൮. ചിത്തയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧-൬൨. സരാഗാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘യസ്സ അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി വാരോ, താവ സങ്ഗണ്ഹാതി. കുസലാദീതി പന ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ കുസലം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘യസ്സ സരണം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി വാരോ, താവ സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ സരാഗാദികുസലാദീഹീതി സരാഗാദീഹി അവിമുത്തന്തേഹി, കുസലാദീഹി അരണന്തേഹി പദേഹി മിസ്സകാ വാരാ. സുദ്ധികാതി കേവലാ യഥാവുത്തസരാഗാദീഹി കുസലാദീഹി ച അമിസ്സകാ. തയോ തയോതി പുഗ്ഗലധമ്മവസേന തയോ തയോ മഹാവാരാ. യദി ഏവം കഥം സോളസ പുഗ്ഗലവാരാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ പന വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ സോളസവിധേ സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തേ വുത്തേ പുഗ്ഗലേ ഏവ ഏകജ്ഝം സമ്പിണ്ഡേത്വാ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ’’തി വുത്തം. ‘‘ധമ്മപുഗ്ഗലധമ്മവാരാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന നിരന്തരം വുത്തേതി ധമ്മേ പുഗ്ഗലധമ്മേ ച അനാമസിത്വാ സോളസസുപി ഠാനേസു നിരന്തരം പുഗ്ഗലേ ഏവ വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ ന വുത്താതി അത്ഥോ.

സംസഗ്ഗവസേനാതി സംസജ്ജനവസേന ദേസനായ വിമിസ്സനവസേന. അഞ്ഞഥാ ഹി ഉപ്പാദനിരോധാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതകാലാ ച കഥം സംസജ്ജീയന്തി. സേസാനമ്പി വാരാനന്തി ഉപ്പാദുപ്പന്നവാരാദീനം. തംതംനാമതാതി യഥാ ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ ഉപ്പാദഉപ്പന്നഭാവാമസനതോ ഉപ്പാദഉപ്പന്നവാരോതി നാമം പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതി, ഏവം സേസവാരാനമ്പീതി ആഹ ‘‘തംതംനാമതാ പാളിഅനുസാരേന വേദിതബ്ബാ’’തി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൬൩. തഥാരൂപസ്സേവാതി പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിനോ ഏവ. തഞ്ച ചിത്തന്തി തഞ്ച യഥാവുത്തക്ഖണം പച്ഛിമചിത്തം. ‘‘ഏവംപകാര’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിമേവാ’’തി വുത്തം നിരുജ്ഝമാനാകാരസ്സ ‘‘ഏവംപകാര’’ന്തി വുത്തത്താ.

൬൫-൮൨. ദ്വയമേതന്തി യം ‘‘ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണാപഗമേന ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമ, തദേവ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാ’’തി വുത്തം, ഏതം ഉഭയമ്പി. ഏവം ന സക്കാ വത്തുന്തി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന ന സക്കാ വത്തും, പകാരന്തരേന പന സക്കാ വത്തുന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ പഠമപക്ഖം വിഭാവേതി. വിഭജിതബ്ബം സിയാതി ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പാദക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാ’’തി വിഭജിതബ്ബം സിയാ, ന ച വിഭത്തം. ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തേ വുത്തനയേന ഉഭയസ്സപി ലബ്ഭമാനത്താ, ന ച വുത്തം. ഇദാനി യേന പകാരേന സക്കാ വത്തും, തം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തിആദിമാഹ. പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, പുഗ്ഗലവാരോ ഹേസോതി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ. ന ച കിഞ്ചി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിഭാവതോ. തം പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, യം ചിത്തസമങ്ഗീ സോ പുഗ്ഗലോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദി അനേകചിത്തവസേനായം യമകദേസനാ പവത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ചിത്തന്തി ഹി…പേ… തിട്ഠതീ’’തി. സന്നിട്ഠാനവസേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ പടിസേധോ ന യുജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. താദിസന്തി തഥാരൂപം, യദവത്ഥോ ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനതാദിപരിയായേഹി വത്തബ്ബോ ഹോതി, തദവത്ഥന്തി അത്ഥോ.

൮൩-൧൧൩. ഇമസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താതി ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ ഇമസ്സ അതിക്കന്തകാലവാരസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താ. പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം…പേ… തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി ചിത്തസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി പുഗ്ഗലസ്സേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം, ഇതരഥാ അഞ്ഞം പുച്ഛിതം അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജിതം സിയാ. ന കോചി പുഗ്ഗലോ ന ഗഹിതോ സബ്ബസത്താനം അനിബ്ബത്തചിത്തതാഭാവതോ. തേ ച പന സബ്ബേ പുഗ്ഗലാ. നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാതീതചിത്താതി നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാ ഹുത്വാ അതീതചിത്താ. തഥാ ദുതിയതതിയാതി യഥാ പഠമപഞ്ഹോ അനവസേസപുഗ്ഗലവിസയത്താ പടിവചനേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ സിയാ, തഥാ തതോ ഏവ ദുതിയതതിയപഞ്ഹാ ‘‘ആമന്താ’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ സിയുന്തി അത്ഥോ. ചതുത്ഥോ പന പഞ്ഹോ ഏവം വിഭജിത്വാ പുഗ്ഗലവസേനേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ തഥാ അവചനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനതോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഇമിനാ വത്തമാനസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ, ‘‘അതീതം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്തന്തി ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഇമിനാ പന അതീതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ വുത്തോ.

തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു പുഗ്ഗലേസു. പുരിമസ്സാതി പഠമം വുത്തസ്സ സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതസ്സ ചിത്തം ന ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം. ‘‘നോ ച ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഹി വുത്തം. പച്ഛിമസ്സ വീതിക്കന്തം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഹി വുത്തം. ഏവമാദികോ പുഗ്ഗലവിഭാഗോതി ദുതിയപഞ്ഹാദീസു വുത്തം സന്ധായാഹ. തസ്സ ചിത്തസ്സ തംതംഖണവീതിക്കമാവീതിക്കമദസ്സനവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസ്സ ച യഥാരഹം വീതിക്കമസ്സ അവീതിക്കമസ്സ ച ദസ്സനവസേന ദസ്സിതോ ഹോതി പുഗ്ഗലവിഭാഗോതി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അതിക്കന്തകാലവാരേ. പുഗ്ഗലവിസിട്ഠം ചിത്തം പുച്ഛിതം ‘‘യസ്സ ചിത്തം തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി വുത്തത്താ. യദിപി പുഗ്ഗലപ്പധാനാ പുച്ഛാ പുഗ്ഗലവാരത്താ. അഥാപി ചിത്തപ്പധാനാ പുഗ്ഗലം വിസേസനഭാവേന ഗഹേത്വാ ചിത്തസ്സ വിസേസിതത്താ. ഉഭയഥാപി ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ അനവസേസപുഗ്ഗലവിസയത്താ. തഥാ പന അവത്വാ ‘‘അതീതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം, കസ്മാ നിരോധക്ഖണ…പേ… ദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘ന നിരുജ്ഝമാന’’ന്തി ഏത്ഥാപീതി നിരുജ്ഝമാനം ഖണം നിരോധക്ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തകാലം കിം തസ്സ ചിത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൧൪-൧൧൬. സരാഗപച്ഛിമചിത്തസ്സാതി സരാഗചിത്തേസു പച്ഛിമസ്സ ചിത്തസ്സ, ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രാഗസമ്പയുത്തചിത്തേസു യം സബ്ബപച്ഛിമം ചിത്തം, തസ്സ. സോ പന പുഗ്ഗലോ അനാഗാമീ വേദിതബ്ബോ. ന നിരുജ്ഝതി നിരോധാസമങ്ഗിതായ. നിരുജ്ഝിസ്സതി ഇദാനി നിരോധം പാപുണിസ്സതി. അപ്പടിസന്ധികത്താ പന തതോ അഞ്ഞം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഇതരേസന്തി യഥാവുത്തസരാഗപച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം വീതരാഗചിത്തസമങ്ഗിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാനം ഇതരസേക്ഖാനഞ്ചേവ പുഥുജ്ജനാനഞ്ച.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.