൭. അനുസയയമകം

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, കമ്മസമുദയാ രൂപസമുദയോ. ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തി ച ഏവമാദിനാ കുസലമൂലകുസലാദീനം പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘പച്ചയദീപകേന മൂലയമകേനാ’’തി. ‘‘സോ ‘അനിച്ചം രൂപം, അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ചക്ഖു അനിച്ചം, രൂപാ അനിച്ചാ’’തി ച ആദിനാ ബഹുലഖന്ധാദിമുഖേന അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ വിഹിതാതി വുത്തം ‘‘ഖന്ധാദീസു തീരണബാഹുല്ലതോ’’തി. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനതോ പരം പഹാനകിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനുസയപഹാനന്താ പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി. യദിപി അനുസയേഹി സമ്പയോഗതോ ആരമ്മണതോ വാ പഹാനപരിഞ്ഞാ നപ്പവത്തതി, അനുസയാഭാവേ പന തദാരമ്ഭോ ഏവ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അനുസയേഹി പഹാനപരിഞ്ഞം വിഭാവേതു’’ന്തി. അനുസയഭാവേന ലബ്ഭമാനാനന്തി അനുസയഭാവേന വിജ്ജമാനാനം, അനുസയസഭാവാനന്തി അത്ഥോ. തീഹാകാരേഹീതി പരിച്ഛേദാദീഹി തീഹി പകാരേഹി. അനുസയേസു ഗണനസരൂപപ്പവത്തിട്ഠാനതോ അബോധിതേസു പുഗ്ഗലോകാസാദിവസേന പവത്തിയമാനാ തബ്ബിസയാ ദേസനാ ന സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസു തഥാ…പേ… ദുരവബോധത്താ’’തി.

ഏത്ഥ പുരിമേസൂതി പദുദ്ധാരോ അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോ വാതി കത്വാ സാനുസയവാരാദിഅപേക്ഖോ, ന അനുസയവാരാദിഅപേക്ഖോ അനുസയവാരേ പാളിവവത്ഥാനസ്സ പഗേവ കതത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേസു സാനുസയവാരാദീസു പുരിമേസൂതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. സാനുസയവാരാദീസു ഹി തീസു പുരിമേസു ഓകാസവാരേ യതോ തതോതി ദേസനാ പവത്താ, ന അനുസയവാരാദീസു. അത്ഥവിസേസാഭാവതോതി ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൨) പാളിആഗതപദസ്സ, ‘‘കാമധാതും വാ പന ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ യമകഭാവേന അട്ഠകഥാആദിഗതപദസ്സ ച അത്ഥവിസേസാഭാവതോ. കഥമയം യമകദേസനാ സിയാ ദുതിയസ്സ പദസ്സ അഭാവതോതി അത്ഥോ. യദി നായം യമകദേസനാ, അഥ കസ്മാ ഇധാഗതാതി ആഹ ‘‘പുരിമവാരേ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അനുസയട്ഠാനപരിച്ഛേദദസ്സനന്തി അനുസയട്ഠാനതായ പരിച്ഛേദദസ്സനം. ഏവമ്പി കഥമിദം അനുസയയമകം യമകദേസനാസബ്ഭാവതോതി ആഹ ‘‘യമകദേസനാ…പേ… നാമം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. അത്ഥവസേനാതി പടിലോമത്ഥവസേന. പഠമപദേന ഹി വുത്തസ്സ വിപരിവത്തനവസേനപി യമകദേസനാ ഹോതി ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദീസു (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൨), തത്ഥ പന അത്ഥവിസേസോ അത്ഥി, ഇധ നത്ഥി, തസ്മാ ന തഥാ ദേസനാ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ഥവിസേസാഭാവതോ പന ന വുത്താ’’തി. ലബ്ഭമാനതാവസേനാതി പുച്ഛായ ലബ്ഭമാനതാവസേന.

ഉപ്പത്തിഅരഹതം ദസ്സേതീതി ഇമിനാ നിപ്പരിയായേന അനുസയാ അനാഗതാതി ദസ്സിതം ഹോതി യതോ തേ മഗ്ഗവജ്ഝാ, ന ച അതീതപച്ചുപ്പന്നാ ഉപ്പത്തിരഹാതി വുച്ചന്തി ഉപ്പന്നത്താ. യംസഭാവാ പന ധമ്മാ അനാഗതാ അനുസയാതി വുച്ചന്തി, തംസഭാവാ ഏവ തേ അതീതപച്ചുപ്പന്നാ വുത്താ. ന ഹി ധമ്മാനം അദ്ധാഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി, തസ്മാ അനുസയാനം അതീതപച്ചുപ്പന്നഭാവാ പരിയായതോ ലബ്ഭന്തീതി അട്ഠകഥായം (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൧) ‘‘അതീതോപി ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവംപകാരാതി അനുസയപ്പകാരാ, കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹാഇച്ചേവ അത്ഥോ. സോ ഏവംപകാരോ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോ ഉപ്പജ്ജനാരഹതായ അവിച്ഛിന്നഭാവദീപനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ന ഖന്ധയമകാദീസു വിയ ഉപ്പജ്ജമാനതാ’’തി, പച്ചുപ്പന്നതാതി അത്ഥോ. തേനേവാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ നിന്നാനാകരണോതി നിബ്ബിസേസോ. ഉപ്പജ്ജനാനുസയാനം നിന്നാനാകരണത്താ ഏവ ഹി ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൦൩) ആഗതം. അനുസയനഞ്ഹി ഏത്ഥ നിവിസനന്തി അധിപ്പേതം.

ഇദാനി യേന പരിയായേന അതീതപച്ചുപ്പന്നേസു അനുസയവോഹാരോ, തം ദസ്സേതുകാമോ അനാഗതമ്പി തേഹി സദ്ധിം ഏകജ്ഝം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുരൂപം കാരണം പന…പേ… വുച്ചന്തീ’’തി ആഹ. ഏതേന ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ അതീതപച്ചുപ്പന്നേസു ഉപ്പത്തിരഹതാ വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഉപ്പത്തിഅരഹതാ നാമ കിലേസാനം മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതായ വേദിതബ്ബാ. സാ ച അതീതപച്ചുപ്പന്നേസുപി അത്ഥേവാതി പകാരന്തരേനപി തേസം പരിയായതോവ അനുസയഭാവം പകാസേതി. തേനേവാഹ ‘‘മഗ്ഗസ്സ പനാ’’തിആദി. താദിസാനന്തി യേ മഗ്ഗഭാവനായ അസതി ഉപ്പത്തിരഹാ, താദിസാനം. ധമ്മോ ഏവ ച ഉപ്പജ്ജതി, ന ധമ്മാകാരോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ധമ്മാകാരാ അനിച്ചതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുച്ചന്തി. യദി പന തേ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിനോ സിയും, ധമ്മാ ഏവ സിയും. തേന വുത്തം ‘‘അപ്പഹീനാകാരോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും ന യുജ്ജതീ’’തി.

വുത്തമ്പി ഥാമഗമനം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പഹീനട്ഠമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ചോദകോ ചോദേതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സത്താനുസയ…പേ… ആപജ്ജതീതി ചേ’’തി. ന ഹി ഥാമഗമനേ ഗഹിതേ ചോദനായ ഓകാസോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദി. വുത്തം അട്ഠകഥായം, ന കേവലമട്ഠകഥായമേവ പാഠഗതോവായമത്ഥോ, തസ്മാ ഏവമേവ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമഗതോ…പേ… യുത്ത’’ന്തി വത്വാ കിം പന തം ഥാമഗമനന്തി പരാസങ്കം നിവത്തേന്തോ ‘‘ഥാമഗതന്തി ച…പേ… വുത്താ’’തി ആഹ. തത്ഥ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോതി കിലേസവത്ഥുആദീനം കിലേസതാദിസഭാവോ വിയ കാമരാഗാദിതോ അഞ്ഞത്ഥ അലബ്ഭമാനോ തേസംയേവ ആവേണികോ സഭാവോ, യതോ തേ ഭവബീജം ഭവമൂലന്തി ച വുച്ചന്തി. യസ്മാ ച ഥാമഗമനം തേസം അനഞ്ഞസാധാരണോ സഭാവോ, തസ്മാ അനുസയനന്തി വുത്തം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമഗതോതി അനുസയസമങ്ഗീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ.

‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩) അനുസയവാരേ വുത്തോ ഏവ അത്ഥോ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦) വുത്തോതി അനുസയനാകാരോ ഏവ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോതി ‘‘ഉപ്പജ്ജനവാരോ അനുസയവാരേന നിന്നാനാകരണോ വിഭത്തോ’’തി യം വുത്തം, തത്ഥ വിചാരം ആരഭതി ‘‘അനുസയഉപ്പജ്ജനവാരാനം സമാനഗതികത്താ’’തിആദിനാ. ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം സിയാതി ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം അപ്പഹീനാകാരദീപകം സിയാ. തഥാ ച സതി യഥാ ‘‘ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ’’തി ഏത്ഥ ഇമസ്സ അനിരോധാതി അയമത്ഥോപി ഞായതി, ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തേ അത്ഥതോ ‘‘ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി അപ്പഹീനാകാരസ്സ ഉപ്പത്തിരഹഭാവസ്സ അനുപ്പജ്ജമാനസഭാവത്താതി ചോദനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീതി വചനസ്സ അവുത്തതാ ന സക്കാ വത്തുന്തി ചേ’’തി ആഹ. വചനത്ഥവിസേസേന തംദ്വയസ്സ വുത്തത്താതി ഏതേന ധമ്മനാനത്താഭാവേപി പദത്ഥനാനത്ഥേന വാരന്തരദേസനാ ഹോതി യഥാ സഹജാതസംസട്ഠവാരേസൂതി ദസ്സേതി. അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാതിആദി തമേവ വചനത്ഥവിസേസം വിഭാവേതും ആരദ്ധം. ഉപ്പത്തിയോഗ്ഗന്തി ഉപ്പത്തിയാ യോഗ്ഗം, ഉപ്പജ്ജനസഭാഗതന്തി അത്ഥോ. യതോ അനുസയാ ഉപ്പത്തിരഹാതി വുച്ചന്തി, ഏകന്തേന ചേതദേവ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦). ‘‘അനുസേന്തീതി അനുസയാ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ സദാ വിജ്ജമാനാ നു ഖോ തേ അപരിനിപ്ഫന്നാനുസയനട്ഠേന ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തീതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതീതി തംനിസേധനത്ഥം ‘‘അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പത്തിഅരഹഭാവേന ഥാമഗതതാ അനുസയട്ഠോതി യം തേസം ഉപ്പത്തിയോഗവചനം വുത്തം, തം സമ്മദേവ വുത്തന്തി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘അനുസയസദ്ദസ്സാ’’തിആദിനാ. തേന വാരദ്വയദേസനുപ്പാദികാ അനുസയസദ്ദത്ഥനിദ്ധാരണാതി ദസ്സേതി. തമ്പി സുവുത്തമേവ ഇമിനാ തന്തിപ്പമാണേനാതി ഇദമ്പി ‘‘അഭിധമ്മേ താവാ’’തിആദിനാ ആഗതം തിവിധമേവ തന്തിം സന്ധായാഹാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തന്തിത്തയേനപി ഹി ചിത്തസമ്പയുത്തതാ ദീപിതാ ഹോതീ’’തി.

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൨. ഏവം സതീതി വേദനാനം വിസേസിതബ്ബഭാവേ കാമധാതുയാ ച വിസേസനഭാവേ സതി. കാമാധാതുയാ അനുസയനട്ഠാനതാ ന വുത്താ ഹോതി അപ്പധാനഭാവതോ, പധാനാപ്പധാനേസു പധാനേ കിച്ചദസ്സനതോ, വിസേസനഭാവേന ചരിതബ്ബതായ ചാതി അധിപ്പായോ. ഹോതു കോ ദോസോതി കദാചി വദേയ്യാതി ആസങ്കമാനോ ആഹ ‘‘ദ്വീസു പനാ’’തിആദി. ദ്വീസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, തഥാ ‘‘തീസു ധാതൂസൂ’’തി ഏത്ഥാപി. തസ്മാതി യസ്മാ ധാതുആദിഭേദേന തിവിധം അനുസയട്ഠാനം, തത്ഥ ച രൂപാരൂപധാതൂനം ഭവരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ വുത്താതി കാമധാതുയാ കാമരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ ഏകന്തേന വത്തബ്ബാ, തസ്മാ. തീസു ധാതൂസു തീസു വേദനാസൂതി ച നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂതി ച ആധാരേ.

ദ്വീസ്വേവാതി ദ്വീസു സുഖോപേക്ഖാസു ഏവ. സബ്ബാസു ദ്വീസൂതി യാസു കാസുചി ദ്വീസു. തേനാതി ‘‘കാമരാഗോ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വചനസാമത്ഥിയലദ്ധേന വിസേസനിച്ഛയേനേവ. ഭവരാഗാനുസയട്ഠാനം രൂപാരൂപധാതുയോ തദനുരൂപാ ച വേദനാ. ന ഹി ദ്വീസു വേദനാസു കാമരാഗാനുസയോവ അനുസേതീതി അവധാരണം ഇച്ഛിതം, ദ്വീസു ഏവ പന വേദനാസൂതി ഇച്ഛിതം. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വീസ്വേവ അനുസേതി, ന തീസൂ’’തി. അട്ഠാനഞ്ച അനുസയാനം, കിം തം അപരിയാപന്നം സക്കായേ? സബ്ബോ ലോകുത്തരോ ധമ്മോ. ച-സദ്ദേന പടിഘാനുസയട്ഠാനം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന വുത്തം ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി. അഞ്ഞാതി കാമരാഗാനുസയട്ഠാനഭൂതാ ദ്വേ വേദനാ.

അഞ്ഞേസു ദ്വീഹി വേദനാഹി വിപ്പയുത്തേസു. പിയരൂപസാതരൂപേസൂതി പിയായിതബ്ബമധുരസഭാവേസു. വിസേസനഞ്ചേതം രൂപാദീനം സബ്ബദ്വാരസബ്ബപുരിസേസു ഇട്ഠഭാവസ്സ അനിയതതായ കതം. സാതസന്തസുഖഗിദ്ധിയാതി സാതസുഖേ സന്തസുഖേ ച ഗിജ്ഝനാകാരേന അഭികങ്ഖനാകാരേന. തത്ഥ സാതസുഖം കായികം, സന്തസുഖം ചേതസികം. സാതസുഖം വാ കായികസുഖം, സന്തസുഖം ഉപേക്ഖാസുഖം. തഥാ ചാഹു ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൨൭). പരിത്തം വാ ഓളാരികം സുഖം സാതസുഖം, അനോളാരികം സന്തസുഖം. പരിത്തഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ കാമരാഗാനുസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അഞ്ഞത്ഥാതി വേദനാഹി അഞ്ഞത്ഥ. സോതി കാമരാഗാനുസയോ. വേദനാസു അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതീതി വേദനാപേക്ഖോ ഏവ ഹുത്വാ പവത്തതി യഥാ പുത്താപേക്ഖായ ധാതിയാ അനുഗ്ഗണ്ഹനപ്പവത്തി, സയനസങ്ഖാതാ പവത്തി ച കാമരാഗസ്സ നികാമനമേവ. തേനാഹ ‘‘സുഖമിച്ചേവ അഭിലപതീ’’തി. യഥാ തസ്സ, ഏവം പടിഘാനുസയാദീനമ്പി വുത്തനിയാമേന യഥാസകം കിച്ചകരണമേവ ദുക്ഖവേദനാദീസു അനുസയനം ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം പടിഘാനുസയോ ചാ’’തിആദി. തീസു വേദനാസു അനുസയനവചനേനാതി തീസു വേദനാസു യഥാരഹം അനുസയനവചനേന. ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസൂതി ഇട്ഠാദീസു ആരമ്മണപകതിയാ വസേന ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസു വിപരീതസഞ്ഞായ വസേന അനിട്ഠാദീസു ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസൂതി യോജനാ. ന ഹി ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹണം വിപരീതസഞ്ഞാ.

തത്ഥാതി ഇട്ഠാരമ്മണാദീസു. ഏത്ഥാതി അനുസയനേ. കാമസ്സാദാദിവത്ഥുഭൂതാനം കാമഭവാദീനന്തി കാമസ്സാദഭവസ്സാദവത്ഥുഭൂതാനം കാമരൂപാരൂപഭവാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ. തത്ഥാതി വേദനാത്തയധാതുത്തയേസു. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മം. ദുക്ഖപടിഘാതോ ദുക്ഖേ അനഭിരതി. യത്ഥ തത്ഥാതി ദുക്ഖവേദനായ തംസമ്പയുത്തേസു അനിട്ഠരൂപാദീസു വാതി യത്ഥ തത്ഥ. മഹഗ്ഗതാ ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാ രൂപാരൂപഭവാ, അനുപാദിന്നക്ഖന്ധാ രൂപാരൂപാവചരധമ്മാ. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേസു മഹഗ്ഗതധമ്മേസു ഭവരാഗോഇച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി. ദിട്ഠാനുസയാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വിചികിച്ഛാനുസയഅവിജ്ജാനുസയാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം ന വുത്തന്തി സുവുത്തമേതം ദിട്ഠാനുസയാദീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനപുച്ഛായം ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജിതത്താ. കാമരാഗോ പന യത്ഥ നാനുസേതി, തം ദുക്ഖവേദനാരൂപാരൂപധാതുവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘നനു ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തദനുസയനട്ഠാനതോതി തസ്സ കാമരാഗാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനതോ. അഞ്ഞാ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസങ്ഖാതാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സേ വിയ പടിഘാനുസയോ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസു കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീതി ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി സക്കാ വത്തുന്തി തസ്മാ തം ഉദ്ധരിത്വാ ന വുത്തന്തി. ഹോന്തൂതി താസം വേദനാനം അത്ഥിതം പടിജാനിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ അവചനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന പന…പേ… തം ന വുത്ത’’ന്തി. തദനുസയനട്ഠാനന്തി തേസം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനം. തസ്മാതി യസ്മാ സതിപി കാമരാഗാനുസയനട്ഠാനതോ അഞ്ഞസ്മിം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയനട്ഠാനേ തം പന ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം നത്ഥി വേദനാദ്വയഭാവതോ, തസ്മാ. തം വേദനാദ്വയം ന വുത്തം വിസും ന ഉദ്ധടന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാദയോ നാനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ നാനുസേന്തീ’’തി അയമത്ഥോ ‘‘ആമന്താ’’തി ഇമിനാ പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന അവിഭാഗതോ വുത്തോതി ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ അനുസേന്തീ’’തി അയമ്പി അത്ഥോ അവിഭാഗതോവ ലബ്ഭതി, തസ്മാ. അവിഭാഗതോ ച ദുക്ഖം പടിഘസ്സ അനുസയനട്ഠാനന്തി ദീപിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അവിസേസേന…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ അവിസേസേനാതി ഗേഹസ്സിതം നേക്ഖമ്മസ്സിതന്തി വിസേസം അകത്വാ. സമുദായവസേന ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തഅവയവാനം സമൂഹവസേന ദുക്ഖന്ത്വേവ ഗഹേത്വാ. ‘‘അവിസേസേന സമുദായവസേന ഗഹേത്വാ’’തി ഇമമത്ഥം തഥാ-സദ്ദേന അനുകഡ്ഢതി ‘‘ദ്വീസു വേദനാസൂ’’തി ഏത്ഥാപി ഗേഹസ്സിതാദിവിഭാഗസ്സ അനിച്ഛിതത്താ.

യദി ഏവം ‘‘പടിഘം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇദം സുത്തപദം കഥന്തി ചോദനം സന്ധായ ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദോമനസ്സേ, തംസമ്പയുത്തേ വാ പടിഘേ. നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സന്തിആദിനാ നേയ്യത്ഥമിദം സുത്തം, ന നീതത്ഥന്തി ദസ്സേതി. യഥാ പന സുത്തം ഉദാഹടം, തഥാ ഇധ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിഘുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതായാ’’തിആദി. ഏവമ്പി സുത്താഭിധമ്മപാഠാനം കഥമവിരോധോതി ആഹ നിപ്പരിയായദേസനാ ഹേസാ, സാ പന പരിയായദേസനാതി. ഏവഞ്ച കത്വാതി പരിയായദേസനത്താ ഏവ. രാഗാനുസയോതി കാമരാഗാനുസയോ അധിപ്പേതോ. യതോ ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതനം സന്ധായാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തസ്സ ന മഹഗ്ഗതധമ്മാ അനുസയനട്ഠാനന്തി തം പഠമജ്ഝാനഞ്ച അനാമസിത്വാ ‘‘ന ഹി ലോകിയാ…പേ… നാനുസേതീതി സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം. അവത്ഥുഭാവതോതി സഭാവേനേവ അനുപ്പത്തിട്ഠാനത്താ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അനുസയയമകേ. വുത്തനയേനാതി ‘‘നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. തംപടിപക്ഖഭാവതോതി തേസം പടിഘാദീനം പടിപക്ഖസ്സ മഗ്ഗസ്സ സബ്ഭാവതോ. ന കേവലം മഗ്ഗസബ്ഭാവതോ, അഥ ഖോ ബലവവിപസ്സനാസബ്ഭാവതോപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തംസമുഗ്ഘാ…പേ… ഭാവതോ ചാ’’തി.

ഇദാനി യദേതം തത്ഥ തത്ഥ ‘‘അനുസയനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, തം ഗഹേതബ്ബധമ്മവസേന വാ സിയാ ഗഹണവിസേസേന വാതി ദ്വേ വികപ്പാ, തേസു പഠമം സന്ധായാഹ ‘‘ആരമ്മണേ അനുസയനട്ഠാനേ സതീ’’തി. രൂപാദിആരമ്മണേ അനുസയാനം അനുസയനട്ഠാനന്തി ഗയ്ഹമാനേ യമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖായ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യദി സിയാതി യദി കാമരാഗാനുസയോ സിയാ. ഏതസ്സപീതി ദിട്ഠാനുസയസമ്പയുത്തലോഭസ്സപി ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസൂ’’തി കാമരാഗസ്സ ഠാനം വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം. അഥ പനാതിആദി ദുതിയവികപ്പം സന്ധായ വുത്തം. അജ്ഝാസയവസേന തംനിന്നതായാതി അസതിപി ആരമ്മണകരണേ യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അജ്ഝാസയതോ നിന്നാ, തം തേസം അനുസയനട്ഠാനം. തേന വുത്തം ‘‘അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതീ’’തി. അഥ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യഥാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഉദാഹരണവസേന നിരൂപനം. ദുക്ഖേ പടിഹഞ്ഞനവസേനേവ പവത്തതി, നാരമ്മണകരണവസേനാതി അധിപ്പായോ. ദുക്ഖമേവ തസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി അജ്ഝാസയസ്സ തത്ഥ നിന്നത്താ ദുക്ഖമേവ തസ്സ പടിഘസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, നാലമ്ബിതം രൂപാദി സുഖവേദനാ ചാതി അധിപ്പായോ. ഏവന്തി യഥാ അഞ്ഞാരമ്മണസ്സപി പടിഘസ്സ അജ്ഝാസയതോ ദുക്ഖനിന്നതായ ദുക്ഖമേവ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, ഏവം. ദുക്ഖാദീസു…പേ… വുത്തന്തി ‘‘ദുക്ഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം. നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി ച ആദിനാ കായകിലമനദുക്ഖേ ദാനാനുഭാവാദികേ ച മിച്ഛാഭിനിവേസനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനേന ദിട്ഠാനുസയേന സമ്പയുത്തോ അഞ്ഞാരമ്മണോപി ലോഭോ ‘‘ഏവം സുഖം ഭവിസ്സതീ’’തി അജ്ഝാസയതോ സുഖാഭിസങ്ഗവസേനേവ പവത്തതീതി സുഖുപേക്ഖാഭേദം സാതസന്തസുഖദ്വയമേവ അസ്സ ലോഭസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം പാളിയം, ന യഥാവുത്തം ദുക്ഖാദി, തസ്മാ ഭവരാഗ…പേ… ന വിരുജ്ഝതി. ഏകസ്മിംയേവ ചാതിആദി ദുതിയവികപ്പംയേവ ഉപബ്രൂഹനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ രാഗസ്സ സുഖജ്ഝാസയതാ തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ, തന്നിന്നഭാവേന വാ ചക്ഖുസ്സ വിസമജ്ഝാസയതാ വിയ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തേസം രാഗപടിഘാനം നാനാനുസയട്ഠാനതാ ഹോതി ഏകസ്മിമ്പി ആരമ്മണേതി അത്ഥോ.

ഏവഞ്ച കത്വാതി അസതിപി ഗഹേതബ്ബഭേദേ ഗഹണവിസേസേന അനുസയനട്ഠാനസ്സ ഭിന്നത്താ ഏവ. ‘‘യത്ഥ…പേ… നോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞഥാ വിരുജ്ഝേയ്യ. ഗഹേതബ്ബഭേദേന ഹി രാഗപടിഘാനം അനുസയനട്ഠാനഭേദേ ഗയ്ഹമാനേ വിപാകമത്തേ ഠാതബ്ബം സിയാ, ന ച തം യുത്തം, നപി സബ്ബേസം പുരിസദ്വാരാനം ഇട്ഠാനിട്ഠം നിയതന്തി. യദിപി യഥാവുത്തലോഭസ്സ വുത്തനയേന കാമരാഗാനുസയതാ സമ്ഭവതി, യഥാ പന സുഖുപേക്ഖാസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ച ഉപ്പജ്ജന്തേന ദോമനസ്സേന സഹ പവത്തോ ദോസോ ദുബ്ബലഭാവേന പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി, ഏവം യഥാവുത്തലോഭോപി കാമരാഗാനുസയോ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ന പടിഘാനുസയോതി ഏത്ഥ ന-കാരോ പടിസേധനത്ഥോ, ന അഞ്ഞത്ഥോ, ഇതരത്ഥ പന സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ഹി ദോമനസ്സസ്സ പടിഘാനുസയഭാവാസങ്കാ അത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ന-കാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥതാഭാവദസ്സനമുഖേന അഭാവത്ഥതം സമത്ഥേതി.

ദേസനാ സംകിണ്ണാ വിയ ഭവേയ്യാതി ഏത്ഥ ദേസനാസങ്കരം ദസ്സേതും ‘‘ഭവരാഗസ്സപി…പേ… ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യഥാ കാമരാഗസ്സ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ആരമ്മണകരണവസേന ഉപ്പത്തി വുത്താ ‘‘കാമരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി, ഏവം യദി ‘‘ഭവരാഗോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ഭവരാഗസ്സപി…പേ… ഭവേയ്യ. തതോ ച കാമരാഗേന സദ്ധിം ഭവരാഗസ്സ ദേസനാ സംകിണ്ണാ ഭവേയ്യ, കാമരാഗതോ ച ഭവരാഗസ്സ വിസേസോ ദസ്സേതബ്ബോ. സോ ച സഹജാതാനുസയവസേന ന സക്കാ ദസ്സേതുന്തി ആരമ്മണകരണവസേന ദസ്സേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മാ ആരമ്മണ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി. തത്ഥ ആരമ്മണവിസേസേനാതി രൂപാരൂപധാതുസങ്ഖാതആരമ്മണവിസേസേന. വിസേസദസ്സനത്ഥന്തി കാമരാഗതോ ഭവരാഗസ്സ വിസേസദസ്സനത്ഥം. ഏവം ദേസനാ കതാതി ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഏവം വിസയേ ഭുമ്മം കത്വാ ദേസനാ കതാ. തേനാഹ ‘‘സഹജാതവേദനാവിസേസാഭാവതോ’’തി.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.