യമകപകരണ-അനുടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ

സങ്ഖേപേനേവാതി ഉദ്ദേസേനേവ. യം ‘‘മാതികാഠപന’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മേസൂതി ഖന്ധാദിധമ്മേസു കുസലാദിധമ്മേസു ച. അവിപരീതതോ ഗഹിതേസു ധമ്മേസു മൂലയമകാദിവസേന പവത്തിയമാനാ ദേസനാ വേനേയ്യാനം നാനപ്പകാരകോസല്ലാവഹാ പരിഞ്ഞാകിച്ചസാധനീ ച ഹോതി, ന വിപരീതതോതി ആഹ ‘‘വിപരീതഗ്ഗഹണം…പേ… ആരദ്ധ’’ന്തി. ഏതേന കഥാവത്ഥുപകരണദേസനാനന്തരം യമകപകരണദേസനായ കാരണമാഹ. തത്ഥ വിപരീതഗ്ഗഹണന്തി പുഗ്ഗലപരിഗ്ഗഹണാദിമിച്ഛാഗാഹം. ധമ്മപുഗ്ഗലോകാസാദിനിസ്സയാനന്തി ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.മൂലയമക.൧) ധമ്മേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൫൦) പുഗ്ഗലം ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൫൧) ഓകാസം നിസ്സായ ആരബ്ഭ പവത്താനം. ആദി-സദ്ദേന പുഗ്ഗലോകാസഉപ്പാദനിരോധതദുഭയപരിഞ്ഞാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സന്നിട്ഠാനസംസയാനന്തി പാളിഗതിപടിവചനസരൂപദസ്സനപടിക്ഖിപനപടിസേധനനയേഹി യഥാപുച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ നിച്ഛയകരണം സന്നിട്ഠാനം, തദഭാവതോ സംസയനം സംസയോ. തേസം സന്നിട്ഠാനസംസയാനം.

കാമഞ്ചേത്ഥ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം സംസയപുബ്ബകം സന്നിട്ഠാനന്തി പഠമം സംസയോ വത്തബ്ബോ, ദേസേന്തസ്സ പന ഭഗവതോ സന്നിട്ഠാനപുബ്ബകോ സംസയോതി ദസ്സനത്ഥം അയം പദാനുക്കമോ കതോ. സബ്ബഞ്ഹി പരിഞ്ഞേയ്യം ഹത്ഥാമലകം വിയ പച്ചക്ഖം കത്വാ ഠിതസ്സ ധമ്മസാമിനോ ന കത്ഥചി സംസയോ, വിസ്സജ്ജേതുകാമതായ പന വിനേയ്യജ്ഝാസയഗതം സംസയം ദസ്സേന്തോ സംസയിതവസേന പുച്ഛം കരോതീതി ഏവം വിസ്സജ്ജനപുച്ഛനവസേന ന സന്നിട്ഠാനസംസയാ ലബ്ഭന്തീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ, നിച്ഛിതസംസയധമ്മവസേനേവ പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനസംസയാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കുസലേസു കുസലാ നു ഖോ, ന നു ഖോ കുസലാതി സന്ദേഹാഭാവതോ’’തിആദി. തേനേവ ച ‘‘സന്നിട്ഠാനസംസയാന’’ന്തി, ‘‘സന്നിട്ഠാനസംസയവസേനാ’’തി ച പഠമം സന്നിട്ഠാനഗ്ഗഹണം കതം.

തന്തി യമകപകരണം. തസ്സ യേ സമയാദയോ വത്തബ്ബാ, തേ കഥാവത്ഥുപകരണദേസനാനന്തരോ ദേസനാസമയോ, താവതിംസഭവനമേവ ദേസനാദേസോ, കുസലാകുസലമൂലാദിയമകാകാരേന ദേസനാതി വിഭാഗതോ ‘‘സങ്ഖേപേനേവാ’’തിആദിഗാഥാഹി വിഭാവിതാ നിമിത്തേന സദ്ധിം സംവണ്ണനപടിഞ്ഞാ ചാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമയദേസദേസനാവസേനാ’’തിആദിമാഹ. നിമിത്തഞ്ഹേതം ഇധ സംവണ്ണനായ, യദിദം കമാനുപ്പത്തി ആഗതഭാരവാഹിതാ ച പണ്ഡിതാനം പണ്ഡിതകിച്ചഭാവതോ. തത്ഥ അനുപ്പത്തം ദസ്സേത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം സമയാദിദസ്സനേ. യമനം ഉപരമനന്തി യമോ മരണന്തി ആഹ ‘‘ജാതിയാ സതി മരണം ഹോതീതി…പേ… വിസയോ’’തി. തത്ഥ യഥാ ‘‘ജാതിയാ സതി മരണം ഹോതീ’’തി ജാതി യമസ്സ വിസയോ, ഏവം ‘‘ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സന്തേസു മരണം ഹോതീ’’തി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ യമസ്സ വിസയോതി യോജേതബ്ബം. തേ ഹി മരണധമ്മിനോതി. അനുപ്പത്തമരണംയേവ കിബ്ബിസകാരിനം പുഗ്ഗലം യമപുരിസാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കരോന്തി, ന അപ്പത്തമരണന്തി മരണം യമസ്സ വിസയോ വുത്തോ. ആണാപവത്തിട്ഠാനന്തി ഇദം വിസയ-സദ്ദസ്സ അത്ഥവചനം. ദേസം വാതി കാമാദിധാതുത്തയദേസം സന്ധായാഹ. ധാതുത്തയിസ്സരോ ഹി മച്ചുരാജാ. പഞ്ചാനന്തരിയാനി അഞ്ഞസത്ഥാരുദ്ദേസോ ച, തേന വാ സദ്ധിം പഞ്ച വേരാനി ഛ അഭബ്ബട്ഠാനാനി. ആവത്താതി പദക്ഖിണാവത്താ. തനുരുഹാതി ലോമാ.

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. മൂലയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. യമകസമൂഹസ്സാതി മൂലയമകാദികസ്സ യമകസമൂഹസ്സ. മൂലയമകാദയോ ഹി പകരണാപേക്ഖായ അവയവഭൂതാപി നിച്ചാവയവാപേക്ഖായ യമകസമൂഹോതി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘തംസമൂഹസ്സ ച സകലസ്സ പകരണസ്സാ’’തി.

കുസലാകുസലമൂലവിസേസാനന്തി ദുതിയപുച്ഛായ വുത്താനം സംസയപദസങ്ഗഹിതാനം കുസലസങ്ഖാതാനം, തഥാ പഠമപുച്ഛായ വുത്താനം കുസലമൂലസങ്ഖാതാനം വിസേസാനം അത്ഥയമകഭാവസ്സ വുത്തത്താതി യോജനാ. യഥാ ഹി പഠമപുച്ഛായ വിസേസവന്തഭാവേന വുത്തായേവ കുസലധമ്മാ ദുതിയപുച്ഛായം വിസേസഭാവേന വുത്താ, ഏവം പഠമപുച്ഛായം വിസേസഭാവേന വുത്തായേവ കുസലമൂലധമ്മാ ദുതിയപുച്ഛായം വിസേസവന്തഭാവേന വുത്താ. വത്തുവചനിച്ഛാവസേന ഹി ധമ്മാനം വിസേസവിസേസവന്തതാവിഭാഗാ ഹോന്തീതി. കുസലമൂലകുസലവിസേസേഹി സംസയിതപദസങ്ഗഹിതേഹി കുസലകുസലമൂലാനം വിസേസവന്താനന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച വിസേസവന്താപേക്ഖവിസേസവസേന പഠമോ അത്ഥവികപ്പോ വുത്തോ, ദുതിയോ പന വിസേസാപേക്ഖവിസേസവന്തവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. തേനാഹ ‘‘ഞാതും ഇച്ഛിതാനം ഹീ’’തിആദി.

തത്ഥ ഞാതും ഇച്ഛിതാനന്തി പുച്ഛായ വിസയഭൂതാനന്തി അത്ഥോ. വിസേസാനന്തി കുസലകുസലമൂലവിസേസാനം. വിസേസവന്താപേക്ഖാനന്തി കുസലമൂലകുസലസങ്ഖാതേഹി വിസേസവന്തേഹി സാപേക്ഖാനം. വിസേസവതന്തി കുസലമൂലകുസലാനം. വിസേസാപേക്ഖാനന്തി കുസലകുസലമൂലവിസേസേഹി സാപേക്ഖാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം മൂലയമകേ. പധാനഭാവോതി പഠമവികപ്പേ താവ സംസയിതപ്പധാനത്താ പുച്ഛായ വിസേസാനം പധാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തേ ഹി സംസയിതാനം വിസേസവന്തോതി. ദുതിയവികപ്പേ പന വിസേസാ നാമ വിസേസവന്താധീനാതി വിസേസവന്താനം തത്ഥ പധാനഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വിന്നം പന ഏകജ്ഝം പധാനഭാവോ ന യുജ്ജതി. സതി ഹി അപ്പധാനേ പധാനം നാമ സിയാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകായ പുച്ഛായ ഏകേകോ ഏവ അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീ’’തി. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ വിനിച്ഛിതവിസേസിതബ്ബഭാവേഹി ഇധ പധാനഭാവോ ന യുജ്ജതേവാതി. ന ധമ്മവാചകോതി ന സഭാവധമ്മവാചകോ. സഭാവധമ്മോപി ഹി അത്ഥോതി വുച്ചതി ‘‘ഗമ്ഭീരപഞ്ഞം നിപുണത്ഥദസ്സി’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൧൭൮). ‘‘ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) അത്ഥ-സദ്ദസ്സ ഹേതുഫലവാചകതാ ദട്ഠബ്ബാ. ആദി-സദ്ദേനസ്സ ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൯) ആഗതാ ഹിതാദിവാചകതാ സങ്ഗയ്ഹതി. തേനേവാതി പാളിഅത്ഥവാചകത്താ ഏവ.

തീണിപി പദാനീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, സമുച്ചയോ ച തുല്യയോഗേ സിയാ. കിം നാമ-പദേന അനവസേസതോ കുസലാദീനം സങ്ഗഹോതി ആസങ്കായ തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘തീണിപി…പേ… സങ്ഗാഹകത്ത’’ന്തി. തത്ഥ സങ്ഗാഹകത്തമത്തന്തി മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോതി. തേന നിവത്തിതം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ന നിരവസേസസങ്ഗാഹകത്ത’’ന്തി വുത്തം. ന ഹി രൂപം നാമ-പദേന സങ്ഗയ്ഹതി. കുസലാദിയേവ നാമന്തി നിയമോ ദട്ഠബ്ബോ, ന നാമംയേവ കുസലാദീതി ഇമമേവ ച നിയമം സന്ധായാഹ ‘‘കുസലാദീനം സങ്ഗാഹകത്തമത്തമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. യദിപി നാമ-പദം ന നിരവസേസകുസലാദിസങ്ഗാഹകം, കുസലാദിസങ്ഗാഹകം പന ഹോതി, തദത്ഥമേവ ച തം ഗഹിതന്തി നാമസ്സ കുസലത്തികപരിയാപന്നതാ വുത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കുസലാദി…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയയമകേതി ഏകമൂലയമകേ. ഏവമിധാപീതി യഥാ ഏകമൂലയമകേ ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’ഇച്ചേവ പുച്ഛാ ആരദ്ധാ, ഏവം ഇധാപി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകേപി ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’ഇച്ചേവ പുച്ഛാ ആരഭിതബ്ബാ സിയാ. കസ്മാ? പുരിമയമക…പേ… അപ്പവത്തത്താതി. ഇദഞ്ച ദുതിയയമകസ്സ തഥാ അപ്പവത്തത്താ വുത്തം, തതിയയമകം പന തഥേവ പവത്തം. കേചീതി പദകാരാ. തേ ഹി യഥാ പഠമദുതിയയമകേസു പുരിമപുച്ഛാ ഏവ പരിവത്തനവസേന പച്ഛിമപുച്ഛാ കതാതി പച്ഛിമപുച്ഛായ പുരിമപുച്ഛാ സമാനാ ഠപേത്വാ പടിലോമഭാവം, ന തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞയമകേ. തത്ഥ ഹി ദ്വേപി പുച്ഛാ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസാ. യദി തത്ഥാപി ദ്വീഹിപി പുച്ഛാഹി സദിസാഹി ഭവിതബ്ബം, ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി പഠമപുച്ഛാ ആരഭിതബ്ബാ, പച്ഛിമപുച്ഛാ വാ ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി വത്തബ്ബാ സിയാ. ഏവം പന അവത്വാ പഠമദുതിയയമകേസു വിയ പുരിമപച്ഛിമപുച്ഛാ സദിസാ അകത്വാ തതിയയമകേ താസം വിസദിസതാ ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി അനാരദ്ധത്താ, തസ്മാ പടിലോമപുച്ഛാനുരൂപായ അനുലോമപുച്ഛായ ഭവിതബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘യേ കേചി കുസലാതി അപുച്ഛിത്വാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി.

അത്ഥവസേനാതി സമ്ഭവന്താനം നിച്ഛിതസംസയിതാനം അത്ഥാനം വസേന. തദനുരൂപായാതി തസ്സാ പുരിമപുച്ഛായ അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച അനുച്ഛവികായ. പുരിമഞ്ഹി അപേക്ഖിത്വാ പച്ഛിമായ ഭവിതബ്ബം. തേനാതി തസ്മാ. യസ്മാ അനുലോമേ സംസയച്ഛേദേ ജാതേപി പടിലോമേ സംസയോ ഉപ്പജ്ജതി, യദി ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, പടിലോമപുച്ഛായ പയോജനമേവ ന സിയാ, തസ്മാ ന പച്ഛിമപുച്ഛാനുരൂപാ പുരിമപുച്ഛാ, അഥ ഖോ വുത്തനയേന പുരിമപുച്ഛാനുരൂപാ പച്ഛിമപുച്ഛാ, തായ ച അനുരൂപതായ അത്ഥാദിവസേന ദ്വിന്നം പദാനം സമ്ബന്ധത്താ അത്ഥാദിയമകതാ വുത്താ. ദേസനാക്കമതോ ചേത്ഥ അനുലോമപടിലോമതാ വേദിതബ്ബാ ‘‘കുസലാ കുസലമൂലാ’’തി വത്വാ ‘‘കുസലമൂലാ കുസലാ’’തി ച വുത്തത്താ. സേസയമകേസുപി ഏസേവ നയോ. വിസേസവന്തവിസേസ, വിസേസവിസേസവന്തഗ്ഗഹണതോ വാ ഇധ അനുലോമപടിലോമതാ വേദിതബ്ബാ. പഠമപുച്ഛായഞ്ഹി യേ ധമ്മാ വിസേസവന്തോ, തേ നിച്ഛയാധിട്ഠാനേ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ’’തി വത്വാ തേസു യസ്മിം വിസേസോ സംസയാധിട്ഠാനോ, തംദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ’’തി പുച്ഛാ കതാ. ദുതിയപുച്ഛായം പന തപ്പടിലോമതോ യേന വിസേസേന തേ വിസേസവന്തോ, തം വിസേസം സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ വാ പന കുസലമൂലാ’’തി വത്വാ തേ വിസേസവന്തേ സംസയാധിട്ഠാനഭൂതേ ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി പുച്ഛാ കതാ. അനിയതവത്ഥുകാ ഹി സന്നിട്ഠാനസംസയാ അനേകജ്ഝാസയത്താ സത്താനം.

ഇമിനാപി ബ്യഞ്ജനേനാതി ‘‘യേ കേചി കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി ഇമിനാപി വാക്യേന. ഏവം ന സക്കാ വത്തുന്തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തമേവാധിപ്പായം വിവരതി ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ തേനേവാതി കുസലബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സ കുസലമൂലേന ഏകമൂലബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സ ഭിന്നത്താ ഏവ. വിസ്സജ്ജനന്തി വിഭജനം. ഇതരഥാതി കുസലമൂലേന ഏകമൂലബ്യഞ്ജനേന പുച്ഛായ കതായ. താനി വചനാനീതി കുസലവചനം കുസലമൂലേന ഏകമൂലവചനഞ്ച. കുസലചിത്തസമുട്ഠാനരൂപവസേന ചസ്സ അബ്യാകതദീപനതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഇമിനാപി ബ്യഞ്ജനേന തസ്സേവത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ’’തി ഏതസ്മിം വചനേ. യേ കേചി കുസലാ…പേ… സമ്ഭവതോതി ഏതേന കുസലാനം കുസലമൂലേന ഏകമൂലതായ ബ്യഭിചാരാഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… സന്തീ’’തി. വുത്തബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സേവ സമ്ഭവതോതി ഹി ഇമിനാ അവുത്തബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സ സമ്ഭവാഭാവവചനേന സ്വായമധിപ്പായമത്ഥോ വിഭാവിതോ. യഥാ ഹി കുസലമൂലേന ഏകമൂലബ്യഞ്ജനത്ഥോ കുസലബ്യഞ്ജനത്ഥം ബ്യഭിചരതി, ന ഏവം തം കുസലബ്യഞ്ജനത്ഥോ. കഥം കത്വാ ചോദനാ, കഥഞ്ച കത്വാ പരിഹാരോ? കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ കുസലാ ഏവാതി ചോദനാ കതാ, കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ ഏവ കുസലാതി പന പരിഹാരോ പവത്തോതി വേദിതബ്ബം. ദുതിയയമകേ വിയ അപുച്ഛിത്വാതി ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി അപുച്ഛിത്വാ. കുസലമൂലേഹീതി കുസലേഹി മൂലേഹി. തേതി കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ.

ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ പകാരത്ഥോ വാ. തേന ‘‘കുസലമൂലാനി ഏകമൂലാനി ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനി ചാ’’തിആദിപാളിസേസം ദസ്സേതി. യം സന്ധായ ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഹേട്ഠാതി അനുലോമപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ. വുത്തനയേനാതി ‘‘മൂലാനി യാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. തമ്പീതി ‘‘കുസലമൂലേനാ’’തിആദി അട്ഠകഥാവചനമ്പി. തഥാതി തേന പകാരേന, അനുലോമപുച്ഛായം വിയ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം ഭവേയ്യാതി ഇമിനാ പകാരേനാതി അത്ഥോ. യേന കാരണേന ‘‘ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം, തം കാരണം ദസ്സേതും ‘‘യേ വാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ആമന്താ’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി പുച്ഛായം വിയ ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി പുച്ഛിതേപി പടിവചനവിസ്സജ്ജനമേവ ലബ്ഭതി, ന അനുലോമപുച്ഛായം വിയ സരൂപദസ്സനവിസ്സജ്ജനം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ. യേ ഹി ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ, ന തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാവ. യേ പന കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ, തേ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാവ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… വിഭാഗോ കാതബ്ബോ ഭവേയ്യാ’’തി.

തത്ഥ യേനാതി യേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലേസു ഏകമൂലസ്സ അഭാവേന. യത്ഥാതി യസ്മിം ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദേ. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകത്താ ഏകമൂലകത്താ ചാതി അധിപ്പായോ. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നഞ്ഹി ഏകേകേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകത്തേ വുത്തേ തേസം ഏകേകേന ഏകമൂലകത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതി സമാനത്ഥോ ഏകസദ്ദോതി കത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘യത്ഥ പന…പേ… ന ഏകമൂലാനീ’’തി. തയിദം മിച്ഛാ, ദ്വീസുപി ഏകേകേന ഇതരസ്സ ഏകമൂലകത്തം സമ്ഭവതി ഏവാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ ഗഹണസ്സ നിവാരണത്ഥ’’ന്തിആദി. ‘‘യേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ, തേ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തേന ഇധ ‘‘ആമന്താ’’തി പദേന യത്ഥ ദ്വേ മൂലാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ ഏകേകേന ഇതരസ്സ ഏകമൂലകത്തം പകാസിതമേവാതി ആഹ ‘‘ആമന്താതി ഇമിനാവ വിസ്സജ്ജനേന തംഗഹണനിവാരണതോ’’തി. നിച്ഛിതത്താതി ഏത്ഥ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം തിണ്ണന്നം താവ മൂലാനം നിച്ഛിതം ഹോതു അഞ്ഞമഞ്ഞേകമൂലകത്തം, ദ്വിന്നം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനം ഹീ’’തിആദി. സമാനമൂലതാ ഏവാതി അവധാരണേന നിവത്തിതത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ന അഞ്ഞമഞ്ഞസമാനമൂലതാ’’തി വുത്തം. തേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനം സമാനമൂലതാമത്തവചനിച്ഛായ ഏകമൂലഗ്ഗഹണം, ന തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാവിസിട്ഠസമാനമൂലതാദസ്സനത്ഥന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ദ്വിന്നം മൂലാനന്തി ദ്വിന്നം ഏകമൂലാനം ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം. യഥാ തേസം സമാനമൂലതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘തേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തംമൂലേഹി അഞ്ഞേഹീതി ഇതരമൂലേഹി മൂലദ്വയതോ അഞ്ഞേഹി സഹജാതധമ്മേഹി.

ഇദാനി യേന അധിപ്പായേന പടിലോമേ ‘‘കുസലാ’’ഇച്ചേവ പുച്ഛാ കതാ, ന ‘‘കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലത്തേ പന…പേ… കതാതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ന ഹി കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലേസു കിഞ്ചി ഏകമൂലം ന ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. മൂലയുത്തതമേവ വദതി, ന മൂലേഹി അയുത്തന്തി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാ പുബ്ബേനാപരം വിരുജ്ഝേയ്യ. തേനേവാതി മൂലയുത്തതായ ഏവ വുച്ചമാനത്താ. ഉഭയത്ഥാപീതി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ ഏകമൂലാതി ദ്വീസുപി പദേസു. ‘‘കുസലമൂലേനാ’’തി വുത്തം, കുസലമൂലേന സമ്പയുത്തേനാതി ഹി അത്ഥോ. യദി ഉഭയമ്പി വചനം മൂലയുത്തതമേവ വദതി, അഥ കസ്മാ അനുലോമപുച്ഛായമേവ ഏകമൂലഗ്ഗഹണം കതം, ന പടിലോമപുച്ഛായന്തി ഉഭയത്ഥാപി തം ഗഹേതബ്ബം ന വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി മൂലേകമൂലയമകദേസനാഹി അയം അഞ്ഞമഞ്ഞയമകദേസനാ സമാനരസാ സിയാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം അഞ്ഞമഞ്ഞയമകേ. യദിപി ഏകമൂലാ അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാതി ഇദം പദദ്വയം വുത്തനയേന മൂലയുത്തതമേവ വദതി, തഥാപി സാമഞ്ഞവിസേസലക്ഖണേ അത്ഥേവ ഭേദോതി ദസ്സേതും ‘‘മൂലയോഗസാമഞ്ഞേ’’തിആദി വുത്തം. സമൂലകാനം സമാനമൂലതാ ഏകമൂലത്തന്തി ഏകമൂലവചനം തേസു അവിസേസതോ മൂലസബ്ഭാവമത്തം വദതി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലസദ്ദോ വിയ മൂലേസു ലബ്ഭമാനം വിസേസം, ന ച സാമഞ്ഞേ നിച്ഛയോ വിസേസേ സംസയം വിധമതീതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘മൂലയോഗസാമഞ്ഞേ…പേ… പവത്താ’’തി ഇമിനാ. വിസേസേ പന നിച്ഛയോ സാമഞ്ഞേ സംസയം വിധമന്തോ ഏവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘മൂലയോഗവിസേസേ പന…പേ… നിച്ഛിതമേവ ഹോതീ’’തി. തസ്മാതി വുത്തസ്സേവ തസ്സ ഹേതുഭാവേന പരാമസനം, വിസേസനിച്ഛയേനേവ അവിനാഭാവതോ, സാമഞ്ഞസ്സ നിച്ഛിതത്താ തത്ഥ വാ സംസയാഭാവതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകമൂലാതി പുച്ഛം അകത്വാ’’തി. കുസലഭാവദീപകം ന ഹോതീതി കുസലഭാവസ്സേവ ദീപകം ന ഹോതി തദഞ്ഞജാതികസ്സപി ദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘കുസലഭാവേ സംസയസബ്ഭാവാ’’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലവചനന്തി കേവലം അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലവചനന്തി അധിപ്പായോ. കുസലാധികാരസ്സ അനുവത്തമാനത്താതി ഇമിനാ ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി കുസലഗ്ഗഹണേ കാരണമാഹ. ഏകമൂലഗ്ഗഹണേ ഹി പയോജനാഭാവോ ദസ്സിതോ, കുസലസ്സ വസേന ചായം ദേസനാതി.

൫൩-൬൧. മൂലനയേ വുത്തേ ഏവ അത്ഥേതി മൂലനയേ വുത്തേ ഏവ കുസലാദിധമ്മേ. കുസലാദയോ ഹി സഭാവധമ്മാ ഇധ പാളിഅത്ഥതായ അത്ഥോതി വുത്തോ. കുസലമൂലഭാവേന, മൂലസ്സ വിസേസനേന, മൂലയോഗദീപനേന ച പകാസേതും. കുസലമൂലഭൂതാ മൂലാ കുസലമൂലമൂലാതി സമാസയോജനാ. മൂലവചനഞ്ഹി നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണം. അകുസലാബ്യാകതാപി മൂലധമ്മാ അത്ഥീതി കുസലമൂലഭാവേന മൂലധമ്മാ വിസേസിതാ. മൂലഗ്ഗഹണേന ച മൂലവന്താനം മൂലയോഗോ ദീപിതോ ഹോതി. സമാനേന മൂലേന, മൂലസ്സ വിസേസനേന, മൂലയോഗദീപനേന ച പകാസേതും ‘‘ഏകമൂലമൂലാ’’തി, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മൂലേന മൂലഭാവേന, മൂലസ്സ വിസേസനേന, മൂലയോഗദീപനേന ച പകാസേതും ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാ’’തി മൂലമൂലനയോ വുത്തോതി യോജനാ. തീസുപി യമകേസു യഥാവുത്തവിസേസനമേവേത്ഥ പരിയായന്തരം ദട്ഠബ്ബം.

മൂലയോഗം ദീപേതുന്തി മൂലയോഗമേവ പധാനം സാതിസയഞ്ച കത്വാ ദീപേതുന്തി അധിപ്പായോ. യഥാ ഹി കുസലാനി മൂലാനി ഏതേസന്തി കുസലമൂലകാനീതി ബാഹിരത്ഥസമാസേ മൂലയോഗോ പധാനഭാവേന വുത്തോ ഹോതി, ന ഏവം ‘‘കുസലസങ്ഖാതാ മൂലാ കുസലമൂലാ’’തി കേവലം, ‘‘കുസലമൂലമൂലാ’’തി സവിസേസനം വാ വുത്തേ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനസമാസേ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞപദത്ഥ…പേ… ദീപേതു’’ന്തി. വുത്തപ്പകാരോവാതി ‘‘കുസലമൂലഭാവേന മൂലസ്സ വിസേസനേനാ’’തിആദിനാ മൂലമൂലനയേ ച, ‘‘അഞ്ഞപദത്ഥസമാസന്തേന ക-കാരേനാ’’തിആദിനാ മൂലകനയേ ച വുത്തപ്പകാരോ ഏവ. വചനപരിയായോ മൂലമൂലകനയേ ഏകജ്ഝം കത്വാ യോജേതബ്ബോ.

൭൪-൮൫. ന ഏകമൂലഭാവം ലഭമാനേഹീതി അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂലകം തഥാവത്തബ്ബതം ലഭമാനേഹി അട്ഠാരസഅഹേതുകചിത്തുപ്പാദാഹേതുകസമുട്ഠാനരൂപനിബ്ബാനേഹി ഏകതോ അലബ്ഭമാനത്താ. യഥാ ഹി യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദാദയോ ഹേതുപച്ചയവിരഹിതാ അഹേതുകവോഹാരം ലഭന്തി, ന ഏവം സഹേതുകസമുട്ഠാനം രൂപം. തേനാഹ ‘‘അഹേതുകവോഹാരരഹിതം കത്വാ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതുകമേവ, അഹേതുകമേവാ’’തി വുത്തത്താ കിഞ്ചാപി സഹേതുകസമുട്ഠാനമ്പി രൂപം അഹേതുകം, ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൩) പന വചനതോ ഹേതുപച്ചയയോഗേന സഹേതുകസമുട്ഠാനസ്സ രൂപസ്സ അഹേതുകവോഹാരാഭാവോ വുത്തോ. കേചി പന ‘‘അബ്ബോഹാരികം കത്വാതി സഹേതുകവോഹാരേന അബ്ബോഹാരികം കത്വാതി അത്ഥം വത്വാ അഞ്ഞഥാ ‘അഹേതുകം അബ്യാകതം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂല’ന്തി ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വദന്തി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തമേവ അഹേതുകവോഹാരാഭാവേന സഹേതുകതാപരിയായസ്സ അത്ഥസിദ്ധത്താ. അപിച ഹേതുപച്ചയസബ്ഭാവതോ തസ്സ സഹേതുകതാപരിയായോ ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘ന വാ സഹേതുകദുകേ വിയ…പേ… അബ്ബോഹാരികം കത’’ന്തി. ഏത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഏകമൂലകദുകേ. ഹേതുപച്ചയയോഗായോഗവസേനാതി ഹേതുപച്ചയേന യോഗായോഗവസേന, ഹേതുപച്ചയസ്സ സബ്ഭാവാസബ്ഭാവവസേനാതി അത്ഥോ. സഹേതുകവോഹാരമേവ ലഭതി പച്ചയഭൂതഹേതുസബ്ഭാവതോ.

അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘സഹേതുകചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം അഹേതുകം അബ്യാകതന്തി ഇമിനാ വചനേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തമ്പി സമൂലകത്താ ‘അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂല’ന്തി ന സക്കാ വത്തും, സതിപി സമൂലകത്തേ നിപ്പരിയായേന സഹേതുകം ന ഹോതീതി ‘അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂല’ന്തി ച ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ ‘അഹേതുകം അബ്യാകതം അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂലം, സഹേതുകം അബ്യാകതം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂല’ന്തി ദ്വീസുപി പദേസു അനവരോധതോ അബ്ബോഹാരികം കത്വാതി വുത്ത’’ന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ‘‘സഹേതുകഅബ്യാകതസമുട്ഠാനം രൂപം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂലം ഹോതീ’’തി അട്ഠകഥായം തസ്സ ഏകമൂലഭാവസ്സ നിച്ഛിതത്താ, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ ചേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൬-൯൭. കുസലാകുസലാബ്യാകതരാസിതോ നമനനാമനസങ്ഖാതേന വിസേസേന അരൂപധമ്മാനം ഗഹണം നിദ്ധാരണം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നാമാനം നിദ്ധാരിതത്താ’’തി. തേന തേസം അധികഭാവമാഹ വിഞ്ഞായമാനമേവ പകരണേന അപരിച്ഛിന്നത്താ. യദി ഏവം ‘‘അഹേതുകം നാമം സഹേതുകം നാമ’’ന്തി പാഠന്തരേ കസ്മാ നാമഗ്ഗഹണം കതന്തി ആഹ ‘‘സുപാകടഭാവത്ഥ’’ന്തി, പരിബ്യത്തം കത്വാ വുത്തേ കിം വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഖന്ധയമകം

൧. പണ്ണത്തിവാരോ

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨-൩. ഖന്ധയമകേ …പേ… പരിഞ്ഞാ ച വത്തബ്ബാതി ഇദം പധാനഭാവേന വത്തബ്ബദസ്സനം. അഭിഞ്ഞേയ്യകഥാ ഹി അഭിധമ്മോ, സാ ച യാവദേവ പരിഞ്ഞത്താതി പരിഞ്ഞാസു ച ന വിനാ തീരണപരിഞ്ഞായ പഹാനപരിഞ്ഞാ, തീരണഞ്ച സമ്പുണ്ണപരാനുഗ്ഗഹസ്സ അധിപ്പേതത്താ കാലപുഗ്ഗലോകാസവിഭാഗമുഖേന ഖന്ധാനം വിസും സഹ ച ഉപ്പാദനിരോധലക്ഖണപരിഗ്ഗഹവസേന സാതിസയം സമ്ഭവതി, നാഞ്ഞഥാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛസു കാലഭേദേസു…പേ… പരിഞ്ഞാ ച വത്തബ്ബാ’’തി പധാനം വത്തബ്ബം ഉദ്ധരതി. തത്ഥ പന യഥാ ന തീരണപരിഞ്ഞായ വിനാ പഹാനപരിഞ്ഞാ, ഏവം തീരണപരിഞ്ഞാ വിനാ ഞാതപരിഞ്ഞായ. സാ ച സുതമയഞാണമൂലികാതി ദേസനാകുസലോ സത്ഥാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സമുദായാവയവപദത്ഥാദിവിഭാഗദസ്സനമുഖേന ഖന്ധേസു പരിഞ്ഞാപ്പഭേദം പകാസേതുകാമോ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദിനാ ദേസനം ആരഭീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ പന ഖന്ധാ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ചഹി പദേഹീതി പഞ്ചഹി സമുദായപദേഹി.

തത്ഥാതി തേസു സമുദായാവയവപദേസു. ധമ്മോതി രുപ്പനാദികോ ഞേയ്യധമ്മോ. സമുദായപദസ്സാതി രൂപക്ഖന്ധാദിസമുദായപദസ്സ. യദിപി അവയവവിനിമുത്തോ പരമത്ഥതോ സമുദായോ നാമ നത്ഥി, യഥാ പന അവയവോ സമുദായോ ന ഹോതി, ഏവം ന സമുദായോപി അവയവോതി സതിപി സമുദായാവയവാനം ഭേദേ ദ്വിന്നം പദാനം സമാനാധികരണഭാവതോ അത്ഥേവാഭേദോതി പദദ്വയസ്സ സമാനത്ഥതായ സിയാ ആസങ്കാതി ആഹ ‘‘ഏതസ്മിം സംസയട്ഠാനേ’’തി. ‘‘ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദീസു ഏകദേസോ സമുദായപദത്ഥോ വുത്തോ, ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം…പേ… അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨) പന സകലോതി ആഹ ‘‘രൂപാദി…പേ… അത്ഥോ’’തി. അവയവപദാനഞ്ചേത്ഥ വിസേസനവിസേസിതബ്ബവിസയാനം സമാനാധികരണതായ സമുദായപദത്ഥതാ വുത്താ, തതോ ഏവ സമുദായപദാനമ്പി അവയവപദത്ഥതാ. ന ഹി വിസേസനവിസേസിതബ്ബാനം അത്ഥാനം അച്ചന്തം ഭേദോ അഭേദോ വാ ഇച്ഛിതോ, അഥ ഖോ ഭേദാഭേദോ, തസ്മാ അഭേദദസ്സനവസേന പഠമനയോ വുത്തോ, ഭേദദസ്സനവസേന ദുതിയനയോ. യോ ഹി രുപ്പനാദിസങ്ഖാതോ രാസട്ഠോ അവയവപദേഹി രൂപാദിസദ്ദേഹി ച ഖന്ധസദ്ദേന ച വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന ഭിന്ദിത്വാ വുത്തോ, സ്വായം അത്ഥതോ രാസിഭാവേന അപേക്ഖിതോ രുപ്പനാദിഅത്ഥോ ഏവാതി.

യഥാ അവയവപദേഹി വുച്ചമാനോപി സമുദായപദസ്സ അത്ഥോ ഹോതി, ഏവം സമുദായപദേഹി വുച്ചമാനോപി അവയവപദസ്സ അത്ഥോതി ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തിആദിനാ പദസോധനാ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രൂപാദിഅവയവപദേഹി…പേ… പദസോധനവാരോ വുത്തോ’’തി. തത്ഥ ഏകച്ചസ്സ അവയവപദസ്സ അഞ്ഞത്ഥ വുത്തിയാ അവയവപദത്ഥസ്സ സമുദായപദത്ഥതായ സിയാ അനേകന്തികതാ, സമുദായപദസ്സ പന തം നത്ഥീതി സമുദായപദത്ഥസ്സ അവയവപദത്ഥതായ ബ്യഭിചാരാഭാവോ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തി പാളിയാ പകാസിതോതി വുത്തം ‘‘രൂപാദി…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി.

‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു ഖന്ധത്ഥസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘പധാനഭൂതസ്സ ഖന്ധപദസ്സാ’’തി. വേദനാദിഉപപദത്ഥസ്സ ച സമ്ഭവതോ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു. രൂപാവയവപദേന വുത്തസ്സാതി രൂപസങ്ഖാതേന അവയവപദേന വിസേസനഭാവേന വുത്തസ്സ ഖന്ധത്ഥസ്സ രൂപക്ഖന്ധഭാവോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം രൂപക്ഖന്ധപദേ. പധാനഭൂതേന വിസേസിതബ്ബത്താ ഖന്ധാവയവപദേന വുത്തസ്സ രുപ്പനട്ഠസ്സ കിം വേദനാക്ഖന്ധാദിഭാവോ ഹോതീതി യോജനാ. സമാനേ അവയവപദാഭിധേയ്യഭാവേ അപ്പധാനേന പദേന യോ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, സോ കസ്മാ പധാനേന ന വിഞ്ഞായതീതി അധിപ്പായോ. ഖന്ധാവയവപദേന വുത്തോ ധമ്മോതി രാസട്ഠമാഹ. തത്ഥ കോചീതി രുപ്പനട്ഠോ. കേനചി സമുദായപദേനാതി രൂപക്ഖന്ധപദേന, ന വേദനാക്ഖന്ധാദിപദേന. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബോ സബ്ബേനാ’’തി. ഏസ നയോ വേദനാക്ഖന്ധാദീസു. രൂപരൂപക്ഖന്ധാദിഅവയവസമുദായപദസോധനമുഖേന തത്ഥ ച ചതുക്ഖന്ധവസേന പവത്താ പാളിഗതി പദസോധനമൂലചക്കവാരോ. ഏവഞ്ച ദസ്സേന്തേനാതി ഇമിനാ യ്വായം രൂപാദിഅവയവപദേഹി രൂപക്ഖന്ധാദിസമുദായപദേഹി ച ദസ്സിതാകാരോ അത്ഥവിസേസോ, തം പച്ചാമസതി. വിസേസനഭാവോ ഭേദകതായ സാമഞ്ഞതോ അവച്ഛേദകത്താ, വിസേസിതബ്ബഭാവോ അഭേദയോഗേന ഭേദന്തരതോ അവിച്ഛിന്ദിതബ്ബത്താ, സമാനാധികരണഭാവോ തേസം ഭേദാഭേദാനം ഏകവത്ഥുസന്നിസ്സയത്താ.

തേനാതി യഥാവുത്തേന വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സമാനാധികരണേ. തേനാതി വാ സമാനാധികരണഭാവേന. ഏത്ഥാതി രൂപക്ഖന്ധപദേ. യഥാ നീലുപ്പലപദേ ഉപ്പലവിസേസനഭൂതം നീലം വിസിട്ഠമേവ ഹോതി, ന യം കിഞ്ചി, ഏവമിധാപി ഖന്ധവിസേസനഭൂതം രൂപമ്പി വിസിട്ഠമേവ സിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം ഖന്ധതോ…പേ… ഹോതീ’’തി ആഹ. തഥാ ‘‘രൂപഞ്ച തം ഖന്ധോ ചാ’’തി സമാനാധികരണഭാവേനേവ യം രൂപം, സോ ഖന്ധോ. യോ ഖന്ധോ, തം രൂപന്തി അയമ്പി ആപന്നോ ഏവാതി ആഹ ‘‘സബ്ബേവ…പേ… വിസേസിതബ്ബാ’’തി. വിസേസനേന ച നാമ നിദ്ധാരിതരൂപേന ഭവിതബ്ബം അവച്ഛേദകത്താ, ന അനിദ്ധാരിതരൂപേനാതി ആഹ ‘‘കിം പന ത’’ന്തിആദി, തസ്സേവ ഗഹിതത്താ ന പിയരൂപസാതരൂപസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി തം ഖന്ധവിസേസനഭാവേന ഗഹിതം, വിസ്സജ്ജനം കതം തസ്സേവാതി യോജനാ. ന ഖന്ധതോ അഞ്ഞം രൂപം അത്ഥീതി ഇദം രുപ്പനട്ഠോ രൂപന്തി കത്വാ വുത്തം, ന ഹി സോ ഖന്ധവിനിമുത്തോ അത്ഥി. തേനേവാതി യഥാവുത്തരൂപസ്സ ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ അഭാവേനേവ. ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപം, ദസ്സേന്തേനപ്പക’’ന്തി ച ആദീസു അതദത്ഥസ്സ രൂപസദ്ദസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ ‘‘തേന രൂപസദ്ദേനാ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. വുച്ചമാനം ഭൂതുപാദായമ്പി ഭേദം ധമ്മജാതം. സുദ്ധേനാതി കേവലേന, രൂപസദ്ദേന വിനാപീതി അത്ഥോ. തയിദം പകരണാദിഅവച്ഛിന്നതം സന്ധായ വുത്തം, സമാനാധികരണതം വാ. യോ ഹി രൂപസദ്ദേന സമാനാധികരണോ ഖന്ധസദ്ദോ, തേന യഥാവുത്തരൂപസദ്ദേന വിയ തദത്ഥോ വുച്ചതേവ. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തി. യദിപി യഥാവുത്തം രൂപം ഖന്ധോ ഏവ ച, ഖന്ധോ പന ന രൂപമേവാതി ആഹ ‘‘ന ച സബ്ബേ…പേ… വിസേസിതബ്ബാ’’തി. തേനേവാതി അരൂപസഭാവസ്സ ഖന്ധസ്സ അത്ഥിഭാവേനേവ. തേതി ഖന്ധാ. വിഭജിതബ്ബാതി ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ഖന്ധോ ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, അവസേസാ ഖന്ധാ ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വിഭാഗേന ദസ്സേതബ്ബാ.

ഖന്ധാനം രൂപവിസേസന…പേ… സംസയോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കിം ഖന്ധതോ അഞ്ഞാപി വേദനാ അത്ഥി, യതോ വിനിവത്താ വേദനാ ഖന്ധവിസേസനം ഹോതി, സബ്ബേ ച ഖന്ധാ കിം ഖന്ധവിസേസനഭൂതായ വേദനായ വിസേസിതബ്ബാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. കേചീതി അനുഭവനാദിപ്പകാരാ. കേനചി വിസേസനേനാതി വേദനാദിനാ വിസേസനേന.

ഏത്ഥ ച രൂപാദിപണ്ണത്തി ഖന്ധപണ്ണത്തി ച ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വിസും സഹ ച രുപ്പനാദികേ അത്ഥേ പവത്തമാനാ കദാചി അവയവഭൂതേ പവത്തതി, കദാചി സമുദായഭൂതേ, തസ്സാ പന തഥാ പവത്തനാകാരേ നിദ്ധാരിതേ യസ്മാ രൂപാദിക്ഖന്ധാ പദതോ അത്ഥതോ ച വിസോധിതാ നാമ ഹോന്തി തബ്ബിസയകങ്ഖാപനോദനതോ, തസ്മാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പഠമവാരേന രൂപാദിഅവയവപദേഹി അവയവത്ഥോ വിയ സമുദായത്ഥോപി വുച്ചതി, തഥാ സമുദായപദേഹിപീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പന ദുതിയവാരേന വിസേസവാചീ വിയ രൂപാദിഅവയവപദേഹി സാമഞ്ഞഭൂതേനപി തംതംവിസിട്ഠേന ഖന്ധാവയവപദേന സോ സോ ഏവ സമുദായത്ഥോ വുച്ചതി, ന സബ്ബോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ യഥാധിപ്പേതസ്സ അഭാവാ യദിപി ഖന്ധോയേവ രൂപം, സോ പന ന സബ്ബോ രൂപം, അഥ ഖോ തദേകദേസോ, തഥാ വേദനാദയോപീതി അയമത്ഥോ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തേന തതിയവാരേന ദസ്സിതോ. ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പന ചതുത്ഥവാരേന ‘‘രൂപം ഖന്ധോ’’തി രൂപസ്സ ഖന്ധഭാവേ നിച്ഛിതേ ഖന്ധോ നാമായം ന കേവലം രൂപമേവ, അഥ ഖോ വേദനാദി ചാതി വേദനാദീനമ്പി ഖന്ധഭാവപ്പകാസനേ ന സബ്ബേ ഖന്ധാ വേദനാദിവിസേസവന്തോ, കേചിദേവ പന തേന തേന വിസേസേന തഥാ വുച്ചന്തീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഏവം ദസ്സേന്തീ ചേസാ പാളി ഖന്ധാനം യഥാവുത്തപണ്ണത്തിസോധനമുഖേന സരൂപാവധാരണായ സംവത്തതി, തഞ്ച തേസം യാവദേവ ഉപ്പാദാദിനിച്ഛയത്ഥന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം യേസം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ.

ഏകദേസേപി സമുദായവോഹാരോ ദിസ്സതി യഥാ പടോ ദഡ്ഢോ, സമുദ്ദോ ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ചക്കാവയവഭാവതോ ചക്കാനീതി യമകാനി വുത്താനീ’’തി. ബന്ധിത്വാതി യമകഭാവേന ബന്ധിത്വാ, യമകമൂലഭാവേനേവ വാ. മൂലഭാവേന ഗഹണം സമ്ബന്ധഭാവോ, തംസമ്ബന്ധതാ ച മൂലപദാദീനം നാഭിആദിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. അപുബ്ബസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ നയിധ ദേസനാ മണ്ഡലഭാവേനേവ സമ്ബജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ന മണ്ഡലഭാവേന സമ്ബജ്ഝനതോ’’തി. യദിപി രൂപക്ഖന്ധമൂലകേ അപുബ്ബം നത്ഥി, വേദനാക്ഖന്ധാദിമൂലകേസു പന സഞ്ഞാദിമുഖേന ദേസനപ്പവത്തിയം അപുബ്ബവസേനേവ ഗതോ സിയാ മണ്ഡലഭാവേന സമ്ബന്ധോ, ന തഥാ പാഠോ പവത്തോതി ആഹ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധ…പേ… സമ്ബന്ധേനാ’’തി. പച്ഛിമസ്സ പുരിമേന അസമ്ബജ്ഝനമേവ ഹി ഹേട്ഠിമസോധനം. സുദ്ധക്ഖന്ധലാഭമത്തമേവ ഗഹേത്വാതി ‘‘ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ ഖന്ധാതി ഖന്ധസദ്ദേന ലബ്ഭമാനം രൂപാദീഹി അസമ്മിസ്സം ഖന്ധട്ഠമത്തമേവ ഉദ്ദേസവസേന ഗഹേത്വാ. യദിപി ഉദ്ദേസേ ഖന്ധവിസേസനം രൂപാദി ‘‘ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തി സുദ്ധരൂപാദിമത്തമേവ ഗഹിതം, തഥാപി വിസേസരഹിതസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ തത്ഥ സുദ്ധരൂപാദിമത്തതായ അട്ഠത്വാ. ഖന്ധവിസേസനഭാവസങ്ഖാതന്തി യഥാധിഗതം ഖന്ധാനം വിസേസനഭാവേന കഥിതം രുപ്പനാദികം വിസേസനത്ഥം ദസ്സേതും. കേവലമേവ തം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഖന്ധസദ്ദേന സഹ യോജേത്വാ…പേ… വിഭത്തത്താ സുദ്ധക്ഖന്ധവാരോതി വുത്തോതി യോജനാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. പണ്ണത്തിവാരോ

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨൬. ഏവം വുത്തന്തി ഏവം ദ്വാരാലമ്ബനേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മവിഭാഗവസേന വുത്തം. പിയസഭാവം പിയജാതികം ‘‘കഥം രൂപേന ഖോ, ആവുസോ’’തിആദീസു വിയ പിയസഭാവട്ഠേന രൂപം, ന രുപ്പനട്ഠേനാതി വുത്തം ‘‘പിയരൂപം…പേ… രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തി. രുപ്പനട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധപരിയാപന്നമ്പി ചക്ഖാദി പിയസഭാവമത്തവചനിച്ഛാവസേന പിയരൂപമേവ അനുപ്പവിസതി, ന രൂപക്ഖന്ധന്തി ആഹ ‘‘പിയസഭാവ…പേ… ന രൂപക്ഖന്ധോതി വുത്ത’’ന്തി. ‘‘യോ പന യത്ഥ വിസേസോ’’തി വുത്തോ വിസേസസദ്ദോ നാനുവത്തതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വചനസേസോ’’തി. ന ഹി അധികാരതോ ലബ്ഭമാനസ്സ അജ്ഝാഹരണകിച്ചം അത്ഥി. ദിട്ഠിസഞ്ഞാതി വാ പദുദ്ധാരോയം വേദിതബ്ബോ. വിസേസതാ പനസ്സാ ‘‘വിസേസം വണ്ണയിസ്സാമാ’’തി പടിഞ്ഞായ ഏവ പാകടാ. ‘‘അവസേസാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സംയോജനവസേന ജാനാതി അഭിനിവിസതീതി സഞ്ഞാ ദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠി ഏവ സഞ്ഞാ’’തി. ദിട്ഠി ചാതി ച-സദ്ദേന അവസിട്ഠം പപഞ്ചം സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹി ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ’’തി ഏത്ഥ പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൦൧) വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാനാമേന വാ പപഞ്ചാ ഏവ വുത്താ’’തി.

൨൮. ‘‘ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തി ഏതസ്മിം അനുലോമേ യഥാ സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം ലബ്ഭതി, ന ഏവം ‘‘ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോ’’തി പടിലോമേ, ഇധ പന പടിവചനേന വിസ്സജ്ജനന്തി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവേ വേദനാക്ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവോ’’തി ആഹ. തേന സത്താപടിസേധേ അയം ന-കാരോതി ദസ്സേതി. സദ്ദഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സദ്ദനിബന്ധനത്താ പഞ്ഞത്തിയാ സദ്ദസഭാഗതം വാ സന്ധായ കതം. പണ്ണത്തിസോധനഞ്ഹേതം. തേനാഹ ‘‘പണ്ണത്തിസോധനമത്തമേവ കരോതീ’’തി. തേന നിദ്ധാരേതബ്ബസ്സ ധമ്മന്തരസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. യതോ വുത്തം ‘‘ന അഞ്ഞധമ്മസബ്ഭാവോ ഏവേത്ഥ പമാണ’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം പാഠന്തരേന സമത്ഥേതി. കാമം കത്ഥചി സതിപി ഖന്ധേ നത്ഥി വേദനാക്ഖന്ധോ, അഖന്ധത്തസഭാവാ പന നത്ഥി വേദനാതി ‘‘ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോതി? ആമന്താ’’തി വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏതം ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനസങ്ഖാതാ’’തിആദി.

൩൯. ‘‘രൂപതോ അഞ്ഞേ’’തി ഏത്ഥ ഭൂതുപാദായ ധമ്മോ വിയ പിയസഭാവോപി രൂപസദ്ദാഭിധേയ്യതാസാമഞ്ഞേന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരാ വേദനാദയോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി. അപ്പവത്തിമത്തമേവാതി ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ അഭാവേ രൂപസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവോതി പണ്ണത്തിസോധനമത്തതംയേവ സന്ധായ വദതി, തഥാ ചാഹ ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി – യഥാ ചക്ഖുതോ അഞ്ഞസ്സ സബ്ബസ്സപി സഭാവധമ്മസ്സ ആയതനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ തദുഭയവിനിമുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥീതി കേവലം പഞ്ഞത്തിസോധനത്ഥം തമേവ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുഞ്ച ആയതനേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ ചക്ഖു ന ച ആയതന’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധാപി തദത്ഥമേവ ഉഭയവിനിമുത്തസ്സ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘രൂപഞ്ച ഖന്ധേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ രൂപം ന ച ഖന്ധാ’’തി വുത്തന്തി. വിസമോപഞ്ഞാസോ. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച ആയതനേ ച ഠപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ ഹി അവസേസഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹമാനം കിഞ്ചി നത്ഥീതി സക്കാ വത്തും ആയതനവിനിമുത്തസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അഭാവാ. തേനാഹ ‘‘യദി സിയാ’’തി. ‘‘രൂപഞ്ച ഖന്ധേ ച ഠപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ പന ന തഥാ സക്കാ വത്തും ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. യദി പന താദിസം ഖന്ധഗതം ധമ്മജാതം നത്ഥീതി ഏവമിദം വുത്തം സിയാ, ഏവം സതി യുത്തമേതം സിയാ. തഥാ ഹി ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിനാ പഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണമേവ ഉദ്ധരീയതി. തണ്ഹാവത്ഥു ച ന സിയാ അവസേസഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹമാനന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഖന്ധോ ച സിയാതി യോജനാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൫൦-൨൦൫. മിസ്സകകാലഭേദേസു യമകേസു പദാനം ഭിന്നകാലത്താ സിയാ അത്ഥവിസേസോതി ആഹ ‘‘അമിസ്സകകാലഭേദേസു വാരേസു അത്ഥവിസേസാഭാവതോ’’തി. ഇദാനി തമേവത്ഥം ‘‘പുരിമസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തേനാതി അത്ഥവിസേസാഭാവേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പവത്തിവാരപാഠേ, ഏതിസ്സം വാ പവത്തിവാരവണ്ണനായം. ഛ ഏവ വുത്താ, ന നവാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അതീതേനാ’’തിആദി. ഏതേ പന തയോതി അത്തനാ വിസും അനന്തരം ദസ്സിതേ സന്ധായാഹ. യഥാദസ്സിതാതി അട്ഠകഥായം നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സിതബ്ബാകാരാ പച്ചുപ്പന്നേനാതീതാദയോ യേ പാളിയം ഉജുകമേവ ആഗതാ. ‘‘ന വിസും വിജ്ജന്തീ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഹീ’’തിആദിനാ പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ പടിലോമപുച്ഛാഹീതി ‘‘യസ്സ വാ പന വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവമാദികാഹി പഠമപദേ വുത്തസ്സ പടിലോമവസേന പവത്താഹി. തേനേവാതി നയതോ യോജേതും സക്കുണേയ്യത്താ ഏവ. മിസ്സകകാലഭേദേസു ചാതി ന കേവലം അമിസ്സകകാലഭേദേസുയേവ, അഥ ഖോ മിസ്സകകാലഭേദേസു ചാതി അത്ഥോ. ന യോജനാസുകരതായ ഏവ പുരിമേ അയോജനാ, അഥ ഖോ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അമിസ്സക…പേ… വുത്താനീ’’തി.

യേന കാരണേനാതി യേന ഏകപദദ്വയസങ്ഗഹിതാനം ഖന്ധാനം ഉപ്പാദസ്സ നിരോധസ്സ ലാഭസങ്ഖാതേന കാരണേന. യഥാക്കമം പുരേപഞ്ഹോ പച്ഛാപഞ്ഹോതി ച നാമം വുത്തം. ച-സദ്ദേന പുരേപച്ഛാപഞ്ഹോതി ച നാമം വുത്തന്തി നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ പന ‘‘ഏകപദദ്വയസങ്ഗഹിതാന’’ന്തി ഇദം ഏകജ്ഝം കത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തമേവത്ഥമ്പി വിവരതി ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ യസ്സാതി യസ്സ പഞ്ഹസ്സ. ‘‘പഞ്ഹോ’’തി ചേത്ഥ പുച്ഛനവസേന പവത്തം വചനം വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘പരിപൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബത്ഥസങ്ഗണ്ഹനതോ’’തി. തം സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം തംവിസ്സജ്ജനം, തം വാ യഥാവുത്തം വിസ്സജ്ജനം ഏതസ്സാതി തംവിസ്സജ്ജനോ, തസ്സ തംവിസ്സജ്ജനസ്സ. പുരിമകോട്ഠാസേനാതി പുരിമേന ഉദ്ദേസപദേന. തേന ഹി വിസ്സജ്ജനപദസ്സ സമാനത്ഥതാ ഇധ സദിസത്ഥതാ. ഏകേന പദേനാതി ഏകേന പധാനാപ്പധാനേന യമകപദേന, ന പഠമപദേനേവാതി അത്ഥോ. ഉപ്പാദനിരോധലാഭസാമഞ്ഞമത്തേനാതി ഉപ്പാദസ്സ വാ നിരോധസ്സ വാ ലബ്ഭമാനതായ സമാനതാമത്തേന. സന്നിട്ഠാനപദ…പേ… യുത്തന്തി ഇദം അട്ഠകഥായം ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ പുരേപഞ്ഹസ്സ ദസ്സിതത്താ വുത്തം. യദിപി തത്ഥ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിസ്സജ്ജിതത്താ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ ലബ്ഭതീതി വുത്തം, യോ പന സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ അനുപ്പാദോ പാളിയം അനുഞ്ഞാതരൂപേന ഠിതോ, തസ്സ വസേന പുരേപഞ്ഹോ യുത്തോതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി പുരിമകോട്ഠാസേന സദിസത്ഥതാ ഹോതി.

‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ രൂപക്ഖന്ധസ്സ അനുപ്പന്നപുബ്ബതാപടിക്ഖേപമുഖേന ഇതരസ്സ പടിക്ഖിപീയതീതി രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ യഥാവുത്തപടിക്ഖേപോ പധാനഭാവേന വുത്തോ. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസൂതി ആഹ ‘‘സന്നിട്ഠാനത്ഥസ്സേവ പടിക്ഖിപനം പടിക്ഖേപോ’’തി. ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ പന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദലക്ഖണം കത്വാ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ പുച്ഛീയതീതി സോ ഏവ ‘‘നോ’’തി പടിസേധീയതി. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസൂതി വുത്തം ‘‘സംസയത്ഥനിവാരണം പടിസേധോ’’തി. ‘‘ന-കാരവിരഹിത’’ന്തി ഏതേന പടിസേധസ്സ പടിസേധിതമാഹ. യദി ഏവം പാളിഗതിപടിസേധവിസ്സജ്ജനാനം കോ വിസേസോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ ഉപ്പത്തീ’’തിആദി.

തദേകദേസപക്ഖേപവസേനാതി തേസം ചതുന്നം പഞ്ഹാനം പഞ്ചന്നഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനം ഏകദേസസ്സ പക്ഖിപനവസേന. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പഠമേ ഠാനേ പരിപുണ്ണപഞ്ഹസ്സ പുരിമകോട്ഠാസേ സരൂപദസ്സനേനാ’’തിആദി. യോ പനേത്ഥ പഞ്ഹേസു വിസ്സജ്ജനേസു ച സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖേപം ലഭതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പരിപുണ്ണപഞ്ഹോ ഏവാ’’തിആദി വുത്തം. പാളിവവത്ഥാനദസ്സനാദിതോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പുച്ഛാവിഭങ്ഗോ വിസ്സജ്ജനാഠാനാനി ഏകസ്മിം പഞ്ഹേ യോജനാനയോതി ഇമേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

സുദ്ധാവാസാനന്തിആദി പാളിയാ പദം ഉദ്ധരിത്വാ അത്ഥദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഇമസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഹോതി ‘‘സുദ്ധാവാസാനം തേസം തത്ഥാ’’തി. തത്ഥ ഏകഭൂമിയം ദുതിയാ ഉപപത്തി നത്ഥീതി ഏകിസ്സാ ഭൂമിയാ ഏകസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ദുതിയവാരം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. തതിയവാരാദീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സ്വായമത്ഥോ യഥാ ഞാപിതോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പടിസന്ധിതോ പഭുതി ഹി…പേ… പവത്താ’’തി വുത്തം. തേന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേനായം ദേസനാ പവത്താതി ദസ്സേതി. ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നം കമ്മജസന്താനം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ വസേന ഉപ്പാദനിരോധേസു വുച്ചമാനേസു അകമ്മജേസു കുസലാദീസു കഥന്തി ചോദനായം തേപി ഇധ തംനിസ്സിതാ ഏവ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മിഞ്ഹി…പേ… ദസ്സിതാ’’തി. തേനേവാതി കമ്മജസന്താനേനേവ. തസ്മാതി ഏകകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ വിപാകസന്താനസ്സ ഏകത്തേന ഗഹിതത്താ. തസ്സാതി കമ്മജസന്താനസ്സ. പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു യഥാ പച്ചേകം ‘‘ഏകിസ്സാ ഭൂമിയാ ദുതിയാ ഉപപത്തി നത്ഥീ’’തി യഥാവുത്തപാളിയാ വിഞ്ഞായതി, ഏവം ‘‘സുദ്ധാവാസാന’’ന്തി അവിസേസവചനതോ സകലേപി സുദ്ധാവാസേ സാ നത്ഥീതി തായ കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതീതി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ സയമേവ പരിഹരിതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുദ്ധാവാസേസു ഹേട്ഠാഭൂമികസ്സ അസതി ഇന്ദ്രിയപരിപാകേ ഉപരിഭൂമിസമുപ്പത്തി ന സക്കാ പടിസേധേതും ഉദ്ധംസോതവചനതോ. ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതഞ്ചാതി ഹി ഉദ്ധംസോതോ. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധംസോതപാളിസബ്ഭാവാ’’തി. സംസന്ദേതബ്ബാതി യഥാ ന വിരുജ്ഝന്തി, ഏവം നേതബ്ബാ. തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം.

ഏതേന സന്നിട്ഠാനേനാതി അങ്കിതോകാസഭാവിരൂപുപ്പാദസന്നിസ്സയേന നിച്ഛയേന. വിസേസിതാ തഥാഭാവിരൂപഭാവിനോ. അസഞ്ഞസത്താപീതി ന കേവലം പഞ്ചവോകാരാ ഏവ, അഥ ഖോ അസഞ്ഞസത്താപി. തേ ഏവ അസഞ്ഞസത്തേ ഏവ ഗഹേത്വാ പുരിമകോട്ഠാസേതി അധിപ്പായോ. തേന യേ സന്നിട്ഠാനേന വജ്ജിതാതി തേന യഥാവുത്തസന്നിട്ഠാനേന യേ വിരഹിതാ, തേ തഥാ ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ഇദാനി ‘‘തേ തതോ’’തിആദിനാ ദസ്സേതി. തതോതി അസഞ്ഞാഭവതോ. പച്ഛിമഭവികാനന്തി ഏത്ഥ പച്ഛിമഭവം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘കിം പഞ്ചവോകാരാദീ’’തിആദി വുത്തം. അപച്ഛിമഭവികാനമ്പി അരൂപാനം അരൂപഭവേ യഥാ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പാദി, ഏവം തത്ഥ പച്ഛിമഭവികാനം വേദനാക്ഖന്ധോപീതി ആഹ ‘‘ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന സങ്ഗഹിതത്താ’’തി. തേനാഹ ‘‘തേസം…പേ… ആഹാ’’തി. തത്ഥ തേസന്തി പച്ഛിമഭവികാനം. തത്ഥാതി അരൂപഭവേ. ഇതരാനുപ്പത്തിഭാവഞ്ചാതി ഇതരസ്സ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ അനുപ്പജ്ജനസബ്ഭാവമ്പി. സപ്പടിസന്ധികാനമ്പി സുദ്ധാവാസാനം ഖന്ധഭേദസ്സ പരിനിബ്ബാനപരിയായോ ഓളാരികദോസപ്പഹാനതോ കിലേസൂപസമസാമഞ്ഞേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

സബ്ബേസഞ്ഹി തേസന്തി തംതംഭൂമിയം ഠിതാനം സബ്ബേസം സുദ്ധാവാസാനം. യഥാ പനാതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. അനന്താ ലോകധാതുയോതി ഇദം ഓകാസസ്സ പരിച്ഛേദാഭാവംയേവ ദസ്സേതും വുത്തം. പുഗ്ഗലവസേന സമാനാധാരതായ സമാനകാലത്തേന അസമ്ഭവന്തോ ഓകാസവസേന പന സമ്ഭവന്തോ സംകിണ്ണാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സംകിണ്ണതാ ഹോതീ’’തി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൨൦൬-൨൦൮. തസ്സാപീതി പുഗ്ഗലോകാസവാരസ്സപി. ഓകാസേ പുഗ്ഗലസ്സേവാതി യഥാഗഹിതേ ഓകാസേ യോ പുഗ്ഗലോ, തസ്സേവ ഓകാസവിസിട്ഠപുഗ്ഗലസ്സേവാതി അത്ഥോ. യഥാ പന പുഗ്ഗലവാരേ ലബ്ഭമാനേ പുഗ്ഗലോകാസവാരോപി ലബ്ഭതി, ഏവം ഓകാസവാരോപി ലബ്ഭേയ്യാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഓകാസവാരോപി ചാ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ വുച്ചമാനോപി ഓകാസോ പുഗ്ഗലസ്സ വിസേസഭാവേനേവ വുച്ചേയ്യ, ന വിസും, തസ്മാ.

അഞ്ഞഥാതി പവത്തിവാരേ വിയ ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നം കമ്മജസന്താനം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ ഉപ്പാദനിരോധവസേന പരിഞ്ഞാവചനേ. ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’’തി സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതത്ഥാഭാവദസ്സനമുഖേന ഇതരസ്സപി അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘രുപക്ഖന്ധപരിജാനനസ്സ അഭാവാ’’തി വുത്തം. ‘‘ആമന്താ’’തി ച കതം, തസ്മാ പവത്തേ ചിത്തക്ഖണവസേനേവേത്ഥ തയോ അദ്ധോ ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അരഹന്തഞ്ചാ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം ‘‘രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനന്തി വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിത്ഥാ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി യഥാക്കമം സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ’’തി പന പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. അഗ്ഗമഗ്ഗ…പേ… നത്ഥീതി ഇമിനാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സേവ പരിഞ്ഞാമത്ഥകപ്പത്തിയാ പരിഞ്ഞാകിച്ചം സാതിസയം, തദഭാവാ ന ഇതരേസന്തി ദസ്സേതി. യതോ തസ്സേവ വജിരൂപമതാ വുത്താ, സേസാനഞ്ച വിജ്ജൂപമതാ. തേനാതി തേന യഥാവുത്തേന വചനേന. തദവസേസസബ്ബപുഗ്ഗലേതി തതോ അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിതോ അവസേസസബ്ബപുഗ്ഗലേ. ഇമം പന യഥാവുത്തദോസം പരിഹരന്താ ‘‘പുഥുജ്ജനാദയോ സന്ധായാ’’തി വദന്തി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖന്ധയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ആയതനയമകം

൧. പണ്ണത്തിവാരോ

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧-൯. വുത്തനയേനാതി ‘‘അവയവപദേഹി വുത്തോ ഏകദേസോ സകലോ വാ സമുദായപദാനം അത്ഥോ, സമുദായപദേഹി പന വുത്തോ ഏകന്തേന അവയവപദാനം അത്ഥോ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ഏതേന യഥാവുത്തഅത്ഥവണ്ണനാനയദസ്സനതായ സബ്ബപണ്ണത്തിവാരാദീസു യഥാരഹം അത്ഥോ നേതബ്ബോതി ദസ്സേതി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧൦-൧൭. വായനം സവിസയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തനം, തയിദം യഥാ ഗന്ധായതനേ ലബ്ഭതി, ഏവം സീലാദീസുപീതി പാളിയം ‘‘സീലഗന്ധോ’’തിആദി വുത്തം ‘‘സീലാദിയേവ ഗന്ധോ’’തി കത്വാ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സീലഗന്ധോ…പേ… നാമാനീ’’തി. യസ്മാ പന സവിസയബ്യാപനം തത്ഥ പസടഭാവോ പാകടഭാവോ വാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പസാരണട്ഠേന പാകടഭാവട്ഠേന വാ’’തി വുത്തം. അത്തനോ വത്ഥുസ്സ സൂചനം വാ വായനം. ‘‘ദേവകായാ സമാഗതാ (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭), പണ്ണത്തിധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൮) സമൂഹപഞ്ഞത്തീസുപി കായധമ്മസദ്ദാ ആഗതാതി ‘‘സസഭാവ’’ന്തി വിസേസേതി. കായവചനേന…പേ… നത്ഥീതി ഇദം ‘‘ന ധമ്മോ നായതന’’ന്തി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദസ്സ വിനിവത്തവിസേസസബ്ബസഭാവധമ്മവാചകതം സന്ധായ വുത്തം, ന ധമ്മായതനസങ്ഖാതധമ്മവിസേസവാചകതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൮-൨൧. ഏതസ്മിന്തി പവത്തിവാരേ. പുച്ഛാമത്തലാഭേനാതി മോഘപുച്ഛാഭാവമാഹ. ഏകേകന്തി ‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സദ്ദായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദികം ഏകേകം. പഞ്ചാതി ‘‘യസ്സ സദ്ദായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഗന്ധായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീനി പഞ്ച. പുച്ഛാമത്തലാഭേന സങ്ഗഹം അനുജാനന്തോ ‘‘വിസ്സജ്ജനവസേന ഹാപേതബ്ബാനീ’’തി ആഹ. ‘‘വക്ഖതി ഹീ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം അട്ഠകഥായ സമത്ഥേതി.

സദിസവിസ്സജ്ജനന്തി സാമഞ്ഞവചനം വിസേസനിവിട്ഠമേവ ഹോതീതി തം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുഗ്ഗലവാരമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വത്വാ തസ്സാ പന സദിസവിസ്സജ്ജനതായ അബ്യാപിതത്താ യത്ഥ സദിസം, തത്ഥാപി വിസ്സജ്ജിതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓകാസവാരേ പന…പേ… വിസ്സജ്ജിത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ തന്തി ദുതിയം. പുഗ്ഗലവാരേപീതി യത്ഥ സദിസം വിസ്സജ്ജനം, തത്ഥ പുഗ്ഗലവാരേപി വിസ്സജ്ജിതം, പഗേവ ഓകാസവാരേതി അധിപ്പായോ. വിരത്തകാമകമ്മനിബ്ബത്തസ്സാതി ഭാവനാബലേന വിരത്തോ കാമോ ഏതേനാതി വിരത്തകാമം, രൂപാവചരകമ്മം, തതോ നിബ്ബത്തസ്സ. പടിസന്ധി ഏവ ബീജം പടിസന്ധിബീജം, തസ്സ. ‘‘ഏവംസഭാവത്താ’’തി ഏതേന ഏകന്തതോ കാമതണ്ഹാനിദാനകമ്മഹേതുകാനി ഘാനാദീനീതി ദസ്സേതി. ഗന്ധാദയോ ച ന സന്തീതി സബ്ബേന സബ്ബം തേസമ്പി അഭാവം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

‘‘സച്ച’’ന്തി യഥാവുത്തവസേന ഗഹേതബ്ബം ചോദകേന വുത്തമത്ഥം സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുന യേനാധിപ്പായേന താനി യമകാനി സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – തത്ഥ ചക്ഖായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേന ‘‘സചക്ഖുകാനം അഘാനകാനം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ നയേന ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി യഥാ സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, തഥാ ഇധ ഘാനായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേന താനി ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി ‘‘യസ്സ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ജിവ്ഹായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ നയേന സദിസവിസ്സജ്ജനാനീതി. ഏവമേത്ഥ ഉഭയേസം വിസും അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസവിസ്സജ്ജനതായ ഇദം വുത്തം, ന ഏകജ്ഝം അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസവിസ്സജ്ജനതായ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥേവ സദിസവിസ്സജ്ജനതാ പാളിഅനാരുള്ഹതായ കാരണ’’ന്തി. ഏവഞ്ച സതി ചക്ഖായതനമൂലഗ്ഗഹണം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘നിദസ്സനഭാവേനാ’’തിആദി. തത്ഥ നിദസ്സനഭാവേനാതി നിദസ്സനഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസവിസ്സജ്ജനതാസങ്ഖാതേന നിദസ്സനഭാവേനേവ, ന പന തേസം നിദസ്സിതബ്ബേഹി സബ്ബഥാ സദിസവിസ്സജ്ജനതായാതി അധിപ്പായോ. ‘‘യേഭുയ്യതായാ’’തി വുത്തം യേഭുയ്യതം ദസ്സേതും ‘‘തേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവന്തി ഇമിനാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന യഥാവുത്തവചനസ്സേവ വിസ്സജ്ജനഭാവാനുജാനനം കത്തബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ആകഡ്ഢതി. സാതി ദുതിയപുച്ഛാ. ഘാനായതനയമകേനാതി ചക്ഖായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേനേവ. തംസേസാനീതി തേന ഘാനായതനമൂലകകായായതനയമകേന സദ്ധിം സേസാനി. സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ അനാരുള്ഹാനീതി ഏത്ഥ ‘‘അനാരുള്ഹാനീ’’തി ഏത്തകമേവ തഥാ-സദ്ദേന അനുകഡ്ഢീയതി, ന ‘‘സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാതി…പേ… സമഞ്ഞേനാ’’തി വത്വാ ഇദാനി ‘‘കാരണസാമഞ്ഞേനാ’’തി വുത്തസ്സ സദിസവിസ്സജ്ജനത്തസ്സ തത്ഥ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഘാനജിവ്ഹാകായായതനാനം പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഗബ്ഭസേയ്യകേസു പവത്തമാനാനന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘സഹചാരിതായാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, തഥാ ‘‘ഗബ്ഭസേയ്യകേസു ച പവത്തമാനാന’’ന്തി. ഇതരാനി ഘാനായതനമൂലകാനി ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി ദ്വേ ന വിസ്സജ്ജീയന്തി, ഘാനായതനമൂലകേസു ച യമകേസു വിസ്സജ്ജിതേസു ഇതരദ്വയമൂലകാനി ജിവ്ഹാകായായതനമൂലകാനി ന വിസ്സജ്ജീയന്തി അവിസേസത്താ അപ്പവിസേസത്താ ചാതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ കായായതനയമകേ ദുതിയപുച്ഛാവസേന അപ്പവിസേസോ, ഇതരവസേന അവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. രൂപായതനമനായതനേഹി സദ്ധിന്തി ഇദം രൂപായതനമൂലകമനായതനവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘രൂപായതന…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘രൂപായതനമൂലകേസു ഹീ’’തിആദി. യമകാനന്തി രൂപായതനമൂലകഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനയമകാനം. ദുതിയപുച്ഛാനന്തി യഥാവുത്തയമകാനംയേവ ദുതിയപുച്ഛാനം. വുത്തനയേനാതി ‘‘സരൂപകാനം അചിത്തകാന’’ന്തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ആദിപുച്ഛാനന്തി തേസംയേവ യമകാനം പഠമപുച്ഛാനം.

ഹേട്ഠിമേഹീതി ഇദം അവിസേസവചനമ്പി യേസു സദിസവിസ്സജ്ജനതാ സമ്ഭവതി, തദപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘ഗന്ധരസ…പേ… അത്ഥോ’’തി. ഉദ്ദിട്ഠധമ്മേസു ഉദ്ദേസാനുരൂപം ലബ്ഭമാനവിസേസകഥനം വിസ്സജ്ജനം, യോ തത്ഥ ന സബ്ബേന സബ്ബം ഉദ്ദേസാനുരൂപഗുണേന ഉപലബ്ഭതി, തസ്സ അകഥനമ്പി അത്ഥതോ വിസ്സജ്ജനമേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവിസ്സജ്ജനേനേവ അലബ്ഭമാനതാദസ്സനേന വിസ്സജ്ജിതാനി നാമ ഹോന്തീ’’തി.

ചക്ഖുവികലസോതവികലാ വിയ ചക്ഖുസോതവികലോപി ലബ്ഭതീതി സോ പന അട്ഠകഥായം പി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജച്ചന്ധമ്പി…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. പരിപുണ്ണായതനമേവ ഓപപാതികം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോതി തസ്സ ഠാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തമേവാതി അത്ഥോ’’തി വത്വാ തേന പരിപുണ്ണായതനസ്സ തത്ഥ അനിയതത്താ അപരിപുണ്ണായതനസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേന ജച്ചന്ധബധിരമ്പി സന്ധായ വുത്തതാ ന നിവാരിതാ ഹോതീ’’തി ആഹ.

൨൨-൨൫൪. തസ്മിം പുഗ്ഗലസ്സ അനാമട്ഠത്താതി കസ്മാ വുത്തം, യാവതാ ‘‘രൂപീബ്രഹ്മലോകം പുച്ഛതീ’’തി ഇമിനാപി ഓകാസോയേവ ആമട്ഠോതി. ‘‘ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞായ കാരണവിഭാവനാധിപ്പായേനേവ ‘‘കസ്മാ പടിഞ്ഞാത’’ന്തി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ തം കാരണം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘നനൂ’’തിആദിമാഹ. ഗബ്ഭസേയ്യകഭാവം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി പച്ഛിമഭവികം സന്ധായാഹ. തദവത്ഥസ്സാതി പച്ഛിമഭവാവത്ഥസ്സ. ഭവിസ്സന്തസ്സാതി ഭാവിനോ. പടിഞ്ഞാതബ്ബത്താതി ‘‘ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പടിഞ്ഞാതബ്ബത്താ.

അഥ കസ്മാതി ഏത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യദി ‘‘യസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുച്ഛായം വുത്തേന വിധിനാ പടിഞ്ഞാതബ്ബം, അഥ കസ്മാ അഥ കേന കാരണേന പടിലോമേ ‘‘യസ്സ വാ പന രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞാതം, നനു ഇദം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധന്തി? നനൂതിആദിനാപി ചോദകോ തമേവ വിരോധം വിഭാവേതി. നോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ഏവാതി അത്ഥോ. ‘‘തസ്മിം ഭവേ’’തിആദി തസ്സ പരിഹാരോ. തത്ഥ തസ്മിം ഭവേതി യസ്മിം ഭവേ ‘‘രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വുത്തം പവത്തമാനത്താ, തസ്മിം ഭവേ. അനാഗതഭാവേന അവചനതോതി ഭാവീഭാവേന അവത്തബ്ബതോ ആരദ്ധുപ്പാദഭാവേന പവത്തമാനത്താതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ഭവന്തരേ ഹീ’’തിആദി. ന പന വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ പാഠന്തരേന യഥാവുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതി.

യസ്മിം അത്തഭാവേ യേഹി ആയതനേഹി ഭവിതബ്ബം, തംതംആയതനനിബ്ബത്തകകമ്മേന അവസ്സംഭാവീആയതനസ്സ സത്തസ്സ, സന്താനസ്സ വാ, ‘‘യസ്സ വാ പന രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ, യസ്സ വാ പന രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി ച ഏവം പവത്തം പുച്ഛാദ്വയവിസ്സജ്ജനം ആയതനപടിലാഭസ്സ ജാതിഭാവതോ സുട്ഠു ഉപപന്നം ഭവതി. പച്ഛിമഭവികാദയോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അരൂപേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായനകാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഇദമ്പി വിസ്സജ്ജനം. അഭിനന്ദിതബ്ബത്താതി ‘‘ആമന്താ’’തി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബത്താ.

യം പന അഘാനകാനം കാമാവചരം ഉപപജ്ജന്താനന്തി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യസ്സ വിപാകോ ഘാനായതനുപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി, തം ഘാനായതനാനിബ്ബത്തകകമ്മന്തി വുത്തം. കഥം പനീദിസം കമ്മം അത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യസ്സ യത്ഥാ’’തിആദി. ഏവമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകോ ഏവ ഇധ അഘാനകോതി അധിപ്പേതോതി കഥമിദം വിഞ്ഞായതീതി ചോദനായ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിം വത്വാ തമത്ഥം സാധേതും ‘‘ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. അവചനത്തമ്പി ഹി യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മേ പടിക്ഖേപോയേവാതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം ആയതനയമകേ. യഥാദസ്സിതാസൂതി ‘‘യസ്സ വാ പന സോതായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജതി, യസ്സ യത്ഥ ഘാനായതനം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ തത്ഥ രൂപായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച ദസ്സിതപ്പകാരാസു പുച്ഛാസു. ആമന്താതി വുത്തന്തി അഥ കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതീതി യോജനാ. ഏതാസു പുച്ഛാസു കസ്മാ പടിവചനേന വിസ്സജ്ജനം ന കതന്തി അധിപ്പായോ. സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതത്ഥസ്സാതി ‘‘യസ്സ വാ പന സോതായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, യസ്സ യത്ഥ ഘാനായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച ഏവമാദികേന സന്നിട്ഠാനപദേന ഗഹിതസ്സ അത്ഥസ്സ. ഏകദേസേ സംസയത്ഥസ്സ സമ്ഭവേനാതി ഏകദേസേ സംസയിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ സമ്ഭവേന സന്നിട്ഠാനത്ഥപടിയോഗഭൂതസംസയത്ഥസ്സ പടിവചനസ്സ അകരണതോ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനവിസ്സജ്ജനസ്സ അകത്തബ്ബതോ അത്ഥസ്സ അഭിന്ദിത്വാ ഏകജ്ഝം കത്വാ അവത്തബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘ഭിന്ദിതബ്ബേഹി ന പടിവചനവിസ്സജ്ജനം ഹോതീ’’തി.

യദി സിയാതി ഭിന്ദിത്വാ വത്തബ്ബേപി അത്ഥേ യദി പടിവചനവിസ്സജ്ജനം സിയാ, പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനമേവ ന സിയാ അനോകാസഭാവതോ ഭിന്ദിതബ്ബതോ ചാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘പഞ്ചവോകാരേ പരിനിബ്ബന്താനം, അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാനം, യേ ച അരൂപം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ചവന്താനം തേസം സോതായതനഞ്ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ചക്ഖായതനഞ്ച നുപ്പജ്ജതീ’’തി ച, തഥാ ‘‘രൂപാവചരേ പരിനിബ്ബന്താനം, അരൂപാനം തേസം തത്ഥ ഘാനായതനഞ്ച ന നിരുജ്ഝതി, രൂപായതനഞ്ച ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച തത്ഥ വിഭാഗവസേന പവത്തോ പാഠസേസോ. അഥ കസ്മാതി യദി അഭിന്ദിതബ്ബേ പടിവചനവിസ്സജ്ജനം, ന ഭിന്ദിതബ്ബേ, ഏവം സന്തേ ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തി ഇമിനാ പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സോമനസ്സപടിസന്ധി നത്ഥീതി കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതി, ഭിന്ദിതബ്ബേ ന പടിവചനവിസ്സജ്ജനം ഹോതീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബന്തി? തം ന, അഞ്ഞായ പാളിയാ തദത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമധാതുയാ’’തിആദിമാഹ.

‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതി, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി, നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി തസ്സേവ ചിത്തസ്സ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ യഥാ വുത്തോ, ഏവം തസ്സേവ കമ്മജസന്താനസ്സ നിരോധോ തസ്സ ഉപ്പാദേ അനാഗതഭാവേന വത്തബ്ബോ. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘ഏകചിത്തസ്സ നാമ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന വുച്ചതി, കിമങ്ഗം പന ഏകസന്താനസ്സാ’’തി. സബ്ബത്ഥ സബ്ബസ്മിം അനാഗതവാരേ. ഉപപജ്ജന്താനം ഏവ വസേന സോ നിരോധോ തഥാ അനാഗതഭാവേന വുത്തോ, കസ്മാ പനേത്ഥ നിരോധോ ഉപപന്നാനം വസേന ന വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പന്നാനം പനാ’’തിആദി. തസ്സേവ യഥാപവത്തസ്സ കമ്മജസന്താനസ്സ ഏവ. തസ്മാതി യസ്മാ ഉപ്പാദക്ഖണതോ ഉദ്ധം നിരോധോ ആരദ്ധോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ. ഭേദേ സതിപി കാലഭേദാമസനസ്സ കാരണേ സതിപി. അനാഗതകാലാമസനവസേനേവ നിരോധസ്സേവ വസേന വിസ്സജ്ജനദ്വയം ഉപപന്നമേവ യുത്തമേവ ഹോതീതി. അഞ്ഞേസം വസേന നിരോധസ്സേവ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ ‘‘അരഹത’’ന്തി വുത്തം.

യദി ഉപപത്തിഅനന്തരം നിരോധോ ആരദ്ധോ നാമ ഹോതി, അഥ കസ്മാ ചുതിയാ നിരോധവചനന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തന്നിട്ഠാനഭാവതോ പന ചുതിയാ നിരോധവചന’’ന്തി. തന്നിട്ഠാനഭാവതോതി തസ്സ സന്താനസ്സ നിട്ഠാനഭാവതോ. പവത്തേതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടകരണം. തത്ഥ തസ്സാതി സന്താനസ്സ. വക്ഖതീതിആദിപി പവത്തേ നിരോധം അനാദിയിത്വാ ചുതിനിരോധസ്സേവ ഗഹിതതായ കാരണവചനം. തേനാതി തേന യഥാവുത്തേന പാഠന്തരവചനേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തിആദികേ ആയതനയമകേ. യദി പവത്തേ നിരുദ്ധസ്സപി ചുതിയാ ഏവ നിരോധോ ഇച്ഛിതോ, ‘‘സചക്ഖുകാന’’ന്തിആദി കഥന്തി ആഹ ‘‘സചക്ഖുകാനന്തിആദീസു ച പടിലദ്ധചക്ഖുകാനന്തിആദിനാ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീ’’തി. തേതി അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാ. അചക്ഖുകവചനഞ്ച സാവസേസന്തി യോജനാ.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആയതനയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ധാതുയമകം

൧-൧൯. സദ്ദധാതുസമ്ബന്ധാനന്തി ഇദം യാനി ചക്ഖുധാതാദിമൂലകേസു സദ്ദയമകാനി, സബ്ബാനി ച സദ്ദധാതുമൂലകാനി, താനി സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി താനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദിസമ്ബന്ധാനി വിയ ചുതിപടിസന്ധിവസേന ലബ്ഭന്തി, ഏതേനേവ ആയതനയമകേപി പവത്തിവാരേ സദ്ദധാതുസമ്ബന്ധാനം യമകാനം അലബ്ഭമാനതാ ച വേദിതബ്ബാ.

ധാതുയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സച്ചയമകം

൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൦-൨൬. സോതി ദുക്ഖസദ്ദോ. അഞ്ഞത്ഥാതി സങ്ഖാരദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖദുക്ഖാധിട്ഠാനേസു. അഞ്ഞനിരപേക്ഖോതി സങ്ഖാരാദിപദന്തരാനപേക്ഖോ. തേനാതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖദുക്ഖപദഗ്ഗഹണതോ. തസ്മിം ദുക്ഖദുക്ഖേ വിസയഭൂതേ. ഏസ ദുക്ഖസദ്ദോ ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ പഠമോ ദുക്ഖസദ്ദോ. തഞ്ച ദുക്ഖദുക്ഖം. ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖമേവ ദുക്ഖസച്ചന്തി നയിദം അവധാരണം ഇച്ഛിതബ്ബം, ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചമേവാതി പന ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏകന്തേന ദുക്ഖസച്ചമേവാ’’തി. സച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്തേസു സമുദയേസു കോചി ഫലധമ്മേസു നത്ഥീതി സച്ചവിഭങ്ഗേ പഞ്ചധാ വുത്തേസു സമുദയേസു ഏകോപി ഫലസഭാവേസു നത്ഥി, ഫലസഭാവോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ഫലധമ്മോ നത്ഥീ’’തി ച പാഠോ. മഗ്ഗസദ്ദോ ച ഫലങ്ഗേസൂതി സാമഞ്ഞഫലങ്ഗേസു സമ്മാദിട്ഠിആദീസു ‘‘മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൪൯൨, ൪൯൫) ആഗതോ മഗ്ഗസദ്ദോ മഗ്ഗഫലത്താ പവത്തതി കാരണൂപചാരേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന മഗ്ഗകിച്ചസബ്ഭാവാ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ സച്ചദേസനായ പഭവാദിസഭാവാ ഏവ ധമ്മാ സമുദയാദിപരിയായേന വുത്താ, ന അപ്പഭവാദിസഭാവാ, തസ്മാ. ഏത്ഥ ച തേഭൂമകധമ്മാനം യഥാരഹം ദുക്ഖസമുദയസച്ചന്തോഗധത്താ അസച്ചസഭാവേ സഭാവധമ്മേ ച ഉദ്ധരന്തോ ഫലധമ്മേ ഏവ ഉദ്ധരി. നനു ച മഗ്ഗസമ്പയുത്താപി ധമ്മാ അസച്ചസഭാവാതി തേപി ഉദ്ധരിതബ്ബാതി? ന, തേസം മഗ്ഗഗതികത്താ. ‘‘ഫലധമ്മേസൂ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മഗ്ഗഹണേന വാ ഫലസമ്പയുത്തധമ്മാനം വിയ തേസമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

പദസോധനേന…പേ… ഇധ ഗഹിതാതി ഏതേന അസച്ചസഭാവാനം ധമ്മാനം പകരണേന നിവത്തിതതം ആഹ. തേസന്തി ദുക്ഖാദീനം. തബ്ബിസേസനയോഗവിസേസന്തി തേന ദുക്ഖാദിവിസേസനയോഗേന വിസിട്ഠതം. സച്ചവിസേസനഭാവേനേവ ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞേയ്യതാദിഭാവോ സിദ്ധോതി ആഹ ‘‘ഏകന്തസച്ചത്താ’’തി. യഥാ ചേത്ഥാതി യഥാ ഏതസ്മിം സച്ചയമകേ സുദ്ധസച്ചവാരേ സച്ചവിസേസനഭൂതാ ഏവ ദുക്ഖാദയോ ഗഹിതാ. ഏവം ഖന്ധയമകാദീസുപീതി ന സുദ്ധസച്ചവാരേ ഏവ അയം നയോ ദസ്സിതോതി അത്ഥോ. പദസോധനവാരേ തംമൂലചക്കവാരേ ച ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ സമുദായപദാനംയേവ വുത്തത്താ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ‘‘സുദ്ധക്ഖന്ധാദിവാരേസൂ’’തി വുത്തം. തഥാ ചേത്ഥാപി സുദ്ധവാരേ ഏവ അയം നയോ ദസ്സിതോ. യദി സുദ്ധക്ഖന്ധാദിവാരേസു ഖന്ധാദിവിസേസനഭൂതാനമേവ രൂപാദീനം ഗഹണേന ഭവിതബ്ബം, അഥ കസ്മാ ഖന്ധാദിവിസേസനതോ അഞ്ഞേസമ്പി രൂപാദീനം വസേന അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി. പുരിമോ ഏവ അത്ഥോ യുത്തോ, യുത്തിതോ പാഠോവ ബലവാതി.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൨൭-൧൬൪. ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ യാവ ദുക്ഖസമതിക്കമനത്ഥാതി സപ്പദേസം പവത്താപി സാ തദത്ഥാവഹാ ഭവേയ്യാതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അരിയത്താ…പേ… കത്വാ വുത്ത’’ന്തി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘അന്തിമഭവേ ഠിതത്താ’’തി കാരണം വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ഉപപത്തിയാ ദുക്ഖവിചാരത്താ, ന ച സബ്ബേ സുദ്ധാവാസാ അന്തിമഭവികാ ഉദ്ധംസോതവചനതോ. ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉപ്പാദാവത്ഥാ. അവിസേസേന ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നാ ധമ്മാ സമ്ബന്ധീഭാവേനേവ തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബേ ഉപപജ്ജന്താ’’തിആദിം വത്വാ സ്വായമത്ഥോ യസ്മാ നിച്ഛയരൂപേന ഗഹിതോ, നിച്ഛിതസ്സേവ ച അത്ഥസ്സ വിഭാഗദസ്സനേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘തേസ്വേവ…പേ… ഉപപന്നമേവാ’’തി ആഹ. തത്ഥ തേസ്വേവ കേചി ദസ്സീയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകകോട്ഠാസുപ്പത്തിസമങ്ഗിനോതി ദുക്ഖകോട്ഠാസുപ്പത്തിസമങ്ഗിനോ. തേസൂതി സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതേസു. മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീസൂതി മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീനം, അയമേവ വാ പാഠോ.

ഏത്ഥ ചാതിആദിനാ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തിആദിപാളിയാ പിണ്ഡത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥ സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സാതി ഇദം അനാദരേ സാമിവചനം. കത്ഥചി സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സേപി ദുക്ഖസച്ചേ തംരഹിതസ്സ സമുദയസച്ചുപ്പാദരഹിതസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. കേചി പന ‘‘സമുദയസച്ചാവോമിസ്സസ്സാ’’തി പഠന്തി, തേസം ‘‘തംരഹിതസ്സാ’’തി ഇദം പുരിമപദസ്സ അത്ഥവിവരണം വേദിതബ്ബം. തംസഹിതസ്സാതി സമുദയസച്ചുപ്പാദസഹിതസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. തേസന്തി അസഞ്ഞസത്താനം, പവത്തിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ ‘‘പവത്തേ’’തിആദിനാ വുത്തേസു ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു ന ഗഹിതോതി അത്ഥോ. പടിസന്ധിയം പന തേസം ഉപ്പാദസ്സ പഠമകോട്ഠാസേന ഗഹിതതാ ദസ്സിതാ ഏവ. തഥാ നിരോധോ ചാതി യഥാ അസഞ്ഞസത്താനം പടിസന്ധിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഠമകോട്ഠാസേന ഗഹിതോ, പവത്തിയം പന സോ ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി ന ഗഹിതോ, തഥാ തേസം ദുക്ഖസച്ചസ്സ നിരോധോപീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.സച്ചയമക.൮൮) നിരോധവാരേ പാളി പവത്താ. ഏസേവ നയോതി യ്വായം ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ സമുദയസച്ചയമകേ പാളിയാ അത്ഥനയോ വുത്തോ, മഗ്ഗസച്ചയമകേപി ഏസേവ നയോ, ഏവമേവ തത്ഥാപി അത്ഥോ നേതബ്ബോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ പാളി പവത്താ.

ഏവഞ്ച സതീതി ഏവം ഖണവസേന ഓകാസഗ്ഗഹണേ സതീതി യഥാവുത്തമത്ഥം അനനുജാനനവസേന പച്ചാമസതി. ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേതി ഏതസ്സ യമകപദസ്സ വിസ്സജ്ജനേ. ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, അരഹന്താനം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൭൧) പുരിമകോട്ഠാസസ്സ ആഗതത്താ വിരോധോ നത്ഥീതി ‘‘പച്ഛിമകോട്ഠാസേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ന ഉപപത്തിചിത്തുപ്പാദക്ഖണോ ഭാവിനോ സമുദയപച്ചുപ്പാദസ്സ ആധാരോ, അഥ ഖോ കാമാവചരാദിഓകാസോ, തസ്മാ. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഹേസാതി യസ്മാ പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഏസ, തസ്മാ ‘‘തേസം തത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ഓകാസവസേന തത്ഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദി പുഗ്ഗലോകാസവാരേ കാമാവചരാദിഓകാസവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ന ഖണവസേന, അഥ കസ്മാ ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ ഓകാസം അനാമസിത്വാ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനം പവത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ…പേ… സോ ഏവാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥാതി ഓകാസവാരേ. പുഗ്ഗലവിസേസദസ്സനത്ഥന്തി പുഗ്ഗലസങ്ഖാതവിസേസദസ്സനത്ഥം. യത്ഥ തേതി യസ്മിം കാമാവചരാദിഓകാസേ തേ പുഗ്ഗലാ.

കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ ചിത്തജരൂപമേവ അധിപ്പേതം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിത്താതി കാരണം വദതി. അപരേ ‘‘അരൂപേതി ഇമം പുരിമാപേക്ഖമ്പി ഹോതീതി തേന പവത്തം വിസേസേത്വാ അരൂപഭവവസേന അയമത്ഥോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോ’തിആദീസുപി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി വദന്തി. പുഗ്ഗലോ ന ചിത്തം അപേക്ഖിത്വാവ ഗഹിതോതി ഇദം ചിത്തസ്സ അനധികതത്താ വുത്തം. യത്ഥ പന സമുദയസച്ചസ്സ ഉപ്പാദനിച്ഛയോ, തത്ഥേവ തസ്സ അനുപ്പാദനിച്ഛയേനപി ഭവിതബ്ബം ചിത്തേന ച വിനാ പുഗ്ഗലസ്സേവ അനുപലബ്ഭനതോതി ‘‘യസ്സ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ സമുദയസച്ചാധാരം ചിത്തം അത്ഥതോ ഗഹിതമേവാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. അപിച ഇന്ദ്രിയബദ്ധേപി ന സബ്ബോ രൂപുപ്പാദോ ഏകന്തേന ചിത്തുപ്പാദാധീനോതി സക്കാ വത്തും ചിത്തുപ്പത്തിയാ വിനാപി തത്ഥ രൂപുപ്പത്തിദസ്സനതോ, തസ്മാ ചിത്തജരൂപമേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, ന ഇതരം, ഇതരം പന തസ്സ തീസുപി ഖണേസു ഉപ്പജ്ജതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. വിഭജിതബ്ബാ അവിഭത്താ നാമ നത്ഥീതി സിയായം പസങ്ഗോ പഠമവാരേ, ദുതിയവാരേ പന വിഭജനാ ഏവ സാതി നായം പസങ്ഗോ ലബ്ഭതി, പഠമവാരേപി വാ നായം പസങ്ഗോ. കസ്മാ? ഏസാ ഹി യമകസ്സ പകതി, യദിദം യഥാലാഭവസേന യോജനാ.

ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേതി ഏത്ഥ ‘‘പഠമം ഭവങ്ഗം, ദുതിയം ചിത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഭവനികന്തിയാ ആവജ്ജനമ്പി വിപാകപ്പവത്തിതോ വിസദിസത്താ ‘‘ദുതിയ’’ന്തി വത്തും സക്കാ, തതോ പട്ഠായ പുബ്ബേ തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി വത്തബ്ബാതി അപരേ. ഭവനികന്തിയാ പന സഹജാതം പഠമം ചിത്തം ഇധ ദുതിയം ചിത്തന്തി അധിപ്പേതം. തതോ പുബ്ബേ പവത്തം സബ്ബം അബ്യാകതഭാവേന സമാനജാതികത്താ ഏകന്തി കത്വാ തതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജിത്ഥേവാതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേനാ’’തിആദി. തസ്മിന്തി ദുതിയേ ചിത്തേ. തേന സമാനഗതികത്താതി തേന യഥാവുത്തദുതിയചിത്തേന ച തംസമങ്ഗിനോ വാ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച സമുദയസച്ചന്തി വത്തബ്ബഭാവേന സമാനഗതികത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാതി തേന സമാനഗതികതായ ദസ്സിതത്താ ഏവ. യഥാവുത്താതി ദുതിയാകുസലചിത്തതോ പുരിമസബ്ബചിത്തസമങ്ഗിനോ അഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി ഇതരഭാവാഭാവതോ. വുത്തമേവത്ഥം പാഠന്തരേന സമത്ഥേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തേതി ചതുവോകാരാ. വജ്ജേതബ്ബാതി ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി വിസേസനേന നിവത്തേതബ്ബാ. പഞ്ചവോകാരാ വിയ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാതി ദുതിയചിത്തക്ഖണസമങ്ഗിഭാവേന വുത്തപ്പകാരാ യഥാ സുദ്ധാവാസസങ്ഖാതാ പഞ്ചവോകാരാ പുബ്ബേ വുത്താ സന്തി, ഏവം ചതുവോകാരാ പുബ്ബേ വുത്താ ന ഹി സന്തീതി യോജനാ.

‘‘യസ്സ യത്ഥാ’’തി പുഗ്ഗലോകാസാ ആധേയ്യാധാരഭാവേന അപേക്ഖിതാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലോകാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നാ ഗഹിതാ’’തി. കാമാവചരേ…പേ… ഉപപന്നാതി ഏത്ഥ കാമാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ രൂപാവചരം ഉപപന്നാ, രൂപാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ അരൂപാവചരം ഉപപന്നാ, വാ-സദ്ദേന കാമാവചരേ അഭിസമേതാവിനോ അരൂപാവചരം ഉപപന്നാതി ച യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി ഉപപന്നോകാസേ. അഭിസമയോതി ഉപരിമഗ്ഗാഭിസമയോ യാവ ഉപപന്നോ ന ഭവിസ്സതി, താവ തേ തത്ഥ ഉപപന്നപുഗ്ഗലാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ‘‘അഭിസമേതാവീന’’ന്തിആദിനാ വുത്തേ ദുതിയകോട്ഠാസേ ന ഗയ്ഹന്തി പുഗ്ഗലോകാസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ഛിന്നത്താ. യദി ഏവം കിം തേ ഇമസ്മിം യമകേ അസങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യം വുത്തം ‘‘സമാനഗതികാതി വിസും ന ദസ്സിതാ’’തി, തം പാകടതരം കാതും ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഇമിനാ പഠമപദേന ഗഹിതാ സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗുപ്പത്തിരഹേ സമ്പത്തിഭവേ തത്ഥ സുദ്ധാവാസേ യേ അനഭിസമേതാവിനോ, തേസു ദ്വിപ്പകാരേസു സുദ്ധാവാസാ യസ്മിം കാലേ തത്ഥ അനഭിസമേതാവിനോതി ഗഹേതബ്ബാ, തത്ഥ നേസം തഥാ ഗഹേതബ്ബകാലസ്സ വിസേസനത്ഥം ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി വുത്തന്തി.

ഏതേനാതി ഏതേന വചനേന. വോദാനചിത്തം നാമ മഗ്ഗചിത്താനം അനന്തരപച്ചയഭൂതം ചിത്തം, ഇധ പന അഗ്ഗമഗ്ഗചിത്തസ്സ. തതോതി യഥാവുത്തവോദാനചിത്തതോ പുരിമതരചിത്തസമങ്ഗിനോ, അനുലോമഞാണസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗിനോ, അവസിട്ഠവുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാചിത്താദിസമങ്ഗിനോപി. തേനാഹ ‘‘യാവ സബ്ബന്തിമതണ്ഹാസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗീ, താവ ദസ്സിതാ’’തി.

പടിസന്ധിചുതിചിത്താനം ഭങ്ഗുപ്പാദക്ഖണാ പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗുപ്പാദക്ഖണേഹി ദുക്ഖസച്ചാദീനം നുപ്പാദാദീസു സമാനഗതികാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ചുതിചിത്തസ്സപി ഉപ്പാദക്ഖണസ്സ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ. ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസൂതി സമുദയസച്ചസ്സ ഭാവിനോ നിരോധസ്സ അപ്പടിക്ഖേപപടിക്ഖേപവസേന പവത്തേസു പുരിമപച്ഛിമകോട്ഠാസേസു. ന വിസേസിതന്തി യഥാവുത്തേ അപ്പടിക്ഖേപേ ച സതിപി വിസേസേത്വാ ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ താദിസസ്സ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിനോ പുരിമകോട്ഠാസസ്സേവ അഭജനതോ കോട്ഠാസദ്വയസമ്ഭവാഭാവതോതി അത്ഥോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി വുത്തം. കേസഞ്ചി പുഗ്ഗലാനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. ‘‘മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ചാ’’തി വുത്തമഗ്ഗഫലാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘തിണ്ണം ഫലാനം ദ്വിന്നഞ്ച മഗ്ഗാന’’ന്തി ആഹ. താനി പന ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഫലാനി മജ്ഝേ ച ദ്വേ മഗ്ഗാ വേദിതബ്ബാ. നിരന്തരം അനുപ്പാദേത്വാതി പടിപക്ഖധമ്മേഹി അവോകിണ്ണം കത്വാ സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം ഉപ്പാദേന്തേന യാ സാതച്ചകിരിയാ കാതബ്ബാ, തം അകത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അന്തരന്തരാ…പേ… ഉപ്പാദേത്വാ’’തി. ‘‘അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി അവിസേസതോ വുത്തേ കഥമയം വിസേസോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞവചനേനപീ’’തിആദി. തേന അപവാദവിസയപരിയായേന ഉപസഗ്ഗാ അഭിനിവിസന്തീതി ലോകസിദ്ധോയം ഞായോതി ദസ്സേതി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൧൬൫-൧൭൦. ഏത്ഥേവാതി ഇമസ്മിം സച്ചയമകേ ഏവ. അപരിഞ്ഞേയ്യതാദസ്സനത്ഥന്തി ഏത്ഥ അ-കാരോ ന പരിഞ്ഞേയ്യാഭാവവചനോ, നാപി പരിഞ്ഞേയ്യപടിപക്ഖവചനോ, അഥ ഖോ തദഞ്ഞവചനോതി യഥാരഹം സച്ചേസു ലബ്ഭമാനാനം പഹാതബ്ബതാദീനമ്പി ദസ്സനേ ആപന്നേയേവ സമയവാരോ ദസ്സനപരോ, യേസഞ്ച ന ദസ്സനപരോ, തേസു കേസുചി സച്ചേസു ലബ്ഭമാനാനമ്പി കേസഞ്ചി വിസേസാനം അയം വാരോ ന ദസ്സനപരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സച്ഛികരണ…പേ… ദസ്സനത്ഥഞ്ചാ’’തി ആഹ. സമുദയേ പഹാനപരിഞ്ഞാവ വുത്താ, ന തീരണപരിഞ്ഞാതി യുത്തം താവേതം സമുദയസ്സപി തീരേതബ്ബസഭാവത്താ, ‘‘ദുക്ഖേ തീരണപരിഞ്ഞാവ വുത്താ, ന പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി ഇദം പന കസ്മാ വുത്തം, നനു ദുക്ഖം അപ്പഹാതബ്ബമേവാതി? സമുദയസച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്താനം കേസഞ്ചി സമുദയകോട്ഠാസാനം ദുക്ഖസച്ചേ സങ്ഗഹണതോ ദുക്ഖസമുദയേ വാ അസങ്കരതോവ ഗഹേത്വാ ഭൂതകഥനമേതം ദട്ഠബ്ബം. ഉഭയത്ഥാതി ദുക്ഖേ സമുദയേ ച വുത്താ. കസ്മാ? തേസം സാധാരണാതി. ഏവം സാധാരണാസാധാരണഭേദഭിന്നം യഥാവുത്തം പരിഞ്ഞാകിച്ചം പുബ്ബഭാഗേ നാനക്ഖണേ ലബ്ഭമാനമ്പി മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണേ ഏവ ലബ്ഭതി ഏകഞാണകിച്ചത്താതി ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗഞാണഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സച്ചയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സങ്ഖാരയമകം

൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ

൧. സതിപി കുസലമൂലാദീനമ്പി വിഭത്തഭാവേ ഖന്ധാദിവിഭാഗോ തതോ സാതിസയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖന്ധാദയോ വിയ പുബ്ബേ അവിഭത്താ’’തി ആഹ. പകാരത്ഥോ വാ ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ ‘‘ഭൂവാദയോ’’തിആദീസു വിയാതി കുസലമൂലാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അവിഞ്ഞാതത്താ നിസാമേന്തേഹി. ഹേതുഅത്ഥോ വാ ഏത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ അവിഞ്ഞാപിതത്താതി അത്ഥോ. യദിപി കായസങ്ഖാരാനം വികപ്പദ്വയേപി ഹേതുഫലഭാവോയേവ ഇച്ഛിതോ, സാമിവചനരൂപാവിഭൂതോ പന അത്ഥേവ അത്ഥഭേദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കായസ്സ…പേ… കത്തുഅത്ഥേ’’തി ആഹ. സോ പനാതി കത്തുഅത്ഥോ.

൨-൭. സുദ്ധികഏകേകപദവസേനാതി ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ’’തിആദീസു ദ്വീസു ദ്വീസു പദേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്മിസ്സഏകേകപദവസേന. അത്ഥാഭാവതോതി യഥാധിപ്പേതത്ഥാഭാവതോ. അഞ്ഞഥാ കരജകായാദികോ അത്ഥോ അത്ഥേവ. തേനേവാഹ ‘‘പദസോധന…പേ… അവചനീയത്താ’’തി. ഇദാനി തമേവ അത്ഥാഭാവം ബ്യതിരേകവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. കസ്മാ പന ഉഭയത്ഥ സമാനേ സമാസപദഭാവേ തത്ഥ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, ഇധ ന ലബ്ഭതീതി? ഭിന്നലക്ഖണത്താ. തത്ഥ ഹി രൂപക്ഖന്ധാദിപദാനി സമാനാധികരണാനീതി പദദ്വയാധിട്ഠാനോ ഏകോ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, ഇധ പന കായസങ്ഖാരാദിപദാനി ഭിന്നാധികരണാനീതി തഥാരൂപോ അത്ഥോ ന ലബ്ഭതീതി. തേനാഹ ‘‘യഥാധിപ്പേതത്ഥാഭാവതോ’’തി.

വിസും അദീപേത്വാതി ‘‘കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ സഹ വുച്ചമാനോപി കായസങ്ഖാരസദ്ദോ വിസും വിസും അത്തനോ അത്ഥം അജോതേത്വാ ഏകം അത്ഥം യദി ദീപേതീതി പരികപ്പവസേന വദതി. തേന കായസങ്ഖാരസദ്ദാനം സമാനാധികരണതം ഉല്ലിങ്ഗേതി. ‘‘കായസങ്ഖാരസദ്ദോ കായസങ്ഖാരത്ഥേ വത്തമാനോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, ‘‘സങ്ഖാരസദ്ദോ സങ്ഖാരത്ഥേവ വത്തമാനോ’’തി പന വത്തബ്ബം സിയാ. ഏവഞ്ഹി സതി ഖന്ധത്ഥേ വത്തമാനോ ഖന്ധസദ്ദോ വിയ രൂപസദ്ദേന കായസദ്ദേന വിസേസിതബ്ബോതി ഇദം വചനം യുജ്ജേയ്യ, കായസങ്ഖാരസദ്ദാനം പന സമാനാധികരണത്തേ ന കേവലം സങ്ഖാരസദ്ദോയേവ സങ്ഖാരത്ഥേ വത്തതി, അഥ ഖോ കായസദ്ദോപീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കായസങ്ഖാരസദ്ദോ കായസങ്ഖാരത്ഥേ വത്തമാനോ’’തി വുത്തം സിയാ, കായസദ്ദേന സമാനാധികരണേനാതി അധിപ്പായോ. ബ്യധികരണേന പന സങ്ഖാരസ്സ വിസേസിതബ്ബതാ അത്ഥേവാതി.

ഇമസ്സ വാരസ്സാതി സുദ്ധസങ്ഖാരവാരസ്സ. പദസോധനേന ദസ്സിതാനന്തി ഏത്തകേവ വുച്ചമാനേ തത്ഥ ദസ്സിതഭാവസാമഞ്ഞേന സുദ്ധകായാദീനമ്പി ഗഹണം ആപജ്ജേയ്യാതി തംനിവാരണത്ഥം ‘‘യഥാധിപ്പേതാനമേവാ’’തി ആഹ. കായാദിപദേഹി അഗ്ഗഹിതത്താതി സുദ്ധകായാദിപദേഹി അഗ്ഗഹിതത്താ. ഇധ പനാതി അട്ഠകഥായം. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരം സന്ധായ വുത്തമ്പി സുദ്ധസങ്ഖാരവാരമേവേത്ഥ അനനുജാനന്തോ സകലസങ്ഖാരയമകവിസയന്തി ആഹ ‘‘ഇധ പന സങ്ഖാരയമകേ’’തി. അധിപ്പേതത്ഥപരിച്ചാഗോതി അസ്സാസപസ്സാസാദികസ്സ അധിപ്പേതത്ഥസ്സ അഗ്ഗഹണം ചേതനാകായഅഭിസങ്ഖരണസങ്ഖാരാദി അനധിപ്പേതത്ഥപരിഗ്ഗഹോ. യദി ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ സുദ്ധസങ്ഖാരതംമൂലചക്കവാരാ അത്ഥാഭാവതോ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബാ, അഥ കസ്മാ പവത്തിവാരമേവ അനാരഭിത്വാ അഞ്ഞഥാ ദേസനാ ആരദ്ധാതി ആഹ ‘‘പദസോധനവാരതംമൂലചക്കവാരേഹീ’’തിആദി. സംസയോ ഹോതി സങ്ഖാരസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞതോ കായസങ്ഖാരാദിപദാനം ബ്യധികരണഭാവതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘അസമാനാധികരണേഹി…പേ… ദസ്സിതായാ’’തി.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൯. സങ്ഖാരാനം പുഗ്ഗലാനഞ്ച ഓകാസത്താതി സമ്പയുത്താനം നിസ്സയപച്ചയതായ, സങ്ഖാരാനം സമാപജ്ജിതബ്ബതായ പുഗ്ഗലാനം ഝാനസ്സ ഓകാസതാ വേദിതബ്ബാ, ഭൂമി പന യദഗ്ഗേന പുഗ്ഗലാനം ഓകാസോ, തദഗ്ഗേന സങ്ഖാരാനമ്പി ഓകാസോ. ‘‘ദുതിയേ ഝാനേ തതിയേ ഝാനേ’’തിആദിനാ ഝാനം, ‘‘കാമാവചരേ രൂപാവചരേ’’തിആദിനാ ഭൂമി ച വിസും ഓകാസഭാവേന ഗഹിതാ. ഇതീതി ഹേതുഅത്ഥോ, യസ്മാ ഝാനമ്പി ഓകാസഭാവേന ഗഹിതം, തസ്മാതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലവാരേ ച ഓകാസവസേന പുഗ്ഗലഗ്ഗഹണേതി പുഗ്ഗലവാരേ ച യദാ പുഗ്ഗലോകാസസങ്ഖാരാദീനം ഓകാസഭാവേന ഗയ്ഹതി, തദാ തേസം ദ്വിന്നം ഓകാസാനം വസേന ഗയ്ഹനം ഹോതീതി യത്ഥ സോ പുഗ്ഗലോ, യഞ്ച തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഝാനം ഉപലബ്ഭതി, തേസം ദ്വിന്നം ഭൂമിഝാനസങ്ഖാതാനം ഓകാസാനം വസേന യഥാരഹം കായസങ്ഖാരാദീനം ഗഹണം കഥനം ഹോതീതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ. ദുതിയതതിയജ്ഝാനോകാസവസേനാതി ദുതിയതതിയജ്ഝാനസങ്ഖാതഓകാസവസേന ഗഹിതാ. കഥം? ‘‘വിനാ വിതക്കവിചാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഏവം ഗഹിതാ പുഗ്ഗലാ വിസേസേത്വാ ദസ്സിതാ. കേന? തേനേവ വിതക്കവിചാരരഹിതഅസ്സാസപസ്സാസുപ്പാദക്ഖണേനാതി യോജേതബ്ബം.

പഠമകോട്ഠാസേ ഝാനോകാസവസേന പുഗ്ഗലദസ്സനം കതന്തി വുത്തം ‘‘പുന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. ഭൂമിഓകാസവസേന പുഗ്ഗലം ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വിപ്പകാരാനന്തി ഝാനഭൂമിഓകാസഭേദേന ദുവിധാനം. തേസന്തി പുഗ്ഗലാനം. ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപന്നാനം കാമാവചരാന’’ന്തി ച ഇദം നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണവചനം, തസ്സ ച അവച്ഛേദകം ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഇദന്തി വുത്തം ‘‘വിസേസ…പേ… ഖണേ’’തി. തേന വിസേസനേന. കാമാവചരാനമ്പീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം രൂപാരൂപാവചരേസു പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നാനം, അഥ ഖോ കാമാവചരാനമ്പീതി വുത്തമേവത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. കീദിസാനം കാമാവചരാനന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭഗതാദീന’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന ഉദകനിമുഗ്ഗവിസഞ്ഞിഭൂതാ സങ്ഗഹിതാ, ന മതചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നനിരോധസമാപന്നാ. തേ ഹി അകാമാവചരതായ വിയ രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗിനോ വിതക്കവിചാരുപ്പത്തിയാവ നിവത്തിതാ. ഏകന്തികത്താതി അസ്സാസപസ്സാസാഭാവസ്സ ഏകന്തികത്താ. നിദസ്സിതാതി രൂപാരൂപാവചരാ നിദസ്സനഭാവേന വുത്താ, ന തബ്ബിരഹിതാനം അഞ്ഞേസം അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. പഠമജ്ഝാനോകാസാ അസ്സാസപസ്സാസവിരഹവിസിട്ഠാതി യോജനാ. പഠമഞ്ചേത്ഥ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗീനം രൂപാരൂപാവചരാനം ഗഹണം, ദുതിയം യഥാവുത്തഗബ്ഭഗതാദീനം. ഇമിനാ നയേനാതി യ്വായം ‘‘സങ്ഖാരാനം പുഗ്ഗലാനഞ്ചാ’’തിആദിനാ ഝാനോകാസഭൂമിഓകാസവസേന പുഗ്ഗലവിഭാഗനയോ വുത്തോ, ഇമിനാ നയേന ഉപായേന. സബ്ബത്ഥ സബ്ബപുച്ഛാസു.

൨൧. ഏതസ്മിം പന അത്ഥേ സതീതി യ്വായം ഉപ്പത്തിഭൂമിയാ ഝാനം വിസേസേത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ, ഏതസ്മിം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ അഞ്ഞത്ഥപി ഉപ്പത്തിഭൂമിയാ ഝാനം വിസേസിതബ്ബം ഭവേയ്യ, തഥാ ച അനിട്ഠം ആപജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേ’’തിആദിമാഹ. കിം പന തം അനിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘ഭൂമീനം ഓകാസഭാവസ്സേവ അഗ്ഗഹിതതാപത്തിതോ’’തി. യത്ഥ യത്ഥ ഹി ഝാനം ഗയ്ഹതി, തത്ഥ തത്ഥ തം ഉപ്പത്തിഭൂമിയാ വിസേസിതബ്ബം ഹോതി. തഥാ സതി ഝാനോകാസോവ ഗഹിതോ സിയാ, ന ഭൂമിഓകാസോ ഗുണഭൂതത്താ. കിഞ്ച ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേ രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ’’തി ഏത്ഥ രൂപാരൂപഭൂമിയാ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ വിസേസിയമാനേ തദേകദേസോവ ഓകാസവസേന ഗഹിതോ സിയാ, ന സബ്ബം ചതുത്ഥജ്ഝാനം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഓകാസവസേന അഗ്ഗഹിതതാപത്തിതോ ചാ’’തി. ഝാനഭൂമോകാസാനന്തി ഝാനോകാസഭൂമിഓകാസാനം.

നനു ച ഝാനഭൂമിഓകാസേ അസങ്കരതോ യോജിയമാനേ ന സബ്ബസ്മിം പഠമജ്ഝാനോകാസേ കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ ച അത്ഥി, തഥാ സബ്ബസ്മിം കാമാവചരോകാസേതി ചോദനുപ്പത്തിം സന്ധായ തസ്സ പരിഹാരം വത്തും ‘‘യദിപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി പഠമജ്ഝാനോകാസേ കാമാവചരോകാസേ ച. തംദ്വയുപ്പത്തീതി തസ്സ കായവചീസങ്ഖാരദ്വയസ്സ ഉപ്പത്തി. ഓകാസദ്വയസ്സ അസങ്കരതോ ഗഹണേ അയഞ്ച ഗുണോ ലദ്ധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസും…പേ… ന വത്തബ്ബം ഹോതീ’’തി. തത്ഥ അങ്ഗമത്തവസേനാതി വിതക്കാദിഝാനങ്ഗമത്തവസേന. തത്ഥ വത്തബ്ബം അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ. വിതക്കരഹിതോപി വിചാരോ വചീസങ്ഖാരോയേവാതി ആഹ ‘‘അവിതക്ക…പേ… ഗച്ഛതീ’’തി. മുദ്ധഭൂതം ദുതിയജ്ഝാനന്തി ചതുക്കനയേ ദുതിയജ്ഝാനമാഹ. തഞ്ഹി സകലക്ഖോഭകരധമ്മവിഗമേന വിതക്കേകങ്ഗപ്പഹായികതോ സാതിസയത്താ ‘‘മുദ്ധഭൂത’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. അസഞ്ഞസത്താ വിയാതി ഇദം വിസദിസുദാഹരണം ദട്ഠബ്ബം.

൩൭. ആവജ്ജനതോ പുബ്ബേ പവത്തം സബ്ബം ചിത്തം പടിസന്ധിചിത്തേന സമാനഗതികത്താ ഏകം കത്വാ വുത്തം ‘‘പഠമതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘അവിതക്കഅവിചാരതോ’’തിആദി. ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥന്തി സുദ്ധാവാസേ ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥം. തഥാ ‘‘വചീസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ഏത്ഥാപി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അനുസയയമകം

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, കമ്മസമുദയാ രൂപസമുദയോ. ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി ച ഏവമാദിനാ കുസലമൂലകുസലാദീനം പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘പച്ചയദീപകേന മൂലയമകേനാ’’തി. ‘‘സോ ‘അനിച്ചം രൂപം, അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ചക്ഖു അനിച്ചം, രൂപാ അനിച്ചാ’’തി ച ആദിനാ ബഹുലഖന്ധാദിമുഖേന അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ വിഹിതാതി വുത്തം ‘‘ഖന്ധാദീസു തീരണബാഹുല്ലതോ’’തി. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനതോ പരം പഹാനകിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനുസയപഹാനന്താ പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി. യദിപി അനുസയേഹി സമ്പയോഗതോ ആരമ്മണതോ വാ പഹാനപരിഞ്ഞാ നപ്പവത്തതി, അനുസയാഭാവേ പന തദാരമ്ഭോ ഏവ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അനുസയേഹി പഹാനപരിഞ്ഞം വിഭാവേതു’’ന്തി. അനുസയഭാവേന ലബ്ഭമാനാനന്തി അനുസയഭാവേന വിജ്ജമാനാനം, അനുസയസഭാവാനന്തി അത്ഥോ. തീഹാകാരേഹീതി പരിച്ഛേദാദീഹി തീഹി പകാരേഹി. അനുസയേസു ഗണനസരൂപപ്പവത്തിട്ഠാനതോ അബോധിതേസു പുഗ്ഗലോകാസാദിവസേന പവത്തിയമാനാ തബ്ബിസയാ ദേസനാ ന സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസു തഥാ…പേ… ദുരവബോധത്താ’’തി.

ഏത്ഥ പുരിമേസൂതി പദുദ്ധാരോ അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോ വാതി കത്വാ സാനുസയവാരാദിഅപേക്ഖോ, ന അനുസയവാരാദിഅപേക്ഖോ അനുസയവാരേ പാളിവവത്ഥാനസ്സ പഗേവ കതത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേസു സാനുസയവാരാദീസു പുരിമേസൂതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. സാനുസയവാരാദീസു ഹി തീസു പുരിമേസു ഓകാസവാരേ യതോ തതോതി ദേസനാ പവത്താ, ന അനുസയവാരാദീസു. അത്ഥവിസേസാഭാവതോതി ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൨) പാളിആഗതപദസ്സ, ‘‘കാമധാതും വാ പന ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ യമകഭാവേന അട്ഠകഥാആദിഗതപദസ്സ ച അത്ഥവിസേസാഭാവതോ. കഥമയം യമകദേസനാ സിയാ ദുതിയസ്സ പദസ്സ അഭാവതോതി അത്ഥോ. യദി നായം യമകദേസനാ, അഥ കസ്മാ ഇധാഗതാതി ആഹ ‘‘പുരിമവാരേ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അനുസയട്ഠാനപരിച്ഛേദദസ്സനന്തി അനുസയട്ഠാനതായ പരിച്ഛേദദസ്സനം. ഏവമ്പി കഥമിദം അനുസയയമകം യമകദേസനാസബ്ഭാവതോതി ആഹ ‘‘യമകദേസനാ…പേ… നാമം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. അത്ഥവസേനാതി പടിലോമത്ഥവസേന. പഠമപദേന ഹി വുത്തസ്സ വിപരിവത്തനവസേനപി യമകദേസനാ ഹോതി ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദീസു (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൨), തത്ഥ പന അത്ഥവിസേസോ അത്ഥി, ഇധ നത്ഥി, തസ്മാ ന തഥാ ദേസനാ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ഥവിസേസാഭാവതോ പന ന വുത്താ’’തി. ലബ്ഭമാനതാവസേനാതി പുച്ഛായ ലബ്ഭമാനതാവസേന.

ഉപ്പത്തിഅരഹതം ദസ്സേതീതി ഇമിനാ നിപ്പരിയായേന അനുസയാ അനാഗതാതി ദസ്സിതം ഹോതി യതോ തേ മഗ്ഗവജ്ഝാ, ന ച അതീതപച്ചുപ്പന്നാ ഉപ്പത്തിരഹാതി വുച്ചന്തി ഉപ്പന്നത്താ. യംസഭാവാ പന ധമ്മാ അനാഗതാ അനുസയാതി വുച്ചന്തി, തംസഭാവാ ഏവ തേ അതീതപച്ചുപ്പന്നാ വുത്താ. ന ഹി ധമ്മാനം അദ്ധാഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി, തസ്മാ അനുസയാനം അതീതപച്ചുപ്പന്നഭാവാ പരിയായതോ ലബ്ഭന്തീതി അട്ഠകഥായം (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൧) ‘‘അതീതോപി ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവംപകാരാതി അനുസയപ്പകാരാ, കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹാഇച്ചേവ അത്ഥോ. സോ ഏവംപകാരോ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോ ഉപ്പജ്ജനാരഹതായ അവിച്ഛിന്നഭാവദീപനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന ഖന്ധയമകാദീസു വിയ ഉപ്പജ്ജമാനതാ’’തി, പച്ചുപ്പന്നതാതി അത്ഥോ. തേനേവാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ നിന്നാനാകരണോതി നിബ്ബിസേസോ. ഉപ്പജ്ജനാനുസയാനം നിന്നാനാകരണത്താ ഏവ ഹി ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൦൩) ആഗതം. അനുസയനഞ്ഹി ഏത്ഥ നിവിസനന്തി അധിപ്പേതം.

ഇദാനി യേന പരിയായേന അതീതപച്ചുപ്പന്നേസു അനുസയവോഹാരോ, തം ദസ്സേതുകാമോ അനാഗതമ്പി തേഹി സദ്ധിം ഏകജ്ഝം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുരൂപം കാരണം പന…പേ… വുച്ചന്തീ’’തി ആഹ. ഏതേന ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ അതീതപച്ചുപ്പന്നേസു ഉപ്പത്തിരഹതാ വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഉപ്പത്തിഅരഹതാ നാമ കിലേസാനം മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതായ വേദിതബ്ബാ. സാ ച അതീതപച്ചുപ്പന്നേസുപി അത്ഥേവാതി പകാരന്തരേനപി തേസം പരിയായതോവ അനുസയഭാവം പകാസേതി. തേനേവാഹ ‘‘മഗ്ഗസ്സ പനാ’’തിആദി. താദിസാനന്തി യേ മഗ്ഗഭാവനായ അസതി ഉപ്പത്തിരഹാ, താദിസാനം. ധമ്മോ ഏവ ച ഉപ്പജ്ജതി, ന ധമ്മാകാരോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ധമ്മാകാരാ അനിച്ചതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുച്ചന്തി. യദി പന തേ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിനോ സിയും, ധമ്മാ ഏവ സിയും. തേന വുത്തം ‘‘അപ്പഹീനാകാരോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും ന യുജ്ജതീ’’തി.

വുത്തമ്പി ഥാമഗമനം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പഹീനട്ഠമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ചോദകോ ചോദേതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സത്താനുസയ…പേ… ആപജ്ജതീതി ചേ’’തി. ന ഹി ഥാമഗമനേ ഗഹിതേ ചോദനായ ഓകാസോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദി. വുത്തം അട്ഠകഥായം, ന കേവലമട്ഠകഥായമേവ പാഠഗതോവായമത്ഥോ, തസ്മാ ഏവമേവ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമഗതോ…പേ… യുത്ത’’ന്തി വത്വാ കിം പന തം ഥാമഗമനന്തി പരാസങ്കം നിവത്തേന്തോ ‘‘ഥാമഗതന്തി ച…പേ… വുത്താ’’തി ആഹ. തത്ഥ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോതി കിലേസവത്ഥുആദീനം കിലേസതാദിസഭാവോ വിയ കാമരാഗാദിതോ അഞ്ഞത്ഥ അലബ്ഭമാനോ തേസംയേവ ആവേണികോ സഭാവോ, യതോ തേ ഭവബീജം ഭവമൂലന്തി ച വുച്ചന്തി. യസ്മാ ച ഥാമഗമനം തേസം അനഞ്ഞസാധാരണോ സഭാവോ, തസ്മാ അനുസയനന്തി വുത്തം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമഗതോതി അനുസയസമങ്ഗീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ.

‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩) അനുസയവാരേ വുത്തോ ഏവ അത്ഥോ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦) വുത്തോതി അനുസയനാകാരോ ഏവ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോതി ‘‘ഉപ്പജ്ജനവാരോ അനുസയവാരേന നിന്നാനാകരണോ വിഭത്തോ’’തി യം വുത്തം, തത്ഥ വിചാരം ആരഭതി ‘‘അനുസയഉപ്പജ്ജനവാരാനം സമാനഗതികത്താ’’തിആദിനാ. ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം സിയാതി ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം അപ്പഹീനാകാരദീപകം സിയാ. തഥാ ച സതി യഥാ ‘‘ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ’’തി ഏത്ഥ ഇമസ്സ അനിരോധാതി അയമത്ഥോപി ഞായതി, ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തേ അത്ഥതോ ‘‘ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി അപ്പഹീനാകാരസ്സ ഉപ്പത്തിരഹഭാവസ്സ അനുപ്പജ്ജമാനസഭാവത്താതി ചോദനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീതി വചനസ്സ അവുത്തതാ ന സക്കാ വത്തുന്തി ചേ’’തി ആഹ. വചനത്ഥവിസേസേന തംദ്വയസ്സ വുത്തത്താതി ഏതേന ധമ്മനാനത്താഭാവേപി പദത്ഥനാനത്ഥേന വാരന്തരദേസനാ ഹോതി യഥാ സഹജാതസംസട്ഠവാരേസൂതി ദസ്സേതി. അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാതിആദി തമേവ വചനത്ഥവിസേസം വിഭാവേതും ആരദ്ധം. ഉപ്പത്തിയോഗ്ഗന്തി ഉപ്പത്തിയാ യോഗ്ഗം, ഉപ്പജ്ജനസഭാഗതന്തി അത്ഥോ. യതോ അനുസയാ ഉപ്പത്തിരഹാതി വുച്ചന്തി, ഏകന്തേന ചേതദേവ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦). ‘‘അനുസേന്തീതി അനുസയാ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ സദാ വിജ്ജമാനാ നു ഖോ തേ അപരിനിപ്ഫന്നാനുസയനട്ഠേന ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തീതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതീതി തംനിസേധനത്ഥം ‘‘അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പത്തിഅരഹഭാവേന ഥാമഗതതാ അനുസയട്ഠോതി യം തേസം ഉപ്പത്തിയോഗവചനം വുത്തം, തം സമ്മദേവ വുത്തന്തി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘അനുസയസദ്ദസ്സാ’’തിആദിനാ. തേന വാരദ്വയദേസനുപ്പാദികാ അനുസയസദ്ദത്ഥനിദ്ധാരണാതി ദസ്സേതി. തമ്പി സുവുത്തമേവ ഇമിനാ തന്തിപ്പമാണേനാതി ഇദമ്പി ‘‘അഭിധമ്മേ താവാ’’തിആദിനാ ആഗതം തിവിധമേവ തന്തിം സന്ധായാഹാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തന്തിത്തയേനപി ഹി ചിത്തസമ്പയുത്തതാ ദീപിതാ ഹോതീ’’തി.

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൨. ഏവം സതീതി വേദനാനം വിസേസിതബ്ബഭാവേ കാമധാതുയാ ച വിസേസനഭാവേ സതി. കാമാധാതുയാ അനുസയനട്ഠാനതാ ന വുത്താ ഹോതി അപ്പധാനഭാവതോ, പധാനാപ്പധാനേസു പധാനേ കിച്ചദസ്സനതോ, വിസേസനഭാവേന ചരിതബ്ബതായ ചാതി അധിപ്പായോ. ഹോതു കോ ദോസോതി കദാചി വദേയ്യാതി ആസങ്കമാനോ ആഹ ‘‘ദ്വീസു പനാ’’തിആദി. ദ്വീസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, തഥാ ‘‘തീസു ധാതൂസൂ’’തി ഏത്ഥാപി. തസ്മാതി യസ്മാ ധാതുആദിഭേദേന തിവിധം അനുസയട്ഠാനം, തത്ഥ ച രൂപാരൂപധാതൂനം ഭവരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ വുത്താതി കാമധാതുയാ കാമരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ ഏകന്തേന വത്തബ്ബാ, തസ്മാ. തീസു ധാതൂസു തീസു വേദനാസൂതി ച നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂതി ച ആധാരേ.

ദ്വീസ്വേവാതി ദ്വീസു സുഖോപേക്ഖാസു ഏവ. സബ്ബാസു ദ്വീസൂതി യാസു കാസുചി ദ്വീസു. തേനാതി ‘‘കാമരാഗോ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വചനസാമത്ഥിയലദ്ധേന വിസേസനിച്ഛയേനേവ. ഭവരാഗാനുസയട്ഠാനം രൂപാരൂപധാതുയോ തദനുരൂപാ ച വേദനാ. ന ഹി ദ്വീസു വേദനാസു കാമരാഗാനുസയോവ അനുസേതീതി അവധാരണം ഇച്ഛിതം, ദ്വീസു ഏവ പന വേദനാസൂതി ഇച്ഛിതം. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വീസ്വേവ അനുസേതി, ന തീസൂ’’തി. അട്ഠാനഞ്ച അനുസയാനം, കിം തം അപരിയാപന്നം സക്കായേ? സബ്ബോ ലോകുത്തരോ ധമ്മോ. ച-സദ്ദേന പടിഘാനുസയട്ഠാനം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന വുത്തം ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി. അഞ്ഞാതി കാമരാഗാനുസയട്ഠാനഭൂതാ ദ്വേ വേദനാ.

അഞ്ഞേസു ദ്വീഹി വേദനാഹി വിപ്പയുത്തേസു. പിയരൂപസാതരൂപേസൂതി പിയായിതബ്ബമധുരസഭാവേസു. വിസേസനഞ്ചേതം രൂപാദീനം സബ്ബദ്വാരസബ്ബപുരിസേസു ഇട്ഠഭാവസ്സ അനിയതതായ കതം. സാതസന്തസുഖഗിദ്ധിയാതി സാതസുഖേ സന്തസുഖേ ച ഗിജ്ഝനാകാരേന അഭികങ്ഖനാകാരേന. തത്ഥ സാതസുഖം കായികം, സന്തസുഖം ചേതസികം. സാതസുഖം വാ കായികസുഖം, സന്തസുഖം ഉപേക്ഖാസുഖം. തഥാ ചാഹു ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൨൭). പരിത്തം വാ ഓളാരികം സുഖം സാതസുഖം, അനോളാരികം സന്തസുഖം. പരിത്തഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ കാമരാഗാനുസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അഞ്ഞത്ഥാതി വേദനാഹി അഞ്ഞത്ഥ. സോതി കാമരാഗാനുസയോ. വേദനാസു അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതീതി വേദനാപേക്ഖോ ഏവ ഹുത്വാ പവത്തതി യഥാ പുത്താപേക്ഖായ ധാതിയാ അനുഗ്ഗണ്ഹനപ്പവത്തി, സയനസങ്ഖാതാ പവത്തി ച കാമരാഗസ്സ നികാമനമേവ. തേനാഹ ‘‘സുഖമിച്ചേവ അഭിലപതീ’’തി. യഥാ തസ്സ, ഏവം പടിഘാനുസയാദീനമ്പി വുത്തനിയാമേന യഥാസകം കിച്ചകരണമേവ ദുക്ഖവേദനാദീസു അനുസയനം ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം പടിഘാനുസയോ ചാ’’തിആദി. തീസു വേദനാസു അനുസയനവചനേനാതി തീസു വേദനാസു യഥാരഹം അനുസയനവചനേന. ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസൂതി ഇട്ഠാദീസു ആരമ്മണപകതിയാ വസേന ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസു വിപരീതസഞ്ഞായ വസേന അനിട്ഠാദീസു ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസൂതി യോജനാ. ന ഹി ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹണം വിപരീതസഞ്ഞാ.

തത്ഥാതി ഇട്ഠാരമ്മണാദീസു. ഏത്ഥാതി അനുസയനേ. കാമസ്സാദാദിവത്ഥുഭൂതാനം കാമഭവാദീനന്തി കാമസ്സാദഭവസ്സാദവത്ഥുഭൂതാനം കാമരൂപാരൂപഭവാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ. തത്ഥാതി വേദനാത്തയധാതുത്തയേസു. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മം. ദുക്ഖപടിഘാതോ ദുക്ഖേ അനഭിരതി. യത്ഥ തത്ഥാതി ദുക്ഖവേദനായ തംസമ്പയുത്തേസു അനിട്ഠരൂപാദീസു വാതി യത്ഥ തത്ഥ. മഹഗ്ഗതാ ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാ രൂപാരൂപഭവാ, അനുപാദിന്നക്ഖന്ധാ രൂപാരൂപാവചരധമ്മാ. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേസു മഹഗ്ഗതധമ്മേസു ഭവരാഗോഇച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി. ദിട്ഠാനുസയാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വിചികിച്ഛാനുസയഅവിജ്ജാനുസയാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം ന വുത്തന്തി സുവുത്തമേതം ദിട്ഠാനുസയാദീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനപുച്ഛായം ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജിതത്താ. കാമരാഗോ പന യത്ഥ നാനുസേതി, തം ദുക്ഖവേദനാരൂപാരൂപധാതുവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘നനു ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തദനുസയനട്ഠാനതോതി തസ്സ കാമരാഗാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനതോ. അഞ്ഞാ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസങ്ഖാതാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സേ വിയ പടിഘാനുസയോ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസു കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീതി ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി സക്കാ വത്തുന്തി തസ്മാ തം ഉദ്ധരിത്വാ ന വുത്തന്തി. ഹോന്തൂതി താസം വേദനാനം അത്ഥിതം പടിജാനിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ അവചനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന പന…പേ… തം ന വുത്ത’’ന്തി. തദനുസയനട്ഠാനന്തി തേസം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം. തസ്മാതി യസ്മാ സതിപി കാമരാഗാനുസയനട്ഠാനതോ അഞ്ഞസ്മിം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനേ തം പന ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം നത്ഥി വേദനാദ്വയഭാവതോ, തസ്മാ. തം വേദനാദ്വയം ന വുത്തം വിസും ന ഉദ്ധടന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാദയോ നാനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ നാനുസേന്തീ’’തി അയമത്ഥോ ‘‘ആമന്താ’’തി ഇമിനാ പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന അവിഭാഗതോ വുത്തോതി ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ അനുസേന്തീ’’തി അയമ്പി അത്ഥോ അവിഭാഗതോവ ലബ്ഭതി, തസ്മാ. അവിഭാഗതോ ച ദുക്ഖം പടിഘസ്സ അനുസയനട്ഠാനന്തി ദീപിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അവിസേസേന…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ അവിസേസേനാതി ഗേഹസ്സിതം നേക്ഖമ്മസ്സിതന്തി വിസേസം അകത്വാ. സമുദായവസേന ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തഅവയവാനം സമൂഹവസേന ദുക്ഖന്ത്വേവ ഗഹേത്വാ. ‘‘അവിസേസേന സമുദായവസേന ഗഹേത്വാ’’തി ഇമമത്ഥം തഥാ-സദ്ദേന അനുകഡ്ഢതി ‘‘ദ്വീസു വേദനാസൂ’’തി ഏത്ഥാപി ഗേഹസ്സിതാദിവിഭാഗസ്സ അനിച്ഛിതത്താ.

യദി ഏവം ‘‘പടിഘം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇദം സുത്തപദം കഥന്തി ചോദനം സന്ധായ ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദോമനസ്സേ, തംസമ്പയുത്തേ വാ പടിഘേ. നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സന്തിആദിനാ നേയ്യത്ഥമിദം സുത്തം, ന നീതത്ഥന്തി ദസ്സേതി. യഥാ പന സുത്തം ഉദാഹടം, തഥാ ഇധ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിഘുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതായാ’’തിആദി. ഏവമ്പി സുത്താഭിധമ്മപാഠാനം കഥമവിരോധോതി ആഹ നിപ്പരിയായദേസനാ ഹേസാ, സാ പന പരിയായദേസനാതി. ഏവഞ്ച കത്വാതി പരിയായദേസനത്താ ഏവ. രാഗാനുസയോതി കാമരാഗാനുസയോ അധിപ്പേതോ. യതോ ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതനം സന്ധായാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തസ്സ ന മഹഗ്ഗതധമ്മാ അനുസയനട്ഠാനന്തി തം പഠമജ്ഝാനഞ്ച അനാമസിത്വാ ‘‘ന ഹി ലോകിയാ…പേ… നാനുസേതീതി സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം. അവത്ഥുഭാവതോതി സഭാവേനേവ അനുപ്പത്തിട്ഠാനത്താ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അനുസയയമകേ. വുത്തനയേനാതി ‘‘നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. തംപടിപക്ഖഭാവതോതി തേസം പടിഘാദീനം പടിപക്ഖസ്സ മഗ്ഗസ്സ സബ്ഭാവതോ. ന കേവലം മഗ്ഗസബ്ഭാവതോ, അഥ ഖോ ബലവവിപസ്സനാസബ്ഭാവതോപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തംസമുഗ്ഘാ…പേ… ഭാവതോ ചാ’’തി.

ഇദാനി യദേതം തത്ഥ തത്ഥ ‘‘അനുസയനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, തം ഗഹേതബ്ബധമ്മവസേന വാ സിയാ ഗഹണവിസേസേന വാതി ദ്വേ വികപ്പാ, തേസു പഠമം സന്ധായാഹ ‘‘ആരമ്മണേ അനുസയനട്ഠാനേ സതീ’’തി. രൂപാദിആരമ്മണേ അനുസയാനം അനുസയനട്ഠാനന്തി ഗയ്ഹമാനേ യമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖായ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യദി സിയാതി യദി കാമരാഗാനുസയോ സിയാ. ഏതസ്സപീതി ദിട്ഠാനുസയസമ്പയുത്തലോഭസ്സപി ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസൂ’’തി കാമരാഗസ്സ ഠാനം വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം. അഥ പനാതിആദി ദുതിയവികപ്പം സന്ധായ വുത്തം. അജ്ഝാസയവസേന തംനിന്നതായാതി അസതിപി ആരമ്മണകരണേ യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അജ്ഝാസയതോ നിന്നാ, തം തേസം അനുസയനട്ഠാനം. തേന വുത്തം ‘‘അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതീ’’തി. അഥ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യഥാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഉദാഹരണവസേന നിരൂപനം. ദുക്ഖേ പടിഹഞ്ഞനവസേനേവ പവത്തതി, നാരമ്മണകരണവസേനാതി അധിപ്പായോ. ദുക്ഖമേവ തസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി അജ്ഝാസയസ്സ തത്ഥ നിന്നത്താ ദുക്ഖമേവ തസ്സ പടിഘസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, നാലമ്ബിതം രൂപാദി സുഖവേദനാ ചാതി അധിപ്പായോ. ഏവന്തി യഥാ അഞ്ഞാരമ്മണസ്സപി പടിഘസ്സ അജ്ഝാസയതോ ദുക്ഖനിന്നതായ ദുക്ഖമേവ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, ഏവം. ദുക്ഖാദീസു…പേ… വുത്തന്തി ‘‘ദുക്ഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം. നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി ച ആദിനാ കായകിലമനദുക്ഖേ ദാനാനുഭാവാദികേ ച മിച്ഛാഭിനിവേസനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനേന ദിട്ഠാനുസയേന സമ്പയുത്തോ അഞ്ഞാരമ്മണോപി ലോഭോ ‘‘ഏവം സുഖം ഭവിസ്സതീ’’തി അജ്ഝാസയതോ സുഖാഭിസങ്ഗവസേനേവ പവത്തതീതി സുഖുപേക്ഖാഭേദം സാതസന്തസുഖദ്വയമേവ അസ്സ ലോഭസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം പാളിയം, ന യഥാവുത്തം ദുക്ഖാദി, തസ്മാ ഭവരാഗ…പേ… ന വിരുജ്ഝതി. ഏകസ്മിംയേവ ചാതിആദി ദുതിയവികപ്പംയേവ ഉപബ്രൂഹനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ രാഗസ്സ സുഖജ്ഝാസയതാ തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ, തന്നിന്നഭാവേന വാ ചക്ഖുസ്സ വിസമജ്ഝാസയതാ വിയ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തേസം രാഗപടിഘാനം നാനാനുസയട്ഠാനതാ ഹോതി ഏകസ്മിമ്പി ആരമ്മണേതി അത്ഥോ.

ഏവഞ്ച കത്വാതി അസതിപി ഗഹേതബ്ബഭേദേ ഗഹണവിസേസേന അനുസയനട്ഠാനസ്സ ഭിന്നത്താ ഏവ. ‘‘യത്ഥ…പേ… നോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞഥാ വിരുജ്ഝേയ്യ. ഗഹേതബ്ബഭേദേന ഹി രാഗപടിഘാനം അനുസയനട്ഠാനഭേദേ ഗയ്ഹമാനേ വിപാകമത്തേ ഠാതബ്ബം സിയാ, ന ച തം യുത്തം, നപി സബ്ബേസം പുരിസദ്വാരാനം ഇട്ഠാനിട്ഠം നിയതന്തി. യദിപി യഥാവുത്തലോഭസ്സ വുത്തനയേന കാമരാഗാനുസയതാ സമ്ഭവതി, യഥാ പന സുഖുപേക്ഖാസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ച ഉപ്പജ്ജന്തേന ദോമനസ്സേന സഹ പവത്തോ ദോസോ ദുബ്ബലഭാവേന പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി, ഏവം യഥാവുത്തലോഭോപി കാമരാഗാനുസയോ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ന പടിഘാനുസയോതി ഏത്ഥ ന-കാരോ പടിസേധനത്ഥോ, ന അഞ്ഞത്ഥോ, ഇതരത്ഥ പന സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ഹി ദോമനസ്സസ്സ പടിഘാനുസയഭാവാസങ്കാ അത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ന-കാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥതാഭാവദസ്സനമുഖേന അഭാവത്ഥതം സമത്ഥേതി.

ദേസനാ സംകിണ്ണാ വിയ ഭവേയ്യാതി ഏത്ഥ ദേസനാസങ്കരം ദസ്സേതും ‘‘ഭവരാഗസ്സപി…പേ… ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യഥാ കാമരാഗസ്സ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ആരമ്മണകരണവസേന ഉപ്പത്തി വുത്താ ‘‘കാമരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി, ഏവം യദി ‘‘ഭവരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ഭവരാഗസ്സപി…പേ… ഭവേയ്യ. തതോ ച കാമരാഗേന സദ്ധിം ഭവരാഗസ്സ ദേസനാ സംകിണ്ണാ ഭവേയ്യ, കാമരാഗതോ ച ഭവരാഗസ്സ വിസേസോ ദസ്സേതബ്ബോ. സോ ച സഹജാതാനുസയവസേന ന സക്കാ ദസ്സേതുന്തി ആരമ്മണകരണവസേന ദസ്സേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മാ ആരമ്മണ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. തത്ഥ ആരമ്മണവിസേസേനാതി രൂപാരൂപധാതുസങ്ഖാതആരമ്മണവിസേസേന. വിസേസദസ്സനത്ഥന്തി കാമരാഗതോ ഭവരാഗസ്സ വിസേസദസ്സനത്ഥം. ഏവം ദേസനാ കതാതി ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഏവം വിസയേ ഭുമ്മം കത്വാ ദേസനാ കതാ. തേനാഹ ‘‘സഹജാതവേദനാവിസേസാഭാവതോ’’തി.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവാരോ

൧. അനുസയവാരവണ്ണനാ

൩. പവത്താവിരാമവസേനാതി അനുസയപ്പവത്തിയാ അവിരാമവസേന, അവിച്ഛേദവസേനാതി അത്ഥോ. കഥം പന കുസലാബ്യാകതചിത്തക്ഖണേ അനുസയാനം പവത്തീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേനേവ…പേ… പുബ്ബേ’’തി.

൨൦. ചിത്തചേതസികാനഞ്ച ഠാനം നാമ ചിത്തുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ’’തി. തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനാദീനം പുഗ്ഗലാനം. പകതിയാ സഭാവേന. സഭാവസിദ്ധാ ഹി ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗസ്സ അനനുസയനട്ഠാനതാ. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. വക്ഖതി ഹി ‘‘പകതിയാ ദുക്ഖാദീനം കാമരാഗാദീനം അനനുസയനട്ഠാനതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. പഹാനേനാതി തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനേന. തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനന്തി അനാഗാമിഅരഹന്താനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലോകാസവാരേ. പുരിമനയേതി ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദികേ പുരിമസ്മിം വിസ്സജ്ജനനയേ. ഓകാസന്തി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, ഇധ പന ദുക്ഖവേദനാ വേദിതബ്ബാ. പച്ഛിമനയേതി ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദികേ വിസ്സജ്ജനനയേ. അനോകാസതാ അനനുസയനട്ഠാനതാ.

അനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സാനുസയവാരവണ്ണനാ

൬൬-൧൩൧. ‘‘സാനുസയോ, പജഹതി, പരിജാനാതീ’’തി പുഗ്ഗലോ വുത്തോതി ‘‘കാമരാഗേന സാനുസയോ, കാമരാഗം പജഹതി, കാമരാഗം പരിജാനാതീ’’തിആദീസു അനുസയസമങ്ഗിഭാവേന പഹാനപരിഞ്ഞാകിരിയായ കത്തുഭാവേന ച പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, ന ധമ്മോ. ഭവവിസേസേന വാതി കേവലേന ഭവവിസേസേന വാ. ഇതരേസൂതി പടിഘാനുസയാദീസു. ഭവാനുസയവിസേസേന വാതി കാമഭവാദിഭവവിസിട്ഠാനുസയവിസേസേന വാ. സാനുസയതാനിരനുസയതാദികാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പഹാനാപഹാനപരിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. നനു ച ഭവവിസേസേ കേസഞ്ചി അനുസയാനം അപ്പഹാനന്തി? ന തം അനുസയകതം, അഥ ഖോ പച്ചയവേകല്ലതോ അനോകാസതായ ചാതി നായം വിരോധോ. ദ്വീസു വേദനാസൂതി സുഖഉപേക്ഖാസു വേദനാസു ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോതി യോജേതബ്ബം. ഇദമ്പി നത്ഥി പുഗ്ഗലവസേന വുച്ചമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ…പേ… അനുസയാന’’ന്തി. യദിപി പുഗ്ഗലസ്സ അനുസയനോകാസോ അനോകാസോ, തസ്സ പന സാനുസയതാദിഹേതു ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുസയസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ. നിരനുസയതാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അപ്പഹാനാപരിഞ്ഞാ സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിജാനനം സമതിക്കമനന്തി പരിഞ്ഞാവാരേപി ‘‘അപാദാനേ നിസ്സക്കവചന’’ന്തി വുത്തം.

അനുസയനട്ഠാനതോതി അനുസയനട്ഠാനഹേതു. ‘‘അനനുസയനട്ഠാനതോ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നിമിത്താപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥന്തി സാനുസയവാരേ നിമിത്തഭാവദസ്സനത്ഥം, പജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു അപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി യോജേതബ്ബം. പജഹതീതി ഏത്ഥ ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ തതോ മാനാനുസയം പജഹതീ’’തി പാളിപദം ആഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം, ന പജഹതീതി ഏത്ഥ പന ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ തതോ കാമരാഗാനുസയം നപ്പജഹതീ’’തി. ഏവമാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന പരിഞ്ഞാവാരമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭുമ്മനിദ്ദേസേനേവ ഹേതുഅത്ഥേനേവ നിദ്ദിട്ഠാതി അത്ഥോ.