അബ്യാകതപദം

അഹേതുകകുസലവിപാകവണ്ണനാ

൪൩൧. കാമാവചര…പേ… ആദി വുത്തന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഉപചിതത്താ’’തി പദം സങ്ഗയ്ഹതി ‘‘അസാധാരണകമ്മപച്ചയവസേനാ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘ഉപചിതത്താതി ലദ്ധാസേവനത്താ’’തി കേചി വദന്തി, തം പഠമജവനസ്സ ന യുജ്ജതി അനാസേവനത്താ. തഥാ ച സതി തസ്സ വിപാകദാനമേവ ന സിയാതി തതോ അഞ്ഞഥാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിപാകാഭിമുഖന്തി വിപാകദാനാഭിമുഖം കതോകാസം. കതോകാസതാ ച അനാദിമ്ഹി സംസാരേ അനേകേസം കമ്മാനം കതാനം അത്ഥിതായ പരസ്സ പടിബാഹനേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. വഡ്ഢിതതാ ച സകമ്മസ്സ ബലദാനസമത്ഥതാവസേന അത്തനോ കാരണേഹി അഭിസങ്ഖതതാ. അസാധാരണേന നാമം ഉദ്ധടം ‘‘ഭേരീസദ്ദോ യവങ്കുരോ’’തി യഥാ. വിഞ്ഞാണാനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം. വിസേസപച്ചയത്താതി അധികപച്ചയത്താ.

ചക്ഖുസന്നിസ്സിതഞ്ച തം രൂപവിജാനനഞ്ചാതി ഏതേന സമാനാധികരണതം സമാസസ്സ ദസ്സേന്തോ തത്ഥ ച ‘‘ചക്ഖുസന്നിസ്സിത’’ന്തിആദിപദദ്വയസ്സ നീലുപ്പലസദ്ദാദീനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവമാഹ. അഞ്ഞവിഞ്ഞാണന്തി രൂപാരമ്മണം മനോവിഞ്ഞാണം. രൂപംയേവാരമ്മണന്തി പന അത്ഥേ ദിബ്ബചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദട്ഠബ്ബം തംസദിസാനം തദുപചാരം കത്വാ യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തി. ഝാനപച്ചയത്താഭാവേ ന ഝാനങ്ഗതാ നത്ഥീതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ഉപേക്ഖാദീനം ഉപചരിതഝാനങ്ഗതം സാധേതി. ന ഹി ഝാനങ്ഗാനം ഝാനപച്ചയതം വത്വാ തേസം ഝാനപച്ചയഭാവോ പടിക്ഖിത്തോതി. യദി ഏവം പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ഉപേക്ഖാദയോ ഝാനരാസിട്ഠാനേ ന വത്തബ്ബാ സിയുന്തി ആഹ ‘‘ഝാനപച്ചയത്താഭാവേ’’തിആദി. ഉപേക്ഖാദിഭാവതോതി ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖേകഗ്ഗതാഭാവതോ. അഞ്ഞട്ഠാനാഭാവതോതി ചിത്തട്ഠിതിം ഏവ സന്ധായ വുത്തം.

൪൩൬. അകുസലം ഭവങ്ഗനിസ്സന്ദേന ‘‘പണ്ഡര’’ന്തി വുച്ചതി, ഭവങ്ഗേ അപണ്ഡരേ തംമൂലികാ കുതോ അകുസലസ്സ പണ്ഡരതാതി ‘‘അകുസലസ്സ ചാ’’തി വുത്തം. പണ്ഡരതായ കാരണം വത്തബ്ബം, യദി അഞ്ഞകാരണാ പണ്ഡരതാ, സഭാവോവായന്തി ചിത്തസ്സ അകിലേസസഭാവതായ വുത്തം, ന ചേത്ഥ ഫസ്സാദീനമ്പി പണ്ഡരതാപത്തി. യതോ ധമ്മാനം സഭാവകിച്ചവിസേസഞ്ഞുനാ ഭഗവതാ വിഞ്ഞാണംയേവ തഥാ നിദ്ദിട്ഠന്തി.

൪൩൯. അനതിക്കമനേന ഭാവനായ. പസാദഘട്ടനം വിസയസ്സ യോഗ്യദേസേ അവട്ഠാനന്തി ‘‘പസാദം ഘട്ടേത്വാ ആപാഥം ഗന്ത്വാ’’തി വുത്തം. മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതീതി ഏത്ഥ ന സയം കിഞ്ചി പടിഹഞ്ഞതി, നാപി കേനചി പടിഹഞ്ഞീയതി അഫോട്ഠബ്ബസഭാവത്താ. വിസയവിസയീഭൂതം പന അഭിമുഖഭാവപ്പത്തിയാ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ ഹേതുതായ വിസിട്ഠഭാവപ്പത്തം പടിഹതപടിഘാതകഭാവേന വോഹരീയതി, തസ്മാ തേസു സപ്പടിഘവോഹാരോ. ‘‘ഉപാദാരൂപം ഘട്ടേതീതി ഏവമാദി ച ഉപചാരവസേനേവ വേദിതബ്ബം. മഹാഭൂതാരമ്മണേന പന കായപ്പസാദനിസ്സയഭൂതേസു മഹാഭൂതേസു ഘട്ടിയമാനേസു പസാദോപി ഘട്ടിതോ ഏവ നാമ ഹോതീതി വത്വാ വീമംസിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. യഥാധിപ്പേതേന ഏകദേസസാമഞ്ഞേന ഉപമാവചനതോ നിസ്സിതനിസ്സയഘട്ടനാനം സതിപി പുബ്ബാപരഭാവേ ഉപമത്തേ ഉപമാഭാവേന ഗഹേതബ്ബഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉഭയഘട്ടനദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ആഹ.

൪൫൫. ദസ്സനാദിപ്പവത്തിഭാവതോതി മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം അദസ്സനാദിതായ സാ ഏതേസം ഏവ വിസേസോ. അനഞ്ഞനിസ്സയമനോപുബ്ബങ്ഗമതായാതി അഞ്ഞനിസ്സയമനോപുബ്ബങ്ഗമത്താഭാവതോ. അഞ്ഞനിസ്സയവിഞ്ഞാണസ്സ അനന്തരപച്ചയത്താഭാവേനാതി ഇമിനാ കിരിയാമനോധാതുതോപി വിസേസസ്സ വുത്തത്താ ‘‘മനോദ്വാരനിഗ്ഗമനമുഖഭാവാഭാവതോ’’തി വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘നിഗ്ഗമനപവേസമുഖഭാവാഭാവതോ’’തി. തിവിധേനപി ഹി മനോധാതുവിഞ്ഞാണധാതൂഹി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ വിസേസോ ദസ്സിതോതി. തതോ ഏവ വിജാനനവിസേസവിരഹതോയേവ. യദി മനോധാതു ‘‘മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി ന വുച്ചതി, ഛവിഞ്ഞാണകായാതി കഥം മനോധാതുയാ തത്ഥ സങ്ഗഹോ ഹോതീതി? സങ്ഗഹോ ഏവ പരിയായദേസനത്താ. അത്ഥി ഹി ഏസ പരിയായോ ‘‘മനനമത്തം വിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി യഥാ ‘‘മനനമത്താ ധാതു മനോധാതൂ’’തി. അപിച വത്ഥുകിച്ചേഹി മനോവിഞ്ഞാണസഭാഗത്താ തസ്സ ഉപരമുപ്പാദഭാവതോ അന്താദിഭാവതോ ച മനോവിഞ്ഞാണകായസങ്ഗഹിതാ മനോധാതു, ന സേസവിഞ്ഞാണകായസങ്ഗഹിതാ അതംസഭാഗത്താ, ഇധ പന നിപ്പരിയായകതത്താ മനസോ സമ്ഭൂയ വിസിട്ഠമനോകിച്ചയുത്തം മനോവിഞ്ഞാണന്തി തദഭാവതോ ‘‘മനോവിഞ്ഞാണന്തിപി ന വുച്ചതീ’’തി ഇമമേവത്ഥം സാധേതും ‘‘ന ഹി തം വിഞ്ഞാണം മനതോ’’തിആദി വുത്തം. തേന മനോധാതുയാ നിപ്പരിയായതോ മനോവിഞ്ഞാണകിച്ചവിരഹംയേവ ദസ്സേതി. ദസ്സനാദീനം പനാതിആദിനാ അഞ്ഞവിഞ്ഞാണവിധുരം മനോധാതുയാ ച സഭാവം ദസ്സേതി.

യദി ജനകസദിസതാ നാമ മഹാവിപാകേസു വിതക്കാദീനം സമ്മാസങ്കപ്പാദിതാ, തിഹേതുകതോ നിബ്ബത്താനം തിഹേതുകാനം, ദുഹേതുകതോ നിബ്ബത്താനം ദുഹേതുകാനഞ്ച ഭവതു സമ്മാസങ്കപ്പാദിതാ, തിഹേതുകതോ പന നിബ്ബത്തദുഹേതുകാനം കഥന്തി ആഹ ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി. തംസോതപതിതതാ ന സിയാ തസ്സാ അനാനന്തരത്താ. തതോ ഏവ ഹീതിആദിനാ വുത്തസോതപതിതം ഏവാനന്തരേന വചനേന സമത്ഥയതി. യദി വിജ്ജമാനാനമ്പി മനോധാതുആദീസു വിതക്കാദീനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു വിയ അഗണനൂപഗഭാവോ, ഏവം സന്തേ പട്ഠാനേ കഥം തേസം ഝാനപച്ചയതാവചനം. ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൧), ‘‘വിപാകാബ്യാകതാനി കിരിയാബ്യാകതാനി ഝാനങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൧) ഹി വുത്തം. പച്ചനീയേപി ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഝാനപച്ചയാ, പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹിതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൯൮) പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ഏവ ഉദ്ധടാനി, ന മനോധാതുആദീനീതി ആഹ ‘‘ഝാനപച്ചയകിച്ചമത്തതോ’’തിആദി. ന ഹേത്ഥ ഝാനങ്ഗാനം ബലവദുബ്ബലഭാവോ അധികതോ, അഥ ഖോ ഝാനപച്ചയഭാവമത്തന്തി അധിപ്പായോ.

൪൬൯. സമാനവത്ഥുകം അനന്തരപച്ചയം ലഭിത്വാതി ദസ്സനാദിതോ മനോധാതുയാ ച ബലവഭാവേ കാരണവചനം. യഥാരമ്മണന്തി ആരമ്മണാനുരൂപം. യദി സമാനനിസ്സയതായ മനോധാതുതോ ബലവതരത്തം വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സോമനസ്സസഹഗതായ, വോട്ഠബ്ബനം കഥം മജ്ഝത്തവേദനന്തി അനുയോഗം മനസി കത്വാ തസ്സ ബലവഭാവം സമ്പടിച്ഛിത്വാ സന്തതിപരിണാമനബ്യാപാരവിസേസാ ന സോമനസ്സവേദനന്തി പരിഹാരം വദന്തോ ‘‘വോട്ഠബ്ബന’’ന്തിആദിമാഹ. വിപാകോ വിയ അനുഭവനമേവ ന ഹോതീതി സതി സമത്ഥതായ വിപാകാനം ഏകന്തേന ആരമ്മണരസാനുഭവനതായ വുത്തം.

അഹേതുകകുസലവിപാകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠമഹാവിപാകചിത്തവണ്ണനാ

൪൯൮. വിപാകധമ്മാനം കമ്മദ്വാരം വുത്തം ദ്വാരകഥായം ‘‘തേഭൂമകകുസലാകുസലോ ഏകൂനതിംസവിധോ മനോ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. മനോകമ്മദ്വാരകഥാ). പയോഗേനാതി അത്തനാ പരേഹി വാ കതേന ഉസ്സാഹനപയോഗേന. കുസലാകുസലാനി വിയ യേസം തം തദാരമ്മണം അനുബന്ധഭൂതം. പഠമപഞ്ചമചിത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞബലവദുബ്ബലഭാവവിചാരേന ദുതിയഛട്ഠാദീനമ്പി സോ വിചാരിതോ ഹോതീതി ‘‘ഏതേസു ബലവം ദുബ്ബലഞ്ച വിചാരേതു’’ന്തി വുത്തം. യഥാ സാലിആദീനം ഥദ്ധമുദുഭൂമിവസേന തിണാദീനം അനീഹരണനീഹരണവസേന ഉതുആദിഅവസേസപച്ചയാനം വിപത്തിസമ്പത്തിവസേന ച ഫലവിസേസയോഗോ, ഏവം കമ്മസ്സ സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന അവിസുദ്ധവിസുദ്ധപയോഗവസേന ഉപപത്തിയാ വിപത്തിസമ്പത്തിവസേന ച വിസിട്ഠഫലതായ പരിണമനം, ഏവമേവ ഗിമ്ഹവസ്സകാലാദീസു ബീജാനം ഫലവിസേസയോഗോ വിയ തംതംകാലവിസേസേന കമ്മസ്സ ഫലവിസേസയോഗോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കാലവസേന പരിണമതീ’’തി. സുക്കസോണിതപച്ചയാനന്തി കമ്മവിസേസപരിഭാവിതസന്താനുപ്പന്നതായ സുക്കസോണിതാനം ആയുവിസേസഹേതുഭാവമാഹ സുക്കസോണിതവസേനപി വണ്ണാദിവിസേസദസ്സനതോ, യേന ‘‘പിതൂനം ആകാരം പുത്തോ അനുവിദഹതീ’’തി വുച്ചതി. തംമൂലകാനന്തി അപ്പായുകസംവത്തനിയകമ്മമൂലകാനം. ആഹാരാദീതി ആദി-സദ്ദേന വിസമൂപക്കമാദയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ

യതോ തിഹേതുകാദികമ്മതോ. യസ്മിഞ്ച ഠാനേതി പടിസന്ധിആദിട്ഠാനേ, സുഗതിദുഗ്ഗതിയം വാ. തിഹേതുകതോ ദുഹേതുകം അനിച്ഛന്തോ പടിസന്ധിന്തി അധിപ്പായോ. പവത്തിവിപാകം പന തിഹേതുകതോ ദുഹേതുകമ്പി ഇച്ഛതി ഏവ. തഥാ ഹി വക്ഖതി അട്ഠകഥായം ‘‘യം പുരിമായ ഹേതുകിത്തനലദ്ധിയാ ന യുജ്ജതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮).

യേ ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി, ‘‘ഏകപുപ്ഫം യജിത്വാന, അസീതി കപ്പകോടിയോ (ഥേരഗാ. ൯൬). ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമീ’’തി (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൬൪) ച ഏവമാദിവചനസ്സ അധിപ്പായം അജാനന്താ ‘‘കിം നു ഖോ ഏകേനപി കമ്മേന അനേകാ പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി, ‘‘ദിസ്വാ കുമാരം സതപുഞ്ഞലക്ഖണ’’ന്തിആദിവചനസ്സ (ദീ. നി. ൩.൨൦൫) അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘കിന്നു ഖോ നാനാകമ്മേഹി ഏകാ പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി സംസയപക്ഖന്ദാ, തേസം ബീജങ്കുരോപമായ ‘‘ഏകസ്മാ ഏകാ, അനേകസ്മാ ച അനേകാ പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി വിനിച്ഛിതത്താ കമ്മപടിസന്ധിവവത്ഥാനതോ സാകേതപഞ്ഹേ വിപാകുദ്ധാരകഥായ ഉസ്സദകിത്തനഗഹണസ്സ സമ്ബന്ധം ആഹ ‘‘കമ്മവസേന…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി. പടിസന്ധിജനകകമ്മവസേന പടിസന്ധിവിപാകോ ഏവ അലോഭലോഭാദിഗുണദോസാതിരേകഭാവഹേതൂതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സോ തേന കമ്മേന ദിന്നപടിസന്ധിവസേന നിബ്ബത്തോ ലുദ്ധോ ഹോതീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ലോഭവസേന, ദോസ, മോഹ, ലോഭദോസ, ലോഭമോഹ, ദോസമോഹ, ലോഭദോസമോഹവസേനാതി തയോ ഏകകാ, തയോ ദ്വികാ, ഏകോ തികോതി ലോഭാദിദസ്സനവസേന അകുസലപക്ഖേയേവ സത്ത വാരാ. തഥാ കുസലപക്ഖേ അലോഭാദിദസ്സനവസേനാതി ചുദ്ദസ വാരാ ലബ്ഭന്തി.

തത്ഥ ‘‘അലോഭദോസാമോഹാ, അലോഭാദോസമോഹാ, അലോഭദോസാമോഹാ ബലവന്തോ’’തി ആഗതേഹി കുസലപക്ഖേ തതിയദുതിയപഠമവാരേഹി ദോസുസ്സദമോഹുസ്സദദോസമോഹുസ്സദവാരാ ഗഹിതാ. തഥാ അകുസലപക്ഖേ ‘‘ലോഭാദോസമോഹാ, ലോഭദോസാമോഹാ, ലോഭാദോസാമോഹാ ബലവന്തോ’’തി ആഗതേഹി തതിയദുതിയപഠമവാരേഹി അദോസുസ്സദഅമോഹുസ്സദഅദോസാമോഹുസ്സദവാരാ ഗഹിതായേവാതി അകുസലകുസലപക്ഖേ തയോ തയോ വാരേ അന്തോഗധേ കത്വാ അട്ഠേവ വാരാ ദസ്സിതാ. യേ പന ഉഭയേസം വോമിസ്സതാവസേനേവ ലോഭാലോഭുസ്സദവാരാദയോ അപരേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ വാരാ ദസ്സേതബ്ബാ, തേ അസമ്ഭവതോ ഏവ ന ദസ്സിതാ. ന ഹി ഏകസ്മിം സന്താനേ അന്തരേന അവത്ഥന്തരം ലോഭോ ബലവാ അലോഭോ ചാതി യുജ്ജതി. പടിപക്ഖതോയേവ ഹി ഏതേസം ബലവദുബ്ബലഭാവോ, സഹജാതധമ്മതോ വാ. തേസു ലോഭസ്സ താവ പടിപക്ഖതോ അലോഭേന അനഭിഭൂതതായ ബലവഭാവോ, തഥാ ദോസമോഹാനം അദോസാമോഹേഹി. അലോഭാദീനം പന ലോഭാദിഅഭിഭവനതോ സബ്ബേസഞ്ച സമാനജാതിയം സമഭിഭൂയ പവത്തിവസേനേവ സഹജാതധമ്മതോ ബലവഭാവോ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ലോഭോ ബലവാ, അലോഭോ മന്ദോ, അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ, ദോസമോഹാ മന്ദാ’’തി. സോ ച തേസം മന്ദബലവഭാവോ പുരിമൂപനിസ്സയതോ ആസയസ്സ പരിഭാവിതതായ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച പഠമദുതിയേഹി, സത്തമപഠമേഹി വാ വാരേഹി തിഹേതുകകമ്മതോ പടിസന്ധിപവത്തിവസേന തിഹേതുകവിപാകോ, ഇതരേഹി തിഹേതുകദുഹേതുകകമ്മതോ യഥാസമ്ഭവം പടിസന്ധിപവത്തിവസേന ദുഹേതുകാഹേതുകവിപാകാ ദസ്സിതാതി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

ഇധാതി വിപാകുദ്ധാരമാതികായം. തേന ഹേതുകിത്തനം വിസേസേതി. ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിനിമിത്തം മോഹോ, സബ്ബാകുസലം വാ. യം പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തേന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗവചനേന. ഗതിസമ്പത്തിയാ സതി ഞാണസമ്പയുത്തേ പടിസന്ധിമ്ഹി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ. അഞ്ഞത്ഥാതി നികന്തിപടിസന്ധിക്ഖണേസു. കമ്മസരിക്ഖകോതി ഇധ സാതിസയോ സരിക്ഖഭാവോ അധിപ്പേതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇതരഥാ തിഹേതുകദുഹേതുകാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സരിക്ഖായേവാതി ദസ്സിതമേതന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനീതി ഏത്ഥ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി വിയ അപുബ്ബനിസ്സയപവത്തിനീ വിജാനനവിസേസരഹിതാ ച മനോധാതു ഇട്ഠാദിഭാഗഗ്ഗഹണേ ന സമത്ഥാതി ‘‘പാകടായേവാ’’തി ന വുത്താ, ആദി-സദ്ദേന വാ സങ്ഗഹിതാ. തദാരമ്മണപച്ചയസബ്ബജവനവതാതി തദാരമ്മണസ്സ പച്ചയഭൂതസകലജവനപ്പവത്തിസഹിതേന. യം സന്ധായ ‘‘ഇധ പരിപക്കത്താ ആയതനാന’’ന്തി വുത്തം. അഞ്ഞകാലേതി അബുദ്ധിപവത്തികാലേ.

അനുലോമേതി ധമ്മാനുലോമേ. ആസേവനപച്ചയാതി ആസേവനഭൂതാ പച്ചയാ. ന മഗ്ഗേ അമഗ്ഗപച്ചയേ. സോപി മോഘവാരോ ലബ്ഭേയ്യാതി യദി വോട്ഠബ്ബനമ്പി ആസേവനപച്ചയോ സിയാ, യഥാ ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആസേവനപച്ചയാ ന (പട്ഠാ. ൧.൨.൩) മഗ്ഗപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൨.൧൪) അനുലോമപച്ചനീയേ, പച്ചനീയാനുലോമേ ച ‘‘സുഖാ…പേ… ന മഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനപച്ചയാ’’തി ച വുത്തം ഹസിതുപ്പാദചിത്തവസേന, ഏവം വോട്ഠബ്ബനവസേന ‘‘അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന പാഠോ സിയാ, തഥാ ച സതി വാരദ്വയവസേന ഗണനായം ‘‘ആസേവനപച്ചയാ ന മഗ്ഗേ ദ്വേ. ന മഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ദ്വേ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ, ന പന വുത്തം, തസ്മാ ന ലബ്ഭേയ്യായം മോഘവാരോതി അധിപ്പായോ.

വോട്ഠബ്ബനമ്പി യദി ആസേവനപച്ചയോ സിയാ, ദുതിയമോഘവാരേ അത്തനോ വിയ തതിയചതുത്ഥവാരേസുപി സിയാ, തഥാ സതി അത്തനാപി കുസലാകുസലാനം സിയാ. ന ഹി…പേ… അവുത്തോ അത്ഥി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ അനവസേസതോ വുത്തത്താ. വോട്ഠബ്ബനസ്സ…പേ… അവുത്തോ ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ. അകുസലസ്സ…പേ… പച്ചയോ’’തി വചനാഭാവതോ. ന കേവലം അവുത്തോ, അഥ ഖോ കുസലം…പേ… പടിക്ഖിത്തോവ. അഥാപി സിയാതിആദി മഗ്ഗസോധനത്ഥമേവ വുച്ചതി. സമാനവേദനാനം ഏവ ആസേവനപച്ചയഭാവസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘അസമാനവേദനാനം വസേനാ’’തി വുത്തം. ഏവം ‘‘ആസേവന പച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ, സമാനവേദനാവസേനാതി അധിപ്പായോ. അഭിന്നജാതികസ്സ ചാതി ച-സദ്ദോ അഭിന്നവേദനസ്സ ചാതി സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. വേദനാത്തികേപി വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനപച്ചയത്തസ്സ അഭാവാതി യോജനാ. കുസലത്തികാദീസു യഥാദസ്സിതപാളിപ്പദേസേസുപീതി സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ പി-സദ്ദോ. ഗണനായ കാരണഭൂതായ ഗണനായ നിദ്ധാരിയമാനായ സതി ഗണനായ വാ അബ്ഭന്തരേ. ദുതിയോ മോഘവാരോ വീമംസിതബ്ബോതി ആസേവനപച്ചയത്താഭാവാ ജവനട്ഠാനേ ഠാതും ന യുജ്ജതി. ന ഹി വിനാ ആസേവനം ജവനപ്പവത്തി അത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

അപിചേത്ഥ ‘‘യം ജവനഭാവപ്പത്തം, തം ഛിന്നമൂലകരുക്ഖപുപ്ഫം വിയാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൬൬) വക്ഖമാനത്താ അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലാനം പവത്തമാനസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ കിരിയഭാവോ ന സിയാ, വുത്തോ ച ‘‘യസ്മിം സമയേ മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതി കിരിയാ നേവ കുസലാ നാകുസലാ ന ച കമ്മവിപാകാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ’’തി, തസ്മാ ‘‘ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാതി ജവനസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ ദ്വിക്ഖത്തും പവത്തിത്വാ, ന ജവനഭാവേനാ’’തി, ‘‘ആസേവനം ലഭിത്വാതി ച ആസേവനം വിയ ആസേവന’’ന്തി വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ, വിപ്ഫാരികസ്സ പന സതോ ദ്വിക്ഖത്തും പവത്തിയേവേത്ഥ ആസേവനസദിസതാ. വിപ്ഫാരികതായ ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തഞ്ചസ്സ വുച്ചതി. വിപ്ഫാരികമ്പി ജവനം വിയ അനേകക്ഖത്തും അപ്പവത്തിയാ ദുബ്ബലത്താ ന നിപ്പരിയായതോ ആസേവനപച്ചയഭാവേന പവത്തേയ്യാതി ന ഇമസ്സ പാഠേ ആസേവനത്ഥം വുത്തം, അട്ഠകഥായം പന പരിയായതോ വുത്തം യഥാ ‘‘ഫലചിത്തേസു മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തി. അയമേത്ഥ അത്തനോമതി. അയമ്പി പോരാണകേഹി അസംവണ്ണിതത്താ സാധുകം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ.

ഏവഞ്ച കത്വാതി വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനാനം അനത്ഥന്തരഭാവതോ ‘‘ആവജ്ജനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം, വോട്ഠബ്ബനട്ഠാനേപീതി അധിപ്പായോ. തസ്മാതി യസ്മാ വോട്ഠബ്ബനം ആവജ്ജനായേവ അത്ഥതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകകിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവതോ, തസ്മാ. തം ആവജ്ജനാ വിയ സതി ഉപ്പത്തിയം കാമാവചരകുസലാകുസലകിരിയജവനാനം ഏകന്തതോ അനന്തരപച്ചയഭാവേനേവ വത്തേയ്യ, നോ അഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായേന ‘‘വോട്ഠബ്ബനതോ’’തിആദിമാഹ. ചതുന്നന്തി മുഞ്ഛാമരണാസന്നവേലാദീസു മന്ദീഭൂതവേഗതായ ചത്താരിപി ജവനാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി അധിപ്പായേന വുത്തം. അയമേതസ്സ സഭാവോതി ആരമ്മണമുഖേനപി ചിത്തനിയാമംയേവ ദസ്സേതി. യദിപി ‘‘ജവനാപാരിപൂരിയാ…പേ… യുത്തോ’’തി വുത്തം, ‘‘ആവജ്ജനാദീനം പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീ’’തി പന വുത്തത്താ ചിത്തപ്പവത്തിവസേന പഠമമോഘവാരതോ ഏതസ്സ ന കോചി വിസേസോ. തേനേവാഹ ‘‘അയമ്പി…പേ… രേതബ്ബോ’’തി. പടിസന്ധിചിത്തേയേവ പവത്തിയം ‘‘ഭവങ്ഗ’’ന്തി വുച്ചമാനേ ന തസ്സ ഹേതുവസേന ഭേദോതി ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) ന സക്കാ വത്തും, വുത്തഞ്ച, തസ്മാ സഹേതുകം ഭവങ്ഗന്തി തദാരമ്മണം വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.

സഭാവകിച്ചേഹി അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയഭാവോ, സഭാവകിച്ചാനം വാ ഫലഭൂതാനം പച്ചയഭാവോ സഭാവകിച്ചപച്ചയഭാവോ. അപ്പടിസിദ്ധം ദട്ഠബ്ബന്തി ‘‘ദുഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതഅസങ്ഖാരികജവനാവസാനേ ഏവാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. യഥാ ച അഹേതുകദുഹേതുകപടിസന്ധികാനം തിഹേതുകജവനാവസാനേ അഹേതുകദുഹേതുകതദാരമ്മണം അപ്പടിസിദ്ധം, ഏവം തിഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ തിഹേതുകജവനാനന്തരം ദുഹേതുകതദാരമ്മണം, ദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ ച ദുഹേതുകാനന്തരം അഹേതുകതദാരമ്മണം അപ്പടിസിദ്ധം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തിഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകമ്പി ദുഹേതുകമ്പി അഹേതുകമ്പി വിപാകം ദേതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮) ഹി വുത്തം. പരിപുണ്ണവിപാകസ്സാതി ഇമിനാപി തിഹേതുകജവനതോ യഥാവുത്തതദാരമ്മണസ്സ അപ്പടിസിദ്ധംയേവ സാധേതി. ന ഹി പച്ചയന്തരസാമഗ്ഗിയാ അസതി തദാരമ്മണം സബ്ബം അവിപച്ചന്തം കമ്മം പരിപുണ്ണവിപാകം ഹോതീതി. മുഖനിദസ്സനമത്തമേവ യഥാവുത്തതദാരമ്മണപ്പവത്തിയാ അവിഭാവിതത്താ. തിഹേതുകാദികമ്മസ്സ ഹി ഉക്കട്ഠസ്സ തിഹേതുകകമ്മസ്സ സോളസ, ഇതരസ്സ ദ്വാദസ, ഉക്കട്ഠസ്സേവ ദുഹേതുകകമ്മസ്സ ദ്വാദസ, ഇതരസ്സ അട്ഠാതി ഏവം സോളസവിപാകചിത്താദീനി യോജേതബ്ബാനി. തസ്മാതി യസ്മാ പരിപുണ്ണവിപാകസ്സ പടിസന്ധിജനകകമ്മസ്സ വസേന വിപാകവിഭാവനായ മുഖനിദസ്സനമത്തമേവേതം, തസ്മാ.

ഏവഞ്ച കത്വാതി നാനാകമ്മതോ തദാരമ്മണുപ്പത്തിയം ഇതോ അഞ്ഞഥാപി സമ്ഭവതോതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപേക്ഖാ…പേ… ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ കേന കിച്ചേന ഉപ്പജ്ജതീതി? തദാരമ്മണകിച്ചം താവ ന ഹോതി ജവനാരമ്മണസ്സ അനാലമ്ബണതോ, നാപി സന്തീരണകിച്ചം തഥാ അപ്പവത്തനതോ, പടിസന്ധിചുതീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, പാരിസേസതോ ഭവങ്ഗകിച്ചന്തി യുത്തം സിയാ. ന ഹി പടിസന്ധിഭൂതംയേവ ചിത്തം ‘‘ഭവങ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതീതി.

തന്നിന്നന്തി ആപാഥഗതവിസയനിന്നം ആവജ്ജനന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്സ വിയ പഠമജ്ഝാനാദികസ്സ വിയ. ഏതസ്സപി സാവജ്ജനതായ ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. അതദത്ഥാതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന നിരോധം പച്ചാമസതി. ഉപ്പത്തിയാതി ഉപ്പത്തിതോ. തന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. തസ്സ നിരോധസ്സ. തഥാ ച ഉപ്പജ്ജതീതി ‘‘അനന്തരപച്ചയോ ഹോതീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരതി. യഥാവുത്താ വുത്തപ്പകാരാ. വോദാനം ദുതിയമഗ്ഗാദീനം പുരേചാരികഞാണം. ഏതേസന്തി അരിയമഗ്ഗചിത്തമഗ്ഗാനന്തരഫലചിത്താനം. ഏതസ്സാതി യഥാവുത്തവിപാകചിത്തസ്സ.

ഉപനിസ്സയതോ തസ്സേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവിപാകസ്സ ദസ്സനത്ഥം ചക്ഖാദീനം ദസ്സനാദിഅത്ഥതോ ദസ്സനാദിഫലതോ, ദസ്സനാദിപ്പയോജനതോ വാ. പുരിമചിത്താനി ആവജ്ജനാദീനി. വത്ഥന്തരരഹിതത്തേ ദസ്സേതബ്ബേ വത്ഥന്തരേ വിയ ആരമ്മണന്തരേപി ന വത്തതീതി ‘‘വത്ഥാരമ്മണന്തരരഹിത’’ന്തി വുത്തം.

യദി വിപാകേന കമ്മസരിക്ഖേനേവ ഭവിതബ്ബം, ഏവം സതി ഇമസ്മിം വാരേ അഹേതുകവിപാകാനം അസമ്ഭവോ ഏവ സിയാ തേസം അകമ്മസരിക്ഖകത്താതി ഇമമത്ഥം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘അഹേതുകാനം പനാ’’തി. അഭിനിപാതമത്തന്തി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം കിച്ചമാഹ. തേ ഹി ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു അഭിനിപാതനമത്തേനേവ വത്തന്തി. ആദി-സദ്ദേന സമ്പടിച്ഛനാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. കുസലേസു കുസലാകുസലകിരിയേസുപി വാ വിജ്ജമാനാ സസങ്ഖാരികാസങ്ഖാരികതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസരിക്ഖത്താ പഹാനാവട്ഠാനതോ ച വിരുദ്ധാ വിയാതി വിപാകേസു സാ തദനുകൂലാ സിയാ, സാ പന മൂലാഭാവേന ന സുപ്പതിട്ഠിതാനം സവിസയാഭിനിപതനമത്താദിവുത്തീനം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ന സസങ്ഖാരികവിരുദ്ധോ’’തിആദി. ഉഭയേനപി തേസം നിബ്ബത്തിം അനുജാനാതി യഥാ ‘‘കടത്താരൂപാന’’ന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘വിപാകധമ്മധമ്മോ വിപാകസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ. വിപാകധമ്മധമ്മേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി, അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൩.൯൩) വിപാകത്തികേ വിയ സിയാ കുസലത്തികേപി പാളീതി കത്വാ ‘‘കുസലത്തികേ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘സേക്ഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ കുസലം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തി, കുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതി, കുസലം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, ഉദ്ധച്ചം, ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, അകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജമാനത്താ ഏവ അവചനന്തി അധിപ്പായേന തത്ഥ യുത്തിം ദസ്സേതി ‘‘വിപ്ഫാരികഞ്ഹീ’’തിആദിനാ.

ഏത്ഥ കേചി ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവതോപി കിരിയമയചിത്തതായ കിരിയജവനസ്സ വിപ്ഫാരികകിരിയഭാവോ ന സക്കാ നിസേധേതുന്തി നിദസ്സനഭാവേന പണ്ണപുടമുപനീതം അസമാനം. കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണാഭാവസ്സ പാളിയം അവചനമ്പി അകാരണം ലബ്ഭമാനസ്സപി കത്ഥചി കേനചി അധിപ്പായേന അവചനതോ. തഥാ ഹി ധമ്മസങ്ഗഹേ അകുസലനിദ്ദേസേ ലബ്ഭമാനോപി അധിപതി ന വുത്തോ, തസ്മാ കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണാഭാവോ വീമംസിതബ്ബോ’’തി വദന്തി. സതിപി കിരിയമയത്തേ സബ്ബത്ഥ താദിഭാവപ്പത്താനം ഖീണാസവാനം ജവനചിത്തം ന ഇതരേസം വിയ വിപ്ഫാരികം, സന്തസഭാവതായ പന സന്നിസിന്നരസം സിയാതി തസ്സ പണ്ണപുടം ദസ്സിതം. ധമ്മസങ്ഗഹേ അകുസലനിദ്ദേസേ അധിപതിനോ വിയ പട്ഠാനേ കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണസ്സ ലബ്ഭമാനസ്സ അവചനേ ന കിഞ്ചി കാരണം ദിസ്സതി. തഥാ ഹി വുത്തം തത്ഥ അട്ഠകഥായം ‘‘ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയത്താ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൨൯). ന ചേത്ഥ ദസ്സിതനയത്താതി സക്കാ വത്തും വിപാകധമ്മധമ്മേഹി കുസലാകുസലേഹി അതംസഭാവാനം നയദസ്സനസ്സ അയുജ്ജമാനകത്താ. അപിച തത്ഥ വീമംസായ കേസുചി സബ്ബേസഞ്ച അധിപതീനം അഭാവതോ ഏകരസം ദേസനം ദസ്സേതും ‘‘ഉദ്ധടോ’’തി ച സക്കാ വത്തും, ഇധ പന ന താദിസം അവചനേ കാരണം ലബ്ഭതീതി ‘‘അവചനേ കാരണം നത്ഥീ’’തി വുത്തം.

അധിപ്പായേനാതി അകുസലാനന്തരം സഹേതുകതദാരമ്മണം നത്ഥീതി തസ്സ ഥേരസ്സ മതിമത്തന്തി ദസ്സേതി. ‘‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ സഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮) വചനതോ പന അകുസലാനന്തരം സഹേതുകതദാരമ്മണമ്പി വിജ്ജതിയേവാതി ഉപ്പത്തിം വദന്തസ്സ യുത്തഗ്ഗഹണവസേനാതി അധിപ്പായോ.

ന ഏത്ഥ കാരണം ദിസ്സതീതി ഏതേന തിഹേതുകജവനാനന്തരം തിവിധമ്പി തദാരമ്മണം യുത്തന്തി ദസ്സേതി. യേന അധിപ്പായേനാതി പഠമഥേരേന താവ ഏകേന കമ്മുനാ അനേകതദാരമ്മണം നിബ്ബത്തമാനം കമ്മവിസേസാഭാവാ തംതംജവനസങ്ഖാതപച്ചയവിസേസേന വിസിട്ഠം ഹോതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ജവനവസേന തദാരമ്മണസ്സ സസങ്ഖാരാദിവിധാനം വുത്തം, വിപാകേന നാമ കമ്മസരിക്ഖേന ഭവിതബ്ബം, ന കമ്മവിരുദ്ധസഭാവേന. അഞ്ഞഥാ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ സിയാതി ഏവമധിപ്പായേന ദുതിയത്ഥേരോ കമ്മവസേനേവ തദാരമ്മണവിസേസം ആഹ. ഞാണസ്സ ജച്ചന്ധാദിദുഗ്ഗതിവിപത്തിനിമിത്തപടിപക്ഖതാ വിയ സുഗതിവിപത്തിനിമിത്തപടിപക്ഖതാപി സിയാതി മഞ്ഞമാനോ തതിയത്ഥേരോ ‘‘തിഹേതുകകമ്മതോ ദുഹേതുകപടിസന്ധിമ്പി നാനുജാനാതീ’’തി ഇമിനാ നയേന തേസു വാദേസു അധിപ്പായാവിരോധവസേന യുത്തം ഗഹേതബ്ബം. മഹാപകരണേ ആഗതപാളിയാതി ‘‘സഹേതുകോ ധമ്മോ അഹേതുകസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹേതുകാ ഖന്ധാ വുട്ഠാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവമാദിനാ പട്ഠാനേ സഹേതുകദുകാദീസു ആഗതപാളിയാതി അത്ഥോ.

കാമാവചരകുസലവിപാകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകഥാവണ്ണനാ

൪൯൯. തസ്മിം ഖണേ വിജ്ജമാനാനം ഛന്ദാദീനന്തി ഏതേന വിപാകജ്ഝാനേ ദുക്ഖാപടിപദാദിഭാവസ്സ അവിജ്ജമാനതം ദസ്സേതി. ന ഹി കുസലജ്ഝാനം വിയ വിപാകജ്ഝാനം പരികമ്മവസേന നിബ്ബത്തതീതി. ന ചേത്ഥ പടിപദാഭേദോ വിയ കുസലാനുരൂപോ വിപാകസ്സ ആരമ്മണഭേദോപി ന പരമത്ഥികോ സിയാതി സക്കാ വത്തും ഏകന്തേന സാരമ്മണത്താ അരൂപധമ്മാനം വിപാകസ്സ ച കമ്മനിമിത്താരമ്മണതായ അഞ്ഞത്രാപി വിജ്ജമാനത്താ. നാനാക്ഖണേസു നാനാധിപതേയ്യന്തി ‘‘യസ്മിം ഖണേ യം ഝാനം യദധിപതികം, തതോ അഞ്ഞസ്മിം ഖണേ തം ഝാനം ഏകന്തേന തദധിപതികം ന ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം. ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സേവാതി ച പടിപദാ വിയ അധിപതയോ ന ഏകന്തികാതി ഇമമേവത്ഥം ദസ്സേതി.

രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരവിപാകകഥാവണ്ണനാ

൫൦൫. തണ്ഹാവിജ്ജാദീഹി ആഹിതവിസേസം ലോകിയകമ്മം വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി വുത്തം ‘‘തണ്ഹാദീഹി അഭിസങ്ഖത’’ന്തി. ഇതരസ്സാതി സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതനാമരഹിതസ്സ. യോ സുദ്ധികപടിപദായ വിഭാവിതോ, യോ ച സുത്തന്തപരിയായേന അനിമിത്തോതി വുച്ചതി. തേനേവാഹ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാനന്തരസ്സപി മഗ്ഗസ്സാ’’തിആദി. വളഞ്ജന…പേ… ഭേദോ ഹോതി മഗ്ഗാഗമനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘മഗ്ഗാനന്തരഫലചിത്തസ്മിം യേവാ’’തി വചനം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘സുഞ്ഞതാദിനാമലാഭേ സതീ’’തി സാസങ്കം ആഹ. അനിമിത്തനാമഞ്ച ലഭതി മഗ്ഗാഗമനതോ ഫലസ്സ നാമലാഭേ വിസേസാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. താദിസായ ഏവാതി യാദിസാ മഗ്ഗേ സദ്ധാ, താദിസായ ഏവ ഫലേ സദ്ധായ.

൫൫൫. ‘‘കതമേ ധമ്മാ നിയ്യാനികാ? ചത്താരോ മഗ്ഗാ’’തി വചനതോ (ധ. സ. ൧൨൯൫, ൧൬൦൯) അനിയ്യാനികപദനിദ്ദേസേ ച ‘‘ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകോ’’തി (ധ. സ. ൧൬൧൦) വുത്തത്താ ന നിപ്പരിയായേന ഫലം നിയ്യാനസഭാവം, നിയ്യാനസഭാവസ്സ പന വിപാകോ കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനവസേന പവത്തമാനോ പരിയായതോ തഥാ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നിയ്യാനികസഭാവസ്സാ’’തിആദി. പഞ്ചങ്ഗികോ ചാതി ഏതേന മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ സബ്ബവാരേസുപി ഫലസ്സ മഗ്ഗപരിയായോ ആഗതോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഹി അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ വിജ്ജമാനാസുപി വിരതീസു തദവസിട്ഠാനം പഞ്ചന്നം കാരാപകങ്ഗാനം അതിരേകകിച്ചതാദസ്സനത്ഥം പാളിയം പഞ്ചങ്ഗികോപി മഗ്ഗോ ഉദ്ധടോതി. ഏവം ബോജ്ഝങ്ഗാപീതി യഥാ മഗ്ഗോ, ഏവം മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗേസു ഫലേസു ച ബോജ്ഝങ്ഗാ ഉദ്ധടാതി അത്ഥോ.

ലോകുത്തരവിപാകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കിരിയാബ്യാകതകഥാവണ്ണനാ

൫൬൮. പുരിമാ പവത്തീതി മഹാകിരിയചിത്തപ്പവത്തിം ആഹ. തായ ഹി ഖീണാസവോ ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. തേനേവാഹ ‘‘ഇദം പന ചിത്തം വിചാരണപഞ്ഞാരഹിത’’ന്തി. ഏവന്തി യഥാ സോതദ്വാരേ, ഏവം ഘാനദ്വാരാദീസുപി മഹാകിരിയചിത്തേഹി തസ്മിം തസ്മിം വിസയേ ഇദമത്ഥികതായ പരിച്ഛിന്നായ ഇദം ചിത്തം വത്തതീതി ദസ്സേതി. പഞ്ചദ്വാരാനുഗതം ഹുത്വാ ലബ്ഭമാനന്തി പഞ്ചദ്വാരേ പവത്തമഹാകിരിയചിത്താനം പിട്ഠിവട്ടകഭാവേന ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം, പഞ്ചദ്വാരേ ഏവ വാ ഇദമേവ പവത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ലോലുപ്പ…പേ… ഭൂത’’ന്തി വുത്തത്താ പഞ്ചദ്വാരേ പഠമം ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സിതോ ഹുത്വാ പച്ഛാ മഹാകിരിയചിത്തേഹി തം തം അത്ഥം വിചിനോതീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ വിയ ദിസ്സതി. പുബ്ബേയേവ പന മനോദ്വാരികചിത്തേന പധാനസാരുപ്പട്ഠാനാദിം പരിച്ഛിന്ദന്തസ്സ പഞ്ചദ്വാരേ താദിസസ്സേവ താദിസേസു രൂപാദീസു ഇദം ചിത്തം പവത്തതീതി വദന്തി. അയമ്പി അത്ഥോ പഞ്ചദ്വാരേ ഏവ പവത്തം ലോലുപ്പതണ്ഹാപഹാനാദിപച്ചവേക്ഖണാഹേതു യഥാവുത്തകാരണഭൂതം ജാതന്തി ഏവം യോജേത്വാ സക്കാ വത്തും. ഏവഞ്ച സതി ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ പച്ചയഭൂതാ പുരിമാ പവത്തീതി ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച പഞ്ചദ്വാരേ ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സുപ്പാദനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, ന ഹാസുപ്പാദനം പഞ്ചദ്വാരികചിത്താനം അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താ, മനോദ്വാരേ പന ഹാസുപ്പാദനം ഹോതി. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം പഞ്ചദ്വാരേ ‘‘സോമനസ്സിതോ ഹോതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, മനോദ്വാരേ ച ‘‘ഹാസയമാന’’ന്തി. ഇമിനാ ഹസിതുപ്പാദചിത്തേന പവത്തിയമാനമ്പി ഭഗവതോ സിതകരണം പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം അനുവത്തകത്താ ഞാണാനുപരിവത്തിയേവാതി. ഏവം പന ഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേ സതി ന കോചി പാളിഅട്ഠകഥാനം വിരോധോ, ഏവഞ്ച കത്വാ അട്ഠകഥായം ‘‘തേസം ഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അവസ്സഞ്ച ഏതം ഏവം ഇച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ആവജ്ജനചിത്തസ്സപി ഭഗവതോ പവത്തി ന യുജ്ജേയ്യ. തസ്സപി ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവസ്സ നിച്ഛിതത്താ, ന ച വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തേ തംസമുട്ഠിതായ വിഞ്ഞത്തിയാ കായകമ്മാദിഭാവം ആവജ്ജനഭാവോ വിബന്ധതീതി.

തതോ ഏവാതി മൂലാഭാവേന ന സുപ്പതിട്ഠിതത്താ ഏവ. ‘‘അഹേതുകാനം ഝാനങ്ഗാനി ബലാനി ചാ’’തി സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ഝാനങ്ഗാനി ചാതി ച-സദ്ദോ. യദി അപരിപുണ്ണത്താ ബലഭാവസ്സ ഇമസ്മിം അഹേതുകദ്വയേ ബലാനി അനുദ്ദിട്ഠാനി അസങ്ഗഹിതാനി ച, അഥ കസ്മാ നിദ്ദിട്ഠാനീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. സമ്മാ നിയ്യാനികസഭാവാനം കുസലാനം പടിഭാഗഭൂതോ വിപാകോപി ഫലം വിയ തംസഭാവോ സിയാതി സഹേതുകവിപാകചിത്താനി അഗ്ഗഹേത്വാ കിരിയചിത്തകതത്താ വാ ‘‘മഹാകിരിയചിത്തേസൂ’’തി വുത്തം. അഥ വാ മഹാകിരിയചിത്തേസുചാതി ച-സദ്ദേന സഹേതുകവിപാകചിത്താനിപി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൫൭൪. ‘‘ഇന്ദ്രിയ …പേ… ഇമസ്സാനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനാനീ’’തി വുത്തം തേസം ഞാണാനം കാമാവചരത്താ. ഇതരേസം മഹഗ്ഗതത്താ ‘‘പരികമ്മാനന്തരാനീ’’തി വുത്തം.

൫൭൭. ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, സോ ഏവ ഭവതി ഉപ്പജ്ജതി, ന പരപരികപ്പിതോ വിയ നിച്ചോതി അത്തഭാവോ. അത്താതി വാ ദിട്ഠിഗതികേഹി ഗഹേതബ്ബാകാരേന ഭവതി പവത്തതീതി അത്തഭാവോ.

കിരിയാബ്യാകതകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.