മഹാവാരോ
൧. അനുസയവാരവണ്ണനാ
൩. പവത്താവിരാമവസേനാതി അനുസയപ്പവത്തിയാ അവിരാമവസേന, അവിച്ഛേദവസേനാതി അത്ഥോ. കഥം പന കുസലാബ്യാകതചിത്തക്ഖണേ അനുസയാനം പവത്തീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേനേവ…പേ… പുബ്ബേ’’തി.
൨൦. ചിത്തചേതസികാനഞ്ച ഠാനം നാമ ചിത്തുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ’’തി. തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനാദീനം പുഗ്ഗലാനം. പകതിയാ സഭാവേന. സഭാവസിദ്ധാ ഹി ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗസ്സ അനനുസയനട്ഠാനതാ. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. വക്ഖതി ഹി ‘‘പകതിയാ ദുക്ഖാദീനം കാമരാഗാദീനം അനനുസയനട്ഠാനതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. പഹാനേനാതി തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനേന. തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനന്തി അനാഗാമിഅരഹന്താനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലോകാസവാരേ. പുരിമനയേതി ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദികേ പുരിമസ്മിം വിസ്സജ്ജനനയേ. ഓകാസന്തി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, ഇധ പന ദുക്ഖവേദനാ വേദിതബ്ബാ. പച്ഛിമനയേതി ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദികേ വിസ്സജ്ജനനയേ. അനോകാസതാ അനനുസയനട്ഠാനതാ.
അനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സാനുസയവാരവണ്ണനാ
൬൬-൧൩൧. ‘‘സാനുസയോ, പജഹതി, പരിജാനാതീ’’തി പുഗ്ഗലോ വുത്തോതി ‘‘കാമരാഗേന സാനുസയോ, കാമരാഗം പജഹതി, കാമരാഗം പരിജാനാതീ’’തിആദീസു അനുസയസമങ്ഗിഭാവേന പഹാനപരിഞ്ഞാകിരിയായ കത്തുഭാവേന ച പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, ന ധമ്മോ. ഭവവിസേസേന വാതി കേവലേന ഭവവിസേസേന വാ. ഇതരേസൂതി പടിഘാനുസയാദീസു. ഭവാനുസയവിസേസേന വാതി കാമഭവാദിഭവവിസിട്ഠാനുസയവിസേസേന വാ. സാനുസയതാനിരനുസയതാദികാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പഹാനാപഹാനപരിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. നനു ച ഭവവിസേസേ കേസഞ്ചി അനുസയാനം അപ്പഹാനന്തി? ന തം അനുസയകതം, അഥ ഖോ പച്ചയവേകല്ലതോ അനോകാസതായ ചാതി നായം വിരോധോ. ദ്വീസു വേദനാസൂതി സുഖഉപേക്ഖാസു വേദനാസു ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോതി യോജേതബ്ബം. ഇദമ്പി നത്ഥി പുഗ്ഗലവസേന വുച്ചമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ…പേ… അനുസയാന’’ന്തി. യദിപി പുഗ്ഗലസ്സ അനുസയനോകാസോ അനോകാസോ, തസ്സ പന സാനുസയതാദിഹേതു ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുസയസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ. നിരനുസയതാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അപ്പഹാനാപരിഞ്ഞാ സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിജാനനം സമതിക്കമനന്തി പരിഞ്ഞാവാരേപി ‘‘അപാദാനേ നിസ്സക്കവചന’’ന്തി വുത്തം.
അനുസയനട്ഠാനതോതി അനുസയനട്ഠാനഹേതു. ‘‘അനനുസയനട്ഠാനതോ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നിമിത്താപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥന്തി സാനുസയവാരേ നിമിത്തഭാവദസ്സനത്ഥം, പജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു അപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി യോജേതബ്ബം. പജഹതീതി ഏത്ഥ ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ തതോ മാനാനുസയം പജഹതീ’’തി പാളിപദം ആഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം, ന പജഹതീതി ഏത്ഥ പന ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ തതോ കാമരാഗാനുസയം നപ്പജഹതീ’’തി. ഏവമാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന പരിഞ്ഞാവാരമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭുമ്മനിദ്ദേസേനേവ ഹേതുഅത്ഥേനേവ നിദ്ദിട്ഠാതി അത്ഥോ.
ചതുത്ഥപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേനാതി ‘‘യതോ വാ പന മാനാനുസയേന സാനുസയോ, തതോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ’’തി ഏതസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേന. തത്ഥ ഹി ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ’’തിആദിനാ സരൂപതോ അനുസയനട്ഠാനാനി ദസ്സിതാനി. തദത്ഥേതി തം അനുസയനട്ഠാനദസ്സനം അത്ഥോ ഏതസ്സാതി തദത്ഥോ, തസ്മിം തദത്ഥേ. ‘‘അനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനത്ഥം അയം വാരോ ആരദ്ധോ’’തിആദിനാ ‘‘യതോ’’തി ഏതേന അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേത്വാ. പമാദലിഖിതം വിയ ദിസ്സതി ഉപ്പന്ന-സദ്ദേന വത്തമാനുപ്പന്നേ വുച്ചമാനേ. യഥാ പന ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഉപ്പത്തിയോഗദീപകത്താ ഉപ്പത്തിരഹാ വുച്ചന്തി, ഏവമിധാപി ഉപ്പത്തിഅരഹേ വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ. യം പന വക്ഖതി ‘‘ന ഹി അപരിയാപന്നാനം അനുസയുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതാ’’തി, സോപി ന ദോസോ. യത്ഥ യത്ഥ ഹി അനുസയാ ഉപ്പത്തിരഹാ, തദേവ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി വുത്തന്തി. തഥേവ ദിസ്സതീതി തം പമാദലിഖിതം വിയ ദിസ്സതീതി അത്ഥോ.
യതോ ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബന്തി യതോ അനുസയനട്ഠാനതോ കാമഗാരാനുസയേന ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം, തേന കാമരാഗാനുസയേന ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനേ നിസ്സക്കവചനം കതം ‘‘യതോ’’തി. തഥാതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘യതോ ഉപ്പന്നേനാ’’തി ഏത്ഥ ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനതോ അനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിരഹതാ വുത്താ, തഥാ ‘‘ഉപ്പജ്ജനകേനാ’’തി ഏത്ഥാപി സാ ഏവ വുച്ചതീതി ദീപേതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു…പേ… ആപന്നേനാ’’തി. തത്ഥ ‘‘ഉപ്പജ്ജനകോ’’തി വുത്തേ അനുപ്പജ്ജനകോ ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, തഥാ ച സതി തേന അനുപ്പത്തി നിച്ഛിതാതി ഉപ്പന്നസഭാവതാ ച പകാസിതാ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു…പേ… അപനേതീ’’തി. ‘‘യോ യതോ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോ, സോ തതോ മാനാനുസയേന നിരനുസയോ’’തി പുച്ഛായ ‘‘യതോ തതോ’’തി ആഗതത്താ വിസ്സജ്ജനേ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി പദസ്സ നിസ്സക്കവസേനേവ സക്കാ യോജേതുന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബത്ഥാതി…പേ… ന ന സമ്ഭവതീ’’തി ആഹ. ഭുമ്മതോ അഞ്ഞത്ഥാപി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി, യതോ സബ്ബേസം പാദകം ‘‘സബ്ബത്ഥപാദക’’ന്തി വുച്ചതി, ഇധ പന നിസ്സക്കവസേന വേദിതബ്ബം.
സാനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പജഹനവാരവണ്ണനാ
൧൩൨-൧൯൭. അപ്പജഹനസബ്ഭാവാതി അപ്പഹാനസ്സ, അപ്പഹീയമാനസ്സ വാ സബ്ഭാവാ. തസ്മാതി യസ്മാ യോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, ന സോ മാനാനുസയം നിരവസേസതോ പജഹതി, യോ ച മാനാനുസയം നിരവസേസതോ പജഹതി, ന സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി പഗേവ പഹീനത്താ, തസ്മാ ‘‘യോ വാ പന മാനാനുസയം പജഹതി, സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? നോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യദി ഏവം പഠമപുച്ഛായം കഥന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ പഹാനകരണമത്തമേവാതി പഹാനകിരിയാസമ്ഭവമത്തമേവ, ന നിരവസേസപ്പഹാനന്തി അധിപ്പായോ. തേ ഠപേത്വാതി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാദീനം നിരവസേസപജഹനകേ അട്ഠമകാദികേ ഠപേത്വാ. അവസേസാതി തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ നിരവസേസപ്പജഹനകേഹി അവസിട്ഠാ. തേസു യേസം ഏകച്ചേ അനുസയാ പഹീനാ, തേപി അപ്പജഹനസബ്ഭാവേനേവ നപ്പജഹന്തീതി വുത്താ. ന ച യഥാവിജ്ജമാനേനാതി മഗ്ഗകിച്ചഭാവേന വിജ്ജമാനപ്പകാരേന പഹാനേന വജ്ജിതാ രഹിതാ ഏവ വുത്താതി യോജനാ.
കേസഞ്ചീതി സോതാപന്നസകദാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിസകദാഗാമീനം. പുന കേസഞ്ചീതി അനാഗാമിഅഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഅരഹന്താനം. ഉഭയന്തി കാമരാഗവിചികിച്ഛാനുസയദ്വയം. സേസാനന്തി ‘‘സേസാ’’തി വുത്താനം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലാനം. തേസന്തി വുത്തപ്പകാരാനം ദ്വിന്നം അനുസയാനം. ഉഭയാപ്പജഹനസ്സാതി കാമരാഗവിചികിച്ഛാനുസയാപ്പജഹനസ്സ. കാരണം ന ഹോതീതി യേസം വിചികിച്ഛാനുസയോ പഹീനോ, തേസം തസ്സ പഹീനതാ, യേസം യഥാവുത്തം ഉഭയപ്പഹീനം, തേസം തദപ്പജഹനസ്സ കാരണം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തേസം പഹീനത്താ ‘നപ്പജഹന്തീ’തി ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി. അഥ പന ന തത്ഥ കാരണം വുത്തം, യേന കാരണവചനേന യഥാവുത്തദോസാപത്തി സിയാ, കേവലം പന സന്നിട്ഠാനേന തേസം പുഗ്ഗലാനം ഗഹിതതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം ‘‘കാമരാഗാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തീ’’തി, ഏവമ്പി പുച്ഛിതസ്സ സംസയത്ഥസ്സ കാരണം വത്തബ്ബം. തഥാ ച സതി ‘‘സേസപുഗ്ഗലാ തസ്സ അനുസയസ്സ പഹീനത്താ നപ്പജഹന്തീ’’തി കാരണം വത്തബ്ബമേവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന വത്തബ്ബ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ന വത്തബ്ബന്തി വുത്തനയേന കാരണം ന വത്തബ്ബം കാരണഭാവസ്സേവ അഭാവതോ. ‘‘ഉഭയാപ്പജഹനസ്സ കാരണം ന ഹോതീ’’തി വുത്തം, യഥാ പന വത്തബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം…പേ… വത്തബ്ബത്താ’’തി ആഹ. തേന പഹീനാപ്പഹീനവസേന കാരണം ന വത്തബ്ബം, പഹീനാനംയേവ പന വസേന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സംസയത്ഥസങ്ഗഹിതേതി സംസയത്ഥേന പദേന സങ്ഗഹിതേ. സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതം പന പഹീയമാനത്താ ‘‘നപ്പജഹതീ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി.
പജഹനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഹീനവാരവണ്ണനാ
൨൬൪-൨൭൪. ഫലട്ഠവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാ, ന മഗ്ഗട്ഠവസേന, കുതോ പുഥുജ്ജനവസേന. കസ്മാ? ഫലക്ഖണേ ഹി അനുസയാ പഹീനാതി വുച്ചന്തി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന പഹീയന്തീതി. തേനേവാഹ ‘‘മഗ്ഗസമങ്ഗീനം അഗ്ഗഹിതതം ദീപേതീ’’തി. പടിലോമേ ഹി പുഥുജ്ജനവസേനപി ദേസനാ ഗഹിതാ ‘‘യസ്സ ദിട്ഠാനുസയോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ വിചികിച്ഛാനുസയോ അപ്പഹീനോതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ. അനുസയച്ചന്തപടിപക്ഖേകചിത്തക്ഖണികാനന്തി അനുസയാനം അച്ചന്തം പടിപക്ഖഭൂതഏകചിത്തക്ഖണികാനം. മഗ്ഗസമങ്ഗീനന്തി മഗ്ഗട്ഠാനം. ഏത്ഥ ച അനുസയാനം അച്ചന്തപടിപക്ഖതാഗ്ഗഹണേന ഉപ്പത്തിരഹതം പടിക്ഖിപതി. ന ഹി തേ അച്ചന്തപടിപക്ഖസമുപ്പത്തിതോ പരതോ ഉപ്പത്തിരഹാ ഹോന്തി. മഗ്ഗസമങ്ഗിതാഗ്ഗഹണേന അനുപ്പത്തിരഹതാപാദിതതം പടിക്ഖിപതി. ന ഹി മഗ്ഗക്ഖണേ തേ അനുപ്പത്തിരഹതം ആപാദിതാ നാമ ഹോന്തി, അഥ ഖോ ആപാദീയന്തീതി. ഏകചിത്തക്ഖണികതാഗ്ഗഹണേന സന്താനബ്യാപാരം. തേനാഹ ‘‘ന കോചീ’’തിആദി. തത്ഥ തേതി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ. ന കേവലം പഹീനവാരേയേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേസുപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുസയ…പേ… ഗഹിതാ’’തി ആഹ.
൨൭൫-൨൯൬. യത്ഥ അനുസയോ ഉപ്പത്തിരഹോ, തത്ഥേവസ്സ അനുപ്പത്തിരഹതാപാദനന്തി ‘‘അത്തനോ അത്തനോ ഓകാസേ ഏവ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തി (വിഭ. ൨൦൩) വത്വാ പുന വുത്തം ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. ൨൦൪). തസ്മാതി യസ്മാ തദോകാസത്തമേവ കാമധാതുആദിഓകാസത്തമേവ അനുസയാനം ദീപേന്തി പഹീനാപ്പഹീനവചനാനി, തസ്മാ. അനോകാസേ തദുഭയാവത്തബ്ബതാ വുത്താതി യസ്മാ കാമരാഗപടിഘാനുസയാനം ദ്വിന്നം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, സോ ഏവ പഹാനോകാസോതി സ്വായം തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോകാസോ, തസ്മിം അനോകാസേ തദുഭയസ്സ പഹാനാപ്പഹാനസ്സ നവത്തബ്ബതാ വുത്താ. കാമരാഗാനുസയോകാസേ ഹി പടിഘാനുസയസ്സ അപ്പഹീനത്താ സോ ‘‘തത്ഥ പഹീനോ’’തി ന വത്തബ്ബോ, അട്ഠിതത്താ പന ‘‘തത്ഥ അപ്പഹീനോ’’തി ച, തസ്മാ അനോകാസേ തദുഭയാവത്തബ്ബതാ വുത്താതി. തേന സദ്ധിം സമാനോകാസേതി തേന കാമരാഗേന സദ്ധിം സമാനോകാസേ. ‘‘സാധാരണട്ഠാനേ’’തി വുത്തേ കാമധാതുയം സുഖുപേക്ഖാസു പഹീനോ നാമ ഹോതി, ന സമാനകാലേ പഹീനോ തതിയചതുത്ഥമഗ്ഗവജ്ഝത്താ കാമരാഗമാനാനുസയാനം.
പഹീനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. ധാതുവാരവണ്ണനാ
൩൩൨-൩൪൦. അപ്പഹീനുപ്പത്തിരഹഭാവാ ഇധ അനുഗമനസയനാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മിം …പേ… അത്ഥോ’’തി ആഹ. ഇധാപി യുത്താതി പുബ്ബേ വുത്തമേവത്ഥം പരാമസതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കാരണലാഭേ ഉപ്പത്തിഅരഹതം ദസ്സേതീ’’തി (യമ. മൂലടീ. അനുസയയമക ൧). ഛ പടിസേധവചനാനീതി തിസ്സന്നം ധാതൂനം ചുതൂപപാതവിസിട്ഠാനം പടിസേധനവസേന വുത്തവചനാനി, തതോ ഏവ ധാതുവിസേസനിദ്ധാരണാനി ന ഹോന്തി. പടിസേധോതി ഹി ഇധ സത്താപടിസേധോ വുത്തോതി അധിപ്പായേന വദതി. അഞ്ഞത്ഥേ പന ന-കാരേ നായം ദോസോ. ഇമം നാമ ധാതും. തംമൂലികാസൂതി പടിസേധമൂലികാസു. ഏവഞ്ഹീതി ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ പഠമയോജനായ സതി. നകാമധാതുആദീസു ഉപപത്തികിത്തനേനേവ നകാമധാതുആദിഗ്ഗഹണേനപി ധാതുവിസേസസ്സേവ ഗഹിതതായ അത്ഥതോ വിഞ്ഞായമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന കാമധാതു…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി. ഭഞ്ജിതബ്ബാതി വിഭജിതബ്ബാ. വിഭാഗോ പനേത്ഥ ദുവിധോ ഇച്ഛിതോതി ആഹ ‘‘ദ്വിധാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ’’തി. പുച്ഛാ ച വിസ്സജ്ജനാനി ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി. യഥാ അവുത്തേ ഭങ്ഗാഭാവസ്സ അവിഞ്ഞാതത്താ ‘‘അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബം, തഥാ തയിദം ‘‘കതി അനുസയാ ഭങ്ഗാ’’തി ഏതദപേക്ഖന്തി തദപി വത്തബ്ബം. പുച്ഛാപേക്ഖഞ്ഹി വിസ്സജ്ജനന്തി.
ധാതുവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
അനുസയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ചിത്തയമകം
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൧-൬൨. സരാഗാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘യസ്സ അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി വാരോ, താവ സങ്ഗണ്ഹാതി. കുസലാദീതി പന ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ കുസലം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘യസ്സ സരണം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതീ’’തി വാരോ, താവ സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ സരാഗാദികുസലാദീഹീതി സരാഗാദീഹി അവിമുത്തന്തേഹി, കുസലാദീഹി അരണന്തേഹി പദേഹി മിസ്സകാ വാരാ. സുദ്ധികാതി കേവലാ യഥാവുത്തസരാഗാദീഹി കുസലാദീഹി ച അമിസ്സകാ. തയോ തയോതി പുഗ്ഗലധമ്മവസേന തയോ തയോ മഹാവാരാ. യദി ഏവം കഥം സോളസ പുഗ്ഗലവാരാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ പന വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ സോളസവിധേ സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തേ വുത്തേ പുഗ്ഗലേ ഏവ ഏകജ്ഝം സമ്പിണ്ഡേത്വാ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ’’തി വുത്തം. ‘‘ധമ്മപുഗ്ഗലധമ്മവാരാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന നിരന്തരം വുത്തേതി ധമ്മേ പുഗ്ഗലധമ്മേ ച അനാമസിത്വാ സോളസസുപി ഠാനേസു നിരന്തരം പുഗ്ഗലേ ഏവ വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ ന വുത്താതി അത്ഥോ.
സംസഗ്ഗവസേനാതി സംസജ്ജനവസേന ദേസനായ വിമിസ്സനവസേന. അഞ്ഞഥാ ഹി ഉപ്പാദനിരോധാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതകാലാ ച കഥം സംസജ്ജീയന്തി. സേസാനമ്പി വാരാനന്തി ഉപ്പാദുപ്പന്നവാരാദീനം. തംതംനാമതാതി യഥാ ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ ഉപ്പാദഉപ്പന്നഭാവാമസനതോ ഉപ്പാദഉപ്പന്നവാരോതി നാമം പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതി, ഏവം സേസവാരാനമ്പീതി ആഹ ‘‘തംതംനാമതാ പാളിഅനുസാരേന വേദിതബ്ബാ’’തി.
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൬൩. തഥാരൂപസ്സേവാതി പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിനോ ഏവ. തഞ്ച ചിത്തന്തി തഞ്ച യഥാവുത്തക്ഖണം പച്ഛിമചിത്തം. ‘‘ഏവംപകാര’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിമേവാ’’തി വുത്തം നിരുജ്ഝമാനാകാരസ്സ ‘‘ഏവംപകാര’’ന്തി വുത്തത്താ.
൬൫-൮൨. ദ്വയമേതന്തി യം ‘‘ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണാപഗമേന ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമ, തദേവ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാ’’തി വുത്തം, ഏതം ഉഭയമ്പി. ഏവം ന സക്കാ വത്തുന്തി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന ന സക്കാ വത്തും, പകാരന്തരേന പന സക്കാ വത്തുന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ പഠമപക്ഖം വിഭാവേതി. വിഭജിതബ്ബം സിയാതി ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പാദക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാ’’തി വിഭജിതബ്ബം സിയാ, ന ച വിഭത്തം. ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തേ വുത്തനയേന ഉഭയസ്സപി ലബ്ഭമാനത്താ, ന ച വുത്തം. ഇദാനി യേന പകാരേന സക്കാ വത്തും, തം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തിആദിമാഹ. പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, പുഗ്ഗലവാരോ ഹേസോതി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ. ന ച കിഞ്ചി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിഭാവതോ. തം പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, യം ചിത്തസമങ്ഗീ സോ പുഗ്ഗലോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദി അനേകചിത്തവസേനായം യമകദേസനാ പവത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ചിത്തന്തി ഹി…പേ… തിട്ഠതീ’’തി. സന്നിട്ഠാനവസേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ പടിസേധോ ന യുജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. താദിസന്തി തഥാരൂപം, യദവത്ഥോ ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനതാദിപരിയായേഹി വത്തബ്ബോ ഹോതി, തദവത്ഥന്തി അത്ഥോ.
൮൩-൧൧൩. ഇമസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താതി ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ ഇമസ്സ അതിക്കന്തകാലവാരസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താ. പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം…പേ… തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി ചിത്തസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി പുഗ്ഗലസ്സേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം, ഇതരഥാ അഞ്ഞം പുച്ഛിതം അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജിതം സിയാ. ന കോചി പുഗ്ഗലോ ന ഗഹിതോ സബ്ബസത്താനം അനിബ്ബത്തചിത്തതാഭാവതോ. തേ ച പന സബ്ബേ പുഗ്ഗലാ. നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാതീതചിത്താതി നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാ ഹുത്വാ അതീതചിത്താ. തഥാ ദുതിയതതിയാതി യഥാ പഠമപഞ്ഹോ അനവസേസപുഗ്ഗലവിസയത്താ പടിവചനേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ സിയാ, തഥാ തതോ ഏവ ദുതിയതതിയപഞ്ഹാ ‘‘ആമന്താ’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ സിയുന്തി അത്ഥോ. ചതുത്ഥോ പന പഞ്ഹോ ഏവം വിഭജിത്വാ പുഗ്ഗലവസേനേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ തഥാ അവചനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനതോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഇമിനാ വത്തമാനസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ, ‘‘അതീതം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്തന്തി ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഇമിനാ പന അതീതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ വുത്തോ.
തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു പുഗ്ഗലേസു. പുരിമസ്സാതി പഠമം വുത്തസ്സ സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതസ്സ ചിത്തം ന ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം. ‘‘നോ ച ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഹി വുത്തം. പച്ഛിമസ്സ വീതിക്കന്തം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഹി വുത്തം. ഏവമാദികോ പുഗ്ഗലവിഭാഗോതി ദുതിയപഞ്ഹാദീസു വുത്തം സന്ധായാഹ. തസ്സ ചിത്തസ്സ തംതംഖണവീതിക്കമാവീതിക്കമദസ്സനവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസ്സ ച യഥാരഹം വീതിക്കമസ്സ അവീതിക്കമസ്സ ച ദസ്സനവസേന ദസ്സിതോ ഹോതി പുഗ്ഗലവിഭാഗോതി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അതിക്കന്തകാലവാരേ. പുഗ്ഗലവിസിട്ഠം ചിത്തം പുച്ഛിതം ‘‘യസ്സ ചിത്തം തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി വുത്തത്താ. യദിപി പുഗ്ഗലപ്പധാനാ പുച്ഛാ പുഗ്ഗലവാരത്താ. അഥാപി ചിത്തപ്പധാനാ പുഗ്ഗലം വിസേസനഭാവേന ഗഹേത്വാ ചിത്തസ്സ വിസേസിതത്താ. ഉഭയഥാപി ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ അനവസേസപുഗ്ഗലവിസയത്താ. തഥാ പന അവത്വാ ‘‘അതീതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം, കസ്മാ നിരോധക്ഖണ…പേ… ദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘ന നിരുജ്ഝമാന’’ന്തി ഏത്ഥാപീതി നിരുജ്ഝമാനം ഖണം നിരോധക്ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തകാലം കിം തസ്സ ചിത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ.
൧൧൪-൧൧൬. സരാഗപച്ഛിമചിത്തസ്സാതി സരാഗചിത്തേസു പച്ഛിമസ്സ ചിത്തസ്സ, ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രാഗസമ്പയുത്തചിത്തേസു യം സബ്ബപച്ഛിമം ചിത്തം, തസ്സ. സോ പന പുഗ്ഗലോ അനാഗാമീ വേദിതബ്ബോ. ന നിരുജ്ഝതി നിരോധാസമങ്ഗിതായ. നിരുജ്ഝിസ്സതി ഇദാനി നിരോധം പാപുണിസ്സതി. അപ്പടിസന്ധികത്താ പന തതോ അഞ്ഞം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഇതരേസന്തി യഥാവുത്തസരാഗപച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം വീതരാഗചിത്തസമങ്ഗിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാനം ഇതരസേക്ഖാനഞ്ചേവ പുഥുജ്ജനാനഞ്ച.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.