൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൦-൨൬. സോതി ദുക്ഖസദ്ദോ. അഞ്ഞത്ഥാതി സങ്ഖാരദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖദുക്ഖാധിട്ഠാനേസു. അഞ്ഞനിരപേക്ഖോതി സങ്ഖാരാദിപദന്തരാനപേക്ഖോ. തേനാതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖദുക്ഖപദഗ്ഗഹണതോ. തസ്മിം ദുക്ഖദുക്ഖേ വിസയഭൂതേ. ഏസ ദുക്ഖസദ്ദോ ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ പഠമോ ദുക്ഖസദ്ദോ. തഞ്ച ദുക്ഖദുക്ഖം. ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖമേവ ദുക്ഖസച്ചന്തി നയിദം അവധാരണം ഇച്ഛിതബ്ബം, ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചമേവാതി പന ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏകന്തേന ദുക്ഖസച്ചമേവാ’’തി. സച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്തേസു സമുദയേസു കോചി ഫലധമ്മേസു നത്ഥീതി സച്ചവിഭങ്ഗേ പഞ്ചധാ വുത്തേസു സമുദയേസു ഏകോപി ഫലസഭാവേസു നത്ഥി, ഫലസഭാവോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ഫലധമ്മോ നത്ഥീ’’തി ച പാഠോ. മഗ്ഗസദ്ദോ ച ഫലങ്ഗേസൂതി സാമഞ്ഞഫലങ്ഗേസു സമ്മാദിട്ഠിആദീസു ‘‘മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൪൯൨, ൪൯൫) ആഗതോ മഗ്ഗസദ്ദോ മഗ്ഗഫലത്താ പവത്തതി കാരണൂപചാരേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന മഗ്ഗകിച്ചസബ്ഭാവാ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ സച്ചദേസനായ പഭവാദിസഭാവാ ഏവ ധമ്മാ സമുദയാദിപരിയായേന വുത്താ, ന അപ്പഭവാദിസഭാവാ, തസ്മാ. ഏത്ഥ ച തേഭൂമകധമ്മാനം യഥാരഹം ദുക്ഖസമുദയസച്ചന്തോഗധത്താ അസച്ചസഭാവേ സഭാവധമ്മേ ച ഉദ്ധരന്തോ ഫലധമ്മേ ഏവ ഉദ്ധരി. നനു ച മഗ്ഗസമ്പയുത്താപി ധമ്മാ അസച്ചസഭാവാതി തേപി ഉദ്ധരിതബ്ബാതി? ന, തേസം മഗ്ഗഗതികത്താ. ‘‘ഫലധമ്മേസൂ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മഗ്ഗഹണേന വാ ഫലസമ്പയുത്തധമ്മാനം വിയ തേസമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

പദസോധനേന…പേ… ഇധ ഗഹിതാതി ഏതേന അസച്ചസഭാവാനം ധമ്മാനം പകരണേന നിവത്തിതതം ആഹ. തേസന്തി ദുക്ഖാദീനം. തബ്ബിസേസനയോഗവിസേസന്തി തേന ദുക്ഖാദിവിസേസനയോഗേന വിസിട്ഠതം. സച്ചവിസേസനഭാവേനേവ ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞേയ്യതാദിഭാവോ സിദ്ധോതി ആഹ ‘‘ഏകന്തസച്ചത്താ’’തി. യഥാ ചേത്ഥാതി യഥാ ഏതസ്മിം സച്ചയമകേ സുദ്ധസച്ചവാരേ സച്ചവിസേസനഭൂതാ ഏവ ദുക്ഖാദയോ ഗഹിതാ. ഏവം ഖന്ധയമകാദീസുപീതി ന സുദ്ധസച്ചവാരേ ഏവ അയം നയോ ദസ്സിതോതി അത്ഥോ. പദസോധനവാരേ തംമൂലചക്കവാരേ ച ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ സമുദായപദാനംയേവ വുത്തത്താ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ‘‘സുദ്ധക്ഖന്ധാദിവാരേസൂ’’തി വുത്തം. തഥാ ചേത്ഥാപി സുദ്ധവാരേ ഏവ അയം നയോ ദസ്സിതോ. യദി സുദ്ധക്ഖന്ധാദിവാരേസു ഖന്ധാദിവിസേസനഭൂതാനമേവ രൂപാദീനം ഗഹണേന ഭവിതബ്ബം, അഥ കസ്മാ ഖന്ധാദിവിസേസനതോ അഞ്ഞേസമ്പി രൂപാദീനം വസേന അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി. പുരിമോ ഏവ അത്ഥോ യുത്തോ, യുത്തിതോ പാഠോവ ബലവാതി.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.