൧. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡം

തികമാതികാപദവണ്ണനാ

൧. തേനാതി വേദനാസദ്ദേന. സബ്ബപദേഹീതി തീഹി പദേഹി ലദ്ധനാമോ ഹോതി അവയവധമ്മേനാപി സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ യഥാ ‘‘സമം ചുണ്ണ’’ന്തി. ചോദകോ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം അപ്പടിപജ്ജമാനോ വിഭത്തിഅന്തസ്സേവ പദഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നനു സുഖായാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘അധിപ്പേതപ്പകാരത്ഥഗമകസ്സാ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. തേന ‘‘വാക്യം ഇധ പദന്തി വുത്ത’’ന്തി ദസ്സേതി. ഹേതുപദസഹേതുകപദാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന നഹേതുപദഅഹേതുകപദഹേതുസമ്പയുത്തപദാനി ഹേതുവിപ്പയുത്തപദമ്പി വാ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഉഭയേകപദവസേനാതി ഉഭയപദവസേന ഹേതുദുകസമ്ബന്ധോ, ഏകപദവസേന സഹേതുകദുകസമ്ബന്ധോ. തഥാതി ഉഭയേകപദവസേന. ഏത്ഥ ച സഹേതുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകാതിആദിനാ യഥാ ഹേതുഗോച്ഛകേ പഠമദുകസമ്ബന്ധാ ദുതിയതതിയദുകാ, പഠമദുകദുതിയദുകസമ്ബന്ധാ ചതുത്ഥഛട്ഠദുകാ, പഠമദുകതതിയദുകസമ്ബന്ധോ പഞ്ചമോ ദുകോ, ഏവം ആസവഗോച്ഛകാദീസുപീതി നയം ദസ്സേതി. സക്കാ ഹി ഇമിനാവ നയേന തേസുപി ദുകന്തരസമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞാതും, കേവലം പന ആസവഗോച്ഛകാദീസു ദുതിയദുകതതിയദുകസമ്ബന്ധോ ഓസാനദുകോ, കിലേസഗോച്ഛകേ ച ദുതിയചതുത്ഥദുകസമ്ബന്ധോതി. ധമ്മാനം സാവസേസനിരവസേസഭാവേന തികദുകാനം സപ്പദേസനിപ്പദേസതാ വുത്താതി യേഹി തികദുകാ സാവസേസാതി പദിസ്സന്തി അപദിസ്സന്തി, തേ അസങ്ഗഹിതധമ്മാപദേസോ. ഏവം സതി ‘‘അസങ്ഗഹിതോ’’തി വിസേസനം കിമത്ഥിയന്തി? ഏതസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടകരണത്ഥം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പദിസ്സതി ഏതേന സമുദായോതി പദേസോ, അവയവോ. ‘‘സാമഞ്ഞജോതനാ വിസേസേ അവതിട്ഠതീ’’തി യഥാധിപ്പേതം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസങ്ഗഹിതോ’’തി ആഹ.

അനവജ്ജത്ഥോ അവജ്ജവിരഹത്ഥോ. നാമം സഞ്ഞാ, കിരിയാ കരണം, പയോജനം രഥരഥങ്ഗവിഭാവനേന തേസം പകാരതോ യോജനം. കുസേന ഞാണേന ലാതബ്ബാതി കുസലാതി അയമത്ഥോ ഞാണസമ്പയുത്താനം താവ ഹോതു, ഞാണവിപ്പയുത്താനം കഥന്തി ആഹ ‘‘ഞാണവിപ്പയുത്താനമ്പീ’’തിആദി. ഞാണവിപ്പയുത്താപി ഹി ഞാണേനേവ പവത്തിയന്തി ഹിതസുഖഹേതുഭൂതായ പവത്തിയാ പഞ്ഞവന്താനം പടിപത്തിഭാവതോ. ന ഹി അന്തരേന യോനിസോമനസികാരം കുസലുപ്പത്തി അത്ഥീതി. ‘‘യദി കുസലസ്സ ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസലവനം പാകടം സിയാ, കുസാ വിയ ലുനന്തീതി കുസലാതി അയമത്ഥോ യുത്തോ സിയാ’’തി കോചി വദേയ്യാതി ആസങ്കായ ആഹ ‘‘സമ്മപ്പധാനദ്വയം വിയാ’’തി.

ന ചാതിആദിനാ ‘‘സഭാവം ധാരേന്തീ’’തി ഏത്ഥ പരമത്ഥതോ കത്തുകമ്മസ്സ ച ഭേദോ നത്ഥി, കപ്പനാസിദ്ധോ ഏവ പന ഭേദോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ നാമവസേന വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതേതി യേസം ‘‘ധമ്മാ’’തി ഇമിനാ പരിയായേന അവിഞ്ഞാതാ സഭാവാ, ‘‘സഭാവം ധാരേന്തീ’’തി ഇമിനാ ച പരിയായേന വിഞ്ഞാതാ, തേസം വസേന ഏവം വുത്തം. ഏത്ഥ ച പഠമോ അത്ഥോ സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മവസേന വുത്തോ, ദുതിയോ സങ്ഖതവസേന, തതിയോ സങ്ഖതാസങ്ഖതപഞ്ഞത്തിധമ്മവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

കുസലപടിസേധനം കുസലാഭാവോ ഏവ. അഭാവോ ഹി സത്താപടിസേധോതി. ധമ്മോതി സഭാവധമ്മോ. അകുസലവചനേന ന കോചി അത്ഥോ സഭാവധമ്മസ്സ അബോധകത്താതി അധിപ്പായോ. അഥ സിയാ അകുസലവചനേന കോചി അത്ഥോ അസഭാവധമ്മബോധകത്തേപി ‘‘പഞ്ഞത്തിധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ, ഏവം സതി ‘‘അനബ്യാകതാ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ, തതോ ചായം ചതുക്കോ ആപജ്ജതി, ന തികോ. തസ്മാതി യസ്മാ ദുകചതുക്കഭാവോ അനബ്യാകതവോഹാരോ ച നത്ഥി, സോ ച വുത്തനയേന അഭാവമത്തവചനേ ആപജ്ജതി, തസ്മാ. സഭാവധാരണാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ധാരീയന്തി പച്ചയേഹീ’’തി അയമത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ. ഞേയ്യപരിയായേന പന ധമ്മ-സദ്ദേനായം ദോസോതി നനു അഞേയ്യപരിയായേപി ധമ്മ-സദ്ദേ ന കോചി ദോസോതി? ന, വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ.

പാരിസേസേനാതി ഏത്ഥ നനു അയമകാരോ ന-അത്ഥത്തയസ്സേവ ജോതകോ, അഥ ഖോ ‘‘അഹേതുകാ ധമ്മാ, അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തി തംയോഗനിവത്തിയാ, ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ’’തി തംസമ്ബന്ധിഭാവനിവത്തിയാ. പച്ചയുപ്പന്നഞ്ഹി പച്ചയസമ്ബന്ധീതി അപ്പച്ചയുപ്പന്നത്താ അസമ്ബന്ധിതാ ഏത്ഥ ജോതീയതി. ‘‘അനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തി തംസഭാവനിവത്തിയാ. നിദസ്സനഞ്ഹി ദട്ഠബ്ബതാ. അഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിദസ്സനം, തഗ്ഗയ്ഹഭാവനിവത്തിയാ, തഥാ ‘‘അനാസവാ ധമ്മാ’’തി. ‘‘അപ്പടിഘാ ധമ്മാ അനാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി തംകിച്ചനിവത്തിയാ. ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ അചേതസികാ ധമ്മാ’’തി തബ്ഭാവനിവത്തിയാ. തദഞ്ഞതാ ഹി ഏത്ഥ പകാസീയതി. ‘‘അമനുസ്സോ’’തി തബ്ഭാവമത്തനിവത്തിയാ. മനുസ്സത്തമത്തം നത്ഥി അഞ്ഞം സമാനന്തി സദിസതാ ഹേത്ഥ സൂചിയതി. ‘‘അസമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അപുത്തോ’’തി തംസമ്ഭാവനഗുണനിവത്തിയാ. ഗരഹാ ഹി ഏത്ഥ ഞായതി. ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ അനാമയാ, അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി തദപ്പഭാവനിവത്തിയാ. ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി തംസദിസഭാവനിവത്തിയാ. അതീതാനഞ്ഹി ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ ഉപാദിധമ്മാനഞ്ച പച്ചയേകദേസനിപ്ഫത്തിയാ ആരദ്ധുപ്പാദഭാവതോ കാലവിനിമുത്തസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ഉപ്പന്നാനുകൂലതാ, പഗേവ പച്ചുപ്പന്നാനന്തി തബ്ബിധുരഭാവോ ഏത്ഥ വിഞ്ഞായതി. ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി തദപരിയോസാനനിവത്തിയാ. തംനിട്ഠാനഞ്ഹേത്ഥ പകാസീയതീതി ഏവമനേകേസം അത്ഥാനം ജോതകോ, തത്ഥ കിം വുച്ചതേ അത്ഥദ്വയമേവ വത്വാ പാരിസേസേനാതി? ഇതരേസം ഏത്ഥ സുവിദൂരഭാവതോ. ന ഹി കുസലവിപ്പയുത്താദീനം ധമ്മാനം അകുസലഭാവോ യുജ്ജതി.

അകുസലസദ്ദസ്സ ഉച്ചാരണാനന്തരം വിനേയ്യാനം കുസലപടിപക്ഖഭൂതേ അത്ഥേ പടിപത്തിഭാവതോ തത്ഥ നിരുള്ഹതാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘വിരുദ്ധസഭാവത്താ’’തി വുത്തം കിച്ചവിരോധാദീനമ്പി തദന്തോഗധത്താ, വിരുദ്ധസഭാവത്തേപി വിനാസകവിനാസിതബ്ബഭാവോ കുസലാകുസലേസു നിയതോതി ദസ്സേതും ‘‘തപ്പഹേയ്യഭാവതോ’’തി ആഹ. ഇതരഥാ കുസലാനമ്പി അകുസലേഹി പഹാതബ്ബഭാവേ അച്ചന്തം സമുച്ഛിന്നകുസലമൂലത്താ അപായപൂരകാ ഏവ സത്താ സിയും. യം പന ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦) വുത്തം, തം ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൩൩) വിയ തദാരമ്മണസംകിലേസപ്പഹാനവസേന പരിയായേന വുത്തം. യഥാഹ ‘‘ന ഹി കുസലാ അകുസലേഹി പഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ ൧).

ഫസ്സാദിവചനേഹി തംനിദ്ദേസഭൂതേഹി. തബ്ബചനീയഭാവേനാതി തേഹി ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തിആദിവചനേഹി അഭിധേയ്യഭാവേന. യഥാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാദിഅത്ഥാ കുസലാദിവചനേഹി, ഏവം അവിപാകത്ഥാ അബ്യാകതവചനേന ബോധിതാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അബ്യാകതവചനേനേവ ചാ’’തി. കാരണം അവത്വാതി ഇധ വുത്തഭാവേന അനുവത്തമാനത്താതി കാരണം അവത്വാ. അഞ്ഞാ…പേ… നിവാരേതബ്ബോതി ഏതേന കുസലാകുസലസദ്ദാ വിയ കുസലാകുസലസഭാവാനം തദുഭയവിപരീതസഭാവാനം ധമ്മാനം അബ്യാകതസദ്ദോ ബോധകോതി ദസ്സേതി. ന ഹി അവിപാകവചനം വുത്തം, അകുസലവചനഞ്ച അവുത്തം. യതോ അവിപാകവചനസ്സ അധികതഭാവോ അകുസലസ്സ ച തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതഭാവോ സിയാ, തസ്മാ ന അകുസലാനം അബ്യാകതതാതി അയം അകുസലാനം അനബ്യാകതഭാവേ യോജനാ.

തം പരിഹരിതുന്തി അബ്യാകതനിവത്തനമാഹ. യദി ഏവം ‘‘സുഖവിപാകാനവജ്ജാ’’തി വത്തബ്ബം. അനവജ്ജാ ഹി ബ്യഭിചാരിതായ വിസേസിതബ്ബാതി? ന, സുഖവിപാകവചനസ്സ വിസേസനഭാവേന അഗ്ഗഹിതത്താ. സുഖവിപാകവചനേന ഹി കുസലഭാവേ സമത്തോ വിഞ്ഞായതി, അനവജ്ജവചനം പനേത്ഥ കുസലാനം അഗരഹിതബ്ബതാസങ്ഖാതം കഞ്ചി വിസേസമാഹ. തേനേവ ച തസ്സ വിസേസനഭാവേന വുത്തസ്സ പവത്തിസുഖതാദിദസ്സനഭാവം സയമേവ വക്ഖതീതി. മനോസമാചാരവിസേസഭൂതാ ഫലധമ്മാ വിസേസേന പടിപ്പസ്സദ്ധാവജ്ജാ നാമ ഹോന്തീതി സമാചാരത്തയവസേന തസ്മിം സുത്തേ അനവജ്ജധമ്മാനം വുത്തത്താ ച തേ അനവസേസതോ സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘വിരഹിതാവജ്ജമത്താ’’തി വുത്തം. അവജ്ജവിനാസനഭാവോ ദസ്സിതോ കണ്ഹസുക്കധമ്മാനം വജ്ഝഘാതകഭാവസ്സ നിയതത്താ. സവിപാകതാ വിപാകധമ്മതാ. സുഖോ വിപാകോ ഏതേസന്തി സുഖവിപാകാതി ഇമിനാ സമാസേന കുസലാനം സുഖവിപാകവന്തതാ വുത്താ. സാ ച നേസം ന തംസമങ്ഗിതായ അസഹവത്തനതോതി തദുപ്പാദനസമത്ഥതാതി വിഞ്ഞായതീതി വുത്തം ‘‘സുഖവിപാകവിപച്ചനസഭാവം ദസ്സേതീ’’തി. യുത്തമേതന്തി പരമത്ഥതോ ഭേദാഭാവേപി യഥാവുത്തവചനവചനീയഭാവസങ്ഖാതോ ഭേദോ തസ്മിം അഭിധേയ്യത്ഥഭൂതേ വത്ഥുസ്മിം ഉപചാരേന ഹോതീതി യുത്തമേത്ഥ ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബഭാവേന ഭേദവചനം. ഭവതി ഹി സദ്ദത്ഥവിസേസമത്തേനപി അഭിന്നേ വത്ഥുസ്മിം ഭേദവചനം യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി.

വിനാപി ഭാവാഭിധായിനാ സദ്ദേന ഭാവപ്പധാനോ നിദ്ദേസോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അനവജ്ജവചനേന അനവജ്ജത്തം ആഹാ’’തി. ഏവഞ്ചേത്ഥ പദവിഗ്ഗഹോ ഗഹേതബ്ബോ – ന അവജ്ജം അനവജ്ജം, അവജ്ജപടിപക്ഖതായ അഗരഹിതബ്ബസഭാവോ. സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകം, സുഖവിപാകവിപച്ചനസമത്ഥതാ. അനവജ്ജഞ്ച തം സുഖവിപാകഞ്ചാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകം, തം ലക്ഖണം ഏതേസന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ. അഥ വാ പുബ്ബേ വിയ അനവജ്ജം, വിപച്ചനം വിപാകോ, സുഖസ്സ വിപാകോ സുഖവിപാകോ, അനവജ്ജഞ്ച സുഖവിപാകോ ച അനവജ്ജസുഖവിപാകം ഏകത്തവസേന. തം ലക്ഖണം ഏതേസന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ. കിം പനേത്ഥ കാരണം പദദ്വയപരിഗ്ഗഹേ, നനു ഏകേനേവ പദേന ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി. യദിപി ‘‘അവജ്ജരഹിതം അനവജ്ജ’’ന്തി ഇമസ്മിം പന പക്ഖേ അബ്യാകതനിവത്തനത്ഥം സുഖവിപാകഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബം സിയാ, സുഖവിപാകഗ്ഗഹണേ പന കതേ അനവജ്ജഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബമേവ. ‘‘അവജ്ജപടിപക്ഖാ അനവജ്ജാ’’തി ഏതസ്മിം പന പക്ഖേ സുഖവിപാകഗ്ഗഹണഞ്ചാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തത്ഥ അനവജ്ജവചനേനാ’’തിആദി. തേന പവത്തിസുഖസുഖവിപാകതാഅത്തസുദ്ധിവിസുദ്ധവിപാകതാഅകുസലഅബ്യാകതസഭാവനിവത്തിരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനവിസേസദീപനതോ ഏവം വിപുലപ്പയോജനത്ഥോ പദദ്വയപരിഗ്ഗഹോതി ദസ്സേതി. സുഖ-സദ്ദസ്സ ഇട്ഠപരിയായതാ വിയ ‘‘നിബ്ബാനപരമം സുഖം (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪), സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ (ഉദാ. ൧൧), തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨) സങ്ഖാരദുക്ഖൂപസമപരിയായതാപി വിജ്ജതി, തംഅവിപാകതായ പന ഇധ സുഖവിപാകഭാവോ ന സക്കാ വത്തുന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഖാ…പേ… നത്ഥീ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേഭൂമകകുസലാനമ്പി വിവട്ടസന്നിസ്സയഭാവേന പവത്തിസഭാവത്താ കിഞ്ചാപി സബ്ബേ കുസലാ സങ്ഖാരദുക്ഖൂപസമസുഖനിപ്ഫാദകാ സമ്ഭവന്തി, യഥാവുത്തസുഖസ്സ പന അവിപാകഭാവതോ ന ഏതേന പദേന കുസലാനം സുഖവിപാകതാ സമ്ഭവതീതി. വിപക്കഭാവമാപന്നേസു അരൂപധമ്മേസു നിരുള്ഹത്താ വിപാക-സദ്ദസ്സ ‘‘യദി പനാ’’തി സാസങ്കം വദതി.

യഥാസമ്ഭവന്തി സഹ അവജ്ജേനാതി സാവജ്ജാ, ഗരഹിതബ്ബഭാവയുത്താ. തേന നേസം ഗരഹിതബ്ബസഭാവം ദസ്സേതി. അഞ്ഞേപി അത്ഥി ദുക്ഖഭാവേന ഗരഹിതബ്ബസഭാവാ അകുസലവിപാകാതി സാവജ്ജവചനമത്തേന തേസമ്പി അകുസലതാപത്തിദോസം ദിസ്വാ തം പരിഹരിതും ദുക്ഖവിപാകവചനമാഹ. അവജ്ജ-സദ്ദോ വാ രാഗാദീസു ഏകന്താകുസലേസു നിരുള്ഹോതി തംസഹവത്തിധമ്മാനം ഏവ സാവജ്ജഭാവേ കുസലാബ്യാകതേഹി അകുസലാനം വിസേസോ സാവജ്ജവചനേനേവ ദസ്സിതോ. അബ്യാകതേഹി പന വിസിട്ഠം കുസലാകുസലാനം സാധാരണം സവിപാകതാലക്ഖണന്തി തസ്മിം ലക്ഖണേ വിസേസദസ്സനത്ഥം ദുക്ഖവിപാകലക്ഖണം വുത്തം. ഇതോ പരം ‘‘ദുക്ഖോ വിപാകോ ഏതേസന്തി ദുക്ഖവിപാകാ’’തിആദിനാ സുഖവിപാകഅനവജ്ജകുസലപദാനം ഠാനേ ദുക്ഖവിപാകസാവജ്ജഅകുസലപദാനി ഠപേത്വാ യഥാവുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യോജനാ ച സാവജ്ജവചനേന അകുസലാനം പവത്തിദുക്ഖതം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകവചനേന വിപാകദുക്ഖതം. പുരിമഞ്ഹി അത്തനോ പവത്തിസഭാവവസേന ലക്ഖണവചനം, പച്ഛിമം കാലന്തരേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതായാതി. തഥാ പുരിമേന അകുസലാനം അവിസുദ്ധസഭാവതം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന അവിസുദ്ധവിപാകതം. പുരിമേന ച അകുസലേ കുസലസഭാവതോ നിവത്തേതി, പച്ഛിമേന അബ്യാകതസഭാവതോ സവിപാകത്തദീപകത്താ പച്ഛിമസ്സ. പുരിമേന വാ അവജ്ജവന്തതാദസ്സനതോ കിച്ചട്ഠേന രസേന അനത്ഥജനനരസതം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന സമ്പത്തിഅത്ഥേന അനിട്ഠവിപാകരസതം. പുരിമേന ച ഉപട്ഠാനാകാരട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന സംകിലേസപച്ചുപട്ഠാനതം, പച്ഛിമേന ഫലട്ഠേന ദുക്ഖവിപാകപച്ചുപട്ഠാനതം. പുരിമേന ച അയോനിസോമനസികാരം അകുസലാനം പദട്ഠാനം പകാസേതി. തതോ ഹി തേ സാവജ്ജാ ജാതാതി. പച്ഛിമേന അകുസലാനം അഞ്ഞേസം പദട്ഠാനഭാവം വിഭാവേതി. തേ ഹി ദുക്ഖവിപാകസ്സ കാരണം ഹോതീതി. ഏത്ഥ ച ദുക്ഖ-സദ്ദോ അനിട്ഠപരിയായവചനന്തി വേദിതബ്ബം. അനിട്ഠചതുക്ഖന്ധവിപാകാ ഹി അകുസലാ, ന ദുക്ഖവേദനാവിപാകാവ. വിപാക-സദ്ദസ്സ ഫലപരിയായഭാവേ പന നിസ്സന്ദവിപാകേന അനിട്ഠരൂപേനപി ദുക്ഖവിപാകതാ യോജേതബ്ബാ. വിപാകധമ്മതാപടിസേധവസേന അബ്യാകതാനം അവിപാകലക്ഖണാതി ലക്ഖണം വുത്തന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവിപാകാരഹസഭാവാ’’തി ആഹ. ഏവംപകാരാനന്തി അഭിഞ്ഞാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഛഹി പദേഹി തികേസു, ചതൂഹി ദുകേസു യഥാക്കമം ഛ ചത്താരോ അത്ഥാ വുത്താ. ഛക്കഭാവോ ന ഭവിസ്സതീതി ഏതേന ചതുക്കഭാവാഭാവോ ദസ്സിതനയത്താ ചോദിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥഭേദോ ഉപപജ്ജതീതി കസ്മാ ഏവം വുത്തം, നനു തീഹി ധമ്മസദ്ദേഹി വുച്ചമാനോ സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേന അഭിന്നോ ഏവ സോ അത്ഥോതി? ന, ജാതിആദിഭേദേന ഭേദസബ്ഭാവതോ. ഭേദകാ ഹി ജാതിആദയോ. മാസപദത്ഥതായാതി മാസ-സദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേന. തബ്ബചനീയഭിന്നത്ഥാനന്തി തേഹി കാലസദ്ദാദീഹി വത്തബ്ബാനം വിസിട്ഠത്ഥാനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യഥാ കാലസദ്ദാദിഅഭിധേയ്യാനം കാലാദിഅത്ഥാനം ഭിന്നസഭാവാനമ്പി മാസ-സദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേന അഭേദോ, ഏവം ജാതിആദിഭേദേന ഭിന്നാനമ്പി തേസം തിണ്ണം ദ്വിന്നഞ്ച അത്ഥാനം ധമ്മ-സദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേന നത്ഥി ഭേദോ’’തി. വിനി…പേ… മാനാതി ധമ്മ-സദ്ദസ്സ രൂപാഭേദേപി ഭേദകാരണമാഹ. ഭിന്നജാതിയത്ഥവചനീയതായ ഹി തസ്സേവത്ഥഭേദോതി.

സാധേതുന്തി ബോധേതും. ഹോതു അസമ്ബന്ധോ, കാ നോ ഹാനീതി കദാചി വദേയ്യാതി ആസങ്കായ ആഹ ‘‘പുബ്ബാ…പേ… നാമ ഹോന്തീ’’തി. സോ ചാതി സഭാവധാരണപച്ചയധരിയമാനതാസങ്ഖാതോ അത്ഥോ ന സക്കാ വത്തുന്തി യഥാവുത്തസ്സ അഭാവസ്സ അപേക്ഖാവുത്തിതായ വുത്തം. ന ഹി അപേക്ഖാവുത്തിനോ അന്തരേന അപേക്ഖിതബ്ബം ലഭന്തി. സതിപി സഭാവധാരണാദിഅത്ഥസാമഞ്ഞേ കുസലജാതിആദിവിസിട്ഠസ്സേവ തസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ ഏകത്ഥതാ ന അനുഞ്ഞാതാതി വുത്തം, വചനസിലേസവസേന വാ. അഥ വാതിആദിനാ തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം അഭാവത്തം അസമ്പടിച്ഛന്തോ നാനത്ഥതാഭാവദോസം പരിഹരതി.

ഞാപകഹേതുഭാവതോ ഉപപത്തി ഇധ കാരണന്തി വുത്താതി ആഹ ‘‘കാരണം നാമ യുത്തീ’’തി. പുനരുത്തീതിആദിനാ നനു ‘‘കുസലാദീനമ്പി ഏകത്തം ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തത്താ ഏകത്താപത്തിപി വത്തബ്ബാതി? സച്ചം വത്തബ്ബാ, സാ പന അഭാവാപത്തിയം ഏവ അന്തോഗധാ നാനത്താഭാവചോദനാസാമഞ്ഞേന. ഭേദാഭേദനിബന്ധനത്താ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവസ്സ സോ അച്ചന്തമഭിന്നേസു നിയമേന നത്ഥീതി വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവേന അച്ചന്താഭേദം ദസ്സേതി, ന പന അച്ചന്തം അഭിന്നേസുയേവ വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവം. അഥ വാ അച്ചന്തം അഭിന്നേസു അവിവടസദ്ദത്ഥവിവരണത്ഥം പവത്താ. കസ്മാ? വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവതോതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. അമിത്തം അഭിഭവിതും സക്കുണാതീതി സക്കോ, ഇന്ദതീതി ഇന്ദോ, പുരിമേ ദദാതീതി പുരിന്ദദോതി ഏവം കിരിയാഗുണാദിപരിഗ്ഗഹവിസേസേന.

ഭേദാഭേദവന്തേസൂതി വിസേസസാമഞ്ഞവന്തേസു. നീല-സദ്ദോ ഹി ഉപ്പലസദ്ദസമായോഗോ രത്തുപ്പലസേതുപ്പലാദിഉപ്പലജാതിസാമഞ്ഞതോ വിനിവത്തേത്വാ നീലഗുണയുത്തമേവ ഉപ്പലജാതിവിസേസം ജോതേതി. ഉപ്പല-സദ്ദോപി നീല-സദ്ദസമായുത്തോ ഭമരങ്ഗാരകോകിലാദിഗതനീലഗുണസാമഞ്ഞതോ അവച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പലവത്ഥുഗതമേവ നീലഗുണം പകാസേതീതി വിസേസത്ഥസാമഞ്ഞത്ഥയുത്തതാ പദദ്വയസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. ഇമിനാ നയേന ഇതരത്രാപി ഭേദാഭേദവന്തതാ യോജേതബ്ബാ. തായ തായ അനുമതിയാതി തേന തേന സങ്കേതേന. തേ തേ വോഹാരാതി അച്ചന്തം അഭിന്നേ അത്ഥേ പരിയായഭാവേന അച്ചന്തം ഭിന്നേ യഥാസകം അത്ഥവിവരണഭാവേന ഭേദാഭേദവന്തേ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന താ താ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തിയോ സിദ്ധാതി അത്ഥോ. സമാനേതി ഏകസ്മിം. കുസലാദിഭാവന്തി കുച്ഛിതസലനാദിഭാവം. അഭിധാനത്ഥോപി ഹി അനവജ്ജസുഖവിപാകാദിഅഭിധേയ്യത്ഥോ വിയ സഭാവധാരണാദിസാമഞ്ഞത്ഥം വിസേസേതീതി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘കിം പന കാരണം തികാ ഏവ പഠമം വുത്താ, ന ദുകാ, തികേസുപി കുസലത്തികോവ, ന അഞ്ഞോ’’തി? വുച്ചതേ – സുഖഗ്ഗഹണതോ അപ്പഭേദതോ ച തികാ ഏവ പഠമം വുത്താ. യസ്മാ തികേഹി ബോധിതേ കുസലാദിഭേദേ തബ്ബിഭാഗഭിന്നാ ഹേതുആദയോ വുച്ചമാനാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദിനാ കുസലാദിമുഖേന ഹേതുആദയോ വിഭത്താ, കതിപയഭേദാ ച തികാ ദ്വാവീസതിപരിമാണത്താ.

തേസു പന സബ്ബസങ്ഗഹഅസങ്കരആദികല്യാണഭാവേന പഠമം കുസലത്തികം വുത്തം. നിരവസേസാ ഹി രൂപാരൂപധമ്മാ കുസലത്തികേന സങ്ഗഹിതാ, ന തഥാ വേദനാത്തികാദീഹി. നനു വിപാകത്തികാദീഹിപി നിരവസേസാ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതാതി? സച്ചമേതം, തേസു പന അനവജ്ജസാവജ്ജധമ്മാ ന അസങ്കരതോ വുത്താ യഥാ കുസലത്തികേ. നനു ച സംകിലിട്ഠസംകിലേസികത്തികാദീസുപി തേ അസങ്കരതോ വുത്താതി? ഏവമേതം, തേ പന അകല്യാണഭൂതേ പാപധമ്മേ ആദിം കത്വാ വുത്താ, ന ഏവമയം. അയം പന കല്യാണഭൂതേ പുജ്ജഭവപരിനിബ്ബുതിനിപ്ഫാദകേ പുഞ്ഞധമ്മേ ആദിം കത്വാ വുത്തോ. ഇതി ഭഗവാ സണ്ഹസുഖുമം രൂപാരൂപദേസനം ആരഭന്തോ സബ്ബസങ്ഗഹഅസങ്കരആദികല്യാണഗുണയോഗതോ പഠമം കുസലത്തികം ദേസേതി, കിഞ്ച തദഞ്ഞത്തികാനം സുഖഗ്ഗഹണതോ. തഥാ ഹി കുസലത്തികമുഖേന ‘‘കാമാവചരകുസലതോ ചത്താരോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ വേദനാത്തികാദയോ വിഭത്താതി.

കുസലത്തികേപി ച പധാനപാസംസഉഭയഹിതഭാവതോ കുസലാ ധമ്മാ പഠമം വുത്താ. കുസലാ ഹി ധമ്മാ സുഖവിപാകത്താ സബ്ബസങ്ഖതധമ്മാനം ഉത്തമാ അവജ്ജവിധമനതോ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ ഇധലോകപരലോകേസു അത്ഥാവഹാ നിസ്സരണാവഹാ ച, തസ്മാ പധാനാദിഭാവേന പഠമം വുത്താ, തപ്പടിപക്ഖത്താ തദനന്തരം അകുസലാ, തദുഭയവിപരീതസഭാവാ തദനന്തരം അബ്യാകതാ വുത്താ. കുസലവസേന വാ അസ്സാദോ, അകുസലവസേന ആദീനവോ, അബ്യാകതധമ്മേസു നിബ്ബാനവസേന നിസ്സരണന്തി ഇമിനാ അസ്സാദാദിക്കമേന, കുസലേസു പതിട്ഠായ പണ്ഡിതാ അകുസലേ പജഹന്താ അബ്യാകതധമ്മഭൂതമഗ്ഗഫലം നിബ്ബാനഞ്ച സച്ഛികരോന്തീതി ഇമിനാ വാ പടിപത്തിക്കമേന അയമനുപുബ്ബീ ഠപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ സേക്ഖത്തികാദീസു വിയ സരൂപതോ പുരിമപദദ്വയപടിക്ഖേപവസേന തതിയപദം ന വുത്തം ‘‘നേവകുസലാ നാകുസലാ’’തി? വിസേസദീപനത്ഥം. യഥാ ഹി സേക്ഖാസേക്ഖസഭാവേസു ധമ്മേസു കോചിപി ധമ്മോ തദുഭയസഭാവേന കേനചിപി പരിയായേന കദാചി അബ്യാകരണീയോ നാമ നത്ഥീതി സേക്ഖത്തികേ പദദ്വയപടിക്ഖേപവസേന ‘‘നേവസേക്ഖാ നാസേക്ഖാ’’ത്വേവ വുത്തം, ന ഏവം ഇധ. ഇധ പന കുസലസഭാവാ ഏവ ധമ്മാ അഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ തഥാ ന ബ്യാകരണീയാ ഹോന്തീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദീപനത്ഥം ‘‘അബ്യാകതാ’’തി വുത്തം. വചനമത്തേ ഏവ വാ ഇദം നാനാകരണം ‘‘അബ്യാകതാ നേവകുസലാ നാകുസലാ’’തി ബ്യാകത-സദ്ദേന കുസലാകുസലാനം ബോധിതത്താതി.

ഏത്ഥ ച അകുസലേസു തണ്ഹായ സബ്ബാകുസലേഹി, തേഭൂമകകുസലാകുസലേഹി വാ സമുദയസച്ചം, തംതംഅവസിട്ഠതേഭൂമകധമ്മേഹി ദുക്ഖസച്ചം, ലോകുത്തരകുസലേന മഗ്ഗസച്ചം, അവസിട്ഠഅബ്യാകതവിസേസേന നിരോധസച്ചം ദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം. കിഞ്ചാപി നാമരൂപപരിച്ഛേദഭാവതോ സഭാവധമ്മനിദ്ധാരണപധാനാ അഭിധമ്മകഥാ, തേസം പന കുസലാദിവിസേസേ നിദ്ധാരിതേ തസ്സ ഉപസമ്പാദേതബ്ബതാദിപി അത്ഥതോ വുത്തമേവ ഹോതി. അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ’’തി (ധ. പ. ൧൮൩; ദീ. നി. ൨.൯൦) ഏവമാദിവചനതോ ഹി കുസലാദീനം ഉപസമ്പാദനാദിദസ്സനപരം ഭഗവതോ സാസനം, തസ്മാ കുസലാനം ഉപസമ്പാദനം അകുസലാനം പഹാനഞ്ച ഉപായോ, അബ്യാകതവിസേസസ്സ സച്ഛികിരിയാ ഫലം, കുസലാദീനം ഉപസമ്പാദനാദിഅത്ഥാ ദേസനാ ആണത്തീതി അയം ദേസനാഹാരോ.

ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന കോസല്യസമ്ഭൂതട്ഠേന ച കുസലാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലാ, തദുഭയവിപരീതതോ അബ്യാകതാ, സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേന ധമ്മാതി അനുപദവിചിനനം വിചയോ ഹാരോ.

പുജ്ജഭവഫലപരിനിബ്ബുതിനിപ്ഫത്തി കുസലേഹീതി യുജ്ജതി സുഖവിപാകത്താ, അപായദുക്ഖസംസാരദുക്ഖുപ്പത്തി അകുസലേഹീതി യുജ്ജതി അനിട്ഠഫലത്താ, തദുഭയഫലാനം അനുപ്പത്തി അബ്യാകതേഹീതി യുജ്ജതി അവിപാകധമ്മത്താതി അയം യുത്തി ഹാരോ.

കുസലാ ധമ്മാ സുഖവിപാകസ്സ പദട്ഠാനം, അകുസലാ ദുക്ഖവിപാകസ്സ, അബ്യാകതാ കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനന്തി അയം പദട്ഠാനോ ഹാരോ.

കുസലഗ്ഗഹണേന യേ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ വിപാകധമ്മധമ്മാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാ…പേ… അരണാ ധമ്മാ, തേ ബോധിതാ ഭവന്തി കുസലലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ അകുസലഗ്ഗഹണേന യേ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ വിപാകധമ്മധമ്മാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ സംകിലിട്ഠസംകിലേസികാ…പേ… സരണാ ധമ്മാ, തേ ബോധിതാ ഭവന്തി അകുസലലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന യേ അവിപാകാരഹാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ വിപാകാ ധമ്മാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാ…പേ… അരണാ ധമ്മാ, തേ ബോധിതാ ഭവന്തി അബ്യാകതലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താതി അയം ലക്ഖണോ ഹാരോ.

‘‘കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയന്തീ’’തിആദിനാ നിരുത്തി വേദിതബ്ബാ, കുസലാദിമുഖേന രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിസുദ്ധിപരമ്പരായ ‘‘കഥം നു ഖോ സത്താ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനഭാഗിനോ ഭവേയ്യു’’ന്തി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ, നിദാനം അസാധാരണതോ കുസലാദിഭേദേന ബുജ്ഝനകസത്താ. സാധാരണതോ പന പാകടമേവ. പഠമം കുസലത്തികസ്സ ദേസനാ വിചാരിതായേവാതി അയം ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.

കുസലഗ്ഗഹണേന കല്യാണമിത്തപരിഗ്ഗഹോ യോനിസോമനസികാരപരിഗ്ഗഹോ ച. തത്ഥ പഠമേന സകലം ബ്രഹ്മചരിയമാവത്തതി, ദുതിയേന ച യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ. അകുസലഗ്ഗഹണേന വുത്തവിപരിയായേന യോജേതബ്ബം. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന പന സകലസംകിലേസവോദാനപക്ഖോ യഥാരഹമാവത്തതീതി അയം ആവത്തോ ഹാരോ.

തത്ഥ കുസലാ ഭൂമിതോ ചതുധാ വിഭത്താ, സമ്പയുത്തപവത്തിആകാരാദിതോ പന അനേകധാ. അകുസലാ ഭൂമിതോ ഏകധാ വിഭത്താ, സമ്പയുത്താദിതോ അനേകധാ. അബ്യാകതാ പന വിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനവസേന ചതുധാ ഭൂമിസമ്പയുത്താദിതോ അനേകധാ ച വിഭത്താതി അയം വിഭത്തി ഹാരോ.

കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാനം തദങ്ഗാദിപ്പഹാനായ വീതിക്കമാദിപ്പഹാനായ ച സംവത്തന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ കുസലാനം അനുപസമ്പജ്ജനായ, അബ്യാകതേസു അസങ്ഖതധാതു സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണായാതി അയം പരിവത്തോ ഹാരോ.

കുസലാ അനവജ്ജാ പുഞ്ഞാനീതി പരിയായവചനം, അകുസലാ സാവജ്ജാ അപുഞ്ഞാനീതി പരിയായ വചനം, അബ്യാകതാ അവിപാകാരഹാ നേവആചയഗാമീ നഅപചയഗാമീനോതി പരിയായവചനന്തി അയം വേവചനോ ഹാരോ.

കുസലാദയോ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തിആദിനാ പഭവഭൂമിവേവചനപഞ്ഞത്തിവസേന യഥാസമ്ഭവം പരിഞ്ഞാദിപഞ്ഞത്തിവസേന ച പഞ്ഞത്താതി അയം പഞ്ഞത്തി ഹാരോ.

അകുസലാനം കുച്ഛിതാനം പാപധമ്മാനം സലനം കുസാനം വിയ കുസാനം വാ രാഗാദീനം ലവനം ഏവംധമ്മതാതി അയം പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന അവതരണം, തഥാ കുസേന ലാതബ്ബാ കോസല്ലസമ്ഭൂതാ ചാതി പച്ചയപടിബദ്ധവുത്തിതായ പടിച്ചസമുപ്പാദ…പേ… അവതരണം, പച്ചയപടിബദ്ധവുത്തിതായ വാ ആദിഅന്തവന്താ അനിച്ചന്തികാ ചാതി അനിച്ചതാമുഖേന അവതരണം, അനിച്ചതാ ഏവ ഉദയബ്ബയപടിപീളിതതായ ദുക്ഖാതി ദുക്ഖതാമുഖേന അവതരണം, നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ധമ്മാതി അബ്യാപാരതോ സുഞ്ഞതാമുഖേന അവതരണം, ഏവം കുസലാതി ചത്താരോ ഖന്ധാ ദ്വായതനാനി ദ്വേ ധാതുയോതിആദിനാ ഖന്ധായതനധാതാദിമുഖേനപി അവതരണം വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന അകുസലാബ്യാകതേസുപി അവതരണം ദസ്സേതബ്ബന്തി അയം അവതരണോ ഹാരോ.

കുസലാതി ആരമ്ഭോ, ധമ്മാതി പദസുദ്ധി, നോ ആരമ്ഭസുദ്ധി. തഥാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാതി, ധമ്മാതി പന പദസുദ്ധി ആരമ്ഭസുദ്ധി ചാതി അയം സോധനോ ഹാരോ.

ധമ്മാതി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം കുസലാകുസലാബ്യാകതാതി. തഥാ കുസലാ ധമ്മാതി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ കാമാവചരം സോമനസ്സസഹഗതന്തിആദി വിസേസവചനം. അകുസലാ ധമ്മാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോതി അയം അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.

കുസലാനം ധമ്മാനം നവമോ ഖണോ ചത്താരി ച സമ്പത്തിചക്കാനി യോനിസോമനസികാരോ ഏവ വാ ഹേതു, വുത്തവിപരിയായേന അകുസലാനം ധമ്മാനം ഹേതു, കുസലാകുസലാ ധമ്മാ യഥാസമ്ഭവം അബ്യാകതാനം ധമ്മാനം ഹേതൂതി അയം പരിക്ഖാരോ ഹാരോ.

കുസലാതി പരിഞ്ഞേയ്യഗ്ഗഹണഞ്ചേവ ഭാവേതബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ച. അകുസലാതി പരിഞ്ഞേയ്യഗ്ഗഹണഞ്ചേവ പഹാതബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ച. അബ്യാകതാതി പരിഞ്ഞേയ്യഗ്ഗഹണഞ്ചേവ സച്ഛികാതബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ച. ധമ്മാതി പരിഞ്ഞാദീനം പവത്തനാകാരഗ്ഗഹണം. തേന പരിഞ്ഞേയ്യപ്പഹാനഭാവനാസച്ഛികരണാനി ദീപിതാനീതി തദങ്ഗാദിവീതിക്കമാദിപ്പഹാനാനി ലോകിയലോകുത്തരാ ച ഭാവനാ ദസ്സിതാതി അയം സമാരോപനോ ഹാരോ.

കാമഞ്ചേതം അവിസേസതോ സഭാവധമ്മകഥനം, വിസേസവന്തോ പന ധമ്മാ വിസേസതോ നിദ്ധാരിതാ. തഥാ ഹി ചിത്തേനേവ സമയോ നിയമിതോ, തസ്മാ കുസലഗ്ഗഹണേന വിസേസതോ സാധിട്ഠാനോ സമഥോ വിപസ്സനാ ച ദസ്സിതാതി. തഥാ തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലഗ്ഗഹണേന സാധിട്ഠാനാ തണ്ഹാ അവിജ്ജാ ച, അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന സപരിവാരാ ചേതോവിമുത്തി പഞ്ഞാവിമുത്തി ചാതി അയം നന്ദിയാവത്തസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

തഥാ കുസലഗ്ഗഹണേന മൂലഭാവവിസേസതോ തീണി കുസലമൂലാനി, തേസു ച അദോസേന സീലക്ഖന്ധോ, അലോഭേന സമാധിക്ഖന്ധോ, അമോഹേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ നീയതി. തഥാ അകുസലഗ്ഗഹണേന തീണി അകുസലമൂലാനി, തേസു ച ലോഭേന തദേകട്ഠാ അകുസലാ ധമ്മാ. തഥാ ദോസമോഹേഹി തംതദേകട്ഠാ. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന അപ്പണിഹിതാനിമിത്തസുഞ്ഞതാ നീയന്തീതി അയം തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

തഥാ കുസലഗ്ഗഹണേന യതോ കോസല്ലതോ സമ്ഭൂതാ കുസലാ, തം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തംസഹജാതാ തദുപനിസ്സയാ ച സദ്ദഹനുസ്സഹനാപിലാപാവിക്ഖേപാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി. തേഹി ച സബ്ബേ സദ്ധമ്മാ ബോധിതാ ഭവന്തി. അകുസലഗ്ഗഹണേന അകോസല്ലപടിച്ഛാദിതാദീനവേസു കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്താഭിനിവേസഭൂതാ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന യഥാവുത്തഇന്ദ്രിയപച്ചയാനി യഥാവുത്തവിപല്ലാസപ്പഹാനഭൂതാനി ച ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ബോധിതാനീതി അയം സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതി ഇമേ തയോ അത്ഥനയാ.

തേഹി ച സിദ്ധേഹി ദ്വേ കമ്മനയാപി സിദ്ധാ ഹോന്തീതി. അയം തികോ സബ്ബധമ്മസങ്ഗഹിതസബ്ബഭാഗിയോ വേദിതബ്ബോതി ഇദം സാസനപട്ഠാനം.

അയം താവ നേത്തിനയേന കുസലത്തികവണ്ണനാ.

ഏവം വേദനാത്തികാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം ചതുസച്ചനിദ്ധാരണാദിവിധിനാ സോളസ ഹാരാ പഞ്ച നയാ നിദ്ദിസിതബ്ബാ, അതിവിത്ഥാരഭയേന പന ന വിത്ഥാരയാമ. സക്കാ ഹി ഇമിനാ നയേന തേസു തേസു തികദുകേസു തംതംഹാരനയയോജനാനുരൂപധമ്മനിദ്ധാരണവസേന തേ തേ ഹാരനയാ വിഞ്ഞുനാ നിദ്ദിസിതുന്തി.

൨. തഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയം സുഖവേദനാ ഏവ ഹോതി സാമഞ്ഞസ്സ ഭേദപരിയാദാനതോ, ഭേദസ്സ ച സാമഞ്ഞപരിച്ചാഗതോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ പന വിസേസസാമഞ്ഞാനി അവയവസമുദായാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞതോ ഭിന്നാനി, തസ്മാ ‘‘ന പന…പേ… സമാനത്ഥത്താ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ നേസം ഭിന്നതത്വം ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തന്തി സുഖഹേതൂനം കാരണം. തേന സുഖസ്സ കാരണം സുഖഹേതു, സുഖസ്സ കാരണകാരണം സുഖമൂലന്തി ദസ്സേതി. സുഖഹേതൂനന്തി ഏത്ഥ ഹേതു-സദ്ദേന കാരണഭാവസാമഞ്ഞതോ ഹേതുപച്ചയാ സങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘പുഞ്ഞപസ്സദ്ധിആദീന’’ന്തി. ഏത്ഥ ച സുഖമൂലസുഖഹേതൂസു ഫലൂപചാരേന, സുഖാരമ്മണസുഖപച്ചയട്ഠാനേസു സുഖസഹചരിയായ, അബ്യാപജ്ജനിബ്ബാനേസു ദുക്ഖാപഗമഭാവേന സുഖപരിയായോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠാസൂതി സുഖുപേക്ഖാനം വിപരിണാമാഞ്ഞാണസങ്ഖാരദുക്ഖതായ അനിട്ഠഭാവോപി അത്ഥീതി വിസേസേതി. ഉപേക്ഖമേവ വാ അപേക്ഖിത്വാ വിസേസനം കതം. സാ ഹി അകുസലവിപാകഭൂതാ അനിട്ഠാപി അത്ഥീതി. ഏവമാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാക’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൩) ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇട്ഠപരിയായോ ഹി ഏത്ഥ സുഖ-സദ്ദോതി.

സങ്ഖാരദുക്ഖാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഠിതിസുഖം വിപരിണാമദുക്ഖം, അകുസലം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’’ന്തിആദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. യഥാക്കമം സുഖവേദനാ ദുക്ഖഅനിട്ഠപരിയായോ ഹി ഏത്ഥ ദുക്ഖ-സദ്ദോതി. ദുക്ഖവേദനാദുക്ഖവത്ഥുആദീസു ദുക്ഖസദ്ദപ്പവത്തി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബാ. വിപാകാവിപാകഭേദായ സബ്ബായപി സുഖവേദനായ വസേന ലക്ഖണസ്സ വുത്തത്താ തദുഭയാനുകൂലമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സഭാവതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിപാകാ സഭാവതോ ഇട്ഠസ്സ അനുഭവനലക്ഖണാ. ഇതരാ സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച ഇട്ഠസ്സ ഇട്ഠാകാരസ്സ വാ അനുഭവനലക്ഖണാതി ദട്ഠബ്ബം.

അസമാനപച്ചയേഹി ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തിതോ സമാനപച്ചയേഹി ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തി സാതിസയാതി ഉക്കംസഗതിവിജാനനവസേന ‘‘സമാനപച്ചയേഹി സഹുപ്പത്തികാതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ ഉപ്പജ്ജനം ഉപ്പാദോ, ഉപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാതി ഉപ്പാദോതി ദുവിധോപി ഉപ്പാദോ ഏകുപ്പാദാതി ഏത്ഥ ഏകസേസനയേന സങ്ഗഹിതോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘സമാ…പേ… അത്ഥോ’’തി വുത്തം സിയാ. തേന താനി ഏകവത്ഥുകാനീതി ഏതസ്സ ച ‘‘കപ്പേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ പുരിമവികപ്പേ ഏകം വത്ഥു നിസ്സയോ ഏതേസന്തി യോജനാ, ന ഏകംയേവ വത്ഥൂതി. ഏകേകഭൂതസ്സ ഭൂതത്തയനിസ്സിതത്താ ചതുഭൂതനിസ്സിതത്താ ച ഉപാദാരൂപാനം. ദുതിയവികപ്പേ പന ഏകംയേവ വത്ഥു ഏതേസു നിസ്സിതന്തി യോജനാ. നിസ്സയനിസ്സിതതാസങ്ഖാതഉപകാരോപകത്തബ്ബഭാവദീപനം ഏകവത്ഥുകവചനന്തി ദുതിയവികപ്പേ മഹാഭൂതവസേന യോജനാ കതാ. ഇതരഥാ ഏകം വത്ഥു ഏതേസൂതി സമാസത്ഥഭാവേന ഉപാദാരൂപാനമ്പി പരിഗ്ഗഹോ വത്തബ്ബോ സിയാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാനന്തി ഇദം നിദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിരിയമനോധാതുചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോപി ഹി ഏകാരമ്മണാഭിന്നവത്ഥുകാ ചാതി പാകടോയമത്ഥോതി. സന്തീരണാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വോട്ഠബ്ബനജവനതദാരമ്മണാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി, ഏതാനി ച സമ്പടിച്ഛനാദീനി ചുതിആസന്നാനി ഇധാധിപ്പേതാനീതി ദട്ഠബ്ബം. താനി ഹി തദുദ്ധം കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ ഏകസ്മിംയേവ ഹദയവത്ഥുസ്മിം വത്തന്തി, ഇതരാനി പന പുരിമപുരിമചിത്തക്ഖണുപ്പന്നേ ഹദയവത്ഥുസ്മിം ഉത്തരുത്തരാനി പവത്തന്തീതി. ഛസു വാ വത്ഥൂസു ഏകം ഹദയവത്ഥുയേവ വത്ഥു ഏതേസന്തി ഏവം പന അത്ഥേ സതി ചുതിആസന്നതോ ഇതരേസം സമ്പടിച്ഛനാദീനം ഗഹണം സിയാതി ഞാതബ്ബം.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കസ്മാ പനേത്ഥ കുസലത്തികാനന്തരം വേദനാത്തികോവ വുത്തോ’’തി? കിസ്മിം പന വുച്ചമാനേ അയമനുയോഗോ ന സിയാ, അപിച അവയവാനം അനേകഭേദതാദസ്സനത്ഥാ തികന്തരദേസനാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി കുസലത്തികേന സബ്ബധമ്മാനം തിധാ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ പുന തദവയവാനം കുസലാദീനമ്പി അനേകഭേദഭിന്നതം ദസ്സേന്തേന തേസം വേദനാസമ്പയോഗവിഭാഗവിഭാവനത്ഥം ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തി വുത്തം. കുസലാ ഹി ധമ്മാ സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ. അകുസലാ ധമ്മാ സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, തഥാ അബ്യാകതാ സമ്പയോഗാരഹാതി. ഏവം കുസലാദിധമ്മാനം പച്ചേകം വേദനാഭേദേന വിഭാഗദസ്സനത്ഥം കുസലത്തികാനന്തരം വേദനാത്തികം വത്വാ ഇദാനി സുഖസമ്പയുത്താദീനം പച്ചേകം വിപാകാദിഭേദഭിന്നതം ദസ്സേതും വേദനാത്തികാനന്തരം വിപാകത്തികോ വുത്തോ. സുഖസമ്പയുത്താ ഹി ധമ്മാ സിയാ വിപാകാ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ. തഥാ അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്താ, ദുക്ഖസമ്പയുത്താ പന സിയാ വിപാകാ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാതി ഇമിനാ നയേന അവസേസത്തികാനം ദുകാനഞ്ച തസ്സ തസ്സ അനന്തരവചനേ പയോജനം വിഭാവേതബ്ബം.

൩. വിപാകനിരുത്തിഞ്ച ലഭന്തീതി തേസു വിപാകസദ്ദസ്സ നിരുള്ഹതം ദസ്സേതി. സുക്കകണ്ഹാദീതി ആദി-സദ്ദേന അകണ്ഹഅസുക്കഫസ്സാദിഭാവോ പരിഗ്ഗഹിതോ. സതി പന പാക-സദ്ദസ്സ ഫലപരിയായഭാവേ രൂപം വിയ ന നിഹീനോ പക്കം വിയ വിസിട്ഠോ പാകോതി വിപാകോതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്യാപാരതാതി സഉസ്സാഹതാ. സന്താനേ സബ്യാപാരതാതി ഏതേന ചിത്തപ്പയോഗസങ്ഖാതേന കിരിയാഭാവേന വിപാകധമ്മാനം സന്താനവിസേസമാഹ ‘‘യതോ യസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ കുസലാകുസലാ ചേതനാ, തംസന്താനേ ഏവ തസ്സാ വിപാകുപ്പത്തീ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്യാപാരതാ’’തി ഏതേന ആവജ്ജനദ്വയം വിപാകഞ്ച നിവത്തേതി, ‘‘അനുപച്ഛിന്നാവിജ്ജാതണ്ഹാമാനേ’’തി ഇമിനാ അവസിട്ഠം കിരിയം നിവത്തേതി. ഉഭയേനപി അനുസയസഹായസഉസ്സാഹതാലക്ഖണാ വിപാകധമ്മധമ്മാതി ദസ്സേതി. ലോകുത്തരകുസലാനമ്പി ഹി അനുസയാ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തി, യതോ ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം…പേ… തസ്മിം സമയേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൩൪൨) അരിയമഗ്ഗചേതനായ അവിജ്ജാഉപനിസ്സയതാ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ പകാസിതാ. നിരുസ്സാഹസന്തഭാവലക്ഖണാ വിപാകാ, ഉഭയവിപരീതലക്ഖണാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാതി.

അഭിഞ്ഞാദികുസലാനന്തി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഇമിനാ തികേന സങ്ഗഹിതം ഗതിഉപധികാലപയോഗാഭാവേന അവിപാകം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. അപരാപരിയവേദനീയം പന സംസാരപ്പവത്തിയം അഹോസികമ്മാദിഭാവം ന ഭജതി. ഭാവനായ പഹാതബ്ബാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉഭയമ്പി ‘‘വിപാകാനുപ്പാദനേ’’തി വചനതോ ഗതിഉപധികാലപയോഗാഭാവേന അനുപ്പന്നവിപാകമേവ അധിപ്പേതം ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സപി പവത്തിവിപാകസ്സ അനുജാനനതോ. യേസം പന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ അവിപാകാ, തേസം മതേന ആദി-സദ്ദേന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസ്സ അഹോസികമ്മന്തി ഏവംപകാരസ്സേവ പരിഗ്ഗഹോതി വേദിതബ്ബം.

൪. ‘‘കഥമാദിന്നാ’’തി അയമ്പി പഞ്ഹോ ലബ്ഭതി. ‘‘ഫലഭാവേനാ’’തി ഹി ആദാനപ്പകാരവചനം. കേസഞ്ചി ഗോത്രഭുപച്ചവേക്ഖണാദീനം ഉപേതകിരിയഭൂതാനം തംകത്തുഭൂതാനഞ്ച അത്ഥാനം ഉപേതബ്ബസമ്ബന്ധഭാവതോ തദഭിധായിനോപി സദ്ദാ സമ്ബന്ധാ ഏവാതി ‘‘ഉപേതസദ്ദസമ്ബന്ധിനാ’’തി വുത്തം. ഉപേതന്തി ഹി ഉപേതബ്ബത്ഥേ വുച്ചമാനേ അവസ്സം ഉപേതകിരിയാ ഉപേതാ ച ഞായതീതി. ‘‘രൂപധാതുയാ ഖോ പന, ഗഹപതി, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ, ചേതസോ അധിട്ഠാനാ അഭിനിവേസാ അനുസയാ’’തിആദീസു ‘‘ഉപയോ’’തി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഉപയ…പേ… ദിട്ഠീഹീ’’തി. യഥാസമ്ഭവന്തി ‘‘ആരമ്മണകരണവസേനാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തഅത്ഥേസു യോ യോ സമ്ഭവതി യോജേതും, സോ സോതി അത്ഥോ. ന വചനാനുപുബ്ബേനാതി ‘‘കിം പന തം ഉപേത’’ന്തിആദിനാ വുത്തവചനാനുപുബ്ബേന ന യോജേതബ്ബോ. സബ്ബപച്ചയുപ്പന്നാനന്തി സബ്ബതേഭൂമകപച്ചയുപ്പന്നാനം. നാപജ്ജതി സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസോ അനുപയുജ്ജതീതി തം പന വിസേസം വുത്തപ്പകാരം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ബോധനേയ്യാ’’തിആദി വുത്തം.

ഉപേതം ദീപേതീതി യഥാ ‘‘പാചരിയോ’’തി ഏത്ഥ പഗതോ ആചരിയോ പാചരിയോതി പ-സദ്ദോ പഗതം ദീപേതി, ഏവം ഉപ-സദ്ദോ ഉപേതം ദീപേതി ഏവ, ന ചേത്ഥ ഗതാദിഅത്ഥാനം ഏകന്തേന പച്ചത്തവചനയോഗോ ഇച്ഛിതോതി. അതിസദ്ദോ വിയാതി ച ഇദം സസാധനകിരിയാദീപനസാമഞ്ഞേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചയഭാവേനാതി ഏതേന പുരിമനിബ്ബത്തിം വിസേസേതി. തേന സഹജാതസ്സപി ഉപാദാനസ്സ സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. സഹജാതോപി ഹി ധമ്മോ പച്ചയഭൂതോ പുരിമനിപ്ഫന്നോ വിയ വോഹരീയതി യഥാ ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ’’തി, ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩) ച. ധാതുകഥായം പകാസിതന്തി ‘‘ഉപപത്തിഭവോ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹായതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ. കതിഹി അസങ്ഗഹിതോ. ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ അസങ്ഗഹിതോ’’തി (ധാതു. ൬൭) ഏവമാദിം സന്ധായാഹ. തസ്മാ ഏവാതി ഉപാദിന്നസദ്ദാനപേക്ഖത്താ ഏവ. അവിസേസേത്വാതി ഉപാദിന്നാനുപാദിന്നവിസേസം അകത്വാ. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭാവാനതിവത്തനതോ ഉപാദാനേഹി ഉപാദാതബ്ബാതി വാ ഉപാദാനിയാ, ഉപാദാതും വാ അരഹന്തീതി ഉപാദാനിയാ, ഉപാദാനേ നിയുത്താതി വാ ഉപാദാനിയാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി.

൫. വിബാധനം പീളനം കിലമനം ഉപതാപോ പരിളാഹോ അപ്പസ്സദ്ധിഭാവോ. വിദൂസിതാ മലീനാ ച യതോ കേചി അകിലേസസഭാവാപി അനിട്ഠഫലാ ഗാരയ്ഹാ ച ജാതാ.

൬. ‘‘സീലമത്തകം, പരം വിയ മത്തായാ’’തിആദീസു മത്താ-സദ്ദസ്സ പമാണവാചകതാ ദട്ഠബ്ബാ. മരിയാദവാചകോ വാ മത്താ-സദ്ദോ. വിചാരോ ഹേത്ഥ ഝാനങ്ഗേസു ഹേട്ഠിമമരിയാദോ, ന പഠമജ്ഝാനഉപചാരജ്ഝാനേസു വിയ വിതക്കോ. സാ പന വിചാരമരിയാദതാ വിതക്കാഭാവേന ഏതേസം ജാതാതി അവിതക്കഗ്ഗഹണം കതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അവിതക്കാ ഹുത്വാ വിചാരമരിയാദഝാനങ്ഗേസു വിചാരഹേട്ഠിമകോടികാതി. അഥ വാ ഈസദത്ഥോ മത്താ-സദ്ദോ ‘‘മത്താസുഖപരിച്ചാഗാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൦) വിയ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – വിതക്കരഹിതാ ഭാവനായ അതിസുഖുമഭൂതവിചാരത്താ ഈസം വിചാരാ ച അവിതക്കവിചാരമത്താതി. ന ഹി ഇതോ പരം വിചാരോ അത്ഥീതി. യദി വിതക്കവിസേസരഹിതാ വിചാരമത്താ, ഏവം സന്തേ അവിതക്കവചനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘വിചാരമത്തവചനേനാ’’തിആദി. യദി വിചാരമത്തതോ അഞ്ഞേസമ്പി അവിതക്കാനം അത്ഥിഭാവജോതനത്ഥം അവിതക്കവചനം, അവിതക്കാ ച വിചാരമത്താ അവിചാരാതി നിവത്തേതബ്ബാ ഗഹേതബ്ബാ ച, ഏവം സതി വിചാരമത്താ വിസേസനം, അവിതക്കാ വിസേസിതബ്ബാതി വിചാരമത്താവിതക്കാതി വത്തബ്ബന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ’’തിആദി. യഥാകാമന്തി വത്തുഇച്ഛാനുരൂപം. യേന യേന ഹി പകാരേന ധമ്മേസു നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബഭാവാ ലബ്ഭന്തി, തേന തേന പകാരേന വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ സമ്ഭവതീതി. പദാനം അനുക്കമോ പദാനുക്കമോ.

അവിതക്കാ സവിതക്കാ ച സവിചാരാ അവിചാരാ ചാതി അവിതക്കാസവിചാരാ സവിതക്കാ അവിചാരാതി യോജേതബ്ബം. ഉഭയേകദേസദസ്സനമ്പി ഉഭയദസ്സനന്തി അധിപ്പായേന ‘‘യദി സവിതക്കസവിചാരാ’’തിആദി വുത്തം. ഇതരമ്പി പകാസേതുന്തി ഇദം യഥാ സവിതക്കസവിചാരേസു ചിത്തുപ്പാദേസു വിതക്കോ അവിതക്കസവിചാരതായ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്തോ’’തി വുത്തോ, ഏവം യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദേസു വിചാരോ ‘‘സവിതക്കഅവിചാരോ’’തി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. വിതക്കാഭാവേന ഏതേ വിചാരമത്താതി അയമ്പി അത്ഥോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥംയേവ മത്താ-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. വിചാരമത്താതി ഹി വിചാരമത്തവന്തോതി വിഞ്ഞായമാനത്താ തദഞ്ഞവിസേസവിരഹസാമഞ്ഞതോ നിവത്തേത്വാ വിതക്കവിസേസവിരഹസങ്ഖാതേ അവിതക്ക-സദ്ദോ സന്നിധാപിതോ വിസേസേതി ദുതിയജ്ഝാനധമ്മേതി. യഥാഹ ‘‘ന വിചാരതോ’’തിആദി.

൭. വേദയമാനാതി അനുഭവമാനാ. സുഖാകാരേതി ഇട്ഠാകാരേ, ഇട്ഠാനുഭവനാകാരേ വാ. ഉദാസിനാതി നതിഅപനതിരഹിതാ. സുഖദുക്ഖാനം അവിരുദ്ധാ തേസം ബ്യവധായികാഭാവതോ. സുഖദുക്ഖാനി വിയ ഹി സുഖദുക്ഖാനം അനന്തരം പവത്തനതോ ബ്യവധായികാഭൂതാ ന തേഹി വിരുജ്ഝതി, ന പന സുഖദുക്ഖാനി അനന്തരാപവത്തിതോ. ‘‘ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ’’തി അയം പനത്ഥോ ഇധ ഉപേക്ഖാ-സദ്ദസ്സ സബ്ബുപേക്ഖാപരിയാദാനതോ ന വുത്തോ. ന ഹി ലോഭസമ്പയുത്താദിഉപേക്ഖാ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി. തസ്മാതി യസ്മാ പീതിസഹഗതായേവ ന സുഖസഹഗതാ, സുഖസഹഗതാപി ന പീതിസഹഗതാ ഏവാതി പീതിസഹഗതാ സുഖസഹഗതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്നാ, തസ്മാ. സതിപി സുഖസഹഗതാനം യേഭുയ്യേന പീതിസഹഗതഭാവേ യേന സുഖേന സമന്നാഗതാ സുഖസഹഗതാ ഏവ ഹോന്തി, ന പീതിസഹഗതാ, തം സുഖം നിപ്പീതികസുഖന്തി അയം വിസേസോ ഇമിനാ തികേന ദസ്സിതോതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘പീതിസഹഗതാതി വത്വാ’’തിആദിമാഹ.

സിദ്ധോതി സാവസേസം നിരവസേസഞ്ച സുഖപീതിയോ സങ്ഗഹേത്വാ പവത്തേഹി പഠമദുതിയപദേഹി യോ പീതിസഹഗതോ ധമ്മവിസേസോ, തം സുഖം, യോ ച സുഖസഹഗതോ ധമ്മവിസേസോ, സാ പീതീതി സതിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠഭാവേ പദന്തരസങ്ഗഹിതഭാവദീപനതോസിദ്ധോ ഞാതോ വിദിതോതി അത്ഥോ. ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖം അതിപണീതസുഖന്തി ഓളാരികങ്ഗതോ നീഹരിത്വാ തസ്സ പണീതഭാവം ദസ്സേതും അയം തികോ വുത്തോ’’തി കേചി വദന്തി, തദേതം സബ്ബേസം സുഖവേദനാസമ്പയുത്തധമ്മാനം ഇധ ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി വുത്തത്താ വിചാരേതബ്ബം. തഥാ ഹി ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൩) ‘‘കാമാവചരകുസലതോ ചത്താരോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൫൯൮) ച നിദ്ദേസോ പവത്തോതി.

൮. നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായാഹ, ന നിബ്ബാനപടിവിജ്ഝനം, ഇതരഥാ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തി അചോദനീയാ സിയാതി അധിപ്പായോ. നനു ച ദിസ്വാ കത്തബ്ബകിച്ചകരണേന സോതാപത്തിമഗ്ഗോവ ദസ്സനന്തി ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന നിബ്ബാനസ്സ പടിവിജ്ഝനമേവ ദസ്സനന്തി ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തി ന ചോദേതബ്ബാവാതി? ന, ദസ്സനസാമഞ്ഞസ്സേവ സുയ്യമാനത്താ ദസ്സനകത്തബ്ബകിച്ചകരണാനഞ്ച ഭേദേന വുത്തത്താ. തത്ഥ യദിപി ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൮൨) വിയ അഭിന്നകാലസ്സപി ഭിന്നകാലസ്സ വിയ ഭേദോപചാരദസ്സനതോ ഭേദവചനം യുത്തം, ദസ്സനവിസേസേ പന അധിപ്പേതേ ദസ്സനസാമഞ്ഞവചനം ന കത്തബ്ബന്തി ദസ്സനസാമഞ്ഞമത്തം ഗഹേത്വാ ചോദനാ കതാതി ‘‘നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായാഹാ’’തി വുത്തം. ദുതിയതതിയമഗ്ഗാനമ്പി ധമ്മചക്ഖുപരിയായസബ്ഭാവതോ ‘‘ഭാവനാഭാവം അപ്പത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ. സാ ച ബഹുലം ഉപ്പത്തിയാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേനാ’’തി. തഥാ ഹി സതീതി ‘‘ഉഭയപടിക്ഖേപവസേനാ’’തി പദസ്സ ദസ്സനഭാവനാപടിക്ഖേപവസേനാതി അത്ഥേ സതി. നനു ലോകിയസമഥവിപസ്സനാപി യഥാബലം കാമച്ഛന്ദാദീനം പഹായകാ, തത്ര കഥമിദം വുത്തം, ന ച അഞ്ഞോ പഹായകോ അത്ഥീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അഞ്ഞേഹീ’’തിആദി.

൯. അപ്പഹാതബ്ബഹേതുമത്തേസൂതി അപ്പഹാതബ്ബഹേതുകമത്തേസു. സബ്ബോ കുസലാബ്യാകതധമ്മോ യഥാധിപ്പേതത്ഥോ. സമാസോ ന ഉപപജ്ജതി അസമത്ഥഭാവതോ. യേസന്തി യേ തതിയരാസിഭാവേന വുത്താ ധമ്മാ, അത്ഥോ തേസം. ഉഭിന്നന്തി വിസും വിസും യോജേതബ്ബതായ ദ്വേ പഹാതബ്ബഹേതുസദ്ദാതി കത്വാ വുത്തം. ഏതന്തി ‘‘നേവദസ്സനേന നഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീ’’തി ഏതം വചനം. തേഹി ദസ്സനഭാവനാപദേഹി യുത്തേന പഹാതബ്ബഹേതുകപദേന. ഏവഞ്ച കത്വാതി ഏവം ദസ്സനഭാവനാപദേഹി പഹാതബ്ബഹേതുകപദസ്സ വിസും വിസും യോജനതോ. ഏവഞ്ഹി പുരിമപദദ്വയ…പേ… ദസ്സനമേതം ഹോതീതി. ഏവന്തി ദസ്സനഭാവനാഹി നപഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസന്തി ഏവം അത്ഥേ സതി. ‘‘ഹേതു…പേ… സിയാ’’തി ഏതസ്സ ‘‘പുരിമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ’’തിആദിനാ അഹേതുകാനം അഗ്ഗഹിതഭാവദസ്സനവസേന അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ദുതിയസ്സേവ അത്ഥസ്സ യുത്തഭാവം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഗഹേതബ്ബത്ഥസ്സേവാ’’തിആദിമാഹ. സോ ഹി ‘‘ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ഗഹേതബ്ബത്ഥോ.

൧൦. അഞ്ഞഥാതി ആരമ്മണകരണമത്തേ അധിപ്പേതേ. കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം ‘‘ആരമ്മണം കത്വാതി ഏതേന ചതുകിച്ചസാധകം ആരമ്മണകരണം വുച്ചതീ’’തി? സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ അരിയമഗ്ഗധമ്മാനംയേവ ച അപചയഗാമിഭാവതോ. ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ അപചയഗാമിനോ’’തി (ധ. സ. ൧൦൨൧) ഹി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗാനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി. ഏതേനേവ വാ വിസേസുപലക്ഖണഹേതുഭൂതേന വചനേന യഥാവുത്തോ ആരമ്മണകരണവിസേസോ വിഞ്ഞായതി. ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന വാ അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചവേക്ഖണാദീനന്തി വോദാനാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹേതുഭാവേനാതി സമ്പാപകഹേതുഭാവേന. ഞാപകോ കാരകോ സമ്പാപകോതി തിവിധോ ഹി ഹേതു, തഥാ ഞാപേതബ്ബാദിഭാവേന ഫലം. യഥാ നിരയാദിമനുസ്സഭാവാദിഗാമിപടിപദാഭാവതോ അകുസലലോകിയകുസലചിത്തുപ്പാദാ ‘‘ആചയഗാമിനോ ധമ്മാ’’തി വുത്താ, ന മിച്ഛാദിട്ഠിആദിലോകിയസമ്മാദിട്ഠിആദിധമ്മാ ഏവ, ഏവം നിബ്ബാനഗാമിപടിപദാഭാവതോ ലോകുത്തരകുസലചിത്തുപ്പാദാ ‘‘അപചയഗാമിനോ’’തി ദട്ഠബ്ബാ, ന അരിയമഗ്ഗധമ്മാ ഏവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരിമപച്ഛിമാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ അരിയമഗ്ഗസ്സേവ നിബ്ബാനഗാമിപടിപദാഭാവോ പരിബ്യത്തോതി തസ്സേവ അപചയഗാമിഭാവോ യുത്തോ, തദനുവത്തകത്താ പന സേസധമ്മേ സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം. അപചയേ ദുക്ഖപരിജാനനാദിനാ സാതിസയം ഗമനം യേസന്തേ അപചയഗാമിനോതി ‘‘മഗ്ഗാ ഏവ അപചയഗാമിനോ’’തി വുത്തം. പുരിമപച്ഛിമാനന്തി ച ഇമസ്മിം തികേ പഠമപദദുതിയപദസങ്ഗഹിതാനം അത്ഥാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ജയം വേരം പസവതി (ധ. പ. ൨൦൧), ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠ’’ന്തിആദീസു (ഇതിവു. ൮൬, ൧൧൦; സു. നി. ൧൯൫) വിയ സാനുനാസികോ ആചയ-സദ്ദോതി ‘‘അനുനാസികലോപോ കതോ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ആചിന’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ആചയ’’ന്തി ബ്യത്തയവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആചയാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തീതി ഏതേന അപചിനന്തീതി അപചയാ, അപചയാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി അയമത്ഥോ നയതോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧. ലോകിയേസു അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി ദട്ഠബ്ബാതി കസ്മാ ഏവം വുത്തം, നനു –

‘‘സിക്ഖതീതി ഖോ ഭിക്ഖു തസ്മാ സേക്ഖോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സിക്ഖതി, അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി. സിക്ഖതീതി ഖോ ഭിക്ഖു തസ്മാ സേക്ഖോതി വുച്ചതി (അ. നി. ൩.൮൬). യോപി കല്യാണപുഥുജ്ജനോ അനുലോമപടിപദായ പരിപൂരകാരീ സീലസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി ‘അജ്ജ വാ സ്വേ വാ അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞഫലം അധിഗമിസ്സാമീ’തി, സോപി സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ’’തി –

വചനതോ യഥാവുത്തകല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സപി സീലാദിധമ്മാ സേക്ഖാതി വുച്ചന്തീതി? ന, പരിയായഭാവതോ. നിപ്പരിയായേന ഹി സേക്ഖാസേക്ഖഭാവോ യഥാസമ്ഭവം മഗ്ഗഫലധമ്മേസു ഏവാതി ലോകിയേസു സേക്ഖഭാവാസങ്കാഭാവതോ അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘സീലസമാധീ’’തിആദി. അരഹത്തഫലധമ്മാപി സിക്ഖാഫലഭാവേന പവത്തനതോ ഹേട്ഠിമഫലധമ്മാ വിയ സിക്ഖാസു ജാതാതിആദിഅത്ഥേഹി സേക്ഖാ സിയും, ഹേട്ഠിമഫലധമ്മാപി വാ സിക്ഖാഫലഭാവേന പവത്തനതോ അരഹത്തഫലധമ്മാ വിയ അസേക്ഖാതി ചോദനം മനസികത്വാ ‘‘പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചത്താ’’തി വുത്തം, തഥാ ‘‘ഹേട്ഠിമഫലേസു പനാ’’തിആദി. ‘‘തം ഏവ സാലിം ഭുഞ്ജാമി, സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തിആദീസു തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏതേന ച സേക്ഖസദിസാ അസേക്ഖാ യഥാ ‘‘അമനുസ്സോ’’തി വുത്തം ഹോതീതി അഞ്ഞേ. അഞ്ഞത്ഥ ‘‘അരിട്ഠ’’ന്തിആദീസു വുദ്ധിഅത്ഥേപി അ-കാരോ ദിസ്സതീതി വുദ്ധിപ്പത്താ സേക്ഖാ അസേക്ഖാതി അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ.

൧൨. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായാതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. വിതക്കാദിവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാപി ഹേത്ഥ ലബ്ഭതീതി. അകുസലവിദ്ധംസനരസത്താ വാ കുസലാനം തത്ഥ സാതിസയകിച്ചയുത്തതം പരിത്തധമ്മേഹി മഹഗ്ഗതാനം പകാസേതും ‘‘കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായാ’’തി വുത്തം. വിപാകകിരിയേസു ദീഘസന്താനതാവ, ന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാ വിപുലഫലതാ ചാതി അത്ഥോ. ‘‘വിപുലം ഫലം വിപുലഫല’’ന്തി ഏവം പന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ വിപാകേസുപി വിപുലഫലതാ ലബ്ഭതേവ. സോപി ഏകസേസനയേന അട്ഠകഥായം വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. മഹന്തേഹി ഗതാ പടിപന്നാതി അയം പനത്ഥോ തിണ്ണമ്പി സാധാരണോതി. ഗുണതോ അയം ഏത്തകോതി സത്താനം പമാണം കരോന്താ വിയ പവത്തന്തീതി ഓളാരികാ കിലേസാ ‘‘പമാണകരാ’’തി വുത്താ. തേഹി പരിതോ ഖണ്ഡിതാ പരിച്ഛിന്നാതി പരിത്താ. സതിപി കേഹിചി പരിച്ഛിന്നത്തേ മഹാപമാണഭാവേന ഗതാ പവത്താതി മഹഗ്ഗതാ. പരിച്ഛേദകരാനം കിലേസാനം സുഖുമാനമ്പി അഗോചരഭാവതോ തേഹി ന കഥഞ്ചിപി പരിച്ഛിന്നാ വീതിക്കന്താതി അപരിച്ഛിന്നാ അപ്പമാണാ, യതോ തേ ‘‘അപരിയാപന്നാ’’തിപി വുച്ചന്തി.

൧൪. തിത്തിം ന ജനേന്തി സന്തതരതായ അസേചനകഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പമാണകരേഹീ’’തിആദികോ അത്ഥവികപ്പോ ‘‘അതപ്പകത്ഥേനാ’’തിആദികായ ഹീനത്തികപദവണ്ണനായ പരതോ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ലിഖീയതി, യഥാഠാനേ ഏവ പന ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ.

൧൫. ലോകിയസാധുജനേഹിപി അതിജിഗുച്ഛനീയേസു ആനന്തരിയകമ്മനത്ഥികവാദാദീസു പവത്തി വിനാ വിപല്ലാസബലവഭാവേന ന ഹോതീതി ‘‘വിപരിയാസദള്ഹതായാ’’തി വുത്തം. ഏതേനാതി ‘‘വിപാകദാനേ സതീ’’തിആദിനാ സതിപി കാലനിയമേ വിപാകുപ്പാദനേ സാസങ്കവചനേന. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാവുത്തനയേന നിയതതായ അതിപ്പസങ്ഗോ ദുന്നിവാരോ, തസ്മാ. ബലവതാ…പേ… പവത്തീതി ഏതേന അസമാനജാതികേന അനിവത്തനീയവിപാകതം, സമാനജാതികേന ച വിപാകാനുപ്പാദനേപി അനന്തരം വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതായ അവിഹന്തബ്ബതം അനന്തരികാനം ദസ്സേതി. യതോ തേസം വിപാകധമ്മതാ വിയ സഭാവസിദ്ധാ നിയതാനന്തരിയതാ. അഞ്ഞസ്സ…പേ… ദാനതോതി ഇമിനാപി അസമാനജാതികാദീഹി അനിവത്തനീയഫലതം ഏവ വിഭാവേതി.

ചോദകോ അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘നനൂ’’തിആദിനാ അതിപ്പസങ്ഗമേവ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. ഏകന്തേതി അവസ്സമ്ഭാവിനി. സന്നിയതത്താതി സമ്പാദനേ ജനനേ നിയതഭാവതോ. ഉപരതാ അവിപച്ചനസഭാവാസങ്കാ യേസു താനി ഉപരതാവിപച്ച…പേ… സങ്കാനി, തബ്ഭാവോ ഉപ…പേ… സങ്കത്തം, തസ്മാ. ‘‘ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി ബലവതാപി ആനന്തരിയേന അനുപഹന്തബ്ബതം ആഹ. ഉപത്ഥമ്ഭകാനി അനുബലപ്പദായകാനി ഹോന്തി ഉപ്പത്തിയാ സന്താനസ്സ വിസേസിതത്താ. തേന നേസം വിപാകാനുപ്പാദനേപി അമോഘവുത്തിതം ആഹ.

൧൬. മഗ്ഗകിച്ചം പരിഞ്ഞാദി. അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിമഗ്ഗസമ്പയുത്താലോഭാദോസസങ്ഖാതേഹി മഗ്ഗഹേതൂഹി മഗ്ഗസമ്പയുത്തഖന്ധസേസമഗ്ഗങ്ഗസമ്മാദിട്ഠീനം സഹേതുകഭാവദസ്സനതോ തിണ്ണം നയാനം അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേനാതി വുത്തം. ഹേതുബഹുതാവസേനാതി ബഹുഹേതുകസ്സ പഠമനയസ്സ അനന്തരം ബഹുഹേതുകതാസാമഞ്ഞേന നിക്ഖേപകണ്ഡപാളിയം തതിയം വുത്തനയോ ഇധ അട്ഠകഥായം ദുതിയം വുത്തോ. യഥാസകം പച്ചയേഹി പവത്തമാനേസു നിരീഹകേസു ധമ്മേസു കേസഞ്ചി അനുവത്തനീയഭാവോ ന കേവലം ധമ്മസഭാവതോയേവ, അഥ ഖോ പുരിമധമ്മാനം പവത്തിവിസേസേനപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേനാ’’തി. പവത്തിവിസേസോ ഹി പുരിമപുരിമാനം ചിത്തചേതസികാനം ഉത്തരുത്തരേസു വിസേസാധാനം ഭാവനാപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോതി. അനുവത്തയമാനോതി ഗരുകാരയമാനോ. ഉദാഹരണവസേനാതി നിദസ്സനവസേന, ന നിരവസേസദസ്സനവസേന. യസ്മാ പനാതിആദിനാ യഥാവുത്തം അത്ഥം പാഠന്തരേന സാധേതി. തത്ഥ ഹി അധിപതിപച്ചയസ്സ പച്ചനീയേ ഠിതത്താ മഗ്ഗോ അധിപതി മഗ്ഗാധിപതീതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി. സമാനസദ്ദത്ഥവസേനാതി സതിപി അഞ്ഞപദത്ഥസമാനാധികരണസമാസത്ഥഭേദേ മഗ്ഗാധിപതിസദ്ദത്ഥഭേദാഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

൧൭. ഉപ്പന്ന-സദ്ദോ ഉപ്പാദാദിം പടിപജ്ജമാനോ, പത്വാ വിഗതോ ചാതി ദുവിധേസു അത്ഥേസു ഉഭയേസമ്പി വാചകോ, ന പുരിമാനംയേവാതി തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അനുപ്പന്നാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപ്പന്നഭാവോ ഉപ്പാദാദിപ്പത്തതാ. തേന അതീതാപി സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘സബ്ബോ ഉപ്പന്നഭാവോ’’തി. ഉപ്പന്നധമ്മഭാവോ ‘‘ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി പദേന ഗഹിതധമ്മഭാവോ, വത്തമാനധമ്മഭാവോതി അത്ഥോ. യോ വാ ഉപ്പാദാദിപ്പത്തോ അത്തനോ ച സഭാവം ധാരേതി പച്ചയേഹി ച ധാരീയതി, സോ ഉപ്പന്നധമ്മോതി പച്ചുപ്പന്നഭാവോ ഉപ്പന്നധമ്മഭാവോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപ്പന്നധമ്മേ വത്വാ ‘‘അനുപ്പന്നാ’’തി വചനം ന യഥാധിഗതപടിസേധനന്തി കഥമിദം പച്ചേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്നാതി പദേന അതീതാപി സങ്ഗഹിതാ. യദി ന സങ്ഗഹിതാ, നിബ്ബാനം വിയ തേപി നവത്തബ്ബാതി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തഥാ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം പന തേസം മതിമത്തമേവ. അയം പന തികോ ദ്വിന്നം അദ്ധാനം വസേന പൂരേത്വാ ദസ്സിതോതി അട്ഠകഥായം വക്ഖതീതി. ഏവം സന്തേ കസ്മാ അതീതാ നവത്തബ്ബാതി ന വുത്താതി? ധമ്മവസേന അസങ്ഗഹിതത്താഭാവതോ. ധമ്മവസേന ഹി അസങ്ഗഹിതം നിബ്ബാനം തത്ഥ നവത്തബ്ബം ജാതം, ന ച നിയോഗതോ അതീതാ നാമ ധമ്മാ കേചി അത്ഥി, യേ ഇധ അസങ്ഗഹിതത്താ നവത്തബ്ബാ സിയുന്തി. ഫലനിബ്ബത്തിതോ കാരണസ്സ പുരേതരം നിബ്ബത്തി ഇധ പരിനിട്ഠിതസദ്ദേന വുച്ചതി, ന തസ്സ ഹുത്വാ വിഗതഭാവോതി ആഹ ‘‘അനാഗതേ വാ’’തി. യതോ മേത്തേയ്യസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പജ്ജനകഫലമ്പി ‘‘ഉപ്പാദീ’’തി വുച്ചതി.

൨൦. യസ്സ ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതിആദിനാ ‘‘തേനാനന്ദാ’’തിആദിപാളിയാ ഹേട്ഠാപാളിം അത്ഥവസേന ദസ്സേതി. അയഞ്ഹി തത്ഥ പാളി –

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതി സന്നിസാദേതി ഏകോദിം കരോതി സമാദഹതി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ…പേ… സമാദഹതി. സോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി, തസ്സ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ സുഞ്ഞതായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി…പേ… മുച്ചതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം സമ്പജാനാതി അജ്ഝത്തം ഖോ മേ സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി…പേ… മുച്ചതീതി, ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സോ ബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം…പേ… സോ ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി, തസ്സ ആനേഞ്ജം മനസികരോതോ ആനേഞ്ജായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി…പേ… മുച്ചതീതി, ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൮).

തത്ഥ അജ്ഝത്തസുഞ്ഞതാദീസൂതി അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ച സുഞ്ഞതായ ആനേഞ്ജേ ച. പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിനിമിത്തേതി പാദകഭൂതപഠമജ്ഝാനാദിസമാധിനിമിത്തേ. അപഗുണപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതസ്സ ഹി അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ തത്ഥ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ‘‘പരസ്സ സന്താനേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി ബഹിദ്ധാ മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ‘‘കാലേന അത്തനോ സന്താനേ, കാലേന പരസ്സ സന്താനേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതുകാമോ ‘‘അരൂപസമാപത്തിയം നു ഖോ കഥ’’ന്തി ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. ‘‘ഇദാനി മേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീ’’തി വിസ്സട്ഠവീരിയേന ന ഭവിതബ്ബം, പാദകജ്ഝാനമേവ പന സാധുകം പുനപ്പുനം മനസി കാതബ്ബം, ഏവമസ്സ രുക്ഖം ഛിന്ദതോ ഫരസുമ്ഹി അവഹന്തേ പുനപ്പുനം നിസിതനിസിതം കാരേത്വാ ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിജ്ജേ ഫരസു വിയ കമ്മട്ഠാനേ മനസികാരോ വഹതീതി ദസ്സേതും ‘‘തസ്മിംയേവാ’’തിആദി വുത്തന്തി.

അത്ഥതോ ച അസമാനത്താതി ഇദം കസ്മാ വുത്തം. നനു യേസു അത്ഥേസു അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ വത്തതി, തേ സബ്ബേ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതത്ഥനിദ്ധാരണത്ഥം അത്ഥുദ്ധാരവസേനേതം വുത്തം. ചക്ഖാദീസു ച അജ്ഝത്തിക-സദ്ദോ അജ്ഝത്താനം അബ്ഭന്തരതാവിസേസമുപാദായ പവത്തതി, യതോ തേ അജ്ഝത്തഅജ്ഝത്താതി വുച്ചന്തി. അപിച ‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനീ’’തി ഇദം അജ്ഝത്തിക-സദ്ദസ്സ ചക്ഖാദീനം അജ്ഝത്തഭാവവിഭാവനസബ്ഭാവതോ ഇധ ഉദാഹരണവസേന വുത്തം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം അജ്ഝത്തികദുകേ ‘‘അജ്ഝത്താവ അജ്ഝത്തികാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി ന ഏത്ഥ സദ്ദതോ അസമാനതാപി സിയാ, തസ്മായേവ യഥാവുത്തചോദനം വിസോധേന്തോ ‘‘അയം പനേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തേനാതി തസ്മാ. തംവാചകസ്സാതി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തവാചകസ്സ സക്കാ വത്തും തദത്ഥസ്സ അജ്ഝത്തഭാവസബ്ഭാവതോ.

‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സോഭതി സങ്ഗണികാരാമോ സങ്ഗണികാരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൮൬) പബ്ബജിതാസാരുപ്പസ്സ നേക്ഖമ്മസുഖാദിനികാമലാഭിതായ അഭാവസ്സ ച ദസ്സനേന സങ്ഗണികാരാമതായ, ‘‘നാഹം, ആനന്ദ, ഏകം രൂപമ്പി സമനുപസ്സാമി, യത്ഥ രത്തസ്സ യഥാഭിരതസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരി…പേ… ഉപായാസാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൬) ഏവം രൂപാദിരതിയാ ച ആദീനവം വത്വാ സചേ കോചി ദുപ്പഞ്ഞജാതികോ പബ്ബജിതോ വദേയ്യ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖേത്തേ പവിട്ഠാ ഗാവിയോ വിയ അമ്ഹേയേവ ഗണതോ നീഹരതി, ഏകീഭാവേ നിയോജേതി, സയം പന രാജരാജമഹാമത്താദീഹി പരിവുതോ വിഹരതീ’’തി, തസ്സ വചനോകാസുപച്ഛേദനത്ഥം ചക്കവാളപരിയന്തായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസിന്നോപി തഥാഗതോ ഏകകോവാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അയം ഖോ പനാ’’തി ദേസനാ ആരദ്ധാതി ആഹ ‘‘തപ്പടിപക്ഖവിഹാരദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സങ്ഖതനിമിത്താനം. അജ്ഝത്തന്തി വിസയജ്ഝത്തം. സുഞ്ഞതന്തി അനത്താനുപസ്സനാനുഭാവനിബ്ബത്തഫലസമാപത്തിം. തേനേവാഹ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ദുതിയേ വികപ്പേ ഠാന-സദ്ദോ കാരണപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. സച്ചകസുത്തേനാതി മഹാസച്ചകസുത്തേന. തത്ഥ ഹി –

‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതാ, അപിസ്സു മം ഏകമേകോ ഏവം മഞ്ഞതി ‘മമേവാരബ്ഭ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’തി. ന ഖോ പനേതം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവദേവ വിഞ്ഞാപനത്ഥായ തഥാഗതോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതീതി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സായേവ കഥായ പരിയോസാനേ തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി, ഏകോദിം കരോമി, സമാദഹാമി ‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) –

ആഗതന്തി.

൨൨. അഞ്ഞേഹി അനിദസ്സനേഹി അഞ്ഞം വിയ കത്വാ യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേനാതിആദിനാ കിഞ്ചാപി രൂപായതനതോ അഞ്ഞോ നിദസ്സനഭാവോ നാമ നത്ഥി, ധമ്മസഭാവോ പന അത്ഥി. തതോ ച രൂപായതനസ്സ വിസേസോ നിദസ്സനഭാവേന കതോതി തദഞ്ഞധമ്മവിസേസകരോ നിദസ്സനഭാവോ രൂപായതനതോ അനഞ്ഞോപി അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ ഉപചരിതോതി ദസ്സേതി. അത്ഥവിസേസോ സാമഞ്ഞവിസേസത്ഥഭേദോ. സയം സമ്പത്താനം ഫോട്ഠബ്ബധമ്മാനം, നിസ്സയവസേന സമ്പത്താനം ഘാനജിവ്ഹാകായാനം ഗന്ധരസാനഞ്ച, ഇതരേസം അസമ്പത്താനം. അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ യോഗ്യദേസേ അവട്ഠാനം, യേന പടിഹനനഭാവേന. ബ്യാപാരാദീതി ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന അക്ഖിപടലാദീനം ഹേട്ഠാ ഉപരി ച സംസീദനലങ്ഘനാദിപ്പവത്തിമാഹ. വികാരുപ്പത്തി വിസദിസുപ്പത്തി, വിസയസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവേന അനുഗ്ഗഹോ ഉപഘാതോ ചാതി അത്ഥോ.

തികമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧-൬. സമാനദേസഗ്ഗഹണാനം ഏകസ്മിംയേവ വത്ഥുസ്മിം ഗഹേതബ്ബാനം, ഏകവത്ഥുവിസയാനം വാ. അഥ വാ സമാനദേസാനം ഏകവത്ഥുകത്താ സമാനഗഹേതബ്ബഭാവാനം ഏകുപ്പാദിതോതി അത്ഥോ. യേ ധമ്മാ ഹേതുസഹഗതാ, തേ ഹേതൂഹി സഹ സങ്ഗയ്ഹന്തി. യോ ച തേസം സഹേതുകഭാവോ, സോ സഹജാതാദീഹി ഹേതൂഹി കതോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സമാ…പേ… സബ്ഭാവ’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന ചേത്ഥ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനാദിഹേതുബ്യാപാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏകീഭാവൂപഗമനന്തി ഏകകലാപഭാവേന പവത്തമാനാനം ചിത്തചേതസികാനം സംസട്ഠതായ സമൂഹഘനഭാവേന ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനാകരണതംയേവ സന്ധായ വുത്തം. ധമ്മനാനത്താഭാവേപീതി സഭാവത്ഥഭേദാഭാവേപി. പദത്ഥനാനത്തേനാതി നാനാപദാഭിധേയ്യതാഭേദേന. ഏതേന പകാരന്തരാപേക്ഖം ദുകന്തരവചനന്തി ദസ്സേതി. അനേകപ്പകാരാ ഹി ധമ്മാ. തേനേവ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീ’’തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫) വുത്തം. അയഞ്ച അത്ഥോ തികേസുപി ദട്ഠബ്ബോ. യേസം വിനേയ്യാനം യേഹി പകാരവിസേസേഹി ധമ്മാനം വിഭാവനേ കതേ പടിവേധോ ഹോതി, തേസം തപ്പകാരഭേദേഹി ധമ്മാനം വിഭാവനം. യേസം പന യേന ഏകേനേവ പകാരേന വിഭാവനേ പടിവേധോ ഹോതി, തേസമ്പി തം വത്വാ ധമ്മിസ്സരത്താ തദഞ്ഞനിരവസേസപ്പകാരവിഭാവനഞ്ച ദേസനാവിലാസോതി ആഹ ‘‘ദേസേതബ്ബപ്പകാരജാനന’’ന്തിആദി. നനു ഏകേന പകാരേന ജാനന്തസ്സ തദഞ്ഞപ്പകാരവിഭാവനം അഫലം ഹോതീതി? ന ഹോതി പടിസമ്ഭിദാപ്പഭേദസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ. തേ പകാരാ ഏതേസന്തി തപ്പകാരാ, തബ്ഭാവോ തപ്പകാരതാ. ഇമിനാ ധമ്മാനം വിജ്ജമാനസ്സേവ പകാരവിസേസസ്സ വിഭാവനം ദേസനാവിലാസോതി ദസ്സേതി.

അഞ്ഞത്ഥാപീതി ‘‘അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തിആദീസു. യഥാ പഠമദുകേകദേസേ ഗഹേത്വാ ദുതിയതതിയദുകേഹി സദ്ധിം ഛട്ഠദുകനയേ യോജനാ ‘‘ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപീ’’തിആദയോ തയോ ദുകാ ലബ്ഭന്തി, ഏവം ദുതിയതതിയദുകേകദേസേ ഗഹേത്വാ പഠമദുകേന സദ്ധിം യോജനായ ‘‘സഹേതുകാ ധമ്മാ ഹേതൂപി ന ഹേതൂപി, അഹേതുകാ ധമ്മാ ഹേതൂപി ന ഹേതൂപി, ഹേതുസമ്പയുത്താ ധമ്മാ ഹേതൂപി ന ഹേതൂപി, ഹേതുവിപ്പയുത്താ ധമ്മാ ഹേതൂപി ന ഹേതൂപീ’’തി ചത്താരോ ദുകാ ലബ്ഭന്തി, തേ പന വുത്തനയേനേവ സക്കാ ദസ്സേതുന്തി ന ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ പാളിയം വുത്തേഹി ചതുത്ഥപഞ്ചമേഹി അട്ഠകഥായം ദസ്സിതേഹി പുരിമേഹി ദ്വീഹി നിന്നാനാകരണതോ ഏതേ ന വുത്താ. സന്നിവേസവിസേസമത്തമേവ ഹേത്ഥ വിസേസോതി. തേനേവ ഹി നിന്നാനത്ഥത്താ പാളിയം ആഗതദുകേസു യഥാനിദ്ധാരിതദുകാനം യഥാസമ്ഭവം അവരോധനേന അവുത്തതം ദസ്സേതും ‘‘ഏതേസു പനാ’’തിആദിമാഹ.

അഥ വാ ‘‘ഏതേന വാ ഗതിദസ്സനേനാ’’തിആദിനാ വക്ഖമാനനയേന ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാ’’തിആദീനം സമ്ഭവന്താനം ദുകാനം സങ്ഗഹേ സതി ഏതേസമ്പി സങ്ഗഹോ സിയാ. യതോ വാ ദുകതോ പദം നിദ്ധാരേത്വാ ദുകന്തരം വുച്ചതി, തേന സതി ച നാനത്തേ ദുകന്തരം ലബ്ഭതി, ന ചേത്ഥ കോചി വിസേസോ യഥാവുത്തദുകേഹീതി സംവണ്ണനാസു ന ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച യഥാ സഹേതുകദുകതോ ഹേതുസമ്പയുത്തദുകസ്സ, ഹേതുസഹേതുകദുകതോ ച ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകസ്സ പദത്ഥമത്തതോ നാനത്തം, ന സഭാവത്ഥതോ. ഏവം സന്തേപി സഹേതുകഹേതുസഹേതുകദുകേ വത്വാ ഇതരേപി വുത്താ, ഏവം ഹേതുസമ്പയുത്തഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകാദീഹി സഭാവത്ഥനാനത്താഭാവേപി പദത്ഥനാനത്തസമ്ഭവതോ ധമ്മനാനത്താഭാവേപി പദത്ഥനാനത്തേന ദുകന്തരം വുച്ചതീതി വുത്തത്താ ‘‘ഹേതുസഹഗതാ ധമ്മാ, ന ഹേതുസഹഗതാ ധമ്മാ, ഹേതുസഹജാതാ ധമ്മാ, ന ഹേതുസഹജാതാ ധമ്മാ. ഹേതുസംസട്ഠാ ധമ്മാ, ഹേതുവിസംസട്ഠാ ധമ്മാ. ഹേതുസമുട്ഠാനാ ധമ്മാ, ന ഹേതുസമുട്ഠാനാ ധമ്മാ. ഹേതുസഹഭുനോ ധമ്മാ, ന ഹേതുസഹഭുനോ ധമ്മാ’’തിആദീനം, തഥാ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുസഹഗതാ ചാ’’തിആദീനം, ‘‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ ഹേതുസഹഗതാപി, ന ഹേതുസഹഗതാപീ’’തിആദീനഞ്ച സമ്ഭവന്താനം അനേകേസം ദുകാനം സങ്ഗഹോ അനുഞ്ഞാതോ വിയ ദിസ്സതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏതേന വാ ഗതിദസ്സനേനാ’’തിആദി. ഏവം ആസവഗോച്ഛകാദീസുപി അയമത്ഥോ യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബോ. ധമ്മാനം വാ സഭാവകിച്ചാദിം ബോധേതബ്ബാകാരഞ്ച യാഥാവതോ ജാനന്തേന ധമ്മസാമിനാ യത്തകാ ദുകാ വുത്താ, തത്തകേസു ഠാതബ്ബം. അദ്ധാ ഹി തേ ദുകാ ന വത്തബ്ബാ, യേ ഭഗവതാ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. ന ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ ഛട്ഠദുകേന നിന്നാനത്ഥോതി അധിപ്പായോ. തേസൂതി പഠമദുകതതിയദുകേസു. യദി ദുകന്തരേഹി ദുകന്തരപദേഹി ച സമാനത്ഥത്താ ഏതേസം ദുകാനം ദുകന്തരപദാനഞ്ച അവചനം, ഏവം സതി ഛട്ഠദുകേ പഠമപദമ്പി ന വത്തബ്ബം ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന സമാനത്ഥത്താ. തഥാ ച ഛട്ഠദുകോയേവ ന ഹോതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ചതുത്ഥദുകേ’’തിആദി. ദുകപൂരണത്ഥന്തി ഇദം സമാനത്ഥതംയേവ സന്ധായ വുത്തം, ദേസനാവിസേസോ പന വിജ്ജതിയേവ. അത്ഥന്തരതാഭാവേപി പകാരഭേദഹേതുകം ദുകന്തരവചനന്തി ദസ്സിതോ ഹി അയമത്ഥോതി. ഏതേന ഗതിദസ്സനേനാതി അത്ഥവിസേസാഭാവേപി ഛട്ഠദുകപൂരണസങ്ഖാതേന നയദസ്സനേന. പഠമദുകേ…പേ… ദസ്സിതോ പാളിയം വുത്തേഹി ചതുത്ഥപഞ്ചമേഹി, അട്ഠകഥായം ദസ്സിതേഹി പുരിമേഹി ദ്വീഹി, ഇധ ദസ്സിതേഹി ചതൂഹി. തേസൂതി ദുതിയതതിയദുകേസു. പഠമദുകപക്ഖേപേന ദസ്സിതോ പാളിയം ഛട്ഠദുകേന ഇതരത്ര ച ഇതരദുകേഹീതി വേദിതബ്ബം.

൭-൧൩. പച്ചയഭാവമത്തേന…പേ… അത്ഥിതന്തി ഏതേന ന പടിലദ്ധത്തതാസങ്ഖാതാ സസഭാവതാവ അത്ഥിതാ, അഥ ഖോ പടിപക്ഖേന അനിരോധോ അപ്പഹീനതാ അനിപ്ഫാദിതഫലതാ കാരണാസമുഗ്ഘാതേന ഫലനിബ്ബത്തനാരഹതാ ചാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘സതീ’’തി ഇമിനാ വചനേന യേന വിനാ യം ന ഹോതി, തം അതീതാദിപി കാരണം സങ്ഗഹിതമേവാതി. തേനേവാഹ ‘‘ന സഹേതു…പേ… കാലാനമേവാ’’തി. സമേ…പേ… ദീപേതി സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതന്തി. അയമേതേസം വിസേസോതി അയം പച്ചയനിബ്ബത്താനം പച്ചയവന്തതാ അനേകപച്ചയനിപ്ഫാദിതതാ ച ദുകദ്വയേ പുരിമപദത്ഥാനം ഭേദോ, ഇതരേസം പന പുരിമപദസങ്ഗഹിതധമ്മവിധുരസഭാവതായാതി. അവിനി…പേ… ഠപനതോതി ‘‘ഏത്തകാ’’തി പഭേദപരിച്ഛേദനിദ്ധാരണവസേന അഭിധമ്മമാതികായം ധമ്മാനം അവുത്തത്താ വുത്തം. സുത്തന്തമാതികായം പന നിദ്ധാരിതസരൂപസങ്ഖാവിസേസത്താ വിനിച്ഛിതത്ഥപരിച്ഛേദായേവ അവിജ്ജാദയോ വുത്താതി. ‘‘പഥവീആദി രൂപ’’ന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ അനേകഹേതുകേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഹേതൂനം സഹേതുകഭാവോ വിയ സബ്ബേസം പഥവീആദീനം രൂപിഭാവോ സിദ്ധോതി ആഹ ‘‘പുരിമ…പേ… പജ്ജതീ’’തി. ന ഹി തേസു നിയതോ കത്ഥചി സംസാമിഭാവോതി. അനിച്ചാനുപസ്സനായ വാ ലുജ്ജതി ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീതി ഗഹേതബ്ബോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. തേനേവാതി ദുക്ഖസച്ചഭാവേന പരിഞ്ഞേയ്യഭാവേനാതി അത്ഥോ.

ദുകബഹുതാ ആപജ്ജതീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു വീസതി ദുകാ വിഭത്താ, ‘‘അവുത്തോപി യഥാലാഭവസേന വേദിതബ്ബോ’’തി ച വക്ഖതീതി ദുകബഹുതാ ഇച്ഛിതാ ഏവാതി? സച്ചമേതം, തംയേവ പന ദുകബഹുതം അനിച്ഛന്തോ ഏവമാഹ. അപിച ദുകബഹുതാ ആപജ്ജതി, സാ ച ഖോ വിഞ്ഞാണഭേദാനുസാരിനീ, തത്രാപി കാമാവചരകുസലതോ ഞാണസമ്പയുത്താനി, തഥാ മഹാകിരിയതോ മനോദ്വാരാവജ്ജനന്തി ഏവംപകാരാനം സബ്ബധമ്മാരമ്മണവിഞ്ഞാണാനം അനാമസനതോ ന ബ്യാപിനീതി ദസ്സേതി ‘‘ദുകബഹുതാ’’തിആദിനാ. അബ്യാപിഭാവേ പന ദോസം ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ ച…പേ… സിയാ’’തി ആഹ. നിദ്ദേസേന ച വിരുദ്ധന്തി ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ’’തിആദിനാ രൂപായതനാദീനം പച്ചേകചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിനാ കേനചി വിഞ്ഞേയ്യതം, സോതവിഞ്ഞാണാദിനാ കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യതഞ്ച ദസ്സേന്തേന നിക്ഖേപരാസിനിദ്ദേസേന ‘‘ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതീ’’തി ഇദം വചനം വിരുദ്ധം, തഥാ അത്ഥുദ്ധാരനിദ്ദേസേനപി അത്ഥതോ ന സമേതീതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്സം നിക്ഖേപരാസിസംവണ്ണനായം. യോ ച പടിസേധോ കതോ അത്ഥനാനത്തതോ ദുകം ദസ്സേതുന്തി അധിപ്പായോ. ന ഹി സമ…പേ… സേധേതുന്തി ഏതേന ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി ഏത്തകേസു നിദ്ദേസപദേസു ദുകപദദ്വയപ്പവത്തി പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേതി.

തഥേവാതി ഉഭിന്നം കേചിന-സദ്ദാനം അനിയമതോ ചക്ഖുസോതാദിനിസ്സയവോഹാരേന ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണാദികോ ഭിന്നസഭാവോയേവ ധമ്മോ അത്ഥോതി ദസ്സനവസേന. രൂപായതനമേവ ഹി ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യാവിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ ‘‘കേനചി വിഞ്ഞേയ്യം കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ച വുച്ചതീതി. യദി ഏവം ഇമസ്മിമ്പി പക്ഖേ ദുകബഹുതാ ആപജ്ജതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ന ചേത്ഥാ’’തിആദി. വിഞ്ഞാതബ്ബഭേദേനാതി വിഞ്ഞാതബ്ബവിസേസേന, വിഞ്ഞേയ്യേകദേസേനാതി അത്ഥോ. ദുകഭേദോതി ദുകവിസേസോ, കേനചി വിഞ്ഞേയ്യദുകോ, തപ്പഭേദോയേവ വാ. സമത്തോ പരിയത്തോ പരിപുണ്ണോതി അത്ഥോ. യത്തകാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ തത്തകാ ദുകാതി ദുകഭേദാപജ്ജനപ്പകാരദസ്സനം. ഏവഞ്ച സതീതിആദിനാ ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനായ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി രൂപായതനസ്സേവ വുത്തത്താ അത്ഥഭേദാഭാവതോ കഥമയം ദുകോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണനാനത്തേനാ’’തിആദി. യദി പന സബ്ബവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഗഹേ ദുകോസമത്തോ ഹോതി, നിക്ഖേപരാസിനിദ്ദേസോ കഥം നീയതീതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ പനാ’’തിആദി.

ഏത്ഥ പന യഥാ വിഞ്ഞാണനാനത്തേന വിഞ്ഞാതബ്ബം ഭിന്ദിത്വാ ദുകേ വുച്ചമാനേ സതിപി വിഞ്ഞാതബ്ബാനം ബഹുഭാവേ യത്തകാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ, തത്തകാ ദുകാതി നത്ഥി ദുകബഹുതാ ദുകസങ്ഗഹിതധമ്മേകദേസേസു ദുകപദദ്വയപ്പവത്തിദസ്സനഭാവതോ. ഏവം ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തേന ദുകേ വുച്ചമാനേപി യത്തകാനി വിഞ്ഞാണാനി, തത്തകാ ദുകാതി നത്ഥി ദുകബഹുതാ ദുകസങ്ഗ…പേ… ഭാവതോ ഏവ. ന ഹി ഏകംയേവ വിഞ്ഞാണം ‘‘കേനചി കേനചീ’’തി വുത്തം, കിന്തു അപരമ്പീതി സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗഹേ ദുകോ സമത്തോ ഹോതി, ന ച കത്ഥചി ദുകസ്സ പച്ഛേദോ അത്ഥി ഇന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണാനം വിയ മനോവിഞ്ഞാണസ്സപി വിസയസ്സ ഭിന്നത്താ. ന ഹി അതീതാരമ്മണം വിഞ്ഞാണം അനാഗതാദിആരമ്മണം ഹോതി, അനാഗതാരമ്മണം വാ അതീതാദിആരമ്മണം, തസ്മാ യഥാലദ്ധവിസേസേന വിസിട്ഠേസു മനോവിഞ്ഞാണഭേദേസു തസ്സ തസ്സ വിസയസ്സ ആലമ്ബനാനാലമ്ബനവസേന ദുകപദദ്വയപ്പവത്തി ന സക്കാ നിവാരേതും. തേനേവ ച അട്ഠകഥായം ‘‘മനോവിഞ്ഞാണേന പന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യഞ്ചേവ അവിഞ്ഞേയ്യഞ്ചാതി അയമത്ഥോ അത്ഥി, തസ്മാ സോ അവുത്തോപി യഥാലാഭവസേന വേദിതബ്ബോ’’തി ഭൂമിഭേദവസേന യഥാലാഭം ദസ്സേസ്സതി. ‘‘വവത്ഥാനാഭാവതോ’’തി ഇദമ്പി അനാമട്ഠവിസേസം മനോവിഞ്ഞാണസാമഞ്ഞമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. പാളി പന ഇന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണേഹി നയദസ്സനവസേന ആഗതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇമിസ്സാപി അത്ഥവണ്ണനായ ‘‘കേനചീ’’തി പദം അനിയമേന സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകന്തി സിദ്ധം ഹോതി, നിദ്ദേസേന ച ന കോചി വിരോധോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യനസോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവേഹി ദുകപദദ്വയപ്പവത്തി ദസ്സിതാ, ന പന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യഭാവേഹി വിസേസകാരണാഭാവതോ. കിഞ്ച ‘‘യേ വാ പനാ’’തി പദന്തരസമ്പിണ്ഡനതോപി ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൦൧) ഏത്താവതാ ദുകപദദ്വയപ്പവത്തി ദസ്സിതാതി വിഞ്ഞായതി. പദന്തരഭാവദസ്സനത്ഥോ ഹി യേവാപന-സദ്ദോ യഥാ ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ. യേ വാ പന കുസലമൂലാ, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തിആദീസു (യമ. ൧.മൂലയമക.൧). അഞ്ഞഥാ ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി പാളി അഭവിസ്സ. യം പന വദന്തി ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ഇമിനാ അത്ഥതോ ദ്വേ ദുകാ വുത്താ ഹോന്തീ’’തി, തദപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യതം സോതവിഞ്ഞേയ്യാസോതവിഞ്ഞേയ്യതഞ്ച സന്ധായ വുത്തം, ന പന ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യനസോതവിഞ്ഞേയ്യതം സോതവിഞ്ഞേയ്യനചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യതഞ്ചാ’’തി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേന പാളിപടിസേധനഞ്ച നിവാരിതം ദട്ഠബ്ബം പടിസേധനസ്സേവ അഭാവതോ. തഥാ യസ്സ ആരമ്മണസ്സ വിജാനനഭാവേന യോ അത്ഥോ വുച്ചമാനോ അനിയമദസ്സനത്ഥം ‘‘കേനചീ’’തി വുത്തോ, സോയേവ തതോ അഞ്ഞസ്സ അവിജാനനഭാവേന വുച്ചമാനോ അനിയമദസ്സനത്ഥം പുന ‘‘കേനചീ’’തി വുത്തോതി തദത്ഥദസ്സനേ തേനേവാതി അയം പദത്ഥോ ന സമ്ഭവതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി. ഏവമേത്ഥ യഥാ അട്ഠകഥാ അവട്ഠിതാ, തഥാ അത്ഥോ യുജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം.

൧൪-൧൯. സന്താനസ്സ അജഞ്ഞമലീനഭാവകരണതോ കണ്ഹകമ്മവിപാകഹേതുതോ ച അപരിസുദ്ധത്താ ‘‘അസുചിഭാവേന സന്ദന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥാതി വണേ. പഗ്ഘരണക…പേ… സദ്ദോതി ഏതേന ആസവോ വിയ ആസവോതി അയമ്പി അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഗോത്രഭു…പേ… വുത്താനീതി ഏതേന ഗോത്രഭുഗ്ഗഹണം ഉപലക്ഖണം യഥാ ‘‘കാകേഹി സപ്പി രക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി ദസ്സേതി. ഗോത്രഭുസദിസാ ഗോത്രഭൂതി പന അത്ഥേ സതി ഗുണപ്പധാനത്ഥാനം ഏകേന സദ്ദേന അവചനീയത്താ വോദാനാദയോവ വുത്താ ഭവേയ്യും. അഥ വാ ഗോത്രഭൂതി ഏകസേസേന സാമഞ്ഞേന വാ അയം നിദ്ദേസോതി വേദിതബ്ബം. അഭിവിധിവിസയം അവധിന്തി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ വത്തബ്ബം.

സമ്പയുത്തേഹി ആസവേഹി തംസഹിതതാ ആസവസഹിതതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ സഹേതുകാനം സമ്പയുത്തേഹി ഹേതൂഹി സഹേതുകതാ, ന ഏവം സാസവാതി വുത്തധമ്മാനം സമ്പയുത്തേഹി ആസവേഹി സാസവതാ, അഥ ഖോ വിപ്പയുത്തേഹീതി. ദുകന്തരേ അവുത്തപദഭാവോയേവേത്ഥ ദുകയോജനായ ഞായാഗതതാ. യദി ഏവം ഹേതുഗോച്ഛകേ കഥന്തി ആഹ ‘‘ഹേതുഗോച്ഛകേ പനാ’’തിആദി. പഠമേ ദുകേ ദുതിയസ്സ പക്ഖേപേ ഏകോതി ചതുത്ഥദുകമാഹ. പഠമേ ദുകേ തതിയസ്സ പക്ഖേപേ ദ്വേതി ‘‘ആസവാ ചേവ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ ച, ആസവവിപ്പയുത്താ ചേവ ധമ്മാ നോ ച ആസവാ’’തി ഇമിനാ സദ്ധിം പഞ്ചമദുകമാഹ. പഠമസ്സ ദുതിയേ ദുകേ പക്ഖേപേ ഏകോതി ‘‘നോ ആസവാ ധമ്മാ സാസവാപി അനാസവാപീ’’തി അയമേകോ. തതിയേ പഠമസ്സ പക്ഖേപേ ദ്വേതി ‘‘ആസവാ ധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താപി ആസവവിപ്പയുത്താപി, നോ ആസവാധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താപി ആസവവിപ്പയുത്താപീ’’തി ഇമേ ദ്വേ. തതിയേ ദുതിയസ്സ പക്ഖേപേ ഏകോതി ‘‘സാസവാ ധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താപി ആസവവിപ്പയുത്താപീ’’തി ഏകോ. ദുതിയേ തതിയസ്സ പക്ഖേപേ ഏകോതി ഛട്ഠദുകമാഹ. തീഹീതി ചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠേഹി. ഇതരേതി തദവസിട്ഠാ പഞ്ച. തേ പന പഠമേ തതിയദുകദുതിയപദപക്ഖേപേ ഏകോ, ദുതിയേ പഠമദുകദുതിയപദപക്ഖേപേ ഏകോ, തതിയേ പഠമസ്സ ഏകേകപദപക്ഖേപേ ദ്വേ, തതിയേ ദുതിയദുകപഠമപദപക്ഖേപേ ഏകോതി ഏവം വേദിതബ്ബാ. ‘‘സാസവാ ധമ്മാ ആസവാപി നോ ആസവാപി. ആസവസമ്പയുത്താ ധമ്മാ ആസവാപി നോ ആസവാപി. ആസവവിപ്പയുത്താ ധമ്മാ ആസവാപി നോ ആസവാപീ’’തി ഏതേസമ്പി, ‘‘ആസവസഹഗതാ ധമ്മാ നോ ആസവസഹഗതാ ധമ്മാ’’തി ഏവമാദീനഞ്ച അഗ്ഗഹണേ കാരണം ഗഹണനയോ ച പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഏസ നയോതി യോ ഏസ പഠമദുകേ ദുതിയദുകപക്ഖേപാദികോ ഉപായോ ഇധ ആസവഗോച്ഛകേ വുത്തോ, ഏസ നയോ സംയോജനഗോച്ഛകാദീസു ദുകന്തരനിദ്ധാരണേതി അത്ഥോ. തത്ഥ പാളിയം അനാഗതദുകാ സംയോജനഗോച്ഛകേ താവ ‘‘സംയോജനാ ചേവ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ ച, സംയോജനവിപ്പയുത്താ ചേവ ധമ്മാ നോ ച സംയോജനാ, സംയോജനാ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താപി സംയോജനവിപ്പയുത്താപി, നോ സംയോജനാ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താപി സംയോജനവിപ്പയുത്താപി, നോ സംയോജനാ ധമ്മാ സംയോജനിയാപി അസംയോജനിയാപി, സംയോജനിയാ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താപി സംയോജനവിപ്പയുത്താപീ’’തി പഞ്ച. ഏവം ഗന്ഥഓഘയോഗഉപാദാനഗോച്ഛകേസു പച്ചേകം പഞ്ച. നീവരണഗോച്ഛകേ പന നീവരണാനം നീവരണവിപ്പയുത്തഭാവാഭാവതോ ‘‘നോ നീവരണാ ധമ്മാ നീവരണിയാപി അനീവരണിയാപി, നോ നീവരണാ ധമ്മാ നീവരണസമ്പയുത്താപി നീവരണവിപ്പയുത്താപി, നീവരണിയാ ധമ്മാ നീവരണസമ്പയുത്താപി നീവരണവിപ്പയുത്താപീ’’തി തയോ. തഥാ പരാമാസഗോച്ഛകേ ‘‘നോ പരാമാസാ ധമ്മാ പരാമട്ഠാപി അപരാമട്ഠാപി, നോ പരാമാസാ ധമ്മാ പരാമാസസമ്പയുത്താപി പരാമാസവിപ്പയുത്താപി, പരാമട്ഠാ ധമ്മാ പരാമാസസമ്പയുത്താപി പരാമാസവിപ്പയുത്താപീ’’തി. കിലേസഗോച്ഛകേ ‘‘നോ കിലേസാ ധമ്മാ സംകിലേസികാപി അസംകിലേസികാപി, നോ കിലേസാ ധമ്മാ സംകിലിട്ഠാപി അസംകിലിട്ഠാപി, നോ കിലേസാ ധമ്മാ കിലേസസമ്പയുത്താപി കിലേസവിപ്പയുത്താപി, സംകിലേസികാ ധമ്മാ സംകിലിട്ഠാപി അസംകിലിട്ഠാപി, സംകിലേസികാ ധമ്മാ കിലേസസമ്പയുത്താപി കിലേസവിപ്പയുത്താപി, അസംകിലിട്ഠാ ധമ്മാ സംകിലേസികാപി അസംകിലേസികാപീ’’തി ഛ ദുകാതി ഏവം വേദിതബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൨൦-൨൫. പച്ചയഭാവേനാതി സംയോജനത്ഥം ദസ്സേതി. യഥാസകം പച്ചയഭാവോ ഏവ ഹി കാമരാഗാദീനം വട്ടസംയോജനന്തി. യദി ഏവം കഥം കാമരാഗാദീനംയേവ സംയോജനഭാവോതി ആഹ ‘‘സതിപീ’’തിആദി. അഞ്ഞേസന്തി സംയോജനേഹി അഞ്ഞേസം കിലേസാഭിസങ്ഖാരാദീനം. തപ്പച്ചയഭാവേതി തേസം കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടാനം പച്ചയഭാവേ. ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധംഭാഗിയഭാവേന സങ്ഗഹിതാ പരിച്ഛിന്നാ ഓര…പേ… സങ്ഗഹിതാ, തേഹി കാമരാഗാദീഹി വിസേസപച്ചയഭൂതേഹി. കാമകമ്മഭവാദീനം കാമൂപപത്തിഭവാദിനിപ്ഫാദനേപി നിയമോതി കത്വാ ആഹ ‘‘തംതം…പേ… ഹോതീ’’തി. തേന സംയോജനാനം ഭാവേ യഥാവുത്തനിയമാനം കമ്മൂപപത്തിഭവാനം ഭാവം ദസ്സേത്വാ തദഭാവേ അഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ചാ’’തിആദിമാഹ. ബന്ധനം അസേരിഭാവകരണം അന്ദുബന്ധനാദയോ വിയ. ഗന്ഥകരണം അവച്ഛിന്നതാകരണം. ചക്കലകം പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലം. ന ചോദേതബ്ബന്തി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പചുരജനസ്സ പസ്സിതും അസക്കുണേയ്യത്താ യഥാവുത്തവിസേസസ്സ സദ്ധേയ്യതം ആഹ. തിവിധോ ഹി അത്ഥോ കോചി പച്ചക്ഖസിദ്ധോ യോ രൂപാദിധമ്മാനം പച്ചത്തവേദനീയോ അനിദ്ദിസിതബ്ബാകാരോ, സബ്ബധമ്മാനം സഭാവലക്ഖണന്തി വുത്തം ഹോതി. കോചി അനുമാനസിദ്ധോ യോ ഘടാദീസു പടാദീസു ച പസിദ്ധേന പച്ചയായത്തഭാവേന ഘടപട-സദ്ദാദീനം അനിച്ചതാദിആകാരോ, കോചി ഓകപ്പനസിദ്ധോ യോ പചുരജനസ്സ അച്ചന്തമദിട്ഠോ സദ്ധാവിസയോ സഗ്ഗനിബ്ബാനാദി. തത്ഥ യസ്സ സത്ഥുനോ വചനം പച്ചക്ഖസിദ്ധേ അനുമാനസിദ്ധേ ച അത്ഥേ ന വിസംവാദേതി അവിപരീതപ്പവത്തിയാ, തസ്സ വചനേന സദ്ധേയ്യത്ഥസിദ്ധീതി തഥാരൂപോ ച ഭഗവാതി ‘‘ധമ്മാനം സഭാവ…പേ… ന ചോദേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു.

൨൬-൩൭. യഥാ സരഭേഹി അതിക്കമിതബ്ബാ പബ്ബതരാജി സരഭനിയാ, ഏവം ഓഘനിയാതി സദ്ദസിദ്ധീതി ആഹ ‘‘തേനാ’’തിആദി.

൫൦-൫൪. വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ പരാമസനന്തി ‘‘പരതോ’’തി ഏത്ഥ ന ധമ്മസഭാവതോ അഞ്ഞഥാമത്തം പരന്തി അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ തബ്ബിപരിയായോതി ആഹ ‘‘പരതോതി നിച്ചാദിതോ’’തി.

൫൫-൬൮. യദി സഭാവതോ അവിജ്ജമാനം, കഥമാരമ്മണഭാവോതി ആഹ ‘‘വിചിത്തസഞ്ഞായ സഞ്ഞിത’’ന്തി, പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധന്തി അത്ഥോ. ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതായ നിരന്തരഭാവൂപഗമനം സംസട്ഠഭാവോതി ‘‘സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തത്താ ന സംസട്ഠതാ’’തി വുത്തം. തേസം അരൂപക്ഖന്ധാനം. ഇതരേഹി രൂപനിബ്ബാനേഹി. കിം പന കാരണം സമാനുപ്പാദനിരോധാനം ഏകകലാപഭൂതാനം അരൂപധമ്മാനമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠതാ വുച്ചതി, ന പന തഥാഭൂതാനമ്പി രൂപധമ്മാനന്തി ആഹ ‘‘ഏസ ഹി തേസം സഭാവോ’’തി. തേന യദിപി കേചി അരൂപധമ്മാ വിസും ആരമ്മണം ഹോന്തി, ദന്ധപ്പവത്തികത്താ പന രൂപധമ്മാനംയേവ സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തം, ന അരൂപധമ്മാനന്തി തേസം സംസട്ഠഭാവോ തദഭാവോ ച ഇതരേസം സഭാവസിദ്ധോതി ദസ്സേതി. സമൂഹഘനതായ വാ ദുബ്ബിഭാഗതരത്താ നത്ഥി അരൂപധമ്മാനം വിസും ആരമ്മണഭാവോതി ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തത്താ തേസംയേവ സംസട്ഠതാ. അമുഞ്ചിത്വാ തദധീനവുത്തിതായ ഗഹേതബ്ബതോ ബുദ്ധിയാ.

൮൩-൧൦൦. കാമതണ്ഹാ കാമോ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ രൂപഭവോ രൂപം. ഏവം സേസേസുപി. ആരമ്മണകരണവസേനാതി ഏതേന കാമരൂപാരൂപതണ്ഹാനം വിസയഭാവോ യഥാക്കമം കാമരൂപാരൂപാവചരതായ കാരണന്തി ദസ്സേതി. അവസ്സഞ്ചേതമേവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ കാമാവചരാദിഭാവോ അപരിപുണ്ണവിസയോ സിയാ. യദി ഹി ആലമ്ബിതബ്ബധമ്മവസേന ഭൂമിപരിച്ഛേദോ, ഏവം സതി അനാരമ്മണാനം സങ്ഗഹോ ന സിയാ. അഥ വിപാകദാനവസേന, ഏവമ്പി അവിപാകാനം സങ്ഗഹോ ന സിയാ, തസ്മാ ആരമ്മണകരണവസേന പരിയാപന്നാനം ഭൂമിപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി കാമാവചരാദിഭാവോ പരിപുണ്ണവിസയോ സിയാ. തേനേവാഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി സതീ’’തിആദി. അപരിയാപന്നാനം പന ലോകതോ ഉത്തിണ്ണഭാവേന അനുത്തരഭൂമിതാ. അകാമാവചരാദിതാ നാപജ്ജതീതി അബ്യാപിതദോസം പരിഹരതി, കാമാവചരാദിതാ നാപജ്ജതീതി അതിബ്യാപിതദോസം. നനു ച ഇമസ്മിം പക്ഖേ കാമതണ്ഹാ കതമാ, കാമാവചരധമ്മാരമ്മണാ തണ്ഹാ, കാമാവചരധമ്മാ കതമേ, കാമതണ്ഹാവിസയാതി ഇതരീതരനിസ്സയതാ ദോസോതി? ന, അവീചിആദിഏകാദസോകാസനിന്നതായ കിഞ്ചി തണ്ഹം കാമതണ്ഹാഭാവേന ഗഹേത്വാ തംസഭാവായ വിസയഭാവേന കാമാവചരധമ്മാനം ഉപലക്ഖേതബ്ബത്താ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാഠേന സമത്ഥേന്തോ ‘‘നിക്ഖേപകണ്ഡേപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹി കാമതണ്ഹായ ആലമ്ബിതബ്ബത്താ കാമധാതുപരിയാപന്നധമ്മാ ച കാമഭവസങ്ഖാതേ കാമേ ഓഗാള്ഹാ ഹുത്വാ ചരന്തി, നാഞ്ഞത്ഥാതി ഏത്ഥാവചരാതി വുത്തന്തി. വിസേസത്ഥിനാ വിസേസോ അനുപയുജ്ജതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ലോകസ്സ വസേന പരിയാപന്നനിച്ഛയതോ’’തി. തേന ലോകിയധമ്മേസു പരിയാപന്ന-സദ്ദസ്സ നിരുള്ഹതം ദസ്സേതി ഭഗവതോ തദുച്ചാരണാനന്തരം വിനേയ്യാനം തദത്ഥപടിപത്തിതോ. പരിച്ഛേദകാപേക്ഖാ പരിച്ഛിന്നതാതി ‘‘പരിച്ഛേദകാരികായ തണ്ഹായാ’’തി വുത്തം. സാ ഹി ധമ്മാനം കാമാവചരാദിഭാവം പരിച്ഛിന്ദതി. പരി-സദ്ദോ ചേത്ഥ ‘‘ഉപാദിന്നാ’’തിആദീസു ഉപ-സദ്ദോ വിയ സസാധനം കിരിയം ദീപേതീതി അയമത്ഥോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

നിയ്യാനകരണസീലാ നിയ്യാനികാ യഥാ ‘‘അപൂപഭക്ഖനസീലോ ആപൂപികോ’’തി, നിയ്യാനസീലാ ഏവ വാ. രാഗദോസമോഹാവ ഗഹിതാതി ഞായതി, ഇതരഥാ പഹാനേകട്ഠതാവചനം നിപ്പയോജനം സിയാ. ‘‘രണോഹതാ ന ജോതന്തി, ചന്ദസൂരിയാ സതാരകാ’’തിആദീസു രണ-സദ്ദസ്സ രേണുപരിയായതാ ദട്ഠബ്ബാ. സമ്പഹാരപരിയായത്താ യുദ്ധ-സദ്ദസ്സ സമ്പഹാരോ ച പഹരിതബ്ബാധാരോതി അകുസലസേനാവ ‘‘സരണാ’’തി വുത്താ. ദുക്ഖാദീനന്തി ഫലഭൂതാനം ദുക്ഖവിഘാതഉപായാസപരിളാഹാനം സഭാഗഭൂതായ ച മിച്ഛാപടിപദായ. തന്നിബ്ബത്തകസഭാവാനം അകുസലാനന്തി ഏതേന സബ്ബേസമ്പി അകുസലാനം സരണതം ദസ്സേതി.

അഭിധമ്മദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൮. വിജ്ജാസഭാഗതായ, ന സങ്കപ്പാദയോ വിയ വിജ്ജായ ഉപകാരകഭാവതോ. ‘‘അഭേജ്ജം…പേ… രുഹതീ’’തി ഉഭയമ്പി അനവസേസപ്പഹാനമേവ സന്ധായ വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹിപി പഹീയമാനാ കിലേസാ തേന തേന ഓധിനാ അനവസേസമേവ പഹീയന്തി, യേ പന അവസിട്ഠാ ഭിന്ദിതബ്ബാ, തേ ലോഭാദികിലേസഭാവസാമഞ്ഞതോ പുന വിരുള്ഹാ വിയ ഹോന്തി. അരഹത്തമഗ്ഗേ പന ഉപ്പന്നേ ന ഏവം അവസിട്ഠാഭാവതോ. തദുപചാരേന നിസ്സയവോഹാരേന. കുസലേഹി താപേതബ്ബാതി വാ തപനിയാ, തദങ്ഗാദിവസേന ബാധിതബ്ബാ പഹാതബ്ബാതി അത്ഥോ. സമാനത്ഥാനി അധിവചനാദീനം സങ്ഖാദിഭാവതോ. ‘‘സബ്ബേവ ധമ്മാ അധിവചനപഥാ’’തിആദിനാ അധിവചനാദീനം വിസയഭാവേ ന കോചി ധമ്മോ വജ്ജിതോ, വചനഭാവോ ഏവ ച അധിവചനാദീനം വക്ഖമാനേന നയേന യുജ്ജതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘സബ്ബഞ്ച വചനം അധിവചനാദിഭാവം ഭജതീ’’തി.

൧൦൯-൧൧൮. അഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ സയമേവ അത്തനോ നാമകരണസഭാവോ നാമകരണട്ഠോതി, തേന അരൂപധമ്മാനം വിയ ഓപപാതികനാമതായ പഥവീആദീനമ്പി നാമഭാവോ സിയാതി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ‘‘നാമന്തരാനാപജ്ജനതോ’’തി ആഹ. ന ഹി വിനാ പഥവീആദിനാമേനപി രൂപധമ്മാ വിയ കേസാദിനാമേഹി വിനാ വേദനാദിനാമേഹി അഞ്ഞേന നാമേന അരൂപധമ്മാ പിണ്ഡാകാരതോ വോഹരീയന്തീതി. യം പന പരസ്സ നാമം കരോതി, തസ്സ അഞ്ഞാപേക്ഖം നാമകരണന്തി നാമകരണസഭാവതാ നത്ഥീതി സാമഞ്ഞനാമാദികരണാനം നാമഭാവോ നാപജ്ജതി. യസ്സ ചഞ്ഞേഹി നാമം കരീയതി, തസ്സ നാമകരണസഭാവതായ അഭാവോയേവാതി നത്ഥി നാമഭാവോ. യേ പന അനാപന്നനാമന്തരാ സഭാവസിദ്ധനാമാ ച, തേ വേദനാദയോവ നാമം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്തനാവാ’’തിആദിമാഹ. ഫസ്സാദീനം ആരമ്മണാഭിമുഖതാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘അവിനാഭാവതോ’’തി വുത്തം. അധിവചനസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ, സോ നാമമന്തരേന ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ പാകടോതി നിദസ്സനഭാവേന വുത്തോ. രുപ്പനസഭാവേനാതി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. പകാസകപകാസിതബ്ബഭാവേനപി ഹി വിനാപി നാമേന രൂപധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തീതി. അഥ വാ പകാസകപകാസിതബ്ബഭാവോ വിസയിവിസയഭാവോ ചക്ഖുരൂപാദീനം സഭാവോ, സോ രുപ്പനസഭാവേ സാമഞ്ഞേ അന്തോഗധോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧൯-൧൨൩. ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മന്തിആദിനാ സമാപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ വിയ സമാപത്തികുസലതാപി ഝാനലാഭീനംയേവ ഹോതീതി വുത്തം വിയ ദിസ്സതി. ‘‘ഇതരേസമ്പി അനുസ്സവവസേന സമാപത്തീനം അപ്പനാപരിച്ഛേദപഞ്ഞാ ലബ്ഭതീ’’തി വദന്തി. ‘‘ഏവം സീലവിസോധനാദിനാ സമാപത്തിം അപ്പേതീതി ജാനനകപഞ്ഞാ സഹ പരികമ്മേന അപ്പനാപരിച്ഛേദജാനനകപഞ്ഞാ’’തി കേചി. വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ വുട്ഠാനവസിതാ. പുബ്ബേതി സമാപജ്ജനതോ പുബ്ബേ.

൧൨൪-൧൩൪. സോഭനേ രതോ സുരതോ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചന്തി ആഹ ‘‘സോഭനകമ്മരതതാ’’തി. സുട്ഠു വാ ഓരതോ വിരതോ സോരതോ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചന്തി. അയം പനത്ഥോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ ഏവ. അപ്പടിസങ്ഖാനം മോഹോ. കുസലഭാവനാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം വഡ്ഢനാ. സഞ്ഞാണം ഉപലക്ഖണം. സവിഗ്ഗഹം സബിമ്ബകം. ഉപലക്ഖേതബ്ബാകാരം ധമ്മജാതം, ആരമ്മണം വാ. അവിക്ഖേപോതി ചിത്തവിക്ഖേപപടിപക്ഖോ. ഉജുവിപച്ചനീകതായ ഹി പഹാനവുട്ഠാനേന ച അവിക്ഖേപോ വിക്ഖേപം പടിക്ഖിപതി, പവത്തിതും ന ദേതീതി.

൧൩൫-൧൪൨. കാരണസീലം ലോകിയം. ഫലസീലം ലോകുത്തരം തേന സിജ്ഝതീതി കത്വാ, ലോകിയസ്സപി വാ സീലസ്സ കാരണഫലഭാവോ പുബ്ബാപരഭാവേന ദട്ഠബ്ബോ. സമ്പന്നസമുദായസ്സ പരിപുണ്ണസമൂഹസ്സ. അകുസലാ സീലാ അകുസലാ സമാചാരാ. സീലസമ്പദാ സീലസമ്പത്തി സീലഗുണാതി അത്ഥോ. സഹോത്തപ്പം ഞാണന്തി ഓത്തപ്പസ്സ ഞാണപ്പധാനതം ആഹ, ന പന ഞാണസ്സ ഓത്തപ്പസഹിതതാമത്തം. ന ഹി ഓത്തപ്പരഹിതം ഞാണം അത്ഥീതി. അധിമുത്തതാ അഭിരതിവസേന നിരാസങ്കാപവത്തി. നിസ്സടതാ വിസംയുത്തതാ. ഏത്ഥ ച അധിമുത്തതാനിസ്സടതാവചനേഹി തദുഭയപരിയായാ ദ്വേ വിമുത്തിയോ ഏകസേസനയേന ഇധ ‘‘വിമുത്തീ’’തി വുത്താതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ചിത്തസ്സ ച അധിമുത്തി നിബ്ബാനഞ്ചാ’’തി. ഉപ്പജ്ജതി ഏതേനാതി ഉപ്പാദോ, ന ഉപ്പാദോതി അനുപ്പാദോ, തബ്ഭൂതേ അനുപ്പാദപരിയോസാനേ വിമോക്ഖന്തേ അനുപ്പാദസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ കിലേസാനം വാ അനുപ്പജ്ജനസ്സ പരിയോസാനേതി ഠാനഫലേഹി അരിയഫലമേവ ഉപലക്ഖീയതീതി ദട്ഠബ്ബം.

മാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧. അപ്പേതുന്തി നിഗമേതും. ‘‘പദഭാജനീയം ന വുത്ത’’ന്തി പദഭാജനീയാവചനേന അപ്പനാവരോധം സാധേത്വാ പദഭാജനീയാവചനസ്സ കാരണം വദന്തോ ‘‘സരൂപേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദീസു ഹോതി-സദ്ദോ അത്ഥി-സദ്ദേന അനാനത്ഥോതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘ദുതിയേന ഹോതി-സദ്ദേനാ’’തി. പുബ്ബേ അട്ഠകഥാധിപ്പായേന വത്വാ യഥാവുത്തസ്സ പാളിപ്പദേസസ്സ അപ്പനാവരോധോ സമത്ഥിതോതി അത്തനോ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഖേപേനാ’’തിആദിമാഹ.

ഞാതും ഇച്ഛിതോതി ലക്ഖണസ്സ പുച്ഛാവിസയതം ദസ്സേതും വുത്തം. യേന കേനചീതി ദസ്സനാദിവിസേസയുത്തേന, ഇതരേന വാ. അവത്ഥാവിസേസോ ഹി ഞാണസ്സ ദസ്സനതുലനതീരണാനി. ‘‘അദിട്ഠത’’ന്തിആദീസു ആഹാതി യോജേതബ്ബം, സബ്ബത്ഥ ച ലക്ഖണസ്സാതി. തഞ്ഹേത്ഥ അധികതന്തി. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി ഏതേന ദിട്ഠം സംസന്ദതി ഏതായാതി ദിട്ഠസംസന്ദനാ. വിമതിം ഛിന്ദതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാതി ഏതാസമ്പി സദ്ദത്ഥോ നയതോ ദസ്സിതോ, അത്ഥതോ പന സബ്ബാപി തഥാപവത്തം വചനം, തദുപ്പാദകോ വാ ചിത്തുപ്പാദോതി വേദിതബ്ബം.

അഞ്ഞമഞ്ഞതോ പഭിജ്ജതീതി പഭേദോ, വിസേസോ, തേന പഭേദേന. ധമ്മാനം ദേസനന്തി കിഞ്ചാപി സമയഭൂമിജാതിആരമ്മണസഭാവാദിവസേന അനവസേസപ്പഭേദപരിഗ്ഗഹതോ നിദ്ദേസദേസനാവ വത്തും യുത്താ, തഥാപി കുസലാദിമാതികാപദസങ്ഗഹിതവിസേസോയേവ ഇധ പഭേദോതി അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘പഭേദ…പേ… ദേസനം ആഹാ’’തി. തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കുസല…പേ… ദീപേത്വാതി ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ധമ്മുദ്ദേസവാര ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ). ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തിആദിനാ ച പഭേദവന്തോവ സാതിസയം നിദ്ദിട്ഠാ, ന പന മാതികായം വുത്തപ്പഭേദോതി പഭേദവന്തദസ്സനം നിദ്ദേസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതീതിആദിനാ ‘‘പഭേദേ…പേ… ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ഇമസ്സ വാക്യസ്സ പിണ്ഡത്ഥമാഹ. യദി ധമ്മാ ഏവ പുച്ഛിതബ്ബാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ ച, കസ്മാ കുസലാതി പഭേദവചനന്തി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദി. ന ഹി പഭേദേഹി വിനാ പഭേദവന്തോ അത്ഥീതി. ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി ഏതേന ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തി, ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തി ച ആദിനാ ഉദ്ദിട്ഠനിദ്ദിട്ഠാനം ധമ്മാനം കുസലഭാവോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാതി വിസ്സജ്ജനേപീ’’തി ആഹ. ഇമസ്മിഞ്ഹീതി ഹി-സദ്ദോ കാരണത്ഥോ. തേന യസ്മാ ധമ്മാവ ദേസേതബ്ബാ, തേ ച കുസലാ…പേ… ഭേദാ ദേസേതബ്ബാ, തസ്മാതി ഏവം വാ യോജനാ. ധമ്മാനമേവാതി അവധാരണഫലം ദസ്സേതി ‘‘അവോഹാരദേസനാതോ’’തി. അത്ഥാനഞ്ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തി ഏവമാദിസഭാവനിരുത്തിം യഥാവുത്തധമ്മാദിഞാണഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഇതി ഏവം അയം പവത്തേതബ്ബോ നിവത്തേതബ്ബോ ചാ’’തി തഥാ തഥാ വിധേതബ്ബഭാവോ ഇതികത്തബ്ബതാ, തായ യുത്തോ ഇതി…പേ… യുത്തോ, തസ്സ വിധേതബ്ബസ്സാതി അത്ഥോ, വിസേസനത്താ പഭേദസ്സാതി അധിപ്പായോ.

ഇതികത്തബ്ബതായുത്തസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ ഉദ്ദേസോ ധമ്മപ്പധാനോ, തസ്മാ തത്ഥ ധമ്മസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി അയം പദാനുക്കമോ കതോ. പുച്ഛാ സംസയിതപ്പധാനാ അനിച്ഛിതനിച്ഛയനായ പവത്തേതബ്ബത്താ. തേന സബ്ബധമ്മേസു സമുഗ്ഘാടിതവിചികിച്ഛാനുസയാനമ്പി പുച്ഛാ ദേസേതബ്ബപുഗ്ഗലഗതസംസയാപത്തിം അത്തനി ആരോപേത്വാ സംസയാപന്നേഹി വിയ പവത്തീയതീതി ദസ്സേതി. കാമാവചരാദിഭേദോ വിയ കുസലാദിഭാവേന കുസലാദിഭേദോ ധമ്മഭാവേന നിയതോതി ധമ്മാതി വുത്തേ നിച്ഛയാഭാവതോ ‘‘കുസലാ നു ഖോ അകുസലാ നു ഖോ’’തിആദിനാ സംസയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കുസലാദിഭേദോ പന സംസയിതോ’’തി. ധമ്മഭാവോ പന കുസലാദീസു ഏകന്തികത്താ നിച്ഛിതോയേവാതി വുത്തം ‘‘ന ച ധമ്മഭാവോ സംസയിതോ’’തി. തേന സംസയിതോ നിച്ഛേതബ്ബഭാവേന പധാനോ ഏത്ഥ കുസലഭാവോ, ന തഥാ ധമ്മഭാവോതി ധമ്മാ കുസലാതി വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

ചിത്തുപ്പാദസമയേതി ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനസമയേ. ‘‘അഥ വിജ്ജമാനേ’’തി ഏത്ഥ അഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ ‘‘പച്ഛാ’’തി. ഭോജനഗമനാദീഹി സമയേകദേസനാനത്തം ദസ്സേത്വാ അവസേസനാനത്തം ദസ്സേതും ‘‘സമവായാദീ’’തി വുത്തം. വിസേസിതാതി ഏതേന ‘‘നിയമിതാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരതി, തസ്മാ യഥാവുത്തചിത്തവിസേസിതബ്ബതോ സമയതോതി അത്ഥോ. യഥാധിപ്പേതാനന്തി കാമാവചരാദിവിസേസയുത്താനം. ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി ചിത്തുപ്പത്തിയാ വിസേസിതബ്ബോപി സമയോ യേന ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജമാനേന വിസേസീയതി, തസ്സേവ ചിത്തസ്സ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി ഏത്ഥ സയം വിസേസനഭാവം ആപജ്ജതി. തഥാ ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി ഏത്ഥ വിസേസനഭൂതം ചിത്തം അത്തനാ വിസേസിതബ്ബസമയസ്സ ഉപകാരത്ഥം ‘‘യസ്മിം സമയേ…പേ… ചിത്ത’’ന്തി വിസേസിതബ്ബഭാവം ആപജ്ജതി. ഉപകാരോതി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അവച്ഛേദകാവച്ഛിന്ദിതബ്ബഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമധമ്മാനം ഭങ്ഗസമകാലം, ഭങ്ഗാനന്തരമേവ വാ പച്ഛിമധമ്മാനം ഉപ്പത്തി പുരിമപച്ഛിമാനം നിരന്തരതാ കേനചി അനന്തരിതതാ. യായ ഭാവപക്ഖസ്സ ബലവഭാവേന പടിച്ഛാദിതോ വിയ ഹുത്വാ അഭാവപക്ഖോ ന പഞ്ഞായതീതി തദേവേതന്തി ഗഹണവസേന പചുരജനോ വിപരിയേസിതോ, സോയമത്ഥോ അലാതചക്കേന സുപാകടോ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ഏകീഭൂതാനമിവാ’’തി. ഏകസമൂഹവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സമൂഹഘനതാ, ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യകിച്ചഭേദവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി കിച്ചഘനതാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന പവത്തമാനാനം അനേകേസം ധമ്മാനം കാലസഭാവബ്യാപാരാരമ്മണേഹി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യഭേദതായ ഏകീഭൂതാനമിവ ഗഹേതബ്ബതാ യഥാക്കമം സന്തതിഘനതാദയോതി ദട്ഠബ്ബം.

സഹകാരീകാരണസന്നിജ്ഝം സമേതീതി സമയോ, സമവേതീതി അത്ഥോതി സമയ-സദ്ദസ്സ സമവായത്ഥതം ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചയസാമഗ്ഗി’’ന്തി ആഹ. സമേതി സമാഗച്ഛതി ഏത്ഥ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. സമേന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ, സമാഗച്ഛന്തി ധമ്മാ സഹജാതധമ്മേഹി ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോ. പച്ചയന്തരസമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സമ്ബന്ധോ ഏതി സവിസയേ പവത്തതി, സമ്ബന്ധാ വാ അയന്തി ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സമയനം സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോ അപ്പവത്തീതി സമയോ, പഹാനം. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അഭിസമേതബ്ബോ അധിഗന്തബ്ബോതി അവിപരീതോ സഭാവോ അഭിസമയോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ വാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, അവിരാധേത്വാ ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവാവബോധോ. ഏത്ഥ ച ഉപസഗ്ഗാനം ജോതകമത്തത്താ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ സമയ-സദ്ദോ ഏവാതി സഉപസഗ്ഗോപി വുത്തോ. താനേവാതി പീളനാദീനേവ. വിപ്ഫാരികതാ സേരിഭാവേന കിരിയാസു ഉസ്സാഹനപരിനിപ്ഫന്നോ.

കേസുചീതി അകുസലവിപാകാദീസു. ഖണസ്സ അസമ്ഭവോ തേന വിനാഭാവോതി ആഹ ‘‘നനൂ’’തിആദി. ധമ്മേനേവാതി വിസേസന്തരരഹിതേന. തംയേവ ഹി അവധാരണേന നിവത്തിതം വിസേസം ദസ്സേതി ‘‘ന തസ്സ പവത്തിത്ഥാ’’തിആദിനാ. യഥാ വാ തഥാ വാതി കാലേന ലോകോ പവത്തതി നിവത്തതീതി വാ കാലോ നാമ ഭാവോ വത്തനലക്ഖണോ ഭാവാനം പവത്തിഓകാസദായകോതി വാ യേന തേന പകാരേന. ഇധ ഉത്തമഹേതുനോ സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി ഹേതുഹേതുസാധാരണഹേതൂയേവ പടിസേധേതി. തപ്പച്ചയതം അനേകപച്ചയതം.

പകതിസ്സരവാദഗ്ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. പജാപതിപുരിസകാലവാദാദയോപി ‘‘ഏകകാരണവാദോ’’തി. വാ-സദ്ദേന വാ തേസമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അവയവ…പേ… ദായോ വുത്തോ അവയവധമ്മേന സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബത്താ, യഥാ ‘‘സമം ചുണ്ണം, അലങ്കതോ ദേവദത്തോ’’തി ച. അനിപ്ഫാദനം നിപ്ഫാദനാഭാവോ അഹേതുഭാവോ. നിപ്ഫാദേതും അസമത്ഥസ്സ പന പച്ചയന്തരാനം സഹസ്സേപി സമാഗതേ നത്ഥേവ സമത്ഥതാതി ആഹ ‘‘നിപ്ഫാദനസമത്ഥസ്സാ’’തി. ഏത്ഥ ച സഹകാരീകാരണായത്താ ഫലുപ്പാദനാ പച്ചയധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാതി വുത്താതി അപേക്ഖാ വിയാതി അപേക്ഖാ ദട്ഠബ്ബാ.

നിബ്യാപാരേസു അബ്യാവടേസു. ഏകേകസ്മിന്തി അട്ഠകഥായം ആമേഡിതവചനസ്സ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠതം ദസ്സേതി. സതി ച ആമേഡിതേ സിദ്ധോ ബഹുഭാവോതി. അന്ധസതം പസ്സതീതി ച പച്ചത്തവചനം നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവസേന പരിണാമേത്വാ ‘‘അന്ധസതേ’’തി ആഹ. തഥാ ഏകേകസ്മിന്തി ഇമിനാ വിസും അസമത്ഥതാ ജോതിതാതി അന്ധസതം പസ്സതീതി സമുദിതം പസ്സതീതി അത്ഥതോ അയമത്ഥോ ആപന്നോതി ആഹ ‘‘അന്ധസതം സഹിതം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ’’തി. അഞ്ഞഥാതി യഥാരുതവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ. യസ്മാ അസാ…പേ… സിദ്ധോ സിവികുബ്ബഹനാദീസു, തസ്മാ നായമത്ഥോ സാധേതബ്ബോ. ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ സുപാകടഭാവേന അസാധേതബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസു’’ന്തിആദിമാഹ.

ഏതേനുപായേനാതി യോയം ഖണസങ്ഖാതോ സമയോ കുസലുപ്പത്തിയാ ദുല്ലഭഭാവം ദീപേതി. അത്തനോ ദുല്ലഭതായാതി ഏത്ഥ ഖണത്ഥോ വാ സമയ-സദ്ദോ ഖണസങ്ഖാതോ സമയോതി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏതേന ഉപായഭൂതേന നയഭൂതേന. യോജനാ കാതബ്ബാതി ഏത്ഥായം യോജനാ – സമവായ…പേ… വുത്തിം ദീപേതി സയം പച്ചയസാമഗ്ഗിഭാവതോ, സമവായത്ഥോ വാ സമയ-സദ്ദോ സമവായസങ്ഖാതോ സമയോ. സോ യായ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ സതീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ പകാസനവസേന ധമ്മാനം അനേകഹേതുതോ വുത്തിം ദീപേതി. കാല…പേ… പരിത്തതം ദീപേതി അത്തനോ അതിപരിത്തതായ. സമൂഹ…പേ… സഹുപ്പത്തിം ദീപേതി സയം ധമ്മാനം സമുദായഭാവതോ. ഹേതു…പേ… വുത്തിതം ദീപേതി സതി ഏവ അത്തനി അത്തനോ ഫലാനം സമ്ഭവതോതി. അത്ഥപക്ഖേ ച സദ്ദപക്ഖേ ച യസ്മിം അതിപരിത്തേ കാലേ യസ്മിം ധമ്മസമുദായേ യമ്ഹി ഹേതുമ്ഹി സതീതി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ഞാപനവസേന തദാധാരായ തദധീനായ ച കുസലധമ്മപ്പവത്തിയാ ദുപ്പടിവിജ്ഝതം അനേകേസം സഹുപ്പത്തിം പരാധീനപ്പത്തിഞ്ച ദീപേതീതി.

ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹാതി ദള്ഹധനുനോ ഇസ്സാസാ. ദള്ഹധനു നാമ ദ്വിസഹസ്സഥാമം വുച്ചതി. ദ്വിസഹസ്സഥാമന്തി ച യസ്സ ആരോപിതസ്സ ജിയാബദ്ധോ ലോഹസീസാദീനം ഭാരോ ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ യാവ കണ്ഡപ്പമാണാ ഉക്ഖിത്തസ്സ പഥവിതോ മുച്ചതി. സിക്ഖിതാതി ദസദ്വാദസവസ്സാനി ആചരിയകുലേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പാ. കതഹത്ഥാതി ധനുസ്മിം ചിണ്ണവസീഭാവാ. കോചി സിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, കതഹത്ഥോ ന ഹോതി, ഇമേ പന ന തഥാതി ദസ്സേതി. കതുപാസനാതി രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പാ. ചതുദ്ദിസാ ഠിതാ അസ്സൂതി ഏകസ്മിംയേവ പദേസേ ഥമ്ഭം വാ രുക്ഖം വാ യം കിഞ്ചി ഏകംയേവ നിസ്സായ ചതുദ്ദിസാഭിമുഖാ ഠിതാ സിയുന്തി അത്ഥോ. ഏവം വുത്തജവനപുരിസസ്സാതി ന ഏവരൂപോ പുരിസോ കോചി ഭൂതപുബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ബോധിസത്തേന. സോ ഹി ജവനഹംസകാലേ ഏവരൂപമകാസി. സുത്തേ പന അഭൂതപരികപ്പനവസേന ഉപമാമത്തം ആഹടം. തപ്പരഭാവാതി തപ്പരഭാവതോ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ സമയസ്സ പരായത്തവുത്തിദീപനേ ഏകന്തബ്യാവടസഭാവതോതി അത്ഥോ. യേ പന ‘‘തപ്പരഭാവോ’’തി പഠന്തി, തേസം പച്ചയായത്തവുത്തിദീപനതോ തപ്പരഭാവോ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ സമയസ്സ, തസ്മാ തസ്സ പരായത്തവുത്തിദീപനതാ വുത്താതി യോജനാ. സമുദായായത്തതാദീപനേ തപ്പരോ, തദേകദേസായത്തതാദീപനേ തപ്പരോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അതപ്പരഭാവതോ’’തി.

നനു ച തം തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ കാലോ വോഹാരമത്തകോ, സോ കഥം ആധാരോ തത്ഥ വുത്തധമ്മാനന്തി ആഹ ‘‘കാലോപി ഹീ’’തിആദി. യദി കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം, കാ പനേത്ഥ ലക്ഖണകിരിയാതി ആഹ ‘‘ഇഹാപീ’’തിആദി. ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ സത്താസങ്ഖാതായ ലക്ഖണകിരിയായ യുത്തോ സമയോ, തസ്മാ തത്ഥ ഭൂമിനിദ്ദേസോതി.

ഉദ്ദാനതോതി യദി സങ്ഖേപതോതി അത്ഥോ. നനു ച അവസിട്ഠകിലേസാദയോ വിയ കിലേസകാമോപി അസ്സാദേതബ്ബതായ വത്ഥുകാമേ സമവരുദ്ധോ ഞാണം വിയ ഞേയ്യേതി സങ്ഖേപതോ ഏകോയേവ കാമോ സിയാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘കിലേസകാമോ’’തിആദി. സഹിതസ്സാതി വിസയവിസയിഭാവേന അവട്ഠിതസ്സ. ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ’’തി കിഞ്ചാപി സബ്ബേ കാമാ ഉദ്ദിട്ഠാ, ‘‘ചതുന്നം അപായാന’’ന്തിആദിനാ പന വിസയസ്സ വിസേസിതത്താ ഓരമ്ഭാഗിയകിലേസഭൂതോ കാമരാഗോ ഇധ കിലേസകാമോതി ഗഹിതോതി ‘‘തേനാ’’തിആദിമാഹ. ചോദകോ തസ്സ അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിനാ അനുയുഞ്ജതി. ഇതരോ പന ‘‘ബഹലകിലേസസ്സാ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി.

കാമാവചരധമ്മേസു വിമാനകപ്പരുക്ഖാദിപ്പകാരേസു പരിത്തകുസലാദീസു വാ. നനു ച ‘‘ചതുന്നം അപായാന’’ന്തി വിസയസ്സ വിസേസിതത്താ രൂപാരൂപധാതുഗ്ഗഹണസ്സ അസമ്ഭവോയേവാതി? ന, ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ’’തി നിരവസേസതോ കാമാനം ഉദ്ദിട്ഠത്താ. ഉദ്ദിട്ഠേപി ഹി കാമസമുദായേ യഥാ തദേകദേസോവ ഗയ്ഹതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധോ’’തിആദിമാഹ. കാമരാഗോ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ. കാമതണ്ഹാ കാമാവചരധമ്മവിസയാ തണ്ഹാ. നിരോധതണ്ഹാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ. ഇധാതി ഏകാദസവിധേ പദേസേ. യദി അനവസേസപ്പവത്തി അധിപ്പേതാ, ‘‘ദുവിധോപേസോ’’തി ന വത്തബ്ബം വത്ഥുകാമേകദേസസ്സ ഇധ അപ്പവത്തനതോതി അനുയോഗേന യേഭുയ്യഭാവതോ അനവസേസോ വിയ അനവസേസോതി വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുകാമോപീ’’തിആദിമാഹ. അനവസേസസദിസതാ ചേത്ഥ സഭാവഭിന്നസ്സ കസ്സചി അനവസേസതോ. ഏവഞ്ച കത്വാതി കിലേസകാമവത്ഥുകാമാനം അനവസേസപരിപുണ്ണഭാവേന അഭിലക്ഖിതത്താതി അത്ഥോ. ചാസദ്ദസ്സ രസ്സത്തം കതന്തി കാമാവചരസദ്ദേ ഹേതുകത്തുഅത്ഥോ അന്തോനീതോതി ദസ്സേതി.

വിസയേതി വത്ഥുസ്മിം അഭിധേയ്യത്ഥേതി അത്ഥോ. നിമിത്തവിരഹേതി ഏതേന രുള്ഹീസു കിരിയാ വിഭാഗകരണായ, ന അത്തകിരിയായാതി ദസ്സേതി. കുസലഭാവന്തി ജാതകബാഹിതികസുത്തഅഭിധമ്മപരിയായേന കഥിതം കുസലത്തം. തസ്സാതി സുഖവിപാകഭാവസ്സ. തസ്സ പച്ചുപട്ഠാനതം വത്തുകാമതായാതി ഏതേന ‘‘അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണ’’ന്തി ഏത്ഥ സുഖസദ്ദോ ഇട്ഠപരിയായോ വുത്തോതി ദസ്സേതി. സഞ്ഞാപഞ്ഞാകിച്ചം സഞ്ഞാണകരണപടിവിജ്ഝനാനി, തദുഭയവിധുരാ ആരമ്മണൂപലദ്ധി ‘‘വിജാനാതീ’’തി ഇമിനാ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘സഞ്ഞാ…പേ… ഗഹണ’’ന്തി. നനു ച ഫസ്സാദികിച്ചതോപി വിസിട്ഠകിച്ചം ചിത്തന്തി? സച്ചമേതം, സോ പന വിസേസോ ന തഥാ ദുരവബോധോ, യഥാ സഞ്ഞാപഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനന്തി സഞ്ഞാപഞ്ഞാകിച്ചവിസിട്ഠലക്ഖണതായ വിഞ്ഞാണലക്ഖണമാഹ. അനന്തരധമ്മാനം പഗുണബലവഭാവസ്സ കാരണഭാവേന പവത്തമാനോ സന്താനം ചിനോതി നാമ. തഥാപവത്തി ച ആസേവനപച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘ആസേവനപച്ചയഭാവേന ചിനോതീ’’തി.

ചിത്തകതമേവാതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണകതമേവ. നാനത്താദീനം വവത്ഥാനന്തി ഏത്ഥ വവത്ഥാനം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. വവത്ഥാനം പരിച്ഛേദോ അസങ്കരഭാവോ. തേന ച ധമ്മോ നിച്ഛിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിച്ഛിതതാ’’തി. ലിങ്ഗനാനത്താദീനീതി ഏത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസസണ്ഠാനവസേന ലിങ്ഗനാനത്തം. ദേവമനുസ്സതിരച്ഛാനാദിവസേന ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ പുഥുത്തം, തഥാ പുരിസലിങ്ഗസ്സ. ദേവാദിഭേദേ ഇത്ഥിലിങ്ഗേ പച്ചേകം നാനത്തകായതാസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസസഭാവസ്സ ദേസാദിഭേദഭിന്നസ്സ ച വിസേസസ്സ വസേന പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ പുരിസലിങ്ഗേ. ലിങ്ഗനിബ്ബത്തകസ്സ വാ കമ്മസ്സ യഥാവുത്തനാനത്താദിവസേന ലിങ്ഗസ്സ നാനത്താദീനി യോജേതബ്ബാനി. ലിങ്ഗനാനത്താദീസു പവത്തത്താ സഞ്ഞാദീനം നാനത്താദീനി. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മനാനത്താദീഹി നിബ്ബത്താനി ഹി താനീ’’തി. അപദാദിനാനാകരണദസ്സനേന ലിങ്ഗനാനത്തം ദസ്സിതം. തസ്മിഞ്ച ദസ്സിതേ സഞ്ഞാനാനത്താദയോ ദസ്സിതാ ഏവാതി ആവത്തതി ഭവചക്കന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനാഗ…പേ… ഘടേന്തോ’’തി. ഇത്ഥിലിങ്ഗപുരിസലിങ്ഗാദി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതസ്സ രൂപക്ഖന്ധസ്സ സന്നിവേസവിസേസോ. സഞ്ഞാസീസേന ചത്താരോ ഖന്ധാ വുത്താ. വോഹാരവചനേന ച പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വോഹരിതബ്ബഭാവേന പവത്തി ദീപിതാ, യാ സാ തണ്ഹാദിട്ഠിഅഭിനിവേസഹേതൂതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലിങ്ഗാദി…പേ… യോസാനാനീ’’തി ആഹ.

‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലഭാഗിയാ, സബ്ബേതേ മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തി (അ. നി. ൧.൫൬-൫൭), ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧, ൨) ച ഏവമാദിവചനതോ ചിത്തഹേതുകം കമ്മന്തി ആഹ ‘‘കമ്മഞ്ഹി ചിത്തതോ നിബ്ബത്ത’’ന്തി. യഥാസങ്ഖ്യന്തി കമ്മതോ ലിങ്ഗം ലിങ്ഗതോ സഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ന പുരിമവികപ്പേ വിയ കമ്മതോ ലിങ്ഗസഞ്ഞാ ലിങ്ഗതോ ലിങ്ഗസഞ്ഞാതി ഉഭയതോ ഉഭയപ്പവത്തിദസ്സനവസേന. ‘‘ഭേദം ഗച്ഛന്തി ഇത്ഥായം പുരിസോതി വാ’’തി ഭേദസ്സ വിസേസിതത്താ ഇത്ഥാദിഭാവേന വോഹരിതബ്ബഭാവോ ഇധ ഭേദോതി ‘‘ഇത്ഥിപുരിസാദിവോഹാരം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. അദ്ധദ്വയവസേനാതി അതീതപച്ചുപ്പന്നദ്ധദ്വയവസേന. ഗുണാഭിബ്യാപനം കിത്തീതി ആഹ ‘‘പത്ഥടയസത’’ന്തി. കമ്മനാനാകരണേന വിനാ കമ്മനിബ്ബത്തനാനാകാരണാഭാവതോ ‘‘കമ്മജേഹി…പേ… നാനാകരണ’’ന്തി വുത്തം. അവിപച്ചനോകാസോ അട്ഠാനഭൂതാ, ഗതികാലോപി വാ. കാമാവചരം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം രൂപധാതുയാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിം ജനേത്വാ അനോകാസതായ തദാരമ്മണം അജനേന്തം ഏത്ഥ നിദസ്സേതബ്ബം. ഏകച്ചചിത്തകരണസ്സ അധിപ്പേതത്താ ചക്ഖാദിവേകല്ലേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അജനകം കമ്മവിഞ്ഞാണം അവസേസപച്ചയവികലേ അനോഗധം ദട്ഠബ്ബം. തദപി കാലഗതിപയോഗാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സഹകാരീകാരണവികലം വിപാകസ്സ അച്ചന്തം ഓകാസമേവ ന ലഭതി, ഇതരം വിപാകേകദേസസ്സ ലദ്ധോകാസന്തി, ഇദമേതേസം നാനത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം വിപാകസ്സ ഓകാസലാഭേ സതി സഹായകാരണവികലതാവ നത്ഥീതി അധിപ്പായേന വുത്തം.

ഭവതു താവ ഭവിത്വാ അപഗതം ഭൂതാപഗതം, അനുഭവിത്വാ അപഗതം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അനുഭൂതഭൂതാ’’തിആദി. തേന അനുഭൂത-സദ്ദേന യോ അത്ഥോ വുച്ചതി, തസ്സ ഭൂത-സദ്ദോയേവ വാചകോ, ന അനു-സദ്ദോ, അനു-സദ്ദോ പന ജോതകോതി ദസ്സേതി. സാഖാഭങ്ഗസദിസാ ഹി നിപാതോപസഗ്ഗാതി. കിരിയാവിസേസകത്തഞ്ച ഉപസഗ്ഗാനം അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം തേഹി വത്തബ്ബവിസേസസ്സ ജോതനഭാവേനേവ അവച്ഛിന്ദനന്തി യത്തകാ ധാതുസദ്ദേന അഭിധാതബ്ബാ അത്ഥവിസേസാ, തേസം യം സാമഞ്ഞം അവിസേസോ, തസ്സ വിസേസേ അവട്ഠാപനം തസ്സ തസ്സ വിസേസസ്സ ജോതനമേവാതി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞ…പേ… വിസേസീയതീ’’തി. അനുഭൂത-സദ്ദോ ബഹുലം കമ്മത്ഥേ ഏവ ദിസ്സതീതി തസ്സ ഇധ കത്തുഅത്ഥവാചിതം ദസ്സേതും ‘‘അനുഭൂതസദ്ദോ ചാ’’തിആദിമാഹ. സതിപി സബ്ബേസം ചിത്തുപ്പാദാനം സവേദയിതഭാവതോ ആരമ്മണാനുഭവനേ, സവിപല്ലാസേ പന സന്താനേ ചിത്താഭിസങ്ഖാരവസേന പവത്തിതോ അബ്യാകതേഹി വിസിട്ഠോ കുസലാകുസലാനം സാതിസയോ വിസയാനുഭവനാകാരോതി അയമത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്തും അധിപ്പായവസേനാ’’തി ആഹ. ഭൂതാപഗതഭാവാഭിധാനാധിപ്പായേനാതി കുസലാകുസലസ്സ ആകഡ്ഢനുപായമാഹ.

ഉപ്പതിതകിച്ചനിപ്ഫാദനതോ ഉപ്പതിതസദിസത്താ ‘‘ഉപ്പതിത’’ന്തി വുത്തം. ഉപ്പജ്ജിതും ആരദ്ധോതി അനാഗതസ്സപി തസ്സേവ ഉപ്പന്ന-സദ്ദേന വുത്തതായ കാരണമാഹ. ഏത്ഥ ച രജ്ജനാദിവസേന ആരമ്മണരസാനുഭവനം സാതിസയന്തി അകുസലഞ്ച കുസലഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധതാസാമഞ്ഞേന ‘‘സബ്ബസങ്ഖതം ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘വിപാകാനുഭവനവസേന തദാരമ്മണം. അവിപക്കവിപാകസ്സ സബ്ബഥാ അവിഗതത്താ ഭവിത്വാ വിഗതതാമത്തവസേനകമ്മഞ്ച ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. തേനേവ തത്ഥ ഓകാസകതുപ്പന്നന്തി വിപാകമേവാഹ. ഇധ പന കമ്മമ്പീതി. ആരമ്മണകരണവസേന ഭവതി ഏത്ഥ കിലേസജാതന്തി ഭൂമീതി വുത്താ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. അഗ്ഗിആഹിതോ വിയാതി ഭൂമിലദ്ധന്തി വത്തബ്ബതായ ഉപായം ദസ്സേതി. ഏതേനാതി കമ്മം. ഏതസ്സാതി വിപാകോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

അവിക്ഖമ്ഭിതത്താതി അവിനോദിതത്താ. സഭൂമിയന്തി സകഭൂമിയം. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി പുന ഉപ്പജ്ജിതും അദത്വാ. ഖണത്തയേകദേസഗതം ഖണത്തയഗതന്തി വുത്തന്തി യഥാവുത്തസ്സ ഉദാഹരണസ്സ ഉപചാരഭാവമാഹ. തേന ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ പച്ചുപ്പന്നാ ധമ്മാതി ഇദമേത്ഥ ഉദാഹരണം യുത്തന്തി ദസ്സേതി. പധാനേനാതി പധാനഭാവേന. ദേസനായ ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമന്തി ലോകിയധമ്മേ ദേസേതബ്ബേ ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ദേസനാ ഭഗവതാ ഉചിതാതി ദസ്സേതി. ധമ്മസഭാവം വാ സന്ധായാതി ലോകിയധമ്മാനം അയം സഭാവോ യദിദം തേ ചിത്തജേട്ഠകാ ചിത്തപുബ്ബങ്ഗമാ പവത്തന്തീതി ദസ്സേതി. തേന തേസം തഥാദേസനായ കാരണമാഹ, സബ്ബേ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തവജ്ജാതി അത്ഥോ. കേചീതി പദകാരാ. ഫസ്സാദയോപീതി പി-സദ്ദേന രാഗാദയോ സമ്പിണ്ഡേതി. കാലഭേദാഭാവേപി പച്ചയഭാവേന അപേക്ഖിതോ ധമ്മോ പുരിമനിപ്ഫന്നോ വിയ വോഹരീയതീതി ആഹ ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നോ വിയാ’’തി. അനുപചരിതമേവസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അനന്തരപച്ചയമന’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ഖീണാ ഭവനേത്തീ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൨.൧൫൫; നേത്തി. ൧൧൪) നേത്തിഭൂതായ തണ്ഹായ യുത്തം ചിത്തം നായകന്തി ആഹ ‘‘തണ്ഹാസമ്പയുത്തം വാ’’തി.

‘‘യം തസ്മിം സമയേ ചേതസികം സാത’’ന്തി നിദ്ദിട്ഠത്താ സോമനസ്സവേദനാ സാതസഭാവാതി ആഹ ‘‘സഭാവവസേന വുത്ത’’ന്തി. നിപ്പരിയായേന മധുര-സദ്ദോ രസവിസേസപരിയായോ, ഇട്ഠഭാവസാമഞ്ഞേന ഇധ ഉപചാരേന വുത്തോതിആഹ ‘‘മധുരം വിയാ’’തി. പരമത്ഥതോ തണ്ഹാവിനിമുത്തോ നന്ദിരാഗോ നന്ദിരാഗഭാവോ വാ നത്ഥീതി ‘‘ന ഏത്ഥ സമ്പയോഗവസേന സഹഗതഭാവോ അത്ഥീ’’തി, ‘‘നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി ച വുച്ചതി. തേന വിഞ്ഞായതി ‘‘സഹഗതസദ്ദോ തണ്ഹായ നന്ദിരാഗഭാവം ജോതേതീ’’തി. അവത്ഥാവിസേസവാചകോ വാ സഹ-സദ്ദോ ‘‘സനിദസ്സനാ’’തിആദീസു വിയ, സബ്ബാസുപി അവത്ഥാസു നന്ദിരാഗസഭാവാവിജഹനദീപനവസേന നന്ദിരാഗഭാവം ഗതാ നന്ദിരാഗസഹഗതാതി തണ്ഹാ വുത്താ. ഗത-സദ്ദസ്സ വാ ‘‘ദിട്ഠിഗത’’ന്തിആദീസു വിയ അത്ഥന്തരാഭാവതോ നന്ദിരാഗസഭാവാ തണ്ഹാ ‘‘നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി വുത്താ, നന്ദിരാഗസഭാവാതി അത്ഥോ. ഇധാപീതി ഇമിസ്സം അട്ഠകഥായം. ഇമസ്മിമ്പി പദേതി ‘‘സോമനസ്സസഹഗത’’ന്തി ഏതസ്മിമ്പി പദേ. അയമേവത്ഥോതി സംസട്ഠോ ഏവ. യഥാദസ്സിതസംസട്ഠസദ്ദോതി അത്ഥുദ്ധാരപ്പസങ്ഗേന പാളിതോ അട്ഠകഥായ ആഗതസംസട്ഠസദ്ദോ. സഹജാതേതി സഹജാതത്ഥേ.

കാലവിസേസാനപേക്ഖോ കമ്മസാധനോ ആഭട്ഠ-സദ്ദോ ഭാസിതപരിയായോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഭാസിതബ്ബതാ അനാഭട്ഠതാ’’തി. പാളിയന്തി ഇമിസ്സാ പഠമചിത്തുപ്പാദപാളിയം. അഭാസിതത്താ ഏവാതി അസങ്ഖാരികഭാവസ്സ അവുത്തത്താ ഏവ. കാരണപരിയായത്താ വത്ഥുസദ്ദസ്സ പച്ചയഭാവസാമഞ്ഞതോ ദ്വാരഭൂതധമ്മാനമ്പി സിയാ വത്ഥുപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദ്വാരം വത്ഥൂതി വുത്ത’’ന്തി. തേന വത്ഥു വിയ വത്ഥൂതി ദസ്സേതി. മനോദ്വാരഭൂതാ ധമ്മാ യേഭുയ്യേന ഹദയവത്ഥുനാ സഹ ചരന്തീതി ദ്വാരേന…പേ… ഹദയവത്ഥു വുത്തന്തി ആഹ യഥാ ‘‘കുന്താ പചരന്തീ’’തി. സകിച്ചഭാവേനാതി അത്തനോ കിച്ചഭാവേന, കിച്ചസഹിതതായ വാ. അഞ്ഞാസാധാരണോതി സ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. സകോ ഹി രസോ സരസോതി.

അനന്തരചിത്തഹേതുകത്താ ചിത്തസ്സ ഏകസമുട്ഠാനതാ വുത്താ, സഹജാതചിത്തഫസ്സഹേതുകത്താ ചേതസികാനം ദ്വിസമുട്ഠാനതാ. ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാ ധമ്മാ, ഫുട്ഠോ ഭിക്ഖവേ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) ഹി വുത്തം.

സുഖുമരജാദിരൂപന്തി അണുതജ്ജാരിരൂപമാഹ. പരമാണുരൂപേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. വത്ഥുപരിത്തതായാതി ഏതേന അനേകകലാപഗതാനി ബഹൂനിയേവ രൂപായതനാനി സമുദിതാനി സംഹച്ചകാരിതായ സിവികുബ്ബഹനഞായേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ, ന ഏകം കതിപയാനി വാതി ദസ്സേതി. നനു ച ഏവം സന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സമുദായാരമ്മണം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി സമുദായസ്സേവ അഭാവതോ. ന ഹി പരമത്ഥതോ സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. വണ്ണായതനമേവ ഹി യത്തകം യോഗ്യദേസേ അവട്ഠിതം, സതി പച്ചയന്തരസമായോഗേ തത്തകം യഥാവുത്തേന ഞായേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി അവികപ്പകത്താ തസ്സ. തദഭിനിഹടം പന മനോവിഞ്ഞാണം അനേകക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജമാനം പുരിമസിദ്ധകപ്പനാവസേന സമൂഹാകാരേന സണ്ഠാനാദിആകാരേന ച പവത്തതീതി കിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഏകം വണ്ണായതനം ആരമ്മണം, ഉദാഹു അനേകാനീതി ന ചോദേതബ്ബമേതം. ന ഹി പച്ചക്ഖവിസയേ യുത്തിമഗ്ഗനാ യുത്താ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ അച്ഛരാസങ്ഘാതക്ഖണേന അനേകകോടിസങ്ഖായ ചിത്തുപ്പത്തിയാ പവത്തനതോ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ സമാനേപി ഘടസരാവാദിവണ്ണാനം യോഗ്യദേസാവട്ഠാനേ പുരിമമനസികാരാനുരൂപം ‘‘ഘടോ’’തി വാ ‘‘സരാവോ’’തി വാ പഠമം താവ ഏകോ മനോവിഞ്ഞാണസന്താനേന പരിച്ഛിജ്ജതി, പച്ഛാ ഇതരോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ബ്യവഹിതേനാതി അവിസേസവിദുതായ പന ഘടസരാവാദിബുദ്ധിയാ അഭേദാപത്തിപരികപ്പനാതി. ഈദിസീപേത്ഥ ചോദനാ അചോദനാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഖണപരിത്തതായാതി പബന്ധക്ഖണസ്സ ഇത്തരതായ. പബന്ധവസേന ഹി പച്ചേകം രൂപാരൂപധമ്മാ വിരോധിഅവിരോധിപച്ചയസമായോഗേ ലഹും ദന്ധഞ്ച നിരുജ്ഝനതോ പരിത്തകാലാ ദീഘകാലാ ച ഹോന്തി, സഭാവലക്ഖണവസേന പന ഏകപരിച്ഛേദാ ഏവാതി. യഥാ ച രൂപായതനം, ഏവം ഇതരാനിപി. സദ്ദാദയോപി ഹി വത്ഥുപരിത്തതാദിഭാവേന ലബ്ഭന്തീതി. അച്ചാസന്നാദിതായാതി ആദി-സദ്ദേന അനാവജ്ജനം കേനചി പടിച്ഛന്നതാതി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. വിസയിധമ്മം വിസേസതോ സിനോതി ബന്ധതീതി വിസയോതി അനഞ്ഞത്ഥഭാവാപേക്ഖോ വിസയോതി ആഹ ‘‘വിസയോ അനഞ്ഞത്ഥഭാവേനാ’’തി. ന ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ രൂപായതനാദിതോ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ പവത്തന്തീതി. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോതി സമ്ബഹുലചാരിതാപേക്ഖോ ഗോചരോതി ആഹ ‘‘ഗോചരോ തത്ഥ ചരണേനാ’’തി. ബഹുലഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി രൂപാദയോ ഗയ്ഹന്തി, ന തഥാ മനോവിഞ്ഞാണേനാതി. തേസന്തി മനോവിഞ്ഞാണേന ഗയ്ഹമാനാനം രൂപായതനാദീനം. ‘‘വചനസ്സ അനുപപത്തിതോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പഞ്ചദ്വാരേ പവത്തമനോവിഞ്ഞാണധാതും സന്ധായ തേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീതി വചനം ഉപപജ്ജതിയേവാതി? ന, നിയമാഭാവതോ. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരാഭിനിഹടംയേവ മനോ ഇധ ‘‘മനോ’’തി വുത്തന്തി നിയമഹേതു അത്ഥീതി, ഏതംയേവ വാ ചോദനം മനസി കത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാദിഗ്ഗഹണം കതം. ഏവംവണ്ണോതിആദിവചനതോ പുബ്ബേനിവാസഅതീതാനാഗതംസഞാണാദയോപി ഇധ സമ്ഭവന്തി. ഇതരഥാതി രൂപം സദ്ദന്തിആദിനാ.

ഭോജന …പേ… ഉസ്സാഹാദീഹീതി ഇദം യായ കമ്മഞ്ഞതായ രൂപകായസ്സ കല്ലതാ ഹോതി, തസ്സാ പച്ചയനിദസ്സനം. ഭോജനേ ഹി സമ്മാപരിണതേ സപ്പായേ ച ഉതുഭോജനേ സമ്മുപയുത്തേ സമ്മാപയോഗസങ്ഖാതേ കായികചേതസികവീരിയേ ച സമാരദ്ധേ ലഹുതാദിസബ്ഭാവേന കായോ കമ്മക്ഖമോ ഹോതി സബ്ബകിരിയാനുകൂലോതി. അഥ വാ ഭോജന…പേ… ഉസ്സാഹാദീഹീതി ഇദം കായസ്സ കല്യതായ വിയ ഉപദ്ദുതതായപി കാരണവചനം. വിസമഭോജനാപരിണാമാദിതോ ഹി കായസ്സ ഉപദ്ദവകരാ വാതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. അനുവത്തന്തസ്സാതി പദം ‘‘ജയം വേരം പസവതീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൦൧) വിയ ഹേതുഅത്ഥവസേന വേദിതബ്ബം. ജാഗരണനിമിത്തഞ്ഹി ഇധ അനുവത്തനം അധിപ്പേതന്തി. അഥ വാ അനുവത്തന്തസ്സാതി ഇദം പകതിയാ ദിട്ഠാദിവസേന ആപാഥഗമനുപനിസ്സയാനം കല്യതാദിനിബ്ബത്താനം കായികസുഖാദീനം സമ്ഭവദസ്സനം. കായകല്യതാദിം അനനുവത്തന്തസ്സ ഹി യഥാവുത്തഉപനിസ്സയാഭോഗാഭാവേന വുത്തപ്പകാരം ആപാഥഗമനം ന സിയാതി. യഥാനുഭൂതേ രൂപാദിവിസയേ ചിത്തസ്സ ഠപനം ആവജ്ജനം ചിത്തപണിദഹനം. യഥാനുഭൂതേന രൂപാദിനാ സദിസം അസദിസം സമ്ബന്ധഞ്ച സദിസാസദിസസമ്ബന്ധം, തസ്സ ദസ്സനാദി സദിസാസദിസസമ്ബന്ധദസ്സനാദി, ചിത്തപണിദഹനഞ്ച സദിസാസദിസ…പേ… ദസ്സനാദി ച ചിത്ത…പേ… ദസ്സനാദയോ തേ പച്ചയാതി യോജേതബ്ബം. ധാതുക്ഖോഭാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദേവതൂപസംഹാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തംസദിസതാ ദിട്ഠസുതസദിസതാ. തംസമ്പയുത്തതാ ദിട്ഠസുതപടിബദ്ധതാ. കേനചി വുത്തേതി ഇമിനാ സദ്ധായ അനുസ്സവനിബ്ബത്തതം ആഹ. ആകാരവിചാരണന്തി തേസം തേസം അത്ഥാനം ഉപട്ഠാനാകാരവിചാരണം. കത്ഥചി അത്ഥേ.

നിയമിതസ്സാതി കുസലമേവ മയാ ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി ഏവം നിയമിതസ്സ. പസാദസിനേഹാഭാവോ ദോസബഹുലതായ ഹോതീതി ലൂഖപുഗ്ഗലാ ദോസബഹുലാതി ആഹ.

ആയതനഭാവതോതി കാരണഭാവതോ.

വിജ്ജമാനവത്ഥുസ്മിന്തി ഏതേന ‘‘വിനാപി ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേനേവ ദാനമയം കുസലം ഉപചിതം ഹോതീ’’തി കേസഞ്ചി അതിധാവനം നിവത്തിതം ഹോതീതി.

ധമ്മസവനസ്സ ഘോസനം ധമ്മസവനഘോസനം. തസ്സാതി ‘‘സദ്ദദാനം ദസ്സാമീ’’തി സദ്ദവത്ഥൂനം ഠാനകരണഭേരിആദീനം സസദ്ദപ്പവത്തികരണസ്സ. ചിന്തനം തഥാ തഥാ ചിത്തുപ്പാദനം. അഞ്ഞത്ഥാതി സുത്തേസു. അപരത്ഥാതി അഭിധമ്മപദേസു. അപരിയാപന്നാതി പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ ‘‘പരിഭോഗരസോ’’തിആദികായ അത്ഥവണ്ണനായ പരതോ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ലിഖീയതി, യഥാഠാനേയേവ പന ആനേത്വാ വത്തബ്ബാ. തത്ഥ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ ലക്ഖണപഞ്ഞത്തിയോ അഞ്ഞായതനത്താ ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി അസങ്ഗഹിതാ ധമ്മായതനേനാതി യോജേതബ്ബം.

‘‘ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം യഥാ ന അഞ്ഞാരമ്മണം ഹോതി ചിത്തവിസേസസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ഏവം കമ്മവിസേസേ അധിപ്പേതേ കായദ്വാരാദീസു ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ന ഉപ്പജ്ജതി തത്ഥേവ പരിയോസിതത്താ, അഥ കമ്മസാമഞ്ഞം അധിപ്പേതം, രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണന്തി ഇദം ഉദാഹരണം ന സിയാതി? ന, അസദിസഭാവവിഭാവനവസേന ഉദാഹടത്താ, ഇതരഥാ മനോവിഞ്ഞാണഭൂതം ഇദം ചിത്തം ഛസുപി വിസയേസു പവത്തനതോ അനിബദ്ധാരമ്മണന്തി ആരമ്മണം സദിസൂദാഹരണഭാവേന വുച്ചേയ്യ ആരമ്മണം വിയ ദ്വാരമ്പി അനിബദ്ധന്തി. യസ്മാ പന സതിപി കമ്മാനം ദ്വാരന്തരചരണേ യേഭുയ്യേന വുത്തിയാ തബ്ബഹുലവുത്തിയാ ച ദ്വാരകമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥാനം വക്ഖതി, തസ്മാ പാണാതിപാതാദിഭാവസാമഞ്ഞേന കമ്മം ഏകത്തനയവസേന ഗഹേത്വാ തസ്സ വചീദ്വാരാദീസു പവത്തിസബ്ഭാവതോ കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കായദ്വാരാദീസു ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ന നുപ്പജ്ജതീ’’തി. രൂപാദീസു പന ഏകാരമ്മണം ചിത്തം തേനേവാരമ്മണേന പരിച്ഛിന്നന്തി വിസിട്ഠമേവ ഗഹിതന്തി ആരമ്മണമേവ നിബദ്ധന്തി വുത്തന്തി ചിത്തവിസേസോ ഏവ ഗഹിതോ, ന ചിത്തസാമഞ്ഞം. ‘‘നനു ച രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ യം യം വാ പനാ’’തി ആരമ്മണമ്പി അനിയമേനേവ വുത്തന്തി? സച്ചമേതം, തത്ഥ പന യം രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം, തം തേന വിനാ നപ്പവത്തതി, കമ്മം പന കായദ്വാരികാദിഭേദം വചീദ്വാരാദീസു ന നപ്പവത്തതീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ജോതനത്ഥം പാളിയം ആരമ്മണമേവ ഗഹിതം, ദ്വാരം ന ഗഹിതന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ആരമ്മണമേവ നിബദ്ധ’’ന്തിആദിനാ. വചീദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി പാണാതിപാതാദീതി അത്ഥോ.

കാമാവചരകുസലം

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

കമ്മദ്വാരാനന്തിആദിനാ പകാസേതബ്ബസ്സ സരൂപം പകാസനുപായഞ്ച ദസ്സേതി. നിയതരൂപരൂപവസേനാതി ധമ്മസങ്ഗഹേ നിദ്ദിട്ഠനിയതരൂപരൂപവസേന. അഞ്ഞഥാ കമ്മസമുട്ഠാനികകായേ ഹദയവത്ഥുപി ഗഹേതബ്ബം സിയാ. ഏകസന്തതിപരിയാപന്നോ ഉപാദിന്നകകായോ ഇധ ഗഹിതോതി ചക്ഖായതനാദീതി വുത്തേസു ഏകോ ഭാവോ ഹദയവത്ഥു ച ഗഹിതന്തി ന സക്കാ വത്തും ‘‘ചക്ഖായതനാദീനി ജീവിതപരിയന്താനീ’’തി സന്നിവേസസ്സ വിഭാവിതത്താ.

വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണസ്സ ഇച്ഛിതത്താ ചലനാകാരാവ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാതി കദാചി ആസങ്കേയ്യാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പഠമജവനസമുട്ഠിതാ’’തി ആഹ. ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചാലേതുന്തി ഏതേന ദേസന്തരുപ്പത്തി ചലനം, തംനിമിത്തേ ച കത്തുഭാവോ ഉപചരിതോതി ദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ ഖണികതാ അബ്യാപാരതാ ച ധമ്മാനം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീതി തംദിസമഭിമുഖോ തദഭിമുഖോ, തസ്സ ഭാവോ തദഭിമുഖഭാവോ, സോ ഏവ വികാരോ, തംസമങ്ഗിനീ വായോധാതു തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീ. ഇദാനി തദഭിമുഖഭാവവികാ രസ്സ വിഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധിപ്പായസഹഭാവീ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ ഇമിസ്സാ അത്ഥവണ്ണനായ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആവജ്ജനസ്സാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ. യതോ ബാത്തിംസാതിആദിനാ തസ്സ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകതാ ന സക്കാ പടിസേധേതുന്തി ദസ്സേതി.

പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോതി ഏതേന യഥാവുത്തവായോധാതുയാ ഥമ്ഭനചലനസങ്ഖാതകിച്ചനിപ്ഫാദനേ തസ്സ ആകാരവിസേസസ്സ സഹകാരീകാരണഭാവമാഹ. അനിദസ്സനസപ്പടിഘതാദയോ വിയ മഹാഭൂതാനം അവത്ഥാവിസേസമത്തം സോ ആകാരവിസേസോതി പരമത്ഥതോ ന കിഞ്ചി ഹോതീതി ‘‘പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. പരമത്ഥതോ ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ പടിസേധിതോ. കമ്മസമുട്ഠാനാദിഭാവസ്സ പന സമ്ഭവോയേവ നത്ഥീതി യഥാവുത്തവികാരസ്സ പരമത്ഥതോ സബ്ഭാവേ നകുതോചിസമുട്ഠിതത്താ അപ്പച്ചയത്തം ആപന്നം. ന ഹി രൂപം അപ്പച്ചയം അത്ഥി, അപ്പച്ചയത്തേ ച സതി നിച്ചഭാവോ ആപജ്ജതി, ന ച നിബ്ബാനവജ്ജോ അത്ഥോ സഭാവധമ്മോ നിച്ചോ അത്ഥി. ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ വിയാതി വിഞ്ഞത്തിയാ ചിത്തസമുട്ഠാനഉപാദാരൂപഭാവോ ഉപചാരസിദ്ധോതി ദസ്സേതി.

വിഞ്ഞത്തിയാ കരണഭൂതായ. യം കരണന്തി യം ചിത്തകിരിയം ചിത്തബ്യാപാരം. വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതത്തന്തി ഇദമേസ കാരേതീതി യദേതം അധിപ്പായവിഭാവനം, ഏതം വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ന ദിട്ഠം, ഹത്ഥചലനാദീസു പന ദിട്ഠം, തസ്മാ വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി കായികകരണസങ്ഖാതസ്സ അധിപ്പായസ്സ ഞാപകോതി വിഞ്ഞായതി. ഞാപകോ ച ഹേതു ഞാപേതബ്ബമത്ഥം സയം ഞാതോയേവ ഞാപേതി, ന സബ്ഭാവമത്തേനാതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വികാരഗ്ഗഹണമ്പി വിഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി വിസയഭാവമാപന്നോ ഏവ സദ്ദോ അത്ഥം പകാസേതി, നേതരോ. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി വിഞ്ഞത്തീ’’തിആദി. യദി പന ചിത്തജരൂപാനം ചലനാകാരോ വിഞ്ഞത്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണാരമ്മണത്താ തേനപി സാ ഗഹിതാ സിയാതി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ആഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സാ’’തിആദി.

താലപണ്ണാദിരൂപാനീതിആദിനാപി വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതബ്ബതം മനോവിഞ്ഞാണേനേവ ച വിഞ്ഞാതബ്ബതം ദസ്സേതി. സഞ്ജാനാതി ഏതേനാതി സഞ്ഞാണം, തസ്സ ഉദകാദിനോ സഞ്ഞാണം തംസഞ്ഞാണം, തസ്സ ആകാരോ തംസഞ്ഞാണാകാരോ, ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരോ ച സോ തംസഞ്ഞാണാകാരോ ചാതി ഉദകാ…പേ… കാരോ, തം ഗഹേത്വാ ജാനിത്വാ. തദാകാരസ്സാതി ഉദകാദിഞാപനാകാരസ്സ. യദി യഥാവുത്തവികാരഗ്ഗഹണംയേവ കാരണം അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ, അഥ കസ്മാ അഗ്ഗഹിതസങ്കേതസ്സ അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ന ഹോതീതി? ന കേവലം വികാരഗ്ഗഹണമേവ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ കാരണം, കിഞ്ചരഹീതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ പനാ’’തിആദി.

അഥ പനാതിആദിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ അനുമാനേന ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി. സാധിപ്പായ…പേ… നന്തരന്തി അധിപ്പായസഹിതവികാരേന സഹജാതവണ്ണായതനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതസ്സ ചക്ഖുദ്വാരികവിഞ്ഞാണസന്താനസ്സ അനന്തരം. അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സാതി അധിപ്പായവവത്ഥാപകസ്സ തതിയവാരേ ജവനസ്സ. അധിപ്പായസഹഭൂ വികാരാഭാവേ അഭാവതോതി ഏതേന യഥാവുത്തവികാരം അധിപ്പായഗ്ഗഹണേന അനുമിനോതി. ഏവം സതീതിആദിനാ യഥാനുമിതമത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. തത്ഥ ഉദകാദിഗ്ഗഹണേനേവാതി താലപണ്ണാദീനം വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധാനുഗ്ഗഹിതേന ഉദകാദീനം തത്ഥ അത്ഥിഭാവവിജാനനേനേവ. യഥാ താലപണ്ണാദീനം ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരതം സഞ്ഞാണാകാരോ വിഞ്ഞാതോയേവ ഹോതി നാനന്തരിയകത്താ, ഏവം വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധാനുഗ്ഗഹിതേന ഗന്തുകാമതാദിഅധിപ്പായവിജാനനേനേവ വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാതാ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോതി ഉപമായോജനാ.

സഭാവഭൂതന്തി അന്വത്ഥഭൂതം. ദ്വിധാതി വിഞ്ഞാപനതോ വിഞ്ഞേയ്യതോ ച. കായവിഞ്ഞത്തിയാ തഥാപവത്തമാനായ ചേതനാസങ്ഖാതസ്സ കമ്മസ്സ കായകമ്മഭാവോ നിപ്ഫജ്ജതി തായ ഉപലക്ഖിതബ്ബത്താ, ന പന ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു കേനചി പച്ചയഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാ’’തിആദിമാഹ. തേന വചീദ്വാരുപ്പന്നാപി പാണാതിപാതാദയോ സങ്ഗഹിതാതി തേസം സങ്ഗഹിതഭാവം ദസ്സേതി. അഥ വാ കായദ്വാരുപ്പന്നായ കായകമ്മഭൂതായ ചേതനായ വസേന ‘‘തേന ദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ’’തി വുത്തം, തസ്സായേവ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നായ വസേന ‘‘തേന ദ്വാരേന നാമലാഭതോ’’തി. മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവോ നിച്ഛിതോതി ‘‘ഏകാദസന്നം കിരിയചിത്താന’’ന്തി ആഹ.

ദ്വാരന്തരചാരിനോതി ദ്വാരന്തരഭാവേന പവത്തനകാ. ദ്വാരസമ്ഭേദാതി ദ്വാരാനം സങ്കരണതോ. ദ്വാരാനഞ്ഹി ദ്വാരന്തരഭാവപ്പത്തിയാ സതി കായദ്വാരസ്സ വചീദ്വാരാദിഭാവോ, വചീദ്വാരസ്സ ച കായദ്വാരാദിഭാവോ ആപജ്ജതീതി തംതംദ്വാരുപ്പന്നകമ്മാനമ്പി സങ്കരോ സിയാ. തേനാഹ ‘‘കമ്മസമ്ഭേദോപീ’’തി. ഏവം സതി കായകമ്മം…പേ… വവത്ഥാനം ന സിയാ. യദി കമ്മാനി കമ്മന്തരചാരീനി ഹോന്തി, കായകമ്മാദികസ്സ വചീകമ്മാദികഭാവാപത്തിതോ ‘‘കമ്മസമ്ഭേദാ ദ്വാരസമ്ഭേദോപീ’’തി കായകമ്മം കായകമ്മദ്വാരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം ന സിയാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘കമ്മാനമ്പി കമ്മന്തരചരണേ ഏസേവ നയോ’’തി. കമ്മന്തരചരണം കമ്മന്തരൂപലക്ഖണതാ. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വാരഭാവേനാ’’തി. ദ്വാരന്തരചരണം ദ്വാരന്തരുപ്പത്തി. ദ്വാരേതി അത്തനോ ദ്വാരേ. അഞ്ഞസ്മിന്തി ദ്വാരന്തരേ. കമ്മാനീതി തംതംദ്വാരികകമ്മാനി. അഞ്ഞാനീതി അഞ്ഞദ്വാരികകമ്മാനി. ദ്വാരേ ദ്വാരാനി ന ചരന്തീതി ദ്വാരന്തരഭാവേന നപ്പവത്തന്തി, ദ്വാരന്തരം വാ ന സങ്കമന്തി. കിഞ്ചാപി വിഞ്ഞത്തിയാ ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു യേന കേനചി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയഭാവോ നത്ഥി, തഥാ പന വിഞ്ഞത്തിയാ പവത്തമാനായ ഏവ പാണാതിപാതാദി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി സിയാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭാവോ ചേതനായാതി വുത്തം ‘‘ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി. കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി കമ്മവവത്ഥാനസ്സേവ വാ കാരണഭാവം സന്ധായ ‘‘ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി വുത്തം. യദിപി ‘‘ദ്വാരേഹി കമ്മാനീ’’തി വുത്തം, ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി പന വുത്തത്താ കമ്മേഹിപി ദ്വാരാനി വവത്ഥിതാനീതി അയമത്ഥോപി സിദ്ധോയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. അദ്വാരചാരീഹീതി ദ്വാരാനം സയം വവത്ഥിതഭാവമാഹ, ന പന അവവത്ഥാനം, വവത്ഥാനമേവാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തം വവത്ഥാനം വിഭാവേതി കമ്മാനപേക്ഖാതിആദിനാ. തത്ഥ സമയനിയമിതേന ചിത്തേന സമയോ വിയ ദ്വാരനിയമിതേഹി കമ്മേഹി ദ്വാരാനി നിയമിതാനീതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

ഏവംസഭാവത്താതി ദ്വാരഭൂതേഹി കായാദീഹി ഉപലക്ഖണീയസഭാവത്താ. ആണത്തി…പേ… മാനസ്സാതി കായവചീകമ്മാനം വചീകായവിഞ്ഞത്തീഹി പകാസേതബ്ബതം ആഹ. കായാദീഹീതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി. തസ്മാതി യസ്മാ ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി കമ്മാനി സകേന ദ്വാരേന ഉപലക്ഖിതാനേവ ചരന്തി, തസ്മാ. നാപി കമ്മം ദ്വാരസ്സാതി യസ്മിം ദ്വാരന്തരേ കമ്മം ചരതി, തസ്സ ദ്വാരസ്സ അനത്തനിയസ്സ. തംതംദ്വാരമേവാതി സകദ്വാരമേവ. കമ്മസ്സാതി സകസകകമ്മസ്സ. യദി കമ്മേഹി ദ്വാരാനി വവത്ഥിതാനി, ‘‘കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താ’’തി ഇദം കഥം നീയതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ പനാ’’തിആദി.

സാതി വിഞ്ഞത്തി. തസ്സാതി കമ്മസ്സ. കേനചി പകാരേനാതി ചതുവീസതിയാ പച്ചയപ്പകാരേസു കേനചി പകാരേന. തംസഹജാതാതി ഏതേന കായവിഞ്ഞത്തിയാ സബ്ഭാവേയേവ കായകമ്മസ്സ സബ്ഭാവോ, നാഞ്ഞഥാതി പരിയായേന വിഞ്ഞത്തിയാ കമ്മസ്സ കാരണഭാവം വിഭാവേതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേന വുത്താ’’തി. യഥാവുത്തനിയമേനാതിആദിനാ കമ്മസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേ ബ്യഭിചാരാഭാവമാഹ. തത്ഥ യഥാവുത്തനിയമേനാതി അട്ഠകഥായം വുത്തപ്പകാരേന വവത്ഥാനയുത്തിസങ്ഖാതേന നിയമേന. ദ്വാരചരണേതി അഞ്ഞദ്വാരചരണേ.

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ചതൂഹി അങ്ഗേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘സുഭാസിതംയേവ ഭാസതി, നോ ദുബ്ഭാസിതം. ധമ്മംയേവ, പിയംയേവ, സച്ചംയേവ ഭാസതി, നോ അലിക’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൧൩; സു. നി. സുഭാസിതസുത്ത) യാനി അങ്ഗാനി സുത്തേ വുത്താനി, തേസം ചേതനാസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സുഭാസിതഭാസനാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാപവത്താതി സുഭാസിതഭാസനാദിഭാവേന പവത്താ. സഹ സമ്ഭൂതത്താതി സഹേവ ഉപ്പന്നത്താ. ന ഹി വചീവിഞ്ഞത്തി സദ്ദരഹിതാ അത്ഥി. തഥാ ഹി ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘വാചാഗിരാ ബ്യപഥോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൩൬) നാതിസുഖുമംയേവ സദ്ദവാചം വത്വാ ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി, തായ സദ്ധിം യോജേത്വാ വചീവിഞ്ഞത്തിയാ വുത്തത്താ രൂപായതനം വിയ വത്ഥുപരിത്തതാദിനാ സദ്ദായതനമ്പി അനിന്ദ്രിയഗോചരോ അത്ഥീതി ച അധിപ്പായേന ‘‘യാ തായ…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ.

ഇദാനി അവിസേസേന ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാരമ്മണതാ പാളിയം വുത്താതി വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പാളിയാ വിരോധം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏവം സങ്ഗഹകാരസ്സ അധിപ്പായേ ഠത്വാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പടിസേധേതബ്ബതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ അധിപ്പായേ ഠത്വാ തം പരിഹരിതും ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിമാഹ. സങ്ഘട്ടനാകാരേന പവത്താനം ഭൂതാനം സദ്ദസ്സ നിസ്സയഭാവതോ സങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തപ്പച്ചയഭാവോതി ഉപാദിന്നകഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭാവോ. ചിത്തജപഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നകഘട്ടനേ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനമഹാഭൂതാനം ഏകോ ആകാരവിസേസോ അത്ഥി. തദാകാരത്താ ഹി തേസം പഥവീധാതു ഉപാദിന്നകം ഘട്ടേതീതി ഇമമത്ഥം വുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബത്താ ‘‘വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി വത്വാ തമേവ വുത്തനയം ‘‘തബ്ബികാരാന’’ന്തിആദിനാ വിഭാവേതി. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയഭാവോ തപ്പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം വിധാനന്തി ‘‘ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതി ഏതേന പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതീ’’തിആദിനാ അത്തനാ വുത്തവിധാനം. അട്ഠകഥായം പന വുത്തവിധാനം ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തമേവാതി.