൨. രൂപകണ്ഡം

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ

കേനചീതി രൂപേന വാ അരൂപേന വാ. ചിത്തുപ്പാദേന താവ രൂപസ്സ സമയവവത്ഥാനം ന സക്കാ കാതും അബ്യാപിതായ അനേകന്തികതായ ചാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അചിത്തസമുട്ഠാനസബ്ഭാവതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ചിത്തസ്സ തീസു ഖണേസു ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം താവ വാദേ ചിത്തുപ്പത്തിസമയേന രൂപൂപപത്തിസമയസ്സ വവത്ഥാനം മാ ഹോതു, ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ സബ്ബമ്പി രൂപം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം പന വാദേ കഥന്തി? ഏത്ഥാപി അചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ചിത്തേന സഹുപ്പാദേപി അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപം വിയ അചിത്തപടി ബന്ധുപ്പാദതായ ന ചിത്തേന വവത്ഥാപേതബ്ബസമയന്തി വുത്തം ‘‘അചിത്തസമുട്ഠാനസബ്ഭാവതോ’’തി. തേന ചിത്തുപ്പാദേന രൂപസ്സ സമയവവത്ഥാനം ന ബ്യാപീതി ദസ്സേതി. അനേകചിത്തസമുട്ഠാനതായ വവത്ഥാനാഭാവതോതി സമ്ബന്ധോ. നിയതേ ഹി സമുട്ഠാപകചിത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ സിയാ വവത്ഥാനന്തി.

കേസഞ്ചീതി കാമാവചരകുസലാദീനം. കത്ഥചീതി ആരുപ്പേ. കേസഞ്ചീതി വാ കേസഞ്ചി പഞ്ചവോകാരവിപാകാനം. കത്ഥചീതി പടിസന്ധിക്ഖണേ ചരിമക്ഖണേ ച. ‘‘തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) ചിത്തസഹഭാവിനം ഏവ ചിത്തേന സമയവവത്ഥാനം കതന്തി വുത്തം ‘‘അചിത്തസഹഭുഭാവതോ’’തി. തേസന്തി ഉപാദാരൂപാനം. യോ യസ്സ സഹഭാവേന ഉപകാരകോ, സോ ഏവ തസ്സ സമയവവത്ഥാപകഭാവേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘സഹജാത…പേ… ത്തനതോ’’തി. നാപി മഹാഭൂതേഹീതിആദിനാ വവത്ഥാനാഭാവമേവ ദസ്സേതി. കേസഞ്ചീതി അകമ്മജാദീനം. കേഹിചീതി കമ്മജാദീഹി. പവത്തിതോതി പവത്തനതോ. സഹാതി ഏകസ്മിം കാലേ. അഭാവാതി നിയോഗതോ അഭാവാ.

വിഞ്ഞത്തി …പേ… ന സക്കാ വത്തും മഹാഭൂതേഹി സമയവവത്ഥാനേ കരിയമാനേ തേഹി അയാവഭാവിതതായാതി അധിപ്പായോ. ഏകസ്മിം കാലേതിആദിനാപി മഹാഭൂതേഹി സമയനിയമനേ വവത്ഥാനാഭാവമേവ വിഭാവേതി. ‘‘തഥാ വിഭജനത്ഥ’’ന്തി, ‘‘അവിഭത്തം അബ്യാകതം അത്ഥീതി ദസ്സേതു’’ന്തി ച ഇമേസം പദാനം ‘‘വിഭത്തം അവിഭത്തഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. സമയവവത്ഥാനം കത്വാ നിദ്ദിസിയമാനസ്സ നിപ്പദേസതായ അസമ്ഭവതോ ഏകദേസം നിദ്ദിസിത്വാ സാമഞ്ഞേന നിഗമനം യുത്തം, അകത്വാ പന സമയവവത്ഥാനം സരൂപതോ നിദ്ദിസനേന തഥാതി ഇമമത്ഥം ആഹ ‘‘സമയവവത്ഥാനേനാ’’തിആദിനാ. അവിഭത്തേതി വിപാകകിരിയാബ്യാകതം വിയ ന പുബ്ബേ വിഭത്തേ. വിഭജിതബ്ബേതി ഭേദവന്തതായ വിഭജനാരഹേ. ദസ്സിതേതി ഉദ്ദിസനവസേന ദസ്സിതേ. വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരതരേന ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദിമാഹ.

വിപാകാദിധമ്മാനം നയനം നയോ, സോവ ദസ്സനന്തി നയദസ്സനം. ‘‘ദേസനാ’’തി വുത്തം ഹേട്ഠാ ഗഹണമേവ നയദസ്സനന്തി. ദുതിയവികപ്പേ പന കാമാവചരാദിഭാവേന നീയതീതി നയോ, കിരിയാബ്യാകതം. തസ്സ ദസ്സനം നയദസ്സനന്തി യോജേതബ്ബം. ദുകാദീസു നിദ്ദേസവാരേ ച ഹദയവത്ഥുനോ അനാഗതത്താ തം അഗ്ഗഹേത്വാ പഠമവികപ്പോ വുത്തോ, ഏകകേ പന വത്ഥുപി ഗഹിതന്തി ‘‘ഹദയവത്ഥുഞ്ചാ’’തി ദുതിയവികപ്പേ വുത്തം. കിം പന കാരണം ദുകാദീസു നിദ്ദേസവാരേ ച ഹദയവത്ഥു ന ഗഹിതന്തി? ഇതരവത്ഥൂഹി അസമാനഗതികത്താ ദേസനാഭേദതോ ച. യഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഏകന്തതോ ചക്ഖാദിനിസ്സയാനി, ന ഏവം മനോവിഞ്ഞാണം ഏകന്തതോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം, നിസ്സിതമുഖേന ച വത്ഥുദുകാദിദേസനാ പവത്താ. യമ്പി ഏകന്തതോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം, തസ്സ വസേന ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥൂ’’തിആദിനാ ദുകാദീസു വുച്ചമാനേസുപി തദനുകൂലആരമ്മണദുകാദയോ ന സമ്ഭവന്തി. ന ഹി ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി രൂപം ന മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണ’’ന്തിആദിനാ സക്കാ വത്തുന്തി വത്ഥാരമ്മണദുകദേസനാ ഭിന്നഗതികാ സിയും, സമാനഗതികാ ച താ ദേസേതും ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ. ഏസാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ പകതി. തേനേവ ഹി നിക്ഖേപകണ്ഡേ ചിത്തുപ്പാദവിഭാഗേന അവുച്ചമാനത്താ അവിതക്കാവിചാരപദവിസ്സജ്ജനേ വിചാരോതി വത്തും ന സക്കാതി അവിതക്കവിചാരമത്തപദവിസ്സജ്ജനേ ലബ്ഭമാനോപി വിതക്കോ ന ഉദ്ധടോ, അഞ്ഞഥാ വിതക്കോ ചാതി വത്തബ്ബം സിയാതി. ഏവം ഇതരവത്ഥൂഹി അസമാനഗതികത്താ ദേസനാഭേദതോ ച ദുകാദീസു ഉദ്ദേസേ ന ഗഹിതം. ഉദ്ദിട്ഠസ്സേവ ഹി നിദ്ദിസനതോ നിദ്ദേസേപി ന ഗഹിതം ഹദയവത്ഥൂതി വദന്തി.

ചക്ഖാദിദസകാ സത്താതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഇത്ഥിഭാവപുരിസഭാവദസകാ സത്ത, ഏകസന്താനവസേന വാ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഭാവവത്ഥുദസകാ സത്ത. നിബ്ബാനസ്സ അസതിപി പരമത്ഥതോ ഭേദേ പരികപ്പിതഭേദോപി ഭേദോയേവ വോഹാരവിസയേതി കത്വാ സോപാദിസേസാദിഭേദോ വുത്തോ.

൫൮൪. കിഞ്ചാപി അഞ്ഞത്ഥ കുക്കുടണ്ഡസണ്ഠാനേ പരിമണ്ഡല-സദ്ദോ ദിസ്സതി, ചക്കസണ്ഠാനതാ പന വട്ടസണ്ഠാനേ ചക്കവാളേ വുച്ചമാനോ പരിമണ്ഡല-സദ്ദോ വട്ടപരിയായോ സിയാ. അനേകത്ഥാ ഹി സദ്ദാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വട്ടം പരിമണ്ഡല’’ന്തി. ഏത്ഥ ച സിനേരുയുഗന്ധരാദീനം സമുദ്ദതോ ഉപരിഅധോഭാഗാനം വസേന ഉബ്ബേധോ വുത്തോ, ആയാമവിത്ഥാരേഹിപി സിനേരു ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സപരിമാണോവ. യഥാഹ ‘‘സിനേരു, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതരാജാ ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനി ആയാമേന, ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനി വിത്ഥാരേനാ’’തി (അ. നി. ൭.൬൬). സിനേരും പാകാരപരിക്ഖേപവസേന പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ യുഗന്ധരാദയോ, സിനേരുയുഗന്ധരാദീനം അന്തരേപി സീതസമുദ്ദാ നാമ. ‘‘തേ വിസാലതോ യഥാക്കമം സിനേരുആദീനം അച്ചുഗ്ഗമനസമാനപരിമാണാ’’തി വദന്തി.

കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളസ്സേവ ആണാഖേത്തഭാവോ ദസസഹസ്സചക്കവാളസ്സ ജാതിഖേത്തഭാവോ വിയ ധമ്മതാവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. വികപ്പസമാനസമുച്ചയവിഭാവനേസു വിയ അവധാരണേ അനിയമേ ച വാ-സദ്ദോ വത്തതീതി തഥാ യോജനാ കതാ. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാതി. തത്ഥ അനേകന്തികത്ഥോ അനിയമത്ഥോ.

സീലാദിവിസുദ്ധിസമ്പാദനേന, ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേനേവ വാ മഹാകിച്ചതായ മഹന്തേന വായാമേന. സതിപി ലക്ഖണാദിഭേദേ ഏകസ്മിം ഏവ കാലേ ഏകസ്മിം സന്താനേ അനേകസതസഹസ്സകലാപവുത്തിതോ മഹന്താനി ബഹൂനി ഭൂതാനി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനാനീതി വാ മഹാഭൂതാനി യഥാ ‘‘മഹാജനോ’’തി. ഏവന്തി ‘‘ഉപാദായ പവത്ത’’ന്തി അത്ഥേ സതി പടിച്ചസമുപ്പന്നതാ വുത്താ ഹോതി പച്ചയസമ്ഭൂതതാദീപനതോ. ഉപാദായതീതി ഉപാദായതി ഏവാതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകന്തനിസ്സിതസ്സാ’’തി. ‘‘ഭവതി ഹി നിസ്സയരൂപാനം സാമിഭാവോ’’തി ആധാരാധേയ്യസമ്ബന്ധവചനിച്ഛായ അഭാവേ ആധാരഭൂതോപി അത്ഥോ സംസാമിസമ്ബന്ധവചനിച്ഛായ സാമിഭാവേന വുച്ചതി യഥാ ‘‘രുക്ഖസ്സ സാഖാ’’തി അധിപ്പായോ.

തിവിധരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൫൮൫. വിഞ്ഞത്തിദുകോ ചാതി ച-സദ്ദേന ചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകാപി സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. സക്കാ ഹി ഏതേന നയേന…പേ… വിഞ്ഞാതുന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചവീസായ താവ വത്ഥുദുകേസു പഠമദുകപഞ്ചകാദയോ ചുദ്ദസഹിപി പകിണ്ണകദുകേഹി അവസിട്ഠേഹി വത്ഥുദുകേഹി പഞ്ചവീസായ ആരമ്മണദുകേഹി പഞ്ചഹി ബാഹിരായതനദുകേഹി രൂപധാതുദുകാദീഹി പഞ്ചഹി ധാതുദുകേഹി പച്ഛിമകേഹി തീഹി ഇന്ദ്രിയദുകേഹി ദ്വാദസഹിപി സുഖുമരൂപദുകേഹി പഠമാദിവജ്ജേഹി അവസിട്ഠേഹി ആയതനധാതുഇന്ദ്രിയദുകേഹി ച യോജനം ഗച്ഛന്തി. പഞ്ചവീസായ പന ആരമ്മണദുകേസു പുരിമകോ ദുകപഞ്ചകോ ഉപാദിന്നഉപാദിന്നുപാദാനിയസനിദസ്സനചിത്തസമുട്ഠാനചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകവജ്ജേഹി പകിണ്ണകദുകേഹി സബ്ബേഹിപി വത്ഥുദുകേഹി രൂപായതനരൂപധാതുദുകവജ്ജേഹി ആയതനധാതുദുകേഹി സബ്ബേഹിപി ഇന്ദ്രിയദുകസുഖുമരൂപദുകേഹി യോജനം ഗച്ഛതി. ദുതിയദുകപഞ്ചകാദീസു യഥാക്കമം സദ്ദായതനസദ്ദധാതുദുകാദയോ യോജനം ന ഗച്ഛന്തി, രൂപായതനരൂപധാതുദുകാദയോ ഗച്ഛന്തി. പകിണ്ണകദുകേസു സനിദസ്സനദുകഞ്ചാതി അയമേവ വിസേസോ. യഥാ ച വത്ഥുദുകേസു, ഏവം ചക്ഖായതനചക്ഖുധാതുചക്ഖുന്ദ്രിയാദിദുകപഞ്ചകേസു. യഥാ ച ആരമ്മണദുകേസു, ഏവം രൂപായതനരൂപധാതുആദിദുകപഞ്ചകേസു തികയോജനാ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയദുകാ സുഖുമരൂപദുകാ ച സബ്ബേഹിപി ദുകേഹി യോജനം ഗച്ഛന്തീതി ഏവം താവ തികയോജനാ വേദിതബ്ബാ. നനു ചായമ്പി യോജനാ ഭഗവതാ ന ദേസിതാതി ന കാതബ്ബാതി? നയിദം ഏകന്തികം. കസ്മാ? ഭഗവതാ ദിന്നനയേന യോജനാപി ഭഗവതോയേവ ദേസനാ. തഥാ ഹി വുത്തം മാതികാവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧-൬) ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാതി ഇദമ്പി സമ്ഭവതീ’’തിആദി. സമ്ഭവോ ഹി ഗഹണസ്സ കാരണന്തി ച.

തിവിധരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുബ്ബിധാദിരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൫൮൬. ചിത്തതോ ഏവ സമുട്ഠാതീതി ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ഇമമേവ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘വിഞ്ഞത്തിദുകാദീഹി സമാനഗതികോ ചിത്തസമുട്ഠാനദുകോ’’തി വുത്തം. വിനിവത്തിതേ ഹി സാമഞ്ഞേ യം രൂപം ജനകപച്ചയേസു ചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, തം ചിത്തതോ ഏവ സമുട്ഠാതീതി. വിഞ്ഞത്തിദുകാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ലബ്ഭമാനോതി യം തം രൂപം ഉപാദാ, തം അത്ഥി ചിത്തസമുട്ഠാനം, അത്ഥി ന ചിത്തസമുട്ഠാനം. യം തം രൂപം നുപാദാ, തം അത്ഥി ചിത്തസമുട്ഠാനം, അത്ഥി ന ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ഏവം ലബ്ഭമാനോ. സനിദസ്സനദുകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സപ്പടിഘമഹാഭൂതദുകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനാതി ചിത്തസമുട്ഠാനദുകേന. തസ്സാതി ചിത്തസമുട്ഠാനദുകസ്സേവ. അഞ്ഞേ പനാതി വിഞ്ഞത്തിചിത്തസമുട്ഠാനചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകേഹി അഞ്ഞേപി പകിണ്ണകദുകാ.

സദ്ദായതനസ്സ ഏകന്തതോ അനുപാദിന്നത്താ ‘‘സോതസമ്ഫസ്സാരമ്മണദുകാദയോ വജ്ജേത്വാ’’തി വുത്തം. ചതുക്കാ ലബ്ഭന്തീതി യം തം രൂപം ഉപാദിന്നം, തം അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ നാരമ്മണം. യം തം രൂപം അനുപാദിന്നം, തം അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ നാരമ്മണന്തി ഏവമാദയോ സബ്ബാരമ്മണബാഹിരായതനാദിലബ്ഭമാനദുകേഹി യോജനായം ചതുക്കാ ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അവസേസേഹീതി ആരമ്മണബാഹിരായതനരൂപധാതുദുകാദിതോ ലബ്ഭമാനദുകേഹീതി വുത്തദുകരാസിതോ അവസേസേഹി. തേസന്തി ഉപാദിന്നഉപാദിന്നുപാദാനിയചിത്തസമുട്ഠാനദുകാനം. അഞ്ഞേസന്തി ഉപാദിന്നദുകാദിതോ അഞ്ഞേസം ഉപാദാദുകാദീനം. വത്ഥുദുകാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ചക്ഖായതനദുകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥാപി അവസേസേഹി തേസം അഞ്ഞേസഞ്ച യോജനായ ചതുക്കാ ന ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

ചതുബ്ബിധാദിരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപവിഭത്തി

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൯൪. പഥവീആദീനം ധമ്മാനം രുപ്പനസഭാവോ വിയ ന ഹേതുആദിഭാവോപി സാധാരണോതി ന ഹേതൂസു വിഭജിതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജമാനവിഭാഗസ്സാ’’തി. തസ്സ പന വിഭാഗാഭാവദസ്സനസരൂപദസ്സനമേവ നിദ്ദേസോ. ഏവഞ്ച കത്വാ നിബ്ബാനസ്സപി വിഭാഗരഹിതത്താ ‘‘അസങ്ഖതാ ധാതൂ’’തി ഏത്തകമേവ നിദ്ദേസവസേന വുത്തം.

യദിപി ഹിനോതി ഏതേന പതിട്ഠാതി കുസലാദികോ ധമ്മോതി അലോഭാദയോ കേവലം ഹേതുപദവചനീയാ, കാരണഭാവസാമഞ്ഞതോ പന മഹാഭൂതാദയോപി ഹേതു-സദ്ദാഭിധേയ്യാതി മൂലട്ഠവാചിനാ ദുതിയേന ഹേതു-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ ആഹ ‘‘ഹേതുഹേതൂ’’തി. സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനതോ കുസലാദിധമ്മാനം മൂലത്ഥേന ഉപകാരകധമ്മാ ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൫൯-൧൦൬൦) പട്ഠാനേ ച തേയേവ ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘മൂലഹേതു പച്ചയഹേതൂതി വാ അയമത്ഥോ’’തി. ഹിനോതി ഏതേന, ഏതസ്മാ വാ ഫലം പവത്തതീതി ഹേതു, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതി പവത്തതീതി പച്ചയോതി ഏവം ഹേതുപച്ചയ-സദ്ദാനം അനാനത്ഥതം സന്ധായ ഹേതുസദ്ദപരിയായഭാവേന പച്ചയ-സദ്ദോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഹേതുപച്ചയസദ്ദാനം സമാനത്ഥത്താ’’തി. ഭൂതത്തയനിസ്സിതാനി ച മഹാഭൂതാനി ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതം ഉപാദാരൂപന്തി സബ്ബമ്പി രൂപം സബ്ബദാ സബ്ബത്ഥ സബ്ബാകാരം ചതുമഹാഭൂതഹേതുകം മഹാഭൂതാനി ച അനാമട്ഠഭേദാനി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതാനീതി വുത്തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഹേതൂ’’തി.

കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദാനാനം കമ്മാനം, സമാദിയിത്വാ കതകമ്മാനം വാ. അഞ്ഞേസു പച്ചയേസു വിപാകസ്സ തണ്ഹാവിജ്ജാദീസു.

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം കായദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി, യം കായദുച്ചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി. വചീ…പേ… മനോ…പേ… വിജ്ജതി…പേ… അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം കായസുചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൧; വിഭ. ൮൦൯),

‘‘കമ്മം സത്തേ വിഭജതി, യദിദം ഹീനപണീതതായാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൯) – ഏവമാദിവചനതോ കമ്മം വിപാകസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠതം നിയമേതീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകനിയാമകത്താ’’തി. ഗതിഉപധികാലപയോഗസമ്പത്തിവിപത്തിയോയേവ ഠാനം വിപാകസ്സ ഓകാസഭാവതോ. ന ഹി തേഹി വിനാ കോചി വിപാകോ നിബ്ബത്തതീതി. യഥാവുത്തട്ഠാനേ സതി അധിഗന്തബ്ബം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം ‘‘ഗതി…പേ… നിപ്ഫാദിത’’ന്തി വുത്തം. വിപാകസ്സ ആരമ്മണേന വിനാ അഭാവതോ ആരമ്മണമ്പി തസ്സ പധാനം കാരണം. അനഞ്ഞസഭാവതോതി ഹേതുആദിസഭാവാഭാവതോ.

രുപ്പനം രൂപം. തം അസ്സ അത്ഥീതി ഏത്ഥ ‘‘അസ്സാ’’തി വുച്ചമാനോ പഥവീആദിഅത്ഥോയേവ രുപ്പതീതിപി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണയുത്തസ്സേവ രൂപീരൂപഭാവതോ’’തി. ഏതം സഭാവന്തി ഏതം ഉപ്പന്നഭാവേ സതി ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവം രൂപേ നിയമേതി രൂപസ്സേവ തംസഭാവത്താ. ന രൂപം ഏതസ്മിന്തി കാലഭേദവസേന അതംസഭാവസ്സപി രൂപസ്സ അത്ഥിതായ ന രൂപം തത്ഥ നിയന്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അത്ഥി ഹീതിആദിനാ തത്ഥ രൂപസ്സേവ നിയന്തബ്ബതാഭാവംയേവ വിവരതി. ഏതമേവാതിആദിനാ ഉദ്ദേസേന നിദ്ദേസം സംസന്ദേതി. ഏത്ഥ ഏതമേവ രൂപേ യഥാവുത്തസഭാവം നിയമേതബ്ബം നിദ്ദേസേ ഏവ-സദ്ദേന നിയമേതി അവധാരേതീതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തോ നിയമോതി ഉപ്പന്നഭാവേ സതി ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യഭാവോ നിയന്തബ്ബതായ ‘‘നിയമോ’’തി വുത്തോ, സോ രൂപേ അത്ഥി ഏവ രൂപസ്സേവ തംസഭാവത്താ. വിസിട്ഠകാലസ്സ വുത്തപ്പകാരം അവധാരണംയേവ വാ യഥാവുത്തോ നിയമോ, സോ രൂപേ അത്ഥിയേവ സമ്ഭവതിയേവ, ന അരൂപേ വിയ ന സമ്ഭവതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കാലഭേദന്തി കാലവിസേസം. അനാമസിത്വാതി അഗ്ഗഹേത്വാ. തം സബ്ബന്തി അനാമട്ഠകാലഭേദം തതോയേവ അരൂപേഹി സമാനവിഞ്ഞേയ്യസഭാവം സബ്ബം രൂപം. ഉപ്പന്നന്തി ഏതേന കാലഭേദാമസനേന വിസേസേതി ‘‘ഉപ്പന്നം…പേ… മേവാ’’തി.

വത്തമാനകാലികം സബ്ബം രൂപം ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതസഭാവം, തം യഥാസകം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവമേവ, ന തേഹി അവിഞ്ഞേയ്യം. നാപി ഉപ്പന്നമേവ ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവം ഏകന്തലക്ഖണനിയമാഭാവാപത്തിതോതി ഏവം അവിപരീതേ അത്ഥേ വിഭാവിതേപി ചോദകോ അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘നനു ഏവ’’ന്തിആദിനാ സബ്ബസ്സ സബ്ബാരമ്മണതാപത്തിം ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘രൂപം സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിഭാവേതി. ഏത്ഥ ഏകീഭാവേന ഗഹേത്വാതി ഇദം ‘‘സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥവചനം. ഏകന്തലക്ഖണം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവോയേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിഞ്ചാപി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം വിസയന്തരേ അപ്പവത്തനതോ ന സബ്ബസ്സ സബ്ബാരമ്മണതാ, സബ്ബസ്സപി പന രൂപസ്സ ഛവിഞ്ഞാണാരമ്മണഭാവതോ യഥാസകം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യതായ ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യതാവ അത്ഥി, തം ഏകതോ സങ്ഗഹണവസേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഉപ്പന്നം സബ്ബം രൂപം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വുത്തം യഥാ ‘‘അഭിഞ്ഞാപ്പത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനം ഛളാരമ്മണം ഹോതീ’’തി. യഥാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതാദിഅഭിഞ്ഞാപ്പത്തസ്സ പഞ്ചമജ്ഝാനസ്സ വിസും അസബ്ബാരമ്മണത്തേപി ഏകന്തലക്ഖണവസേന ഏകീഭാവേന ഗഹേത്വാ ആരമ്മണവസേന പഠമജ്ഝാനാദിതോ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞാപ്പത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനം ഛളാരമ്മണം ഹോതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവം അരൂപതോ രൂപസ്സ വിസയവസേന വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പ …പേ… വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വുത്തന്തി. ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യഭാവോ രൂപേ നിയമേതബ്ബോ, ന പന രൂപം തസ്മിം നിയമേതബ്ബം, അനിയതദേസോ ച ഏവ-സദ്ദോതി അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ട. ൫൯൪) ‘‘പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ഛഹി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവാ’’തിആദിനാ തത്ഥ ദോസമാഹ. തസ്മാതി യസ്മാ പാളിയം വിഞ്ഞേയ്യമേവാതി ഏവ-സദ്ദോ വുത്തോ, ന ച തസ്സ അട്ഠാനയോജനേന കാചി ഇട്ഠസിദ്ധി, അഥ ഖോ അനിട്ഠസിദ്ധിയേവ സബ്ബരൂപസ്സ ഏകന്തലക്ഖണനിയമാദസ്സനതോ, തസ്മാ. യഥാരുതവസേനേവ നിയമേ ഗയ്ഹമാനേ ഉപ്പ…പേ… പത്തി നത്ഥി, തതോ ച സോതപതിതതായപി പയോജനം നത്ഥീതി. വുത്തനയേനാതി ‘‘അരൂപതോ വിധുര’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന.

ഞാണസ്സ വാ ഉത്തരസ്സ പുരിമഞാണം വത്ഥുകാരണന്തി ഞാണവത്ഥു. ‘‘സജാതീ’’തി ഏത്ഥ സ-കാരോ സമാനസദ്ദത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘സമാനജാതികാന’’ന്തി വുത്തം. സമാനജാതിതാ ച സമ്മാവാചാദീനം സീലനത്ഥോ ഏവ. ഏതേന സമാനസഭാവതാ സജാതിസങ്ഗഹോതി വേദിതബ്ബോ. ആരമ്മണേ ചേതസോ അവിക്ഖേപപ്പവത്തിയാ ഉപട്ഠാനുസ്സാഹനാനി വിയ തേസം അവിക്ഖേപോപി അതിസയേന ഉപകാരകോതി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞോപകാരവസേനാ’’തി വുത്തം. തേനേവ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു സഹജാതധമ്മേസു ഏതേസംയേവ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. യം പന സച്ചവിഭങ്ഗവണ്ണനായം (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯) വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൮) ച ‘‘വായാമസതിയോ കിരിയതോ സങ്ഗഹിതാ’’തി വുത്തം, തം അസമാധിസഭാവതം തേസം സമാധിസ്സ ഉപകാരകത്തഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. തേനേവ ച തത്ഥ ‘‘സമാധിയേവേത്ഥ സജാതിതോ സമാധിക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൮; വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯) വുത്തം. ഇധ പന സജാതിസങ്ഗഹോതി സമാധിതദുപകാരകധമ്മാനം ഉപ്പത്തിദേസവസേന സങ്ഗഹോ വുത്തോതി. അവിരാധേത്വാ വിസയസഭാവാവഗ്ഗഹണം പടിവേധോ, അപ്പനാ ച ആരമ്മണേ ദള്ഹനിപാതോ തദവഗാഹോയേവാതി ‘‘പടിവേധസദിസം കിച്ച’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ ആരമ്മണപടിവേധസ്സ തദാഹനനപരിയാഹനനമനുഗുണതായ സമാനന്തി പഞ്ഞാവിതക്കാനം കിച്ചസരിക്ഖതാ വുത്താ.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകനിദ്ദേസോ

ഉപാദാഭാജനീയവണ്ണനാ

൫൯൬. സമന്തതോ സബ്ബസോ ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു സമന്തചക്ഖൂതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബസങ്ഖതാസങ്ഖതദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ഏവമാദിനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാത’’ന്തി തീസുപി പദേസു പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൫; പടി. മ. ൨.൩൦) ഹി പാളി പവത്താതി. ആകാരേനാതി ദ്വാദസവിധേന ആകാരേന. തമ്പി കാമാവചരം വിപസ്സനാപച്ചവേക്ഖണഞാണഭാവതോ. ‘‘ഞാണചക്ഖു സഹഅരിയമഗ്ഗം വിപസ്സനാഞാണന്തിപി യുജ്ജതീ’’തി വദന്തി. അഗ്ഗമഗ്ഗേന പന സഹ വിപസ്സനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി യുത്തം വിയ ദിസ്സതി.

യഥാവുത്തേ മംസപിണ്ഡേ സസമ്ഭാരേ ചക്ഖുവോഹാരോ സന്താനവസേന പവത്തമാനേ ചതുസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തോതി ‘‘ചതു…പേ… സമ്ഭാരാ’’തി വുത്തം. സണ്ഠാനന്തി വണ്ണായതനമേവാതി തേന തേന ആകാരേന സന്നിവിട്ഠേസു മഹാഭൂതേസു തംതംസണ്ഠാനവസേന വണ്ണായതനസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ വുത്തം, ന വണ്ണായതനസ്സേവ സണ്ഠാനപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനത്താ. തഥാ ഹി അന്ധകാരേ ഫുസിത്വാപി സണ്ഠാനം വിഞ്ഞായതീതി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘ദീഘാദീനി ഫുസിത്വാപി സക്കാ ജാനിതു’’ന്തി, (ധ. സ. അട്ട. ൬൧൬) ‘‘ദീഘാദിസന്നിവേസം ഭൂതസമുദായം നിസ്സായാ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ. ൬൧൬) ച. തേസം സമ്ഭവസണ്ഠാനാനം ആപോധാതുവണ്ണായതനേഹി അനത്ഥന്തരഭാവേപി തേഹി വിസും വചനം തഥാഭൂതാനം സമ്ഭവഭൂതാനം സണ്ഠാനഭൂതാനഞ്ച. ഏതേന ആപോധാതുവണ്ണായതനാനം വസേന വത്തമാനഅവത്ഥാവിസേസോ സമ്ഭവോ സണ്ഠാനഞ്ചാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തത്ഥ സമ്ഭവോ ചതുസമുട്ഠാനികോ സോളസവസ്സകാലേ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ രാഗവസേന ഠാനാ വചനം ഹോതീതി വദന്തി. അതഥാഭൂതാനം തതോ അഞ്ഞഥാഭൂതാനം. യഥാവുത്തേ സമ്ഭാരവത്ഥുസങ്ഖാതേ. വിജ്ജമാനത്താതി ഭിയ്യോവുത്തിവസേന വുത്തം. തഥാ ഹി ഖീണാസവാനം ബ്രഹ്മാനഞ്ച സമ്ഭവോ നത്ഥീതി. ആപോധാതുവിസേസത്താ സമ്ഭവോ ആപോധാതുസമ്ബന്ധീ ആപോധാതുതന്നിസ്സയനിസ്സിതോപി ഹോതീതി തസ്സ ചതുധാതുനിസ്സിതതായ അവിരോധോ വുത്തോ.

ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘കലാപന്തരഗതാ ഉതുആഹാരാ അധിപ്പേതാ’’തി വദന്തി. അനേകകലാപഗതഭാവം ചക്ഖുസ്സ ദസ്സേതി യതോ ഉപദ്ദുതപടലേ നിരാകരണേപി ചക്ഖു വിജ്ജതീതി. പടിഘട്ടനം വിസയാഭിമുഖഭാവോ നിഘംസപച്ചയത്താ. നിഘംസോ നിസ്സയഭാവാപത്തി. യതോ ചക്ഖാദിനിസ്സിതാ സഞ്ഞാ ‘‘പടിഘസഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി.

അനേകത്താതി ഇദം അവചനസ്സ കാരണം, ന ഹേതുകിരിയായ വിഞ്ഞായമാനഭാവസ്സ. സോ പന അപേക്ഖാസിദ്ധിതോ ഏവ വേദിതബ്ബോ. ഹേതുകിരിയാപേക്ഖാ ഹി ഫലകിരിയാതി. ചക്ഖും സങ്ഗണ്ഹാതീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവാനുപഗമനേപി തംസഭാവാനതിവത്തനതോ തസ്സാ സമഞ്ഞായ തത്ഥ നിരുള്ഹഭാവം ദസ്സേതി. ദസ്സനപരിണായകട്ഠോ ചക്ഖുസ്സ ഇന്ദട്ഠോയേവാതി ‘‘യഥാ ഹി ഇസ്സരോ’’തിആദിനാ ഇസ്സരോപമാ വുത്താ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചേ പരിണായന്തം ചക്ഖു തംസഹജാതേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോപി തത്ഥ പരിണായതീതി വുച്ചതീതി ‘‘തേ ധമ്മേ…പേ… പരിണായതീ’’തി വുത്തം, ന പന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം ദസ്സനകിച്ചത്താ. അഥ വാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന ഉപകാരകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചേ പരിണായന്തം ചക്ഖു തത്ഥ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോപി തദനുവത്തകേ പരിണായതീതി അത്ഥായം പരിയായോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേ ധമ്മേ…പേ… ണായതീ’’തി. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ചക്ഖതീതി ഇമസ്സ ‘‘പരിണായതി പകാസേതീ’’തി ച അത്ഥാ വുത്താ. സണ്ഠാനമ്പി രൂപായതനമേവാതി ‘‘സമവിസമാനി രൂപാനി ചക്ഖതീതി ചക്ഖൂ’’തി വുത്തം. തംദ്വാരികാനം ഫസ്സാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവോ ഏവ വളഞ്ജനത്ഥോ.

൫൯൯. തംദ്വാരികാ…പേ… ഉപ്പത്തി വുത്താതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ഉപ്പന്നേ സമ്പടിച്ഛനാദീനി ബലവാരമ്മണേ ജവനം ഏകന്തേന ഉപ്പജ്ജതീതി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ചേവ ഹി അന്തരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ വാ സമ്പടിച്ഛനേ വാ സന്തീരണേ വാ ഠത്വാ നിവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി നിച്ഛിതം. തേന പച്ചയേനാതി തംപകാരേന പച്ചയേന. തംസദിസാനന്തി ഗരും കത്വാ അസ്സാദനാദിപ്പവത്തിവിസേസരഹിതതായ ദസ്സനസദിസാനം മനോധാതുസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനാനം. പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം അസ്സാദനാദിതോ അഞ്ഞഥാ ഗരും കത്വാ പവത്തി നത്ഥി രൂപധമ്മവിസയത്താതി ‘‘അസ്സാദനാഭിനന്ദനഭൂതാനീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. മനോദ്വാരികജവനപിട്ഠിവട്ടകാനമ്പി ഹി പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം അസ്സാദനാഭിനന്ദനഭാവേന രൂപം ഗരും കത്വാ പവത്തി നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി. രൂപം ആരമ്മണാധിപതി അകുസലസ്സേവ ഹോതി. തഥാ ഹി പട്ഠാനേ ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ. ആരമ്മണാധിപതി ചക്ഖും ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതീ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൬) രൂപധമ്മോപി ആരമ്മണാധിപതി വിഭത്തോ. ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ അബ്യാകതോ ധമ്മോ കുസലസ്സാ’’തി ഏത്ഥ പന ഫലനിബ്ബാനാനേവ ആരമ്മണാധിപതിഭാവേന വിഭത്താനീതി. ഗണനായ ച ‘‘ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതന്തി ഏക’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൪൫) വുത്തം. യദി കുസലസ്സപി സിയാ, ദ്വേതി വത്തബ്ബം സിയാതി. താനീതി യഥാവുത്തജവനാനി പടിനിദ്ദിട്ഠാനി. തംസമ്പയുത്താനി ചാതി ജവനസമ്പയുത്താനി. അഞ്ഞാനി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനി. യദി രൂപസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭാവമത്തം അധിപ്പേതം, ‘‘തം രൂപാരമ്മണേതി ഏതേനേവ സിജ്ഝേയ്യാ’’തി ഏത്തകമേവ വദേയ്യ. യസ്മാ പന രൂപം തംദ്വാരികജവനാനം പച്ചയവിസേസോപി ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ വിസേസസ്സ ദീപനത്ഥം ‘‘ആരബ്ഭാ’’തി വചനം വുത്തം സിയാതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയതോ അഞ്ഞപച്ചയഭാവസ്സപി ദീപക’’ന്തി.

൬൦൦. സോതവിഞ്ഞാണപ്പവത്തിയം സവനകിരിയാവോഹാരോതി സോതസ്സ സവനകിരിയായ കത്തുഭാവോ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘സോതവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവേന സുണാതീ’’തി. ജീവിതനിമിത്തമാഹാരരസോ ജീവിതം, തസ്മിം നിന്നതായ തം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാതി ഏവം സിദ്ധേന ജിവ്ഹാ-സദ്ദേന പകാസിയമാനാ രസാവ്ഹായനസങ്ഖാതാ സായനകിരിയാ ലബ്ഭതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ജിവ്ഹാസദ്ദേന വിഞ്ഞായമാനാ കിരിയാസായന’’ന്തി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘ജീവിതമവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൧൫൪). ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. പസാദകായസ്സ കായികാനം ദുക്ഖസുഖാനം നിസ്സയഭാവതോ ഇതരേസം ഉപനിസ്സയഭാവതോ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖാനം ആയോ’’തി വുത്തം. ബ്യാപിതായാതി ബ്യാപിഭാവേ, ബ്യാപിഭാവേന വാ. കായപ്പസാദഭാവോതി കായപ്പസാദസബ്ഭാവോ. അനുവിദ്ധത്താതി അനുയുത്തഭാവതോ, സംസട്ഠഭാവതോതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ യാവതാ ഇമസ്മിം കായേ ഉപാദിന്നകപവത്തം നാമ അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ കായായതനം കപ്പാസപടലേ സ്നേഹോ വിയാതി വുത്തം, തസ്മാ. പണ്ഡരസഭാവാ പസാദാ ആപാഥഗതം വിസയം വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന പകാസേന്താ വിയ ഹോന്തീതി തേസം വിസയാവഭാസനകിച്ചതാ വുത്താ. സമാനനിസ്സയാനന്തി ഏകനിസ്സയാനം. അവിനിബ്ഭുത്തേസു ഹി രൂപരസാദീസു യംനിസ്സയം രൂപം, തംനിസ്സയോ ഏവ രസാദീതി. അഞ്ഞമഞ്ഞസഭാവാനുപഗമേനാതി ലക്ഖണസങ്കരാഭാവമാഹ.

യസ്മാ പച്ചയന്തരസഹിതോയേവ ചക്ഖുപ്പസാദോ രൂപാഭിഹനനവസേന പവത്തതി, ന പച്ചയന്തരരഹിതോ, തസ്മാ രൂപാഭിഘാതോ ഹോതു വാ മാ വാ ഹോതു, ഏവംസഭാവോ സോ രൂപധമ്മോതി ദസ്സേതും ‘‘രൂപാഭിഘാതാരഹോ’’തി വുത്തം യഥാ ‘‘വിപാകാരഹസഭാവാ കുസലാകുസലാ’’തി. വിസയവിസയീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഭിമുഖഭാവോ അഭിഘാതോ വിയാതി അഭിഘാതോ, സോ രൂപേ ചക്ഖുസ്സ, ചക്ഖുമ്ഹി വാ രൂപസ്സ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘രൂപേ, രൂപസ്സ വാ അഭിഘാതോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘യമ്ഹി ചക്ഖുമ്ഹി അനിദസ്സനമ്ഹി സപ്പടിഘമ്ഹി രൂപം സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം പടിഹഞ്ഞി വാ’’തി (ധ. സ. ൫൯൭), ‘‘ചക്ഖു അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം രൂപമ്ഹി സനിദസ്സനമ്ഹി സപ്പടിഘമ്ഹി പടിഹഞ്ഞി വാ’’തി (ധ. സ. ൫൯൮) ച ആദി. ഏത്ഥ ച തംതംഭവപത്ഥനാവസേന ചക്ഖാദീസു അവിഗതരാഗസ്സ അത്തഭാവനിപ്ഫാദകസാധാരണകമ്മവസേന പുരിമം ചക്ഖുലക്ഖണം വുത്തം, സുദൂരസുഖുമാദിഭേദസ്സപി രൂപസ്സ ഗഹണസമത്ഥമേവ ചക്ഖു ഹോതൂതി ഏവം നിബ്ബത്തിതആവേണികകമ്മവസേന ദുതിയം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അഥ വാ സതിപി പഞ്ചന്നം പസാദഭാവസാമഞ്ഞേ സവിസയാവഭാസനസങ്ഖാതസ്സ പസാദബ്യാപാരസ്സ ദസ്സനവസേന പുരിമം വുത്തം, പസാദകാരണസ്സ സതിപി കമ്മഭാവസാമഞ്ഞേ അത്തനോ കാരണഭേദേന ഭേദദസ്സനവസേന ദുതിയം.

കാമതണ്ഹാതി കാമഭവേ തണ്ഹാ. തഥാ രൂപതണ്ഹാ ദട്ഠബ്ബാ. തസ്സ തസ്സ ഭവസ്സ മൂലകാരണഭൂതാ തണ്ഹാ തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ ഉപ്പജ്ജനാരഹായതനവിസയാപി നാമ ഹോതീതി കാമതണ്ഹാദീനം ദട്ഠുകാമതാദിവോഹാരാരഹതാ വുത്താ. ദട്ഠുകാമതാതി ഹി ദട്ഠുമിച്ഛാ രൂപതണ്ഹാതി അത്ഥോ. തഥാ സേസാസുപീതി. ഏത്ഥ ച ദട്ഠുകാമതാദീനം തംതംഅത്തഭാവനിബ്ബത്തകകമ്മായൂഹനക്ഖണതോ സതി പുരിമനിബ്ബത്തിയം വത്തബ്ബം നത്ഥി. അസതിപി തസ്സ മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാതിതഭാവേനേവ കാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. യതോ മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നം കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ കാരണഭാവൂപഗമനതോ വിജ്ജമാനമേവാതി ഉപ്പന്നഅത്ഥിതാപരിയായേഹി വുച്ചതി ‘‘അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ അന്തരായേവ അന്തരധാപേതി’’ (സം. നി. ൫.൧൫൭), ‘‘സന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോതി പജാനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൨; മ. നി. ൧.൧൧൫) ച ഏവമാദീസു.

ഏത്ഥാഹ – ചക്ഖാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം കിം ഏകകമ്മുനാ ഉപ്പത്തി, ഉദാഹു നാനാകമ്മുനാതി? ഉഭയഥാപീതി പോരാണാ. തത്ഥ നാനാകമ്മുനാ താവ ഉപ്പത്തിയം ചക്ഖാദീനം വിസേസേ വത്തബ്ബം നത്ഥി കാരണസ്സ ഭിന്നത്താ. ഏകകമ്മുനാ പന ഉപ്പത്തിയം തേസം കഥം വിസേസോതി? കാരണസ്സ ഭിന്നത്തായേവ. തംതംഭവപത്ഥനാഭൂതാ ഹി തണ്ഹാ തംതംഭവപരിയാപന്നായതനാഭിലാസതായ സയം വിചിത്തരൂപാ ഉപനിസ്സയഭാവേന തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മസ്സ വിചിത്തഭേദതം വിദഹതി. യതോ തദാഹിതവിസേസം തം തഥാരൂപസമത്ഥതായോഗേന അനേകരൂപാപന്നം വിയ അനേകം വിസിട്ഠസഭാവം ഫലം നിബ്ബത്തേതി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘കമ്മമേവ നേസം വിസേസകാരണ’’ന്തി. ന ചേത്ഥ സമത്ഥതാഭാവതോ അഞ്ഞം വേദിതബ്ബം കാരണവിസേസേനാഹിതവിസേസസ്സ വിസിട്ഠഫലനിപ്ഫാദനയോഗ്യതാഭാവതോ. തഥാ ഹി സതി ഏകസ്സപി കമ്മസ്സ അനേകിന്ദ്രിയഹേതുതാവിസേസയോഗം ഏകമ്പി കമ്മന്തിആദിനാ യുത്തിതോ ആഗമതോപി പരതോ സയമേവ വക്ഖതി. തഥാ ച ഏകസ്സേവ കുസലചിത്തസ്സ സോളസാദിവിപാകചിത്തനിബ്ബത്തിഹേതുഭാവോ വുച്ചതി. ലോകേപി ഏകസ്സേവ സാലിബീജസ്സ പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണതണ്ഡുലഫലനിബ്ബത്തിഹേതുതാ ദിസ്സതി. കിം വാ ഏതായ യുത്തിചിന്തായ, ന ചിന്തിതബ്ബമേവേതം. യതോ കമ്മവിപാകോ ചക്ഖാദീനി കമ്മവിപാകോ ച സബ്ബാകാരതോ ബുദ്ധാനംയേവ കമ്മവിപാകഞാണഫലയുത്താനം വിസയോ, ന അഞ്ഞേസം അതക്കാവചരതായ. തേനേവ ച ഭഗവതാ ‘‘കമ്മവിപാകോ അചിന്തേയ്യോ ന ചിന്തേതബ്ബോ, യോ ചിന്തേയ്യ ഉമ്മാദസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി (അ. നി. ൪.൭൭) ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിത്തം. ആവിഞ്ഛനം പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വാ തംനിന്നഭാവപ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവോ.

സബ്ബേസന്തി പദസ്സ പകരണതോ പാരിസേസതോ വാ ലബ്ഭമാനം അത്ഥവിസേസം അജാനന്തോ യഥാരുതവസേനേവ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘കോ ഏത്ഥ വിസേസോ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ തേജാദീനം പച്ചേകം അധികഭാവേ വിയ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ അധികഭാവേപി യഥാവുത്താധികഭാവേനേവ ഏകകാദിവസേന ലബ്ഭമാനായ ഓമത്തതായപി കായപ്പസാദോ ന ഹോതീതി വിഞ്ഞായമാനത്താ പകരണതോ പാരിസേസതോ വാ ചതുന്നമ്പി ഭൂതാനം സമഭാവേന കായോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോതി സബ്ബ-സദ്ദോ ഇധ സമഭാവദീപകോതി ദസ്സേതും ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇമമത്ഥം ദീപേതീതി ച യഥാവുത്തേന ഞായേന ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി വചനതോ അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, ന തസ്സ വാചകത്താതി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘അനുവത്ത…പേ… വസേന വുത്തത്താ’’തി. ഏകദേസാധികഭാവനിവാരണേനേവ ഹി ഏകദേസോമത്തതാനിവാരണമ്പി വിഞ്ഞായതീതി. ഏകദേസോ അവയവോ. ചതുധാതുസമുദായനിസ്സയസ്സ ഹി പസാദസ്സ തദേകധാതുഅധികതാ അവയവാധികതാ ഹോതീതി.

‘‘പുരിമാ ചേത്ഥ ദ്വേപി വാദിനോ നികായന്തരിയാ’’തി വദന്തി. ആലോകാദിസഹകാരീകാരണസഹിതാനംയേവ ചക്ഖാദീനം രൂപാദിഅവഭാസനസമത്ഥതാ വിവരസ്സ ച സോതവിഞ്ഞാണുപനിസ്സയഭാവോ ഗുണോതി തേസം ലദ്ധീതി അധിപ്പായേന ‘‘തംതംഭൂതഗുണേഹീ’’തിആദി വുത്തം. തേജാദീനം വിയ വിവരസ്സ ഭൂതഭാവാഭാവതോ ‘‘യഥായോഗ’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ രൂപാദയോ വിയ വിവരമ്പി ഭൂതഗുണോതി പരാധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ‘‘തംതംഭൂതഗുണേഹീ’’തി ആഹ. തേജസ്സ പന ആലോകരൂപേന, ആകാസസങ്ഖാതസ്സ വിവരസ്സ സദ്ദേന, വായുസ്സ ഗന്ധേന, ഉദകസ്സ രസേന, പഥവിയാ ഫോട്ഠബ്ബേനാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘യഥായോഗം തംതംഭൂതഗുണേഹീ’’തി വുത്തം സിയാ. രൂപാദിഗ്ഗഹണേതി രൂപാദിവിസയേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദികേ നിപ്ഫാദേതബ്ബേതി അത്ഥോ. ഉപകരിതബ്ബതോതി സഹകാരീകാരണഭൂതേഹി യഥാവുത്തഭൂതഗുണേഹി ചക്ഖാദീനം സകിച്ചകരണേ ഉപകരിതബ്ബതോ. സഭാവേന സുയ്യമാനസ്സാതി കേനചി അനുച്ചാരിയമാനസ്സേവ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. ഘട്ടനം പന വിനാ വായുസദ്ദോപി നത്ഥീതി. അഥ വാ വായുമ്ഹി സദ്ദോ സഭാവേന സുയ്യതീതി ആപേ രസോ മധുരോതി ച തസ്സ ലദ്ധിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ദുതിയവാദിസ്സപി നിഗ്ഗഹോ ഹോതി തസ്സപി തേജാദിഗുണാ രൂപാദയോതി ഏവംലദ്ധികത്താ.

രൂപാദിവിസേസഗുണേഹീതി രൂപാദിവിസേസഗുണയുത്തേഹി. തേജ…പേ… വായൂഹീതി സഹാകാസേഹി തേജാദിപരമാണൂഹി. കപ്പാസതോ വിസദിസായാതി കപ്പാസപഥവിതോ വിസേസയുത്തായ തതോ അധികസാമത്ഥിയയുത്തായാതി അധിപ്പായോ. തസ്സായേവാതി കപ്പാസപഥവിയായേവ. യസ്മാ സാ വിജ്ജമാനാനിപി അവിസേസഭൂതാനി അത്ഥീതി ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന അഭിഭവിത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ തസ്സായേവ ഗന്ധോ അധികതരോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച സബ്ബോ ഉത്തരോ ‘‘തസ്സ തസ്സ ഭൂതസ്സ അധികതായാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൦൦) വുത്തത്താ തഥാഗതാനം വാദം സമ്പടിച്ഛിത്വാ വദന്തസ്സ കണാദസ്സ വസേന വുത്തോ. ‘‘അത്തനോ പന മതേന കണാദകപിലാദയോ കേവലം പഥവാദിദ്രബ്യമേവാതിആദി ലദ്ധി. കണാദസാസനായ അധിമുത്താനം സാസനേ അനവഗാള്ഹാനം കേസഞ്ചി അയം വാദോ’’തി ച വദന്തി. ഏതസ്സുഭയസ്സാതി ആസവഗന്ധതോ കപ്പാസഗന്ധോ അധികോ സീതുദകവണ്ണതോ ഉണ്ഹോദകവണ്ണോ ച അധികോതി ഏതസ്സ ഉഭയസ്സ. തേജാദിഅധികേസു ച സമ്ഭാരേസു രൂപാദീനം വിസേസസ്സ അദസ്സനതോ ന രൂപാദയോ തേജാദീനം വിസേസഗുണോതി സിദ്ധന്തി ആഹ ‘‘തദഭാ…പേ… ത്തിതാ’’തി. തേന ന രൂപം തേജസ്സ വിസേസഗുണോ ഏകന്തതോ തേജാദികേ സമ്ഭാരേ വിസേസേന അദസ്സനതോ, യോ യസ്സ വിസേസഗുണോ, ന സോ തദധികേ സമ്ഭാരേ ഏകന്തതോ വിസേസേന ദിസ്സതി യഥാ പഥവീഅധികേ സമ്ഭാരേ ആപോധാതൂതി ദസ്സേതി. ഏവം സേസേസുപി യഥായോഗം യോജേതബ്ബം. കോ പന വാദോ നാനാകലാപേതി സഭാവതോ നാനത്താഭാവേപി മൂലകാരണനാനത്തവസേന അത്ഥി കോചി വിസേസോ അസങ്ഘാതേതി ദസ്സേതി, യതോ പരമരണാദികിരിയാസമത്ഥതാ നേസം കേസഞ്ചിയേവ ദിസ്സതീതി.

ഏകമ്പീതി പി-സദ്ദേന അനേകസ്മിം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. പഞ്ചായതനികത്തഭാവേ പത്ഥനാ യാ ദട്ഠുകാമതാദിഭാവേന വുത്താ, തായ നിപ്ഫന്നം. ഏതേന കാരണവിസേസേന ഫലവിസേസമാഹ. ന ഹീതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥയതി. തന്തി കമ്മം. വിസേസേനാതി അത്തനോ കാരണേന ആഹിതാതിസയേന. തേനേവ സോതസ്സ ന ഹോതി പച്ചയോ, തതോ അഞ്ഞേനേവ പന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേന അനേകസഭാവേന കാരണേന ആഹിതവിസേസം ഏകമ്പി കമ്മം അനേകസഭാവം ഫലം നിപ്ഫാദേതും സമത്ഥം ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി കമ്മസ്സ വുത്തപ്പകാരവിസേസാഭാവേ ദോസമാഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയന്തരാഭാവപ്പത്തിതോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – കാരണവിസേസാഭാവേ ഫലവിസേസസ്സ അസമ്ഭവതോ യം വിസേസയുത്തം കമ്മം ചക്ഖുസ്സ കാരണം, തസ്സ തതോ അഞ്ഞവിസേസാഭാവേ തദഞ്ഞിന്ദ്രിയുപ്പാദകതാപി ന സിയാതി സോതിന്ദ്രിയാദീനം തതോ അനുപ്പത്തി ഏവ സിയാ. ഏവമിതരത്ഥാപി. വിസേസോതി ചേത്ഥ കമ്മസ്സ തംതംഇന്ദ്രിയുപ്പാദനസമത്ഥതാ അധിപ്പേതാ, സാ ച പുബ്ബേ ദസ്സിതസഭാവോവ.

അനേകാഹി മഹഗ്ഗതചേതനാഹി ഏകായ വാ പരിത്തചേതനാസഹിതായ പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപാനം നിബ്ബത്തീതി ന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി ‘‘സബ്ബേസം…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ അസക്കുണേയ്യതം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘നാനാചേതനായാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ‘‘പടിസ…പേ… പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ യദി നാനാകമ്മവസേന ഇന്ദ്രിയാനം ഉപ്പത്തി അധിപ്പേതാ, ഏവം സതി മഹഗ്ഗതകമ്മേന ച കാമാവചരകമ്മേന ച തംതംപടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപം ഉപ്പന്നം സിയാ, ന ചേതം യുത്തം ‘‘മഹഗ്ഗതചേതനാ കമ്മപച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൭൮) വുത്തത്താ. നാപി തംതംഭവനിയതരൂപിന്ദ്രിയേഹി വികലിന്ദ്രിയതാ ഗതിസമ്പത്തിയാ ഓപപാതികയോനിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ യുത്താ. അഥ മഹഗ്ഗതാഹി ഏവ നാനാചേതനാഹി നിബ്ബത്തം, ന ചേകാ പടിസന്ധി അനേകകമ്മനിബ്ബത്താ ഹോതി. നിച്ഛിതഞ്ഹേതം സാകേതപഞ്ഹേനാതി. ഏവം ഏകേന മഹഗ്ഗതകമ്മുനാ ചക്ഖുന്ദ്രിയസോതിന്ദ്രിയഹദയവത്ഥൂനം ഉപ്പത്തിഞാപകേന ഇമിനാ വചനേന പരിത്തകമ്മുനാപി ഏകേന യഥാരഹം അനേകേസം ഇന്ദ്രിയാനം ഉപ്പത്തി സിദ്ധാവാതി വുത്തം ‘‘സിദ്ധമേകേന കമ്മേന അനേകിന്ദ്രിയുപ്പത്തി ഹോതീ’’തി.

സമ്പത്തോയേവ നാമ സമ്പത്തികിച്ചകരണതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പടി…പേ… നകതോ’’തി വുത്തം. അതിസുഖുമഭാവതോ മംസചക്ഖുഅഗോചരേന രൂപായതനേന സമന്നാഗതസങ്ഘാതവുത്തിതായ ച ‘‘വായു വിയാ’’തി വുത്തം. ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ കദാചിപി ആരമ്മണപച്ചയോ ന സിയാ ധാതുപരമ്പരായ ഘട്ടേന്തസ്സ ഉതുസമുട്ഠാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… പജ്ജതീ’’തി. പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) ച ‘‘സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി അവിസേസേന വുത്തം.

നനു ചിരേന സുയ്യന്തീതി ദൂരേ ഠിതാനം ലഹുകം സവനം നത്ഥി, തേസമ്പി വാ ലഹുകം സവനേന ദൂരാസന്നഭാവാനം വിസേസോ ന സിയാതി അധിപ്പായോ. ന, ദൂ…പേ… തോതി ന ദൂരേ ഠിതേഹി രജകാദിസദ്ദാ ചിരേന സോതവിഞ്ഞാണേന സുയ്യന്തി, സചേ സവനൂപചാരേ സോ സദ്ദോ ദൂരേ ആസന്നേ ച ഠിതാനം യഥാഭൂതേ ആപാഥഗതേ സദ്ദേ മനോവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതതോ ഗഹണവിസേസതോ ചിരേന സുതോ സീഘം സുതോതി അഭിമാനോതി അത്ഥോ. ഏതമേവത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. നിച്ഛയ…പേ… അഭിമാനോ ഹോതി, സോതവിഞ്ഞാണപ്പവത്തി പന ഉഭയത്ഥാപി സമാനാ, യസ്മാ സോ പന സദ്ദോ…പേ… ആഗച്ഛതീതി. യദി ധാതുപരമ്പരായ സദ്ദോ നപ്പവത്തതി, കഥം പടിഘോസാദീനം ഉപ്പത്തീതി ആഹ ‘‘ദൂരേ…പേ… പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ഉപ്പത്തിവസേന ആഗതാനീതി ഏതേന രൂപധമ്മാപി യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി, ന ദേസന്തരം സങ്കമന്തീതി ദസ്സേതി. ഘട്ടനസഭാവാനേവാതി തേസം ഭൂതാനം സദ്ദസമുപ്പത്തിഹേതുഭാവമാഹ. സോതപദേസസ്സാതി സോതദേസസ്സ, സോതദേസേ ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ.

ചക്ഖുമതോ പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാസയവസേനാതി ചിത്രവിചിത്രരൂപായതനേ യേഭുയ്യേന സത്താനം ചക്ഖുദ്വാരികജവനസ്സ അനുകഡ്ഢനവസേന പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം. കണ്ണകൂപച്ഛിദ്ദേയേവ പവത്തനതോതി ഏതേന അധിട്ഠാനതോ ബഹിദ്ധാ ഇന്ദ്രിയം പവത്തീതി വാദം പടിസേധേതി. അധിട്ഠാനദേസേ ഏവ ഹി ഇന്ദ്രിയം വത്തതി തത്ഥ കിച്ചാദിപ്പയോഗദസ്സനതോ. സതിപി പനസ്സ ബഹിദ്ധാ വുത്തിയം ന വിസയഗ്ഗഹണേ സമത്ഥതാ, അഞ്ഞഥാ അധിട്ഠാനപിദഹനേപി വിസയഗ്ഗഹണം ഭവേയ്യാതി. ആരമ്മണഗ്ഗഹണഹേതുതോ ചാതി കണ്ണകൂപച്ഛിദ്ദേയേവ ഠത്വാ ആരമ്മണകരണസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വാ ഹേതുഭാവതോ.

തബ്ബോഹാരേനാതി ഗന്ധഗന്ധഗ്ഗഹണസ്സ സഹചരിതായ ഗന്ധോപി തഥാ വുത്തോതി അധിപ്പായോ. ഗന്ധോ പച്ചയോതി ഗന്ധോ സഹകാരീപച്ചയോതി അത്ഥോ. ഖേളാദികോ പച്ചയോതി യോജേതബ്ബം. തഥാ പഥവീതി സഹകാരീപച്ചയന്തരഭൂതാ അജ്ഝത്തികബാഹിരാ പഥവീ ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ പച്ചയോതി അത്ഥോ. ആധാരഭൂതാതി തേജോവായോധാതൂനം ആധാരഭൂതാ. നിസ്സയഭൂതാനന്തി നിസ്സയമഹാഭൂതാനം ആപോതേജോവായോധാതൂനം. സബ്ബദാതി ഉപ്പീളനകാലേ ച അനുപ്പീളനകാലേ ച. തത്ഥാതി ചതുരാസീതിപഭേദേ ഉപരിമകായസങ്ഖാതേ രൂപസമൂഹേ. വിനിബ്ഭുജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യാനന്തി ഇദം ചക്ഖുദസകം ഇദം കായദസകം ഇദം ഭാവദസകന്തി ഏവം കലാപതോപി വിനിബ്ഭുജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യാനം.

൬൧൬. ദീഘാദീനം ഫുസിത്വാ ജാനിതബ്ബതോതി ഇദം ദീഘാദീനം ന കായവിഞ്ഞാണഗോചരത്താ വുത്തം, ദീഘാദിവോഹാരരൂപാദീനം പന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ കായവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ പവത്തേന മനോവിഞ്ഞാണേനപി ജാനിതബ്ബത്താ വുത്തം. ദീഘാദിസന്നിവേസന്തി ദീഘാദിസന്നിവേസവന്തം. ഏകസ്മിം ഇതരസ്സ അഭാവാതി ഛായാതപാനം ആലോകന്ധകാരാനഞ്ച അസഹട്ഠായിതം ആഹ. കഥം പന ആലോകോ അന്ധകാരം വിധമതീതി? ‘‘ആലോകപ്പവത്തിസമാനകാലം അന്ധകാരസഭാവേന പവത്തമാനം വണ്ണായതനം ഭിജ്ജതി. അന്ധകാരസ്സ നിസ്സയോ ഹുത്വാ പവത്തമാനാനി ഭൂതാനി കമേന തഥാരൂപസ്സ വണ്ണായതനസ്സ നിസ്സയഭാവം ഗച്ഛന്തീ’’തി കേചി. സഹ അന്ധകാരേന തന്നിസ്സയഭൂതാനം നിരോധസമനന്തരം തംസന്തതിയം താദിസേ പച്ചയസന്നിപാതേ ആലോകനിസ്സയഭൂതാനം ഉപ്പത്തീതി വേദിതബ്ബം. ന ഹി നിസ്സയമഹാഭൂതേഹി വിനാ ആലോകപ്പവത്തി അത്ഥി, നാപി അന്ധകാരസങ്ഖാതം വണ്ണായതനമേവ നിരുജ്ഝതി തംനിസ്സയേഹി പയുജ്ജമാനകഏകകലാപഭൂതോപാദാരൂപാനം സഹേവ നിരുജ്ഝനതോ. പദീപസിഖാമണിരംസിയോ വിയ പഥവീപാകാരരുക്ഖാദീനി മുഞ്ചിത്വാപി അന്ധകാരോ പവത്തതീതി വദന്തി. മന്ദം പന പാകാരാദിആധാരരഹിതം ന സുട്ഠു പഞ്ഞായതി, ബഹലം ആധാരം നിസ്സായ പവത്തതീതി യുത്തന്തി ച വദന്തി.

൬൨൦. ‘‘അമനുസ്സസദ്ദോ’’തി ഏത്ഥ അ-കാരോ ന മനുസ്സതാമത്തനിവത്തിഅത്ഥോ സദിസഭാവദീപനതായ അനധിപ്പേതത്താ, മനുസ്സതോ പന അനഞ്ഞതാനിവത്തിഅത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘അമനുസ്സ…പേ… ട്ഠാദയോപീ’’തി ആഹ. തഥാ കിത്തേതബ്ബോതി ‘‘വംസഫാലനസദ്ദോ’’തിആദിനാ വത്ഥുവസേന കിത്തേതബ്ബോ.

൬൩൨. കമ്മചിത്താദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ഉതുആഹാരേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തംതദാകാരാനീതി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരാനി. ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ച സമുട്ഠഹന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാനിപി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി യേഭുയ്യേന ഇത്ഥിന്ദ്രിയസഹിതേ ഏവ സന്താനേ സബ്ഭാവാ ഇതരത്ഥ ച അഭാവാ ഇന്ദ്രിയഹേതുകാനി വുത്താനി. അഞ്ഞഥാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരതോ അഞ്ഞഥാ, ഇത്ഥിന്ദ്രിയാഭാവേ വാ. ഇത്ഥിഗ്ഗഹണസ്സ ചാതി ഇത്ഥീതി ചിത്തപ്പവത്തിയാ. തേസം രൂപാനന്തി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരരൂപാനം. യദി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരരൂപാനം സഹകാരീകാരണം, അഥ കസ്മാ തസ്സ ഇന്ദ്രിയാദിപച്ചയഭാവോ തേസം ന വുത്തോതി? നേവ തം സഹകാരീകാരണം, അഥ ഖോ തേസം തബ്ഭാവഭാവിതാമത്തേന തം കാരണന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേതും ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി.

൬൩൩. ലിങ്ഗം പരിവത്തമാനം പുരിമലിങ്ഗാധാരജാതിഅനുരൂപമേവ ഹുത്വാ പരിവത്തതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പടിസന്ധിയം വിയ പവത്തേപീ’’തി. യസ്സ…പേ… നോതി ആദിവചനതോതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘യസ്സ വാ പന പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി നോ’’തി (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൮) സങ്ഗണ്ഹാതി.

൬൩൫. ദ്വാരഭാവേന കുച്ഛിതാനം ആസവധമ്മാനം പവത്തിട്ഠാനതായ പസാദവിസേസേ വിയ വിഞ്ഞത്തിവിസേസേപി കായവോഹാരപ്പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. വിത്ഥമ്ഭനസഭാവതായ വായോധാതുയാ ഥമ്ഭനം ‘‘വായോധാതുകിച്ച’’ന്തി വുത്തം. കിച്ചമ്പി ഹി ധമ്മാനം സഭാവോയേവാതി. പഥവീധാതുയാ ആകാരോ വചീവിഞ്ഞത്തീതി വത്തും വട്ടതീതി യോജനാ.

൬൩൬. വിതക്ക…പേ… ഗഹിതാതി യഥാധിപ്പേതത്ഥാഭിബ്യഞ്ജികായ വാചായ സമുട്ഠാപനാധിപ്പായപ്പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം. തദാ ഹി സാ തേഹി പരിഗ്ഗഹിതാ നാമ ഹോതീതി. ഏകസ്സപി അക്ഖരസ്സ അനേകേഹി ജവനേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബത്താ തഥാ നിബ്ബത്തിയമാനതായ അസമത്ഥസഭാവത്താ ന വിഞ്ഞാതവിസേസാ ന ഭിന്നാ ഏവാതി ആഹ ‘‘സവ…പേ… ഭിന്നാ’’തി. അബ്ബോകിണ്ണേതി അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേഹി അസംസട്ഠേ. ‘‘പച്ഛിമചിത്ത’’ന്തി അവിസേസേന ചുതിചിത്തം വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി ചുതിചിത്തം…പേ… ഞായതീ’’തി വുത്തം.

അഥ വാ ‘‘യേ ച രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ചവന്താനം തേസം വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതി, നോ ച തേസം കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൮൮) രൂപാരൂപഭവൂപപജ്ജനകാനം കാമാവചരചുതിചിത്തസ്സപി കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനവചനേന ഖീണാസവേഹി അഞ്ഞേസമ്പി…പേ… ഞായതീ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ച –

‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതീതി ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൦൮),

‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതീതി ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൦൮) ച,

‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം കായസങ്ഖാരോ ച ന നിരുജ്ഝതി ചിത്തസങ്ഖാരോ ച ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൧൩) –

ആദിവചനതോ ച പച്ഛിമചിത്തസ്സ പുരതോ സോളസമേന ചിത്തേന തതോ ഓരിമേന വാ സദ്ധിം അസ്സാസപസ്സാസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി സിദ്ധം. യദി ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം കായസങ്ഖാരോ ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ന വദേയ്യ, വുത്തഞ്ചേതം, തസ്മാ ഹേട്ഠിമകോടിയാ ചുതിതോ പുരിമേന സത്തരസമേന ഉപ്പന്നാ അസ്സാസപസ്സാസാ ചുതിയാ ഹേട്ഠാ ദുതിയേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝന്തി. തേന ‘‘യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ചുതിചിത്തസ്സാനന്തരപച്ചയഭൂതസ്സപി ചിത്തസ്സ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനതാ വുത്താ.

അഥ വാ യസ്സ ചിത്തസ്സാതി യേന ചിത്തേന സബ്ബപച്ഛിമോ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി. തം ചിത്തം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ന പച്ഛിമചിത്തസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതം. അനന്തരാതി ഹി കായസങ്ഖാരുപ്പാദനം അന്തരം വിനാ, യതോ പച്ഛാ കായസങ്ഖാരുപ്പാദനേന അനന്തരിതം ഹുത്വാ പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ. കസ്മാ? ‘‘ഇതരേസം വചീസങ്ഖാരോ ച നിരുജ്ഝിസ്സതി കായസങ്ഖാരോ ച നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൮൮) വുത്തത്താ. അഞ്ഞഥാപച്ഛിമചിത്തതോ പുരിമതതിയചിത്തസമങ്ഗീനം കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി ആപജ്ജതീതി. ഏവം സബ്ബേസമ്പി ചുതിചിത്തസ്സ രൂപജനകതാഭാവേ ആഗമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യുത്തിം ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗബ്ഭഗമനാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഉദകനിമുഗ്ഗഅസഞ്ഞീഭൂതകാലകതചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നരൂപാരൂപഭവസമങ്ഗീനിരോധസമാപന്നഭാവേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൬൩൭. അനേകേസം കലാപാനം ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകഘനപിണ്ഡഭാവേന പവത്തനതോ കലാപന്തരഭൂതാനം കലാപന്തരഭൂതേഹി സമ്ഫുട്ഠഭാവോ വുത്തോ. യതോ തേസം ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തം, ന പന അവിനിബ്ഭുത്തഭാവതോ. തംതംഭൂതവിവിത്തതാതി തേസം തേസം ഭൂതാനം വിഭത്തഭാവോ കലാപന്തരഭൂതേഹി വിഭത്തസഭാവതാ അസംകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന യഥാവുത്താ വിവിത്തതാ രൂപാനം ഓസാനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘രൂപപരിയന്തോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ തംതംഭൂതസുഞ്ഞതാ. യേസഞ്ഹി പരിച്ഛേദോ ആകാസോ, തേസം പരിയന്തതായ തേഹി സുഞ്ഞഭാവോതി ലക്ഖിതബ്ബോ. തതോയേവ ച സോ ഭൂതന്തരേഹി വിയ തേഹി അസമ്ഫുട്ഠോതി വുച്ചതീതി. അഞ്ഞഥാതി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബേഹി അസമ്ഫുട്ഠഭാവാഭാവേ.

൬൩൮. തംതംവികാരാധികരൂപേഹീതി ഏത്ഥ കഥം ചമ്മസുവണ്ണേസു മുദുതാകമ്മഞ്ഞതാ ലബ്ഭന്തി, നനു ലഹുതാദിവികാരാ ഏകന്തതോ ഇന്ദ്രിയബദ്ധരൂപേ ഏവ പവത്തനതോ അനിന്ദ്രിയബദ്ധേ ന ലബ്ഭന്തീതി? സച്ചമേതം, ഇധ പന തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരവസേന വുത്തം. തഥാ ഹി തൂലപിചുആദീസു ഗരുഭാവാദിഹേതൂനം ഭൂതാനം അധികഭാവാഭാവതോ ലഹുആദിവോഹാരോ. നിദ്ദിസിതബ്ബധമ്മനിസ്സയരൂപേ ഏവ വാ സന്ധായ ‘‘തംതംവികാരാധികരൂപേഹീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാ ലഹുതാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിജഹനതോതി അധിപ്പായോ.

൬൪൧. ആചയസദ്ദേനേവാതി നിദ്ദേസേ വുത്തആചയസദ്ദേനേവ. യോ ആയതനാനം ആദിചയത്താ ആചയോ പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തമാനാനം, സോവ രൂപസ്സ ഉപരിചയത്താ ഉപചയോതി അധിപ്പേതം അത്ഥം പാളിയം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘പാളിയം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപ-സദ്ദോ പഠമത്ഥോ ‘‘ദാനം, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതുപഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൩.൪൫) വിയ. ഉപരിഅത്ഥോച ‘‘സമ്മട്ഠേ ഉപസിത്തേ ച, തേ നിസീദിംസു മണ്ഡപേ’’തിആദീസു വിയ. അഞ്ഞഥാതി ഉപ-സദ്ദസ്സ ഉപരിഅത്ഥസ്സേവ ഗഹണേ.

൬൪൩. ഫലവിപച്ചനപകതിയാതി ഫലവിപച്ചനസഭാവേന. ഫലമേവ വാ പകതീതി ആയുസംഹാനാദിനാ ഫലസഭാവേന ജരാനിദ്ദേസോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘ഫലൂപചാരേന വുത്താ’’തി വുത്തം. സുപരിണതരൂപപരിപാകകാലേ ഹാനിദസകാദീസു.

൬൪൫. കത്തബ്ബസഭാവതോതി മൂലഫലാദീനം ഇധാധിപ്പേതആഹാരവത്ഥൂനം മുഖേന അസനാദികത്തബ്ബസഭാവതോ. വിസഭൂതേ സങ്ഘാതേ ഓജാ മന്ദാ ഹോതീതി സവിസത്താഭാവതോ സുഖുമതാ വുത്താ. അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ രസസ്സ സാരോതി രസഹരണീധമനിജാലാനുസാരേന സരീരാവയവേ അനുപ്പവിട്ഠസ്സ ആഹാരരസസ്സ അബ്ഭന്തരാഹാരപച്ചയോ സ്നേഹോ, യോ ലോകേ രസധാതൂതി വുച്ചതി.

ഉപാദാഭാജനീയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നോഉപാദാഭാജനീയകഥാവണ്ണനാ

൬൪൬. ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ തയോ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩) ഏകം മഹാഭൂതം അവസേസമഹാഭൂതേ നിസ്സയതി, തേഹി ഉപാദാരൂപേന ച നിസ്സീയതീതി ആഹ ‘‘നിസ്സയതി ച നിസ്സീയതി ചാ’’തി.

൬൪൭. മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിജഹനതോ ഏകസ്മിമ്പി കലാപേ അനേകം ഫോട്ഠബ്ബം അത്ഥീതി ഫോട്ഠബ്ബസഭാവേസുയേവ അനേകേസുപി ആരമ്മണേസു ആപാഥഗതേസു ആഭോഗാദിവസേന ഏകംയേവ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതു ഹോതീതി അയം വിചാരോ ദസ്സിതോ. ഇതരേസുപി പന യഥായോഗം ദസ്സേതബ്ബോ. തത്ഥ രസാരമ്മണം താവ ഇന്ദ്രിയനിസ്സയം അല്ലീയിത്വാ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ സതിപി അനേകേസം രസാനം ആപാഥഗമനേ ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകപ്പകാരംയേവ യഥാവുത്തനയേന ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതു ഹോതി, തഥാ ഗന്ധാരമ്മണം. രൂപസദ്ദാരമ്മണാനി പന ഇന്ദ്രിയനിസ്സയം അസമ്പത്വാവ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ യോഗ്യദേസേ അവട്ഠിതാനി യത്തകാനി സഹകാരീപച്ചയന്തരഗതം ഉപകാരം ലഭന്തി, തത്തകാനി ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകജ്ഝം ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി ന വത്തബ്ബാനി. തഥാ ഹി സദ്ദോ നിഗ്ഘോസാദികോ അനേകകലാപഗതോ തഥാ വണ്ണോപി സിവികുബ്ബഹനനിയാമേന ഏകജ്ഝം ആരമ്മണം ഹോതീതി. ഏത്ഥാപി ച ആഭുജിതവസേന ആരമ്മണാധിമത്തതാവസേന അനേകകലാപസന്നിപാതേപി കത്ഥചി വിഞ്ഞാണുപ്പത്തി ഹോതിയേവ. പസാദാധിമത്തതാ പിത്താദിവിബന്ധാഭാവേന പസാദസ്സ തിക്ഖതാ. കഥം പന ചിത്തസ്സാതി ചിത്തസാമഞ്ഞതോ ഏകത്തനയവസേന പുച്ഛതി.

൬൫൧. താദിസായാതി യാ പചുരജനസ്സ അത്ഥീതിപി ന ഗഹിതാ. സന്തീ സമാനാ. ഏവന്തി യഥാസസമ്ഭാരുദകം സസമ്ഭാരപഥവിയാ ആബന്ധകം, ഏവം പരമത്ഥുദകം പരമത്ഥപഥവിയാതി ദസ്സേതി. തദനുരൂപപച്ചയേഹീതി അത്തനോ ആബന്ധനാനുഗുണേഹി ആബന്ധിയമാനേഹി സന്ധാരണാദികിച്ചേഹി പുരിമേഹി ച പഥവീആദീഹി. അഫുസിത്വാ പതിട്ഠാ ഹോതി, അഫുസിത്വാ ആബന്ധതീതി ഇമിനാ ഫുസിതബ്ബഫുസനകഭാവോ ആപോധാതുയം നത്ഥീതി ഫോട്ഠബ്ബവസേന ഉഭയധമ്മതം ആഹ. അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയതാ അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതാ. അഥ വാ അഞ്ഞമഞ്ഞതാ ച നിസ്സയതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതാ. യദി ഫോട്ഠബ്ബാഫോട്ഠബ്ബധാതൂനം ഫോട്ഠബ്ബഭാവേന വിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതാ, പഥവീആദീനം കക്ഖളാദിസഭാവോ ഏവ ഫോട്ഠബ്ബഭാവോതി തബ്ബിരഹേന കഥം തേസം ആപോധാതുയാ നിസ്സയാദിഭാവോതി ആഹ ‘‘അവിനിബ്ഭോഗവുത്തീസൂ’’തിആദി. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതേസൂതി ഏതേന ഉപാദാരൂപം നിവത്തേതി. അഥ വാ പുബ്ബേ അട്ഠകഥാധിപ്പായേ ഠത്വാ ഫോട്ഠബ്ബാഫോട്ഠബ്ബധാതൂനം വിസിട്ഠം അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതം വത്വാ ഇദാനി അത്തനോ അധിപ്പായേ ഠത്വാ അവിസേസേന തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിനിബ്ഭോഗവുത്തീസൂ’’തിആദി. തംയേവ അവിസിട്ഠം അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതം ദള്ഹം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘നാപി സഹജാതേസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഫുസനം താവ ഏകകലാപഗതത്താ ന വിചാരേതബ്ബം, ഫുസനം പന കഥന്തി? ഏകകലാപഗതത്താ ഏവ. വിസും സിദ്ധാനംയേവ ഹി വിസയമഹാഭൂതാനം കായപ്പസാദനിസ്സയഭൂതേസു ഫുസനം ദിസ്സതി.

ഝായതീതി പരിപച്ചതി. ന ഉണ്ഹാ ഹുത്വാതി ഏതസ്സ ഉണ്ഹസഭാവാ ഹുത്വാതി അയമത്ഥോതി കത്വാ ‘‘തേജോസഭാവതംയേവ പടിക്ഖിപതീ’’തി വുത്തം. ഉണ്ഹപടിപക്ഖത്താ സീതസ്സ ഉണ്ഹതായ പടിക്ഖേപേ സീതതാസങ്കാ സിയാതി ആഹ ‘‘ന സീതത്തം അനുജാനാതീ’’തി. തേജോസഭാഗതംയേവ വാ സീതതായപി ദസ്സേതും ‘‘ന സീതത്തം അനുജാനാതീ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തേജോ ഏവ ഹി സീത’’ന്തി. മന്ദേ ഹി ഉണ്ഹഭാവേ സീതബുദ്ധീതി തേജോ ഏവ ഹി സീതം. കഥം പനേതം വിഞ്ഞായതീതി? സീതബുദ്ധിയാ അവവത്ഥിതഭാവതോ പാരാപാരം വിയ. തഥാ ഹി ആതപേ ഠത്വാ ഛായം പവിട്ഠാനം സീതബുദ്ധി ഹോതി, തത്ഥേവ പഥവീഗബ്ഭതോ നിഗ്ഗതാനം ഉണ്ഹബുദ്ധീതി. യദി തേജോയേവ സീതം, ഉണ്ഹഭാവേന സദ്ധിം സീതഭാവോപി ഏകസ്മിം കലാപേ ഉപലബ്ഭേയ്യാതി ആഹ ‘‘സീതുണ്ഹാനഞ്ചാ’’തിആദി. ഉണ്ഹസീതകലാപേസു സീതുണ്ഹാനം അപ്പവത്തി. ദ്വിന്നം…പേ… യുജ്ജതി, ന ആപോധാതുവായോധാതൂനം സീതഭാവേതി അധിപ്പായോ. ആപോധാതുയാ ഹി വായോധാതുയാ സീതഭാവേ ഉണ്ഹഭാവേന സദ്ധിം ഏകസ്മിം കലാപേ സീതഭാവോ ലബ്ഭേയ്യ, ന പന ലബ്ഭതി. ന ചേത്ഥ ആപോധാതുഅധികേ വായോധാതുഅധികേ വാ കലാപേ സീതഭാവോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും താദിസേപി കത്ഥചി കലാപേ അലബ്ഭമാനത്താ സീതഭാവസ്സാതി. ഖരതാദിസഭാവാധികസ്സ ഭൂതസങ്ഘാതസ്സ ദവതാദിസഭാവാധികതാപത്തി ഭാവഞ്ഞഥത്തം. തം പന യഥാ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പച്ച…പേ… പ്പത്തീ’’തി ആഹ.

൬൫൨. ഏകന്തനചിത്തസമുട്ഠാനാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഏകന്തഅനുപാദിന്നുപാദാനിയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പുരിമാനമ്പീതി ‘‘യം വാ പനഞ്ഞമ്പീ’’തി ഏതസ്മാ വചനതോ പുരിമാനം അനുപാദിന്നാനം സദ്ദായതനകായവിഞ്ഞത്തിആദീനം നചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച ചക്ഖായതനസോതായതനാദീനം. നകമ്മസ്സകതത്താഭാവാദികന്തി നകമ്മസ്സകതത്താഭാവം നചിത്തസമുട്ഠാനഭാവന്തി ഏവമാദികം. ഏകന്താകമ്മജാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ഏകന്താചിത്തജം ഗയ്ഹതി. താ ജരതാഅനിച്ചതാ. അനേകന്തേസു ന ഗഹിതാതി ഏകന്തതോ അകമ്മജേസു സദ്ദായതനാദീസു അചിത്തജേസു ച ചക്ഖായതനാദീസു ഗഹേത്വാ ചതുസമുട്ഠാനികത്താ അനേകന്തേസു രൂപായതനാദീസു ന ഗഹിതാതി അത്ഥോ.

൬൬൬. അനിപ്ഫന്നത്താതി അഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ സഭാവതോ അസിദ്ധത്തം. തസ്സാതി വിഞ്ഞത്തിദ്വയസ്സ.

നോഉപാദാഭാജനീയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൬. ‘‘സബ്ബം രൂപം മനസാ വിഞ്ഞാത’’ന്തി വചനതോ യദി വിഞ്ഞാതതോ അഞ്ഞം ദിട്ഠാദി ന ഹോതീതി ‘‘കതമം തം രൂപം ദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ പുച്ഛാ ന കതാ, ഏവം സന്തേ ചതുക്കഭാവോ കഥന്തി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ദസ്സനാദിഗ്ഗഹണവിസേസതോ’’തി. ദസ്സനം സവനം മിനിത്വാ ജാനനം വിജാനനഞ്ചാതി ഏതസ്മാ ദസ്സനാദിഗ്ഗഹണവിസേസതോ. ഏതേന ഗാഹകഭേദേന ഗഹേതബ്ബഭേദോതി ദസ്സേതി. ഇദാനി സമുഖേനപി ഗഹേതബ്ബഭേദോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠാ…പേ… ഭാവതോ’’തി വുത്തം.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൯. തദിദം നയകരണം ഛബ്ബിധാദീസു തീസു സങ്ഗഹേസു യോജിതം.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൯൭൫. ഏകന്തതോ നീവരണത്താ മിദ്ധസ്സ ‘‘നത്ഥി നീവരണാ’’തി വചനേന ഗഹണന്തി ദസ്സേതും ‘‘മിദ്ധസ്സപി നീവരണസ്സാ’’തി വുത്തം. ന ച രൂപം പഹാതബ്ബം നിപ്പരിയായപ്പഹാനസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ. ഏത്ഥ കേചി ‘‘നാമകായരൂപകായഗേലഞ്ഞസഭാവതോ ദുവിധം മിദ്ധം. തത്ഥ പുരിമം ‘നീവരണാ’തി വചനേന വുത്തം, ഇതരം രൂപസഭാവ’’ന്തി വദന്തി. തത്ഥ യം തം അരൂപതോ അഞ്ഞം മിദ്ധം പരികപ്പിതം, തമ്പി നീവരണം മിദ്ധസഭാവതോ ഇതരം മിദ്ധം വിയാതി പരികപ്പിതമിദ്ധസ്സപി ന സക്കാ നീവരണഭാവം നിവത്തേതുന്തി തേസം വചനസ്സ നീവരണപ്പഹാനവചനേന വിരോധം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ച രൂപകായ’’ന്തിആദിമാഹ. അഥ വാ ഖീണാസവാനം സോപ്പനസഭാവതോ സോപ്പസ്സ ച മിദ്ധഹേതുകത്താ അത്ഥി മിദ്ധരൂപന്തി വാദം സന്ധായ ഉത്തരമാഹ ‘‘ന ച രൂപകായഗേലഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ. തത്ഥ മിദ്ധമേവ സോപ്പഹേതൂതി നായം അവധാരണാ ഇച്ഛിതാ, സോപ്പഹേതു ഏവ മിദ്ധന്തി പന ഇച്ഛിതാതി മിദ്ധതോ അഞ്ഞോപി സോപ്പഹേതു അത്ഥി, കോ പന സോ? രൂപകായഗേലഞ്ഞം. ന ച രൂപ…പേ… വചനതോതി യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

വചീഘോസാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഹുംകാരാദിസദ്ദോ സങ്ഗയ്ഹതി. അങ്ഗുലിഫോടാദിസദ്ദോ ഉതുസമുട്ഠാനോയേവ, ചിത്തപച്ചയോ പന ഹോതി. രൂപഭാവമത്താനീതി ജരാമരണസഭാവാനം രൂപാനം തംധമ്മമത്താനി, തതോ ഏവ ന ജാതിആദിധമ്മവന്താനീതി ആഹ ‘‘ന സയം സഭാവവന്താനീ’’തി. യഥാ ജരാ അനിച്ചതാ ച രൂപഭാവമത്തം, ഏവം ജാതിപീതി ജാതിയാ രൂപഭാവമത്തതായ ഉപസംഹരണത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ.

തേസം രൂപധമ്മാനം. സങ്ഖാതാദി-സദ്ദോ വിയ അഭിനിബ്ബത്തിത-സദ്ദോപി വത്തമാനകാലികോപി ഹോതീതി ‘‘അഭിനിബ്ബത്തിയമാനധമ്മക്ഖണസ്മി’’ന്തി വുത്തം. ഏവമപീതി യദിപി ജിരണഭിജ്ജനഭാവാ ജിരണാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം ജനകപച്ചയകിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ അഭാവതോ തപ്പച്ചയഭാവവോഹാരം അഭിനിബ്ബത്തിവോഹാരഞ്ച ന ലഭന്തി, ഏവമപി തേസം ഉപാദിന്നതാ വത്തബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ജരാമരണം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി വചനതോ തസ്സ പരിയായതം വിവരതി ‘‘തേസം ഉപ്പാദേ സതീ’’തിആദിനാ.

യദി ഏവന്തി യദി നിസ്സയപടിബദ്ധവുത്തികാ ജാതിആദയോ, ഏവം സതി. ‘‘മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി വചനതോ ഭൂതനിസ്സിതേസു കേവലോ ഉപാദായവോഹാരോതി ഉപാദായേ നിസ്സിതാപി അപരേന ഉപാദായ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വത്തബ്ബാതി അധിപ്പായേന ‘‘ഉപാദായുപാദായഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി ആഹ. കാരണകാരണേപി കാരണേ വിയ വോഹാരോ ഹോതി ‘‘ചോരേഹി ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി യഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭൂത…പേ… ത്തനതോ’’തി ആഹ. ഇദാനി പരമ്പരാ വിനാ നിപ്പരിയായതോ ഉപ്പാദാദീനം ഭൂതപടിബദ്ധഭാവം സഹ നിദസ്സനേന ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തിആദിമവോച. വികാരപരിച്ഛേദാപി ഉപാദായരൂപവികാരാദിഭാവേ ഭൂതപടിബദ്ധഭാവാവിനിവത്തിതോ ഏകസ്മിം കലാപേ ഏകേകാവ വികാരാദയോതി ജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ കലാപാനുപാലകം കലാപവികാരാദിഭാവതോ ച ‘‘ഉപാദായരൂപാനി’’ഇച്ചേവ വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ഏവം വികാ…പേ… യോജേതബ്ബാനീ’’തി.

അസങ്ഖതഭാവനിവാരണത്ഥം പരിനിപ്ഫന്നതാ വുത്താതി ഇദം അപരിനിപ്ഫന്നസഭാവവതോ അനുപലബ്ഭമാനതായ സസവിസാണം വിയ കേനചി ന സങ്ഖതന്തി അസങ്ഖതം നാമ സിയാതി ഇമിസ്സാ ആസങ്കായ നിവത്തനവസേന വുത്തം. അഥ വാ രൂപവികാരാദിഭാവതോ രൂപഭാവോ വിയ രൂപേ സതി സന്തി, അസതി ന സന്തീതി സിദ്ധായ പടിച്ചസമുപ്പന്നതായ സാധിതാ പരിനിപ്ഫന്നതാ തേസം സങ്ഖതഭാവം സാധേന്തീ അസങ്ഖതഭാവം നിവാരണത്ഥം ജായതീതി വുത്തം ‘‘അസങ്ഖതഭാവനിവാരണത്ഥം പരിനിപ്ഫന്നതാ വുത്താ’’തി.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.