാളിയം, ന യഥാവുത്തം ദുക്ഖാദി, തസ്മാ ഭവരാഗ…പേ… ന വിരുജ്ഝതി. ഏകസ്മിംയേവ ചാതിആദി ദുതിയവികപ്പംയേവ ഉപബ്രൂഹനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ രാഗസ്സ സുഖജ്ഝാസയതാ തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ, തന്നിന്നഭാവേന വാ ചക്ഖുസ്സ വിസമജ്ഝാസയതാ വിയ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തേസം രാഗപടിഘാനം നാനാനുസയട്ഠാനതാ ഹോതി ഏകസ്മിമ്പി ആരമ്മണേതി അത്ഥോ.
ഏവഞ്ച കത്വാതി അസതിപി ഗഹേതബ്ബഭേദേ ഗഹണവിസേസേന അനുസയനട്ഠാനസ്സ ഭിന്നത്താ ഏവ. ‘‘യത്ഥ…പേ… നോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞഥാ വിരുജ്ഝേയ്യ. ഗഹേതബ്ബഭേദേന ഹി രാഗപടിഘാനം അനുസയനട്ഠാനഭേദേ ഗയ്ഹമാനേ വിപാകമത്തേ ഠാതബ്ബം സിയാ, ന ച തം യുത്തം, നപി സബ്ബേസം പുരിസദ്വാരാനം ഇട്ഠാനിട്ഠം നിയതന്തി. യദിപി യഥാവുത്തലോഭസ്സ വുത്തനയേന കാമരാഗാനുസയതാ സമ്ഭവതി, യഥാ പന സുഖുപേക്ഖാസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ച ഉപ്പജ്ജന്തേന ദോമനസ്സേന സഹ പവത്തോ ദോസോ ദുബ്ബലഭാവേന പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി, ഏവം യഥാവുത്തലോഭോപി കാമരാഗാനുസയോ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ന പടിഘാനുസയോതി ഏത്ഥ ന-കാരോ പടിസേധനത്ഥോ, ന അഞ്ഞത്ഥോ, ഇതരത്ഥ പന സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ഹി ദോമനസ്സസ്സ പടിഘാനുസയഭാവാസങ്കാ അത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ന-കാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥതാഭാവദസ്സനമുഖേന അഭാവത്ഥതം സമത്ഥേതി.
ദേസനാ സംകിണ്ണാ വിയ ഭവേയ്യാതി ഏത്ഥ ദേസനാസങ്കരം ദസ്സേതും ‘‘ഭവരാഗസ്സപി…പേ… ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യഥാ കാമരാഗസ്സ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ആരമ്മണകരണവസേന ഉപ്പത്തി വുത്താ ‘‘കാമരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി, ഏവം യദി ‘‘ഭവരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ഭവരാഗസ്സപി…പേ… ഭവേയ്യ. തതോ ച കാമരാഗേന സദ്ധിം ഭവരാഗസ്സ ദേസനാ സംകിണ്ണാ ഭവേയ്യ, കാമരാഗതോ ച ഭവരാഗസ്സ വിസേസോ ദസ്സേതബ്ബോ. സോ ച സഹജാതാനുസയവസേന ന സക്കാ ദസ്സേതുന്തി ആരമ്മണകരണവസേന ദസ്സേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മാ ആരമ്മണ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. തത്ഥ ആരമ്മണവിസേസേനാതി രൂപാരൂപധാതുസങ്ഖാതആരമ്മണവിസേസേന. വിസേസദസ്സനത്ഥന്തി കാമരാഗതോ ഭവരാഗസ്സ വിസേസദസ്സനത്ഥം. ഏവം ദേസനാ കതാതി ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഏവം വിസയേ ഭുമ്മം കത്വാ ദേസനാ കതാ. തേനാഹ ‘‘സഹജാതവേദനാവിസേസാഭാവതോ’’തി.
ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
മഹാവാരോ
൧. അനുസയവാരവണ്ണനാ
൩. പവത്താവിരാമവസേനാതി അനുസയപ്പവത്തിയാ അവിരാമവസേന, അവിച്ഛേദവസേനാതി അത്ഥോ. കഥം പന കുസലാബ്യാകതചിത്തക്ഖണേ അനുസയാനം പവത്തീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേനേവ…പേ… പുബ്ബേ’’തി.
൨൦. ചിത്തചേതസികാനഞ്ച ഠാനം നാമ ചിത്തുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ’’തി. തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനാദീനം പുഗ്ഗലാനം. പകതിയാ സഭാവേന. സഭാവസിദ്ധാ ഹി ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗസ്സ അനനുസയനട്ഠാനതാ. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. വക്ഖതി ഹി ‘‘പകതിയാ ദുക്ഖാദീനം കാമരാഗാദീനം അനനുസയനട്ഠാനതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. പഹാനേനാതി തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനേന. തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനന്തി അനാഗാമിഅരഹന്താനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലോകാസവാരേ. പുരിമനയേതി ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദികേ പുരിമസ്മിം വിസ്സജ്ജനനയേ. ഓകാസന്തി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, ഇധ പന ദുക്ഖവേദനാ വേദിതബ്ബാ. പച്ഛിമനയേതി ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദികേ വിസ്സജ്ജനനയേ. അനോകാസതാ അനനുസയനട്ഠാനതാ.
അനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സാനുസയവാരവണ്ണനാ
൬൬-൧൩൧. ‘‘സാനുസയോ, പജഹതി, പരിജാനാതീ’’തി പുഗ്ഗലോ വുത്തോതി ‘‘കാമരാഗേന സാനുസയോ, കാമരാഗം പജഹതി, കാമരാഗം പരിജാനാതീ’’തിആദീസു അനുസയസമങ്ഗിഭാവേന പഹാനപരിഞ്ഞാകിരിയായ കത്തുഭാവേന ച പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, ന ധമ്മോ. ഭവവിസേസേന വാതി കേവലേന ഭവവിസേസേന വാ. ഇതരേസൂതി പടിഘാനുസയാദീസു. ഭവാനുസയവിസേസേന വാതി കാമഭവാദിഭവവിസിട്ഠാനുസയവിസേസേന വാ. സാനുസയതാനിരനുസയതാദികാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പഹാനാപഹാനപരിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. നനു ച ഭവവിസേസേ കേസഞ്ചി അനുസയാനം അപ്പഹാനന്തി? ന തം അനുസയകതം, അഥ ഖോ പച്ചയവേകല്ലതോ അനോകാസതായ ചാതി നായം വിരോധോ. ദ്വീസു വേദനാസൂതി സുഖഉപേക്ഖാസു വേദനാസു ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോതി യോജേതബ്ബം. ഇദമ്പി നത്ഥി പുഗ്ഗലവസേന വുച്ചമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ…പേ… അനുസയാന’’ന്തി. യദിപി പുഗ്ഗലസ്സ അനുസയനോകാസോ അനോകാസോ, തസ്സ പന സാനുസയതാദിഹേതു ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുസയസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ. നിരനുസയതാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അപ്പഹാനാപരിഞ്ഞാ സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിജാനനം സമതിക്കമനന്തി പരിഞ്ഞാവാരേപി ‘‘അപാദാനേ നിസ്സക്കവചന’’ന്തി വുത്തം.
അനുസയനട്ഠാനതോതി അനുസയനട്ഠാനഹേതു. ‘‘അനനുസയനട്ഠാനതോ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നിമിത്താപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥന്തി സാനുസയവാരേ നിമിത്തഭാവദസ്സനത്ഥം, പജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു അപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി യോജേതബ്ബം. പജഹതീതി ഏത്ഥ ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ തതോ മാനാനുസയം പജഹതീ’’തി പാളിപദം ആഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം, ന പജഹതീതി ഏത്ഥ പന ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ തതോ കാമരാഗാനുസയം നപ്പജഹതീ’’തി. ഏവമാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന പരിഞ്ഞാവാരമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭുമ്മനിദ്ദേസേനേവ ഹേതുഅത്ഥേനേവ നിദ്ദിട്ഠാതി അത്ഥോ.
ചതുത്ഥപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേനാതി ‘‘യതോ വാ പന മാനാനുസയേന സാനുസയോ, തതോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ’’തി ഏതസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേന. തത്ഥ ഹി ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ’’തിആദിനാ സരൂപതോ അനുസയനട്ഠാനാനി ദസ്സിതാനി. തദത്ഥേതി തം അനുസയനട്ഠാനദസ്സനം അത്ഥോ ഏതസ്സാതി തദത്ഥോ, തസ്മിം തദത്ഥേ. ‘‘അനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനത്ഥം അയം വാരോ ആരദ്ധോ’’തിആദിനാ ‘‘യതോ’’തി ഏതേന അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേത്വാ. പമാദലിഖിതം വിയ ദിസ്സതി ഉപ്പന്ന-സദ്ദേന വത്തമാനുപ്പന്നേ വുച്ചമാനേ. യഥാ പന ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഉപ്പത്തിയോഗദീപകത്താ ഉപ്പത്തിരഹാ വുച്ചന്തി, ഏവമിധാപി ഉപ്പത്തിഅരഹേ വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ. യം പന വക്ഖതി ‘‘ന ഹി അപരിയാപന്നാനം അനുസയുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതാ’’തി, സോപി ന ദോസോ. യത്ഥ യത്ഥ ഹി അനുസയാ ഉപ്പത്തിരഹാ, തദേവ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി വുത്തന്തി. തഥേവ ദിസ്സതീതി തം പമാദലിഖിതം വിയ ദിസ്സതീതി അത്ഥോ.
യതോ ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബന്തി യതോ അനുസയനട്ഠാനതോ കാമഗാരാനുസയേന ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം, തേന കാമരാഗാനുസയേന ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനേ നിസ്സക്കവചനം കതം ‘‘യതോ’’തി. തഥാതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘യതോ ഉപ്പന്നേനാ’’തി ഏത്ഥ ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനതോ അനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിരഹതാ വുത്താ, തഥാ ‘‘ഉപ്പജ്ജനകേനാ’’തി ഏത്ഥാപി സാ ഏവ വുച്ചതീതി ദീപേതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു…പേ… ആപന്നേനാ’’തി. തത്ഥ ‘‘ഉപ്പജ്ജനകോ’’തി വുത്തേ അനുപ്പജ്ജനകോ ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, തഥാ ച സതി തേന അനുപ്പത്തി നിച്ഛിതാതി ഉപ്പന്നസഭാവതാ ച പകാസിതാ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു…പേ… അപനേതീ’’തി. ‘‘യോ യതോ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോ, സോ തതോ മാനാനുസയേന നിരനുസയോ’’തി പുച്ഛായ ‘‘യതോ തതോ’’തി ആഗതത്താ വിസ്സജ്ജനേ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി പദസ്സ നിസ്സക്കവസേനേവ സക്കാ യോജേതുന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബത്ഥാതി…പേ… ന ന സമ്ഭവതീ’’തി ആഹ. ഭുമ്മതോ അഞ്ഞത്ഥാപി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി, യതോ സബ്ബേസം പാദകം ‘‘സബ്ബത്ഥപാദക’’ന്തി വുച്ചതി, ഇധ പന നിസ്സക്കവസേന വേദിതബ്ബം.
സാനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പജഹനവാരവണ്ണനാ
൧൩൨-൧൯൭. അപ്പജഹനസബ്ഭാവാതി അപ്പഹാനസ്സ, അപ്പഹീയമാനസ്സ വാ സബ്ഭാവാ. തസ്മാതി യസ്മാ യോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, ന സോ മാനാനുസയം നിരവസേസതോ പജഹതി, യോ ച മാനാനുസയം നിരവസേസതോ പജഹതി, ന സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി പഗേവ പഹീനത്താ, തസ്മാ ‘‘യോ വാ പന മാനാനുസയം പജഹതി, സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? നോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യദി ഏവം പഠമപുച്ഛായം കഥന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ പഹാനകരണമത്തമേവാതി പഹാനകിരിയാസമ്ഭവമത്തമേവ, ന നിരവസേസപ്പഹാനന്തി അധിപ്പായോ. തേ ഠപേത്വാതി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാദീനം നിരവസേസപജഹനകേ അട്ഠമകാദികേ ഠപേത്വാ. അവസേസാതി തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ നിരവസേസപ്പജഹനകേഹി അവസിട്ഠാ. തേസു യേസം ഏകച്ചേ അനുസയാ പഹീനാ, തേപി അപ്പജഹനസബ്ഭാവേനേവ നപ്പജഹന്തീതി വുത്താ. ന ച യഥാവിജ്ജമാനേനാതി മഗ്ഗകിച്ചഭാവേന വിജ്ജമാനപ്പകാരേന പഹാനേന വജ്ജിതാ രഹിതാ ഏവ വുത്താതി യോജനാ.
കേസഞ്ചീതി സോതാപന്നസകദാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിസകദാഗാമീനം. പുന കേസഞ്ചീതി അനാഗാമിഅഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഅരഹന്താനം. ഉഭയന്തി കാമരാഗവിചികിച്ഛാനുസയദ്വയം. സേസാനന്തി ‘‘സേസാ’’തി വുത്താനം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലാനം. തേസന്തി വുത്തപ്പകാരാനം ദ്വിന്നം അനുസയാനം. ഉഭയാപ്പജഹനസ്സാതി കാമരാഗവിചികിച്ഛാനുസയാപ്പജഹനസ്സ. കാരണം ന ഹോതീതി യേസം വിചികിച്ഛാനുസയോ പഹീനോ, തേസം തസ്സ പഹീനതാ, യേസം യഥാവുത്തം ഉഭയപ്പഹീനം, തേസം തദപ്പജഹനസ്സ കാരണം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തേസം പഹീനത്താ ‘നപ്പജഹന്തീ’തി ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി. അഥ പന ന തത്ഥ കാരണം വുത്തം, യേന കാരണവചനേന യഥാവുത്തദോസാപത്തി സിയാ, കേവലം പന സന്നിട്ഠാനേന തേസം പുഗ്ഗലാനം ഗഹിതതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം ‘‘കാമരാഗാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തീ’’തി, ഏവമ്പി പുച്ഛിതസ്സ സംസയത്ഥസ്സ കാരണം വത്തബ്ബം. തഥാ ച സതി ‘‘സേസപുഗ്ഗലാ തസ്സ അനുസയസ്സ പഹീനത്താ നപ്പജഹന്തീ’’തി കാരണം വത്തബ്ബമേവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന വത്തബ്ബ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ന വത്തബ്ബന്തി വുത്തനയേന കാരണം ന വത്തബ്ബം കാരണഭാവസ്സേവ അഭാവതോ. ‘‘ഉഭയാപ്പജഹനസ്സ കാരണം ന ഹോതീ’’തി വുത്തം, യഥാ പന വത്തബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം…പേ… വത്തബ്ബത്താ’’തി ആഹ. തേന പഹീനാപ്പഹീനവസേന കാരണം ന വത്തബ്ബം, പഹീനാനംയേവ പന വസേന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സംസയത്ഥസങ്ഗഹിതേതി സംസയത്ഥേന പദേന സങ്ഗഹിതേ. സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതം പന പഹീയമാനത്താ ‘‘നപ്പജഹതീ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി.
പജഹനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഹീനവാരവണ്ണനാ
൨൬൪-൨൭൪. ഫലട്ഠവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാ, ന മഗ്ഗട്ഠവസേന, കുതോ പുഥുജ്ജനവസേന. കസ്മാ? ഫലക്ഖണേ ഹി അനുസയാ പഹീനാതി വുച്ചന്തി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന പഹീയന്തീതി. തേനേവാഹ ‘‘മഗ്ഗസമങ്ഗീനം അഗ്ഗഹിതതം ദീപേതീ’’തി. പടിലോമേ ഹി പുഥുജ്ജനവസേനപി ദേസനാ ഗഹിതാ ‘‘യസ്സ ദിട്ഠാനുസയോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ വിചികിച്ഛാനുസയോ അപ്പഹീനോതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ. അനുസയച്ചന്തപടിപക്ഖേകചിത്തക്ഖണികാനന്തി അനുസയാനം അച്ചന്തം പടിപക്ഖഭൂതഏകചിത്തക്ഖണികാനം. മഗ്ഗസമങ്ഗീനന്തി മഗ്ഗട്ഠാനം. ഏത്ഥ ച അനുസയാനം അച്ചന്തപടിപക്ഖതാഗ്ഗഹണേന ഉപ്പത്തിരഹതം പടിക്ഖിപതി. ന ഹി തേ അച്ചന്തപടിപക്ഖസമുപ്പത്തിതോ പരതോ ഉപ്പത്തിരഹാ ഹോന്തി. മഗ്ഗസമങ്ഗിതാഗ്ഗഹണേന അനുപ്പത്തിരഹതാപാദിതതം പടിക്ഖിപതി. ന ഹി മഗ്ഗക്ഖണേ തേ അനുപ്പത്തിരഹതം ആപാദിതാ നാമ ഹോന്തി, അഥ ഖോ ആപാദീയന്തീതി. ഏകചിത്തക്ഖണികതാഗ്ഗഹണേന സന്താനബ്യാപാരം. തേനാഹ ‘‘ന കോചീ’’തിആദി. തത്ഥ തേതി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ. ന കേവലം പഹീനവാരേയേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേസുപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുസയ…പേ… ഗഹിതാ’’തി ആഹ.
൨൭൫-൨൯൬. യത്ഥ അനുസയോ ഉപ്പത്തിരഹോ, തത്ഥേവസ്സ അനുപ്പത്തിരഹതാപാദനന്തി ‘‘അത്തനോ അത്തനോ ഓകാസേ ഏവ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തി (വിഭ. ൨൦൩) വത്വാ പുന വുത്തം ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. ൨൦൪). തസ്മാതി യസ്മാ തദോകാസത്തമേവ കാമധാതുആദിഓകാസത്തമേവ അനുസയാനം ദീപേന്തി പഹീനാപ്പഹീനവചനാനി, തസ്മാ. അനോകാസേ തദുഭയാവത്തബ്ബതാ വുത്താതി യസ്മാ കാമരാഗപടിഘാനുസയാനം ദ്വിന്നം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, സോ ഏവ പഹാനോകാസോതി സ്വായം തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോകാസോ, തസ്മിം അനോകാസേ തദുഭയസ്സ പഹാനാപ്പഹാനസ്സ നവത്തബ്ബതാ വുത്താ. കാമരാഗാനുസയോകാസേ ഹി പടിഘാനുസയസ്സ അപ്പഹീനത്താ സോ ‘‘തത്ഥ പഹീനോ’’തി ന വത്തബ്ബോ, അട്ഠിതത്താ പന ‘‘തത്ഥ അപ്പഹീനോ’’തി ച, തസ്മാ അനോകാസേ തദുഭയാവത്തബ്ബതാ വുത്താതി. തേന സദ്ധിം സമാനോകാസേതി തേന കാമരാഗേന സദ്ധിം സമാനോകാസേ. ‘‘സാധാരണട്ഠാനേ’’തി വുത്തേ കാമധാതുയം സുഖുപേക്ഖാസു പഹീനോ നാമ ഹോതി, ന സമാനകാലേ പഹീനോ തതിയചതുത്ഥമഗ്ഗവജ്ഝത്താ കാമരാഗമാനാനുസയാനം.
പഹീനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. ധാതുവാരവണ്ണനാ
൩൩൨-൩൪൦. അപ്പഹീനുപ്പത്തിരഹഭാവാ ഇധ അനുഗമനസയനാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മിം …പേ… അത്ഥോ’’തി ആഹ. ഇധാപി യുത്താതി പുബ്ബേ വുത്തമേവത്ഥം പരാമസതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കാരണലാഭേ ഉപ്പത്തിഅരഹതം ദസ്സേതീ’’തി (യമ. മൂലടീ. അനുസയയമക ൧). ഛ പടിസേധവചനാനീതി തിസ്സന്നം ധാതൂനം ചുതൂപപാതവിസിട്ഠാനം പടിസേധനവസേന വുത്തവചനാനി, തതോ ഏവ ധാതുവിസേസനിദ്ധാരണാനി ന ഹോന്തി. പടിസേധോതി ഹി ഇധ സത്താപടിസേധോ വുത്തോതി അധിപ്പായേന വദതി. അഞ്ഞത്ഥേ പന ന-കാരേ നായം ദോസോ. ഇമം നാമ ധാതും. തംമൂലികാസൂതി പടിസേധമൂലികാസു. ഏവഞ്ഹീതി ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ പഠമയോജനായ സതി. നകാമധാതുആദീസു ഉപപത്തികിത്തനേനേവ നകാമധാതുആദിഗ്ഗഹണേനപി ധാതുവിസേസസ്സേവ ഗഹിതതായ അത്ഥതോ വിഞ്ഞായമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന കാമധാതു…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി. ഭഞ്ജിതബ്ബാതി വിഭജിതബ്ബാ. വിഭാഗോ പനേത്ഥ ദുവിധോ ഇച്ഛിതോതി ആഹ ‘‘ദ്വിധാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ’’തി. പുച്ഛാ ച വിസ്സജ്ജനാനി ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി. യഥാ അവുത്തേ ഭങ്ഗാഭാവസ്സ അവിഞ്ഞാതത്താ ‘‘അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബം, തഥാ തയിദം ‘‘കതി അനുസയാ ഭങ്ഗാ’’തി ഏതദപേക്ഖന്തി തദപി വത്തബ്ബം. പുച്ഛാപേക്ഖഞ്ഹി വിസ്സജ്ജനന്തി.
ധാതുവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
അനുസയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ചിത്തയമകം
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൧-൬൨. സരാഗാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘യസ്സ അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി വാരോ, താവ സങ്ഗണ്ഹാതി. കുസലാദീതി പന ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ കുസലം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘യസ്സ സരണം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി വാരോ, താവ സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ സരാഗാദികുസലാദീഹീതി സരാഗാദീഹി അവിമുത്തന്തേഹി, കുസലാദീഹി അരണന്തേഹി പദേഹി മിസ്സകാ വാരാ. സുദ്ധികാതി കേവലാ യഥാവുത്തസരാഗാദീഹി കുസലാദീഹി ച അമിസ്സകാ. തയോ തയോതി പുഗ്ഗലധമ്മവസേന തയോ തയോ മഹാവാരാ. യദി ഏവം കഥം സോളസ പുഗ്ഗലവാരാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ പന വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ സോളസവിധേ സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തേ വുത്തേ പുഗ്ഗലേ ഏവ ഏകജ്ഝം സമ്പിണ്ഡേത്വാ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ’’തി വുത്തം. ‘‘ധമ്മപുഗ്ഗലധമ്മവാരാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന നിരന്തരം വുത്തേതി ധമ്മേ പുഗ്ഗലധമ്മേ ച അനാമസിത്വാ സോളസസുപി ഠാനേസു നിരന്തരം പുഗ്ഗലേ ഏവ വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ ന വുത്താതി അത്ഥോ.
സംസഗ്ഗവസേനാതി സംസജ്ജനവസേന ദേസനായ വിമിസ്സനവസേന. അഞ്ഞഥാ ഹി ഉപ്പാദനിരോധാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതകാലാ ച കഥം സംസജ്ജീയന്തി. സേസാനമ്പി വാരാനന്തി ഉപ്പാദുപ്പന്നവാരാദീനം. തംതംനാമതാതി യഥാ ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ ഉപ്പാദഉപ്പന്നഭാവാമസനതോ ഉപ്പാദഉപ്പന്നവാരോതി നാമം പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതി, ഏവം സേസവാരാനമ്പീതി ആഹ ‘‘തംതംനാമതാ പാളിഅനുസാരേന വേദിതബ്ബാ’’തി.
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൬൩. തഥാരൂപസ്സേവാതി പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിനോ ഏവ. തഞ്ച ചിത്തന്തി തഞ്ച യഥാവുത്തക്ഖണം പച്ഛിമചിത്തം. ‘‘ഏവംപകാര’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിമേവാ’’തി വുത്തം നിരുജ്ഝമാനാകാരസ്സ ‘‘ഏവംപകാര’’ന്തി വുത്തത്താ.
൬൫-൮൨. ദ്വയമേതന്തി യം ‘‘ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണാപഗമേന ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമ, തദേവ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാ’’തി വുത്തം, ഏതം ഉഭയമ്പി. ഏവം ന സക്കാ വത്തുന്തി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന ന സക്കാ വത്തും, പകാരന്തരേന പന സക്കാ വത്തുന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ പഠമപക്ഖം വിഭാവേതി. വിഭജിതബ്ബം സിയാതി ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പാദക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാ’’തി വിഭജിതബ്ബം സിയാ, ന ച വിഭത്തം. ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തേ വുത്തനയേന ഉഭയസ്സപി ലബ്ഭമാനത്താ, ന ച വുത്തം. ഇദാനി യേന പകാരേന സക്കാ വത്തും, തം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തിആദിമാഹ. പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, പുഗ്ഗലവാരോ ഹേസോതി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ. ന ച കിഞ്ചി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിഭാവതോ. തം പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, യം ചിത്തസമങ്ഗീ സോ പുഗ്ഗലോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദി അനേകചിത്തവസേനായം യമകദേസനാ പവത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ചിത്തന്തി ഹി…പേ… തിട്ഠതീ’’തി. സന്നിട്ഠാനവസേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ പടിസേധോ ന യുജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. താദിസന്തി തഥാരൂപം, യദവത്ഥോ ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനതാദിപരിയായേഹി വത്തബ്ബോ ഹോതി, തദവത്ഥന്തി അത്ഥോ.
൮൩-൧൧൩. ഇമസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താതി ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ ഇമസ്സ അതിക്കന്തകാലവാരസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താ. പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം…പേ… തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി ചിത്തസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി പുഗ്ഗലസ്സേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം, ഇതരഥാ അഞ്ഞം പുച്ഛിതം അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജിതം സിയാ. ന കോചി പുഗ്ഗലോ ന ഗഹിതോ സബ്ബസത്താനം അനിബ്ബത്തചിത്തതാഭാവതോ. തേ ച പന സബ്ബേ പുഗ്ഗലാ. നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാതീതചിത്താതി നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാ ഹുത്വാ അതീതചിത്താ. തഥാ ദുതിയതതിയാതി യഥാ പഠമപഞ്ഹോ അനവസേസപുഗ്ഗലവിസയത്താ പടിവചനേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ സിയാ, തഥാ തതോ ഏവ ദുതിയതതിയപഞ്ഹാ ‘‘ആമന്താ’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ സിയുന്തി അത്ഥോ. ചതുത്ഥോ പന പഞ്ഹോ ഏവം വിഭജിത്വാ പുഗ്ഗലവസേനേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ തഥാ അവചനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനതോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഇമിനാ വത്തമാനസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ, ‘‘അതീതം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്തന്തി ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഇമിനാ പന അതീതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ വുത്തോ.
തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു പുഗ്ഗലേസു. പുരിമസ്സാതി പഠമം വുത്തസ്സ സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതസ്സ ചിത്തം ന ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം. ‘‘നോ ച ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഹി വുത്തം. പച്ഛിമസ്സ വീതിക്കന്തം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഹി വുത്തം. ഏവമാദികോ പുഗ്ഗലവിഭാഗോതി ദുതിയപഞ്ഹാദീസു വുത്തം സന്ധായാഹ. തസ്സ ചിത്തസ്സ തംതംഖണവീതിക്കമാവീതിക്കമദസ്സനവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസ്സ ച യഥാരഹം വീതിക്കമസ്സ അവീതിക്കമസ്സ ച ദസ്സനവസേന ദസ്സിതോ ഹോതി പുഗ്ഗലവിഭാഗോതി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അതിക്കന്തകാലവാരേ. പുഗ്ഗലവിസിട്ഠം ചിത്തം പുച്ഛിതം ‘‘യസ്സ ചിത്തം തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി വുത്തത്താ. യദിപി പുഗ്ഗലപ്പധാനാ പുച്ഛാ പുഗ്ഗലവാരത്താ. അഥാപി ചിത്തപ്പധാനാ പുഗ്ഗലം വിസേസനഭാവേന ഗഹേത്വാ ചിത്തസ്സ വിസേസിതത്താ. ഉഭയഥാപി ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ അനവസേസപുഗ്ഗലവിസയത്താ. തഥാ പന അവത്വാ ‘‘അതീതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം, കസ്മാ നിരോധക്ഖണ…പേ… ദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘ന നിരുജ്ഝമാന’’ന്തി ഏത്ഥാപീതി നിരുജ്ഝമാനം ഖണം നിരോധക്ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തകാലം കിം തസ്സ ചിത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ.
൧൧൪-൧൧൬. സരാഗപച്ഛിമചിത്തസ്സാതി സരാഗചിത്തേസു പച്ഛിമസ്സ ചിത്തസ്സ, ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രാഗസമ്പയുത്തചിത്തേസു യം സബ്ബപച്ഛിമം ചിത്തം, തസ്സ. സോ പന പുഗ്ഗലോ അനാഗാമീ വേദിതബ്ബോ. ന നിരുജ്ഝതി നിരോധാസമങ്ഗിതായ. നിരുജ്ഝിസ്സതി ഇദാനി നിരോധം പാപുണിസ്സതി. അപ്പടിസന്ധികത്താ പന തതോ അഞ്ഞം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഇതരേസന്തി യഥാവുത്തസരാഗപച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം വീതരാഗചിത്തസമങ്ഗിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാനം ഇതരസേക്ഖാനഞ്ചേവ പുഥുജ്ജനാനഞ്ച.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.