൩. നിക്ഖേപകണ്ഡം

തികനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൯൮൫. യഥാവുത്തഫസ്സപഞ്ചമകാദിരാസികിച്ചരഹിതത്താ കേചി ധമ്മേ വിസും ഠപേത്വാ സോവചസ്സതാദിഅവുത്തവിസേസസങ്ഗണ്ഹനത്ഥഞ്ച, വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ ഛന്ദാദയോ ‘‘യേവാപനാ’’തി വുത്താതി യേവാപനകാനം പദുദ്ധാരേന നിദ്ദേസാനരഹതായ കാരണം വുത്തന്തി ഹദയവത്ഥുസ്സ തഥാ നിദ്ദേസാനരഹതായ കാരണം വദന്തോ ‘‘സുഖുമുപാ…പേ… ഹിതസ്സാ’’തി ആഹ. സുഖുമഭാവേപി ഇന്ദ്രിയാദിസഭാവാനി ഉപാദായരൂപാനി ആധിപച്ചാദിവസേന പാകടാനി ഹോന്തി, ന അതംസഭാവം സുഖുമുപാദായരൂപന്തി ഹദയവത്ഥുസ്സ പദുദ്ധാരേന കുസലത്തികപദഭാജനേ നിദ്ദേസാനരഹതാ വുത്താ. സുഖുമഭാവതോയേവ ഹി തം മഹാപകരണേപി ‘‘യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮) നിസ്സിതധമ്മമുഖേന ദസ്സിതന്തി. വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ ഹദയവത്ഥു പദുദ്ധാരേന ന ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യേന പന അധിപ്പായേന രൂപകണ്ഡേ ഹദയവത്ഥു ദുവിധേന രൂപസങ്ഗഹാദീസു ന വുത്തം, സോ രൂപകണ്ഡവണ്ണനായ വിഭാവിതോ ഏവാതി. നിക്ഖിപിത്വാതി പദസ്സ പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോതി അധിപ്പായേന ‘‘വിത്ഥാരദേസനം അന്തോഗധം കത്വാ’’തി വുത്തം. മൂലാദിവസേന ഹി ദേസിതാ കുസലാദിധമ്മാ തംതംചിത്തുപ്പാദാദിവസേനപി ദേസിതാ ഏവ നാമ ഹോന്തി തംസഭാവാനതിവത്തനതോതി.

മൂലവസേനാതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനവസേന. ഏതാനി ഹേതുപദാദീനി ഹിനോതി ഫലം ഏതസ്മാ പവത്തതീതി ഹേതു, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതീതി പച്ചയോ, ജനേതീതി ജനകോ, നിബ്ബത്തേതീതി നിബ്ബത്തകോതി സേസാനം വചനത്ഥോ. ‘‘മൂലട്ഠസ്സ…പേ… വുത്ത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ‘‘പീളനട്ഠോ’’തിആദീസു വിയ മൂലഭാവോ മൂലട്ഠോ, തീണി കുസലമൂലാനീതി അയഞ്ച മൂലതോ നിക്ഖേപോതി? ന, മൂലസ്സ അത്ഥോ മൂലട്ഠോ, സോ ഏവ മൂലട്ഠോതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനട്ഠേന മൂലസഭാവാനം അലോഭാദിധമ്മാനം കുസലധമ്മേസു കിച്ചവിസേസസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അത്ഥോതി ധമ്മകിച്ച’’ന്തി. അഥ വാ അത്ഥവസേനാതി ‘‘തീണി കുസലമൂലാനീ’’തി വുത്താനം തേസം മൂലാനം സഭാവസങ്ഖാതഅത്ഥവസേന, ന ഗാഥായ വുത്തഅത്ഥവസേന. യസ്മാ പന സോ മൂലട്ഠോയേവ ച ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അലോഭാദീന’’ന്തിആദി. അലോഭാദയോ വിയ വേദനാക്ഖന്ധാദയോപി അധികതത്താ തം-സദ്ദേന പടിനിദ്ദിസിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘തേ കുസലമൂലാ തംസമ്പയുത്താ’’തി. തേഹി അലോഭാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന വാ വേദനാക്ഖന്ധാദയോപി സങ്ഗഹിതാതി ദസ്സേതും ‘‘തേ കുസലമൂലാ തംസമ്പയുത്താ’’തി വുത്തം.

‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ഫസ്സാദിഭേദതോ ചത്താരോ ഖന്ധേ ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി (ധ. സ. ൧) വുത്തതാ ഖന്ധാ ച കുസലന്തി വുത്തം ‘‘ഖന്ധേഹി സഭാവതോ കുസലേ പരിയാദിയതീ’’തി. വേദനാക്ഖന്ധോ വാതി കുസലം…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ വാതി. അഞ്ഞസ്സ അത്തനോ ഫലസ്സ. മൂലേഹി കുസലാനം അനവജ്ജതായ ഹേതും ദസ്സേതീതി ഇദം ന മൂലാനം കുസലസ്സ അനവജ്ജഭാവസാധകത്താ വുത്തം, അഥ ഖോ തസ്സ അനവജ്ജതായ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധകത്താ. യദി ഹി മൂലേഹി കതോ കുസലാനം അനവജ്ജഭാവോ ഭവേയ്യ, തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സപി സോ ഭവേയ്യ, മൂലാനം വാ തേസം പച്ചയഭാവോ ന സിയാ, ഹോതി ച സോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഹേതൂ ഹേതു…പേ… പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧.). കിഞ്ച ഭിയ്യോ കുസലാനം വിയ അകുസലാബ്യാകതാനമ്പി തബ്ഭാവോ മൂലപടിബദ്ധോ ഭവേയ്യ, തഥാ സതി അഹേതുകാനം അകുസലാബ്യാകതാനം തബ്ഭാവോ ന സിയാ, തസ്മാ കുസലാദീനം യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ന മൂലപടിബദ്ധോ, മൂലാനി പന കുസലാദീനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനാനീതി വേദിതബ്ബം. സഹേതുകാ ഹി ധമ്മാ വിരുള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഥിരാ ഹോന്തി, ന തഥാ അഹേതുകാതി. തംസമ്പയോഗകതം അനവജ്ജസഭാവന്തി ഇദമ്പി ന അനവജ്ജസഭാവസ്സ തംസമ്പയോഗേന നിപ്ഫാദിതത്താ വുത്തം, അനവജ്ജസഭാവം പന വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും വുത്തം. അലോഭാദിസമ്പയോഗതോ ഹി കുസലാദീനം ഖന്ധാനം അനവജ്ജഭാവോ സുപ്പതിട്ഠിതോ ജായതി, ന അഹേതുകാബ്യാകതാനം വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതോതി. യദി ഏവം ന തേസം ഖന്ധാനം കുസലാദിഭാവോ ദസ്സിതോ സിയാ? ന, അധികാരതോ കുസലഭാവസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ. കമ്മ-സദ്ദോ വിയ വിപാകധമ്മതാവാചിനോ ന മൂലക്ഖന്ധസദ്ദാ, സോ ച ഇധ അവിസേസതോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘കമ്മേഹി സുഖവിപാകതം ദസ്സേതീ’’തി. ആദികല്യാണതം കുസലാനം ദസ്സേതീതി യോജനാ. അനവജ്ജഹേതുസഭാവസുഖവിപാകഭാവനിദാനാദിസമ്പത്തിയോ ദട്ഠബ്ബാ, യോനിസോമനസികാരഅവജ്ജപടിപക്ഖതാഇട്ഠവിപാകതാവസേനപി നിദാനാദിസമ്പത്തിയോ യോജേതബ്ബാ. യോനിസോമനസികാരതോ ഹി കുസലാ അലോഭാദിമൂലകാ, അലോഭാദിസമ്പയോഗതോ ച ലോഭാദിപടിപക്ഖസുഖവിപാകാവ ജാതാതി.

൯൮൬. ‘‘കസ്മാ വുത്ത’’ന്തി അനുയുഞ്ജിത്വാ ചോദകോ ‘‘നനൂ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. ഇതരോ യഥാവുത്തമോഹസ്സ ഇധ സമ്പയുത്ത-സദ്ദേന അവുച്ചമാനതം ‘‘സച്ചമേത’’ന്തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘തേനാ’’തിആദിനാ പരിഹാരമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘തംസമ്പയുത്താ’’തിപദേന കിഞ്ചാപി യഥാവുത്തമോഹോ പധാനഭാവേന ന ഗഹിതോ, നാനന്തരിയകതായ പന ഗുണഭാവേന ഗഹിതോതി. അഞ്ഞത്ഥ അഭാവാതി യഥാവുത്തസമ്പയുത്തതോ അഞ്ഞത്ഥ അഭാവാ. ന ഹി വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതോ മോഹോ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചാദിധമ്മേഹി വിനാ ഹോതീതി.

൯൮൭. ഉപ്പാദാദിസങ്ഖതലക്ഖണവിനിവത്തനത്ഥം ‘‘അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തതാ’’തി വുത്തം. ഉപ്പാദാദയോ പന തദവത്ഥധമ്മവികാരഭാവതോ തംതംധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹിതായേവ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ജരാമരണം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൭൧), ‘‘രൂപസ്സ ഉപചയോ’’തി ച ആദി. കേസകുമ്ഭാദി സബ്ബം നാമം നാമപഞ്ഞത്തി, രൂപവേദനാദിഉപാദാനാ ബ്രഹ്മവിഹാരാദിഗോചരാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി സത്തപഞ്ഞത്തി, തംതംഭൂതനിമിത്തം ഭാവനാവിസേസഞ്ച ഉപാദായ ഗഹേതബ്ബോ ഝാനഗോചരവിസേസോ കസിണപഞ്ഞത്തി. പരമത്ഥേ അമുഞ്ചിത്വാ വോഹരിയമാനാതി ഇമിനാ വിഹാരമഞ്ചാദിപഞ്ഞത്തീനം സത്തപഞ്ഞത്തിസദിസതം ദസ്സേതി, യതോ താ സത്തപഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹന്തി. ഹുത്വാ അഭാവപടിപീളനഅവസവത്തനാകാരഭാവതോ സങ്ഖതധമ്മാനം ആകാരഭാവതോ സങ്ഖതധമ്മാനം ആകാരവിസേസഭൂതാനി ലക്ഖണാനി വിഞ്ഞത്തിആദയോ വിയ വത്തബ്ബാനി സിയും, താനി പന നിസ്സയാനപേക്ഖം ന ലബ്ഭന്തീതി പഞ്ഞത്തിസഭാവാനേവ തജ്ജാപഞ്ഞത്തിഭാവതോതി ന വുത്താനി, സത്തഘടാദിതോ വിസേസദസ്സനത്ഥം പന അട്ഠകഥായം വിസും വുത്താനീതി. ന ഹി കോ…പേ… വത്തും യുത്തം കുസലത്തികസ്സ നിപ്പദേസത്താ.

൯൮൮. ഭവതി ഏത്ഥാതി ഭൂമി, നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ സുഖസ്സ ഭൂമി സുഖഭൂമി. സുഖവേദനാസഹിതം ചിത്തം. തസ്സ ഭൂമിഭേദേന നിദ്ധാരണത്ഥം തംനിസ്സയഭൂതാ സമ്പയുത്തധമ്മാ ‘‘കാമാവചരേ’’തി വുത്താ. തസ്സ വാ ഏകദേസഭൂതസ്സ സമുദായഭാവതോ ആധാരണഭാവേന അപേക്ഖിത്വാ തംസമാനഭൂമി ‘‘കാമാവചരേ’’തി വുത്താ. തത്ഥ ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തി ദ്വേപി ഭുമ്മവചനാനി ഭിന്നാധികരണഭാവേന അട്ഠകഥായം വുത്താനീതി ഉഭയേസമ്പി സമാനാധികരണഭാവേന അത്ഥയോഗം ദസ്സേതും ‘‘സുഖഭൂമീതി കാമാവചരാദയോപി യുജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം. യഥേവ ഹി ചിത്തം, ഏവം സബ്ബേപി പരിത്തസുഖേന സമ്പയുത്താ ധമ്മാ തസ്സ നിസ്സയഭാവതോ ഭൂമി കാമാവചരാതി. അട്ഠകഥായമ്പി വാ അയമത്ഥോ വുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ചിത്ത’’ന്തി ഹി ചിത്തുപ്പാദോപി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി ഏത്ഥ ചിത്തമേവ അഗ്ഗഹേത്വാ പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മേഹി സദ്ധിംയേവ ചിത്തം ഗഹിത’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാതി സുഖഭൂമിയന്തി ചിത്തുപ്പാദസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ. വിഭാഗദസ്സനം വിസേസദസ്സനം. ഭാസിതബ്ബം ഭാസിതം, തദേവ അത്ഥോതി ഭാസിതത്ഥോ. അഭിധേയ്യത്ഥോ. തദത്ഥവിഞ്ഞാപനേനാതി തികദുകാനം കുച്ഛിതാനം സലനാദിഅത്ഥദീപകേന.

൯൯൪. കോ പന വാദോ ഖന്ധാരമ്മണസ്സാതി പുബ്ബാപരഭാവേന വത്തമാനേ അരഹതോ ഖന്ധേ ഏകത്തനയവസേന സന്താനതോ ‘‘അമ്ഹാകം മാതുലത്ഥേരോ’’തിആദിനാ ആലമ്ബിത്വാ പവത്തമാനം ഉപാദാനം തസ്സ ഉപാദാനക്ഖന്ധേയേവ ഗണ്ഹാതി. സതിപി തംസന്തതിപരിയാപന്നേ ലോകുത്തരക്ഖന്ധേ തത്ഥ പവത്തിതും അസമത്ഥഭാവതോ കാ പന കഥാ ഖന്ധേ ആരബ്ഭ പവത്തമാനേ. ഏതേന നത്ഥി മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ, നത്ഥി നിബ്ബാനന്തി ഏവമാദിവസേന പവത്താ മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ ന മഗ്ഗാദിവിസയാ തംതംപഞ്ഞത്തിവിസയാതി ദീപിതം ഹോതി.

൯൯൮. ഏവം സം…പേ… ലേസികാതി അനുപാദാനിയേഹി അസംകിലേസികാനം ഭേദാഭാവമാഹ.

൧൦൦൬. അവിജ്ജമാനോ ച സോ നിച്ചാദിവിപരിയാസാകാരോ ചാതി അവി…പേ… സാകാരോതി പദച്ഛേദോ. ദിട്ഠിയാ നിച്ചാദിഅവിജ്ജമാനാകാരേന ഗയ്ഹമാനത്തേപി ന തദാകാരോ വിയ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോ, അഥ ഖോ വിജ്ജമാനോ കായോ സക്കായോതി അവിജ്ജമാനനിച്ചാദിവിപരിയാസാകാരതോ വിസേസനന്തി ലോകുത്തരാ ന ഇദം വിസേസനം അരഹന്തി ‘‘സന്തോ വിജ്ജമാനോ കായോ സക്കായോ’’തി. വത്ഥു അവിസേസിതം ഹോതീതി ഇദം ‘‘സതീ കായേ’’തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ സമൂഹത്ഥതായ അനാമസിതവിസേസം ഖന്ധപഞ്ചകം വദതീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. പസാദകായോ വിയ കുച്ഛിതാനം രാഗാദീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ കായോതി വുച്ചതീതി ഏവം പന അത്ഥേ സതി ദിട്ഠിയാ വത്ഥു വിസേസിതമേവ ഹോതീതി ലോകുത്തരാപി അപനീതാ. ന ഹി ലോകുത്തരാ ഖന്ധാ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ ‘‘കായോ’’തി വുച്ചന്തീതി. സുദ്ധിയാ അഹേതുഭൂതേനാതി ഗോസീലാദിനാ, ലോകിയസീലേന വാ ലോകുത്തരസീലസ്സ അപദട്ഠാനേന. ‘‘അവീതിക്കമനീയതാസതതംചരിതബ്ബതാഹി വാ സീലം, തപോചരണഭാവേന സമാദിന്നതായ വതം. അത്തനോ ഗവാദിഭാവാധിട്ഠാനം സീലം, ഗച്ഛന്തോയേവ ഭക്ഖനാദിഗവാദികിരിയാകരണം വതം. അകത്തബ്ബാഭിമതതോ നിവത്തനം വാ സീലം, തംസമാദാനവതോ വേസഭോജനകിച്ചചരണാദിവിസേസപടിപത്തി വത’’ന്തി ച സീലബ്ബതാനം വിസേസം വദന്തി.

൧൦൦൭. ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദോതി ന ജനനമത്തം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ അനിരോധോപീതി ‘‘അവിഘാതം ജനസദ്ദോ വദതീ’’തി ആഹ. തത്ഥായം ജന-സദ്ദേ നയോ, ജനിതാതി ജനാ, അവിഹതാതി അത്ഥോ. പുഥൂ ജനാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാതി പുഥുസത്ഥുമാനിനോ സത്താ. അഭിസങ്ഖരണാദിഅത്ഥോ വാ ജന-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം. ഖന്ധായതനാദീനം സവനാധീനത്താ പഞ്ഞാചക്ഖുപടിലാഭസ്സ തേസം സവനാഭാവദീപകം ‘‘അസ്സുതവാ’’തി ഇദം പദം അന്ധതം വദതി.

കതം ജാനന്തീതി അത്തനാ പരേഹി ച കതം കുസലാകുസലം തേഹി നിപ്ഫാദിതം സുഖദുക്ഖം യാഥാവതോ ജാനന്തി. പരേസം അത്തനാ, അത്തനോ ച പരേഹി കതം ഉപകാരം യഥാവുത്താകാരേന പാകടം കരോന്തി. ബ്യാധിആദീഹി ദുക്ഖിതസ്സ ഉപട്ഠാനാദികാതബ്ബം, സംസാരദുക്ഖദുക്ഖിതസ്സേവ വാ യഥാവുത്താകാരേന കാതബ്ബം കരോന്തി. അരിയകരധമ്മാ അരിയസച്ചാനീതി പുരിമസച്ചദ്വയവസേന വുത്തം ‘‘വിപസ്സിയമാനാ അനിച്ചാദയോ’’തി. പരിഞ്ഞാദിവിസേസേന വാ പസ്സിയമാനാതി അത്ഥേ സതി അനിച്ചാദയോതി ആദി-സദ്ദേന നിച്ചമ്പി നിബ്ബാനം ഗഹിതന്തി ചതുസച്ചവസേനപി യോജേതബ്ബം, അനിച്ചത്താദയോ വാ ‘‘അനിച്ചാദയോ’’തി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

അവസേസകിലേസാ കിലേസസോതം. ഞാണന്തി യാഥാവതോ ജാനനം. യഥാഭൂതാവബോധേന ഹി തസ്സ താനി അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതതായ സന്താനേ അപ്പവേസാരഹാനി ‘‘സംവുതാനി പിഹിതാനീ’’തി ച വുച്ചന്തി. തഥാതി സബ്ബസങ്ഖാരാനം വിപ്പകാരസ്സ ഖമനാകാരേന. അവിപരീതധമ്മാ ഏതായ നിജ്ഝായം ഖമന്തീതി പഞ്ഞാ ഖന്തീതി. അദുട്ഠസ്സേവ തിതിക്ഖാഭാവതോ തഥാപവത്താ ഖന്ധാതി അദോസപ്പധാനാ ഖന്ധാ വുത്താതി ‘‘അദോസോ ഏവ വാ’’തി തതിയോ വികപ്പോ വുത്തോ. സതിപടിപക്ഖത്താ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം ‘‘മുട്ഠസ്സച്ച’’ന്തി വുത്താ. അക്ഖന്തി ദോസോ. സസ്സതാദിഅന്തവിനിമുത്താ ധമ്മട്ഠിതീതി സസ്സതുച്ഛേദാദിഗാഹോ തപ്പടിലോമഭാവോ വുത്തോ. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദോ നിബ്ബാനേ പടിലോമഭാവോ. ചരിമാനുലോമഞാണവജ്ഝതണ്ഹാദികോ കിലേസോതി വുത്തോ, പടിപദാഞാണദസ്സനഞാണദസ്സനാനി വിയ ഗോത്രഭുഞാണം കിലേസാനം അപ്പവത്തികരണഭാവേന വത്തതി, കിലേസവിസയാതിലങ്ഘനഭാവേന പന പവത്തതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സങ്ഖാര…പേ… പഹാന’’ന്തി.

ദിട്ഠിയാദീനം സമുദയസഭാഗതാ കമ്മസ്സ വികുപ്പാദനേ സഹകാരീകാരണഭാവോ, ദസ്സനാദിബ്യാപാരം വാ അത്താനഞ്ച ദസ്സനാദികിച്ചം ചക്ഖാദീനന്തി ഏവഞ്ഹി യഥാതക്കിതം അത്താനം രൂപന്തി ഗണ്ഹാതി. യഥാദിട്ഠന്തി തക്കദസ്സനേന യഥോപലദ്ധന്തി അധിപ്പായോ. ന ഹി ദിട്ഠിഗതികോ രൂപായതനമേവ അത്താതി ഗണ്ഹാതീതി. ഇമിസ്സാപവത്തിയാതി സാമഞ്ഞേന രൂപം അത്താതി സബ്ബസങ്ഗാഹകഭൂതായ പവത്തിയാ. രൂപേ…പേ… മാനന്തി ചക്ഖാദീസു തംസഭാവോ അത്താതി പവത്തമാനം അത്തഗ്ഗഹണം. അനഞ്ഞത്താദിഗ്ഗഹണന്തി അനഞ്ഞത്തം അത്തനിയഅത്തനിസ്സിതഅത്താധാരതാഗഹണം. വണ്ണാദീനന്തി വണ്ണരുക്ഖപുപ്ഫമണീനം. നനു ച രുക്ഖപുപ്ഫമണിയോ പരമത്ഥതോ ന വിജ്ജന്തി? സച്ചം ന വിജ്ജന്തി, തദുപാദാനം പന വിജ്ജതീതി തം സമുദിതാദിപ്പകാരം ഇധ രുക്ഖാദിപരിയായേന വുത്തന്തി രുക്ഖാദിനിദസ്സനേപി ന ദോസോ ഛായാരുക്ഖാദീനം വിയ രൂപസ്സ അത്തനോ ച സംസാമിഭാവാദിമത്തസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

൧൦൦൮. ജാതിആദിസഭാവന്തി ജാതിഭവാദീനം നിബ്ബത്തിനിബ്ബത്തനാദിസഭാവം, ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ പച്ചയഭാവോ.

൧൦൦൯. സാമഞ്ഞേന ‘‘തദേകട്ഠാ കിലേസാ’’തി (ധ. സ. ൧൦൧൦), പരതോ ‘‘അവസേസോ ലോഭോ’’തിആദിവചനതോ (ധ. സ. ൧൦൧൧) പാരിസേസതോ സാമത്ഥിയതോ വാ ലബ്ഭമാനതായ സതിപി ആഗതത്തേ സരൂപേന പഭേദേന വാ ദിട്ഠിആദയോ വിയ അനാഗതത്താ ലോഭാദയോ ‘‘അനാഗതാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഇധ …പേ… സ്സേതു’’ന്തി. അത്ഥതോ വിഞ്ഞായതി ലോഭാദീഹി സഹജാതാ ഹുത്വാ ദിട്ഠിയാ ഏവ പാളിയം വുത്തകിലേസഭാവതോ. ഇതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതി സംയോജനകിലേസാനമ്പി പടിനിദ്ദേസാരഹത്താ സമ്പയുത്തസമുട്ഠാനഭാവതോ ച. സംയോജനരഹിതേഹീതി സംയോജനഭാവരഹിതേഹി ഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ഥിനഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി വാ.

൧൦൧൩. ഏകദേ…പേ… വദതി അവയവേനപി സമുദായോ വുച്ചതീതി. ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി വാ ഹേതുകാ. അനിയതോതി ന അവധാരിതോ. പുരിമപദാവധാരണവസേന ഗഹേതബ്ബത്ഥത്താ വിവരണീയത്ഥവാ. അത്ഥതോ നിക്ഖിപിതുന്തി ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൬൦) വിയ പുരിമനയേന ദസ്സിതധമ്മേയേവ ഹേതുപഹാതബ്ബഹേതുകഭേദതോ അത്ഥദസ്സനവസേന നിദ്ദിസിതുന്തി അത്ഥോ.

൧൦൨൯. അഭിഞ്ഞായുത്തവജ്ജാനം മഹഗ്ഗതാനം പരിത്താരമ്മണത്താഭാവാ ‘‘മഹഗ്ഗതാ വാ ഇദ്ധിവിധാദയോ’’തി വുത്തം. അതീതംസഞാണസ്സ കാമാവചരത്താ ‘‘ചേതോ…പേ… ഞാണസമ്പയുത്താ’’തി ആഹ.

൧൦൩൫. അനന്തരേ നിയുത്താനീതി ചുതിഅനന്തരം ഫലം അനന്തരം, തസ്മിം നിയുത്താനി തം ഏകന്തേന നിപ്ഫാദനതോ അനതിക്കമനകാനീതി അത്ഥോ. വുത്തപ്പകാരസ്സ അനന്തരസ്സ കരണം അനന്തരം, തം സീലാനീതി യോജേതബ്ബം. അനേകേസു ആനന്തരിയേസു കതേസു കിഞ്ചാപി ബലവതോയേവ പടിസന്ധിദാനം, ന ഇതരേസം, അത്തനാ പന കാതബ്ബകിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ തസ്സ വിപാകസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പവത്തനതോ ന ഇതരാനി തേന നിവാരിതഫലാനി നാമ ഹോന്തി, കോ പന വാദോ പടിപക്ഖേസു കുസലേസൂതി വുത്തം ‘‘പടിപക്ഖേന അനിവാരണീയഫലത്താ’’തി. ‘‘അനേകസ്മിമ്പി…പേ… നത്ഥീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു അനേകേസു ആനന്തരിയേസു കതേസു ബലവംയേവ പടിസന്ധിദായകന്തി തേന ഇതരേസം വിപാകോ പടിബാഹിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന ച തേസ’’ന്തിആദി. തഞ്ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അപ്പടിബാഹകത്തം മാതികാവണ്ണനായം വിത്ഥാരേന വിചാരിതമേവ.

അത്ഥതോ ആപന്നം അഗ്ഗഹേത്വാ യഥാരുതവസേനേവ പാളിയാ അത്ഥം ഗഹേത്വാ തേസം വാദാനം തപ്പരഭാവേന പവത്തിം സന്ധായ അഹേതുകവാദാദീനം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘പുരിമവാദോ’’തിആദി വുത്തം. അനിയ്യാനികനിയ്യാനികഭേദം പന സമ്ഭാരകമ്മം ബന്ധമോക്ഖഹേതൂതി ബന്ധമോക്ഖഹേതും പടിസേധേന്തോപി കമ്മം പടിസേധേതി. സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം പന വിപാകസ്സ കമ്മകിലേസസമാധിപഞ്ഞാനം ഹേതുഭാവതോ വിപാകോപി ബന്ധമോക്ഖഹേതൂതി ‘‘നത്ഥി ഹേതൂതി വദന്തോ ഉഭയം പടിബാഹതീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨) വുത്തം. തത്ഥ കമ്മം പടിസേധേന്തേനപി വിപാകോ പടിസേധിതോ ഹോതി, വിപാകം പടിസേധേന്തേനപി കമ്മന്തി തയോപി ഏതേ വാദാ അത്ഥതോ ഉഭയപടിസേധകാതി വേദിതബ്ബാ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിന്തി അഹേതുകവാദാദിപടിസംയുത്തേ അസദ്ധമ്മേ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയപസുതസ്സ ‘‘നത്ഥി ഹേതൂ’’തിആദിനാ രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ തസ്മിം ആരമ്മണേ മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ജവനാനി ജവന്തി. പഠമജവനേ സതേകിച്ഛോ ഹോതി, തഥാ ദുതിയാദീസു. സത്തമേ അതേകിച്ഛഭാവം പത്തോ നാമ ഹോതി. യാ ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നിയതമിച്ഛാദിട്ഠി’’ന്തി. തതോ പുരിമഭാവാ അനിയതാ.

൧൦൩൯. സഹജാത അഞ്ഞമഞ്ഞ നിസ്സയ അത്ഥി അവിഗതാദിവിസിട്ഠഭാവേപി മഗ്ഗപച്ചയസ്സ സമ്പയോഗവിസിട്ഠതാദീപനേനേവ സഹജാതാദിവിസിട്ഠതാപി വിഞ്ഞായതീതി പാളിയം ‘‘സമ്പയുത്തോ’’തി വുത്തന്തി ‘‘സമ്പയോഗവിസിട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. മഗ്ഗ…പേ… ദസ്സേതും, ന പന മഗ്ഗങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം മഗ്ഗപച്ചയഭാവാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഏവം സതീതി യദി മഗ്ഗങ്ഗാനം മഗ്ഗപച്ചയലാഭിതായ പകാസനോ പഠമനയോ, ഏവം സന്തേ. മഗ്ഗങ്ഗാനിപി വേദനാദയോ വിയ മഗ്ഗഹേതുകഭാവേന വത്തബ്ബത്താ അമഗ്ഗസഭാവാനം അലോഭാദീനം തദഞ്ഞേസം തദുഭയസഭാവാനം ധമ്മാനം പച്ചയഭാവദീപനേ തതിയനയേ വിയ ന ഠപേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാതി ന വത്തബ്ബം സിയാ’’തി. പുബ്ബേതി പുരിമനയേ.

ദുതിയനയേപീതി പി-സദ്ദേന പഠമനയം സമ്പിണ്ഡേതി. തേന സമ്മാദിട്ഠിയാ പുരിമസ്മിം നയദ്വയേ ഠപിതത്താ തസ്സ സഹേതുകഭാവദസ്സനോ തതിയനയോ ആരദ്ധോതി ദസ്സേതി. തതിയനയേ സമ്മാദിട്ഠിയാ സഹേതുകഭാവദസ്സനം അനിച്ഛന്തോ ചോദകോ ‘‘കഥം ദസ്സിതോ’’തി ചോദേത്വാ ‘‘നനൂ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. ഇതരോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുഭാവേന വുത്താനമ്പി ലോഭാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജേകട്ഠസമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നതോ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകസങ്ഗഹോ വിയ മഗ്ഗഹേതുഭാവേന വുത്തായപി സമ്മാദിട്ഠിയാ മഗ്ഗഹേതുകഭാവോപി യുജ്ജതി മഗ്ഗഹേതുസമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നഭാവതോതി ദസ്സേതി.

തതോ അഞ്ഞസ്സേവാതി തതോ സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതഹേതുതോ അഞ്ഞസ്സ അലോഭാദോസസ്സേവ. അഞ്ഞേനാതി ‘‘മഗ്ഗോ ഹേതൂ’’തി ഇതോ അഞ്ഞേന. അലോഭാദോസാനംയേവ അധിപ്പേതത്താ തേസംയേവ ആവേണികേന മഗ്ഗഹേതൂതി ഇമിനാ പരിയായേന. സാധാരണേന പരിയായേനാതി തിണ്ണമ്പി ഹേതൂനം അധിപ്പേതത്താ മഗ്ഗാമഗ്ഗസഭാവാനം സാധാരണേന മഗ്ഗഹേതുമഗ്ഗഹേതൂതി ഇമിനാ പരിയായേന. തേസന്തി ഹേതൂനം. അഞ്ഞേസന്തി ഹേതുസമ്പയുത്താനം. അത്ഥവിസേസവസേനാതി ‘‘മഗ്ഗഹേതുകാ’’തി പാളിയാ അത്ഥവിസേസവസേന. അമോഹേന അലോഭാദോസാമോഹേഹി ച സേസധമ്മാനം സഹേതുകഭാവദസ്സനവസേന പവത്താ ദുതിയതതിയനയാ ‘‘സരൂപതോ ഹേതുഹേതുമന്തദസ്സന’’ന്തി വുത്താ. തഥാഅദസ്സനതോതി സരൂപേന അദസ്സനതോ. അത്ഥേന…പേ… ഗമനതോതി ‘‘മഗ്ഗങ്ഗാനി ഠപേത്വാ തംസമ്പയുത്തോ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯) വചനതോ മഗ്ഗസഭാവാനം ധമ്മാനം മഗ്ഗപച്ചയതാസങ്ഖാതോ സമ്പയുത്താനം ഹേതുഭാവോ സരൂപതോ ദസ്സിതോ. മഗ്ഗഹേതുഭൂതായ പന സമ്മാദിട്ഠിയാ സമ്പയുത്താനം ഹേതുഹേതുഭാവോ അത്ഥതോ ഞാപിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൦൪൦. അസഭാവധമ്മോ ഗരുകാതബ്ബോ ന ഹോതീതി ‘‘സഭാവധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനേവ പട്ഠാനവണ്ണനായം (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൩) ‘‘ആരമ്മണാധിപതി ജാതിഭേദതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനവസേന ഛബ്ബിധോ’’തി വക്ഖതി. മഗ്ഗാദീനി ഠപേത്വാതി മഗ്ഗാദീനി പഹായ. അഞ്ഞേസന്തി മഗ്ഗാദിതോ അഞ്ഞേസം. അധി…പേ… വസ്സാതി ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയഭാവസ്സ. പഞ്ഞുത്തരത്താ കുസലാനം ലോകുത്തരകഥായ ച പഞ്ഞാധുരത്താ വീമംസാധിപതിസ്സ സേസാധിപതീനം പധാനതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൦൪൧. പദേസസത്തവിസയത്താ പഠമവികപ്പസ്സ സകലസത്തവസേന ദസ്സേതും ‘‘കപ്പസഹസ്സാതിക്കമേപി വാ’’തിആദി വുത്തം. ലദ്ധോകാസം യം ഭവിസ്സതീതി ലദ്ധോകാസം യം കമ്മം പാപുണിസ്സതി. കപ്പസഹസ്സാതിക്കമേ അവസ്സം ഉപ്പജ്ജനവിപാകത്താ തദപി…പേ… വുച്ചതീതി. അലദ്ധത്തലാഭതായ ഉപ്പാദാദിക്ഖണം അപ്പത്തസ്സ വിപാകസ്സ അനുപ്പന്നഭാവോ നത്ഥിഭാവോ പാകടഭാവാഭാവതോതി വുത്തം ‘‘നത്ഥി നാമ ന ഹോതീതി അനുപ്പന്നോ നാമ ന ഹോതീ’’തി. തത്ഥാതി അരൂപഭവങ്ഗേ.

അവിപക്കവിപാകം കമ്മം സഹകാരീകാരണസമവായാലാഭേന അകതോകാസം വിപാകാഭിമുഖഭാവാഭാവതോ വിപക്കവിപാകകമ്മസരിക്ഖകന്തി വുത്തം ‘‘അലദ്ധോ…പേ… ദേയ്യാ’’തി. കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അസതി ഉപ്പന്നമ്പി കമ്മം അനുപ്പന്നസമാനന്തി ‘‘ഓകാസോ ന ഭവേയ്യാ’’തി ഏതസ്സ സമത്ഥതാ ന സിയാതി അത്ഥമാഹ. തേന അപചയഗാമികമ്മകിച്ചസ്സ ഓകാസാഭാവോ ദസ്സിതോ. പുബ്ബേ നിരത്ഥകത്താ ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസോ ന ഭവേയ്യാതി പയോജനാഭാവതോ കമ്മുപ്പത്തിയാ ഓകാസാഭാവോ വുത്തോ. ‘‘വിപാകതോ അഞ്ഞസ്സ പവത്തിഓകാസോ ന ഭവേയ്യാ’’തി ഇമിനാ അസമ്ഭവതോതി അയമേതേസം വിസേസോ. ധുവവിപാകസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന നിദസ്സനമത്തഭൂതേനാതി അധിപ്പായോ. അരിയമഗ്ഗആനന്തരിയകമ്മാനം വിയ മഹഗ്ഗതകമ്മാനം നിയതസഭാവതാഭാവാ അട്ഠസമാപത്തീനം ‘‘ബലവവിരഹേ’’തിആദിനാ സവിസേസനധുവവിപാകതാ വുത്താ. ഏത്ഥ ച ‘‘പഞ്ച ആനന്തരിയകമ്മാനീ’’തി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാപി ധുവവിപാകത്താ. യസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ യോ വിപാകോ നിയോഗതോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, സോ തസ്സ അനാഗതകാലേപി ഉപ്പാദിവോഹാരം ലഭതി. സോ ച ഉപ്പാദിവോഹാരോ ആയൂഹിതകമ്മവസേന വുച്ചമാനോ ഭാവിനാ ആയൂഹിതഭാവേന മഗ്ഗോ അനുപ്പന്നോതി ഏത്ഥ വുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘യം ആയൂഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തിആദി വുത്തം.

൧൦൫൦. ഉപാദാനേഹി ആദിന്നാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേതി ഉപാദാനാരമ്മണേഹി അഞ്ഞേ അനുപാദാനിയാതി അത്ഥോ. ആദികേന ഗഹണേനാതി ‘‘അഹം ഫലം സച്ഛാകാസി’’ന്തി ഏവം പച്ചവേക്ഖണഞാണസങ്ഖാതേന ഗഹണേന. ഇദാനി ഉപേതത്ഥദീപകസ്സ ഉപ-സദ്ദസ്സ വസേന ഉപാദിന്ന-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്തും ‘‘ഉപാദിന്നസദ്ദേന വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിബ്ബാനസ്സ അനജ്ഝത്തഭാവതോ ‘‘അമഗ്ഗഫലധമ്മായേവ വുത്താ’’തി ആഹ. ഇതരേഹീതി അജ്ഝത്തപദാദീഹി.

തികനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൧൦൬൨. മേത്തായ അയനം ഉപഗമനം മേത്തായനം, തഞ്ച അത്തനോ സന്താനേ മേത്തായ ലാഭോ ഉപ്പാദനം സത്താനം അനുപഗമോ അത്ഥതോ മജ്ജനമേവാതി ‘‘മേത്താ, മേദന’’ന്തി വത്വാ ‘‘സിനേഹന’’ന്തി ആഹ.

൧൦൬൫. തസ്മിം തസ്മിം വിസയേ ചിത്തം സംരഞ്ജതീതി ചിത്തസ്സ സംരഞ്ജനം. തണ്ഹാവിചരിതാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഏസനാദയോ സങ്ഗഹിതാ. തണ്ഹായ വിപുലതാ വിസയവസേന പവത്തിവസേന വാ വേദിതബ്ബാ. അനിച്ചാദിസഭാവസ്സ രൂപാദികസ്സ നിച്ചാദിതോ ഗഹണം അഭിനിവേസോ വിസേസതോ തണ്ഹാവസേന ഹോതി തണ്ഹാരഹിതായ ദിട്ഠിയാ അഭാവാതി ഉപചാരവസേന നിമിത്തസ്സ കത്തുഭാവമാഹ ‘‘നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതീ’’തി. പാകടേന സദ്ദേന ലബ്ഭമാനത്താ യഥാരുതവിഞ്ഞായമാനത്താ ച വിസത്തികാസദ്ദസ്സ വിസതസഭാവോ ‘‘പധാനോ അത്ഥോ’’തി വുത്തോ. ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ. തേന തം ബാധയിസ്സാമീ’’തിആദിവസേന (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩) മാരേന ഗഹിതതായ.

൧൦൬൬. അനത്ഥചരണാദിഅനഭിസന്ധാനകതായ അട്ഠാനഭൂതേസു ച വസ്സവാതാദിസങ്ഖാരേസു ഉപ്പന്നകോപോ വിയ സത്തേസു അത്ഥാചരണാദിനാ ആരോപനാധിപ്പായേസുയേവ തദജ്ഝാരോപനവസേന പവത്തോ യദിപി അനായതനുപ്പത്തിയാ അട്ഠാനാഘാതോയേവ ഹോതി, സത്തവിസയത്താ പന സതി ചിത്തസ്സ ഏകന്തബ്യാപത്തിയം കമ്മപഥഭേദോ ഹോതിയേവാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും, അട്ഠാനുപ്പത്തിയം പനസ്സ ന സിയാ കമ്മപഥഭേദോതി ആഹ ‘‘സത്തേസു ഉപ്പന്നോ അട്ഠാനകോപോ കരോതീ’’തി. പടിഘാദിപദാനം ഘട്ടനാപുരിമയാമവികാരുപ്പത്തിസമഞ്ഞാദീസുപി ദസ്സനതോ ‘‘പടിവിരോധാദിപദാനി തേസം വിസേസനത്ഥാനീ’’തി വുത്തം.

൧൦൯൧. ദ്വേ ധമ്മാ തയോ ധമ്മാതി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന പരിച്ഛേദവതോ ബഹുവചനസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേനാ’’തി വുത്തം. ഉദ്ദേസോ കതോതി ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. തേന ബഹുവചനേന ഉദ്ദേസകരണം ബഹുവചനേന പുച്ഛായ കാരണന്തി ദീപേതി. ഉദ്ദേസാനുവിധായിനീ ഹി പുച്ഛാതി. തഥാ ഹി സങ്ഖാപരിച്ഛിന്നേ ഉദ്ദേസേ ‘‘കതമേ വാ തയോ’’തി സങ്ഖാപരിച്ഛിന്നാവ പുച്ഛാ കരീയതീതി. ഉദ്ദേസേന ധമ്മാനം അത്ഥിതാമത്തവചനിച്ഛായം സഭാവഭൂമികാരണഫലാദിപരിച്ഛേദോ വിയ സങ്ഖാപരിച്ഛേദോപി ന കാതബ്ബോതി അധിപ്പായേന ‘‘അനിദ്ധാരിതപരിച്ഛേദേ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അപച്ചയാ ധമ്മാ’’തി പദതോ പന ഹേട്ഠാ അനേകഭേദഭിന്നാ ധമ്മാ അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേനേവ ഉദ്ദിട്ഠാ, ഉദ്ധഞ്ച തഥാ ഉദ്ദിസീയന്തീതി തം സോതപതിതതായ ഭേദാഭാവേപി പരമത്ഥതോ അപ്പച്ചയധമ്മസ്സ അസങ്ഖതധമ്മസ്സ ച സോപാദിസേസനിരുപാദിസേസരാഗക്ഖയാദിഅസങ്ഖതാദിവചനവചനീയഭാവേന ഉപചരിതഭേദേഗഹിതേ പദദ്വയേന അത്ഥി കാചി ഭേദമത്താതി അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന ഉദ്ദേസോ കതോതി യുത്തം സിയാ. ഉദ്ദേസാനുസാരീനി പുച്ഛാനിഗമനാനീതി താനിപി തഥാ പവത്താനി. നിദ്ദേസോ പന യഥാധിപ്പേതസഭാവാദിപരിച്ഛേദവിഭാവനവസേനേവ കാതബ്ബോതി അസങ്ഖതാ ധാതു ഇച്ചേവ കതോ പരമത്ഥതോ ഭേദാഭാവദീപനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. കഥേതുകാമതാവസേന പുച്ഛന്തോ യസ്സ കഥേതി, തേന കാതബ്ബപുച്ഛായ കരണതോ തഗ്ഗതം അജാനനം സംസയം വാ അനുവിധായയേവ പുച്ഛതീതി ‘‘സഭാവ…പേ… അജാനന്തസ്സ വസേന പുച്ഛാ കരീയതീ’’തി വുത്തം. നിദ്ദേസതോ പുബ്ബേതിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തം പുച്ഛാനുസന്ധിംയേവ വിഭാവേതി.

൧൧൦൧. ഭിന്ദിത്വാതി വിഭജിത്വാ. രൂപാവ…പേ… വിഞ്ഞേയ്യാതി കാമാവചരകുസലമഹാകിരിയവിഞ്ഞാണേന മഹഗ്ഗതധമ്മാനം സമ്മസനവസേന യഥായോഗം മഹഗ്ഗതപ്പമാണധമ്മാനം പച്ചവേക്ഖണാദിവസേന രൂപരാഗാരൂപരാഗസമ്പയുത്തേന അകുസലമനോവിഞ്ഞാണേന മഹഗ്ഗതധമ്മാനം അഭിനിവേസനഅസ്സാദനവസേന തംതംപഞ്ഞത്തിയഞ്ച തംതംവോഹാരവസേന പവത്തേന ആവജ്ജനേന ച യഥാവുത്തവിഞ്ഞാണാനം പുരേചാരികേന കാമാവചരധമ്മാ ന വിഞ്ഞേയ്യാ. ഇതരേനാതി പരിത്താരമ്മണേന. കാമാവചരാനമേവ ആരമ്മണാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. രൂപാരമ്മണാദീഹി വിഞ്ഞാണേഹി തത്ഥ രൂപാരമ്മണേന വിഞ്ഞാണേനപി സദ്ദാദീനം അവിഞ്ഞേയ്യതാ രൂപസ്സ ച വിഞ്ഞേയ്യതാ. ഏവം സേസേസുപി യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. ചക്ഖുദ്വാരികേന സദ്ദാദീനം അവിഞ്ഞേയ്യതാ രൂപസ്സ വിഞ്ഞേയ്യതാതിആദിനാ ദ്വാരഭേദവസേന യോജേതബ്ബം. ഇതരന്തി ഇട്ഠമജ്ഝത്തം അനിട്ഠമനിട്ഠമജ്ഝത്തഞ്ച. രൂപാവചരാദയോ കാമാവചരവിപാകാദീഹീതി രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരപഞ്ഞത്തിയോ കാമാവചരവിപാകേഹി ലോകുത്തരാ കാമാവചരതോ ഞാണവിപ്പയുത്തകുസലകിരിയേഹി അകുസലേഹി ച അവിഞ്ഞേയ്യാതി യോജേതബ്ബം. നിബ്ബാനസ്സ അവിജാനനസഭാവോ ഏവ അത്തസമ്ഭവോ.

൧൧൦൨. രൂപാരൂപാവചരകമ്മൂപപത്തിഭവേ ദിട്ഠിരഹിതോ ലോഭോ ഭവാസവോതി യഥാവുത്തവിസയോ ദിട്ഠിസഹിതോ സബ്ബകാമാവചരധമ്മവിസയോ ച ലോഭോ കാമാസവോ ഭവിതും യുത്തോതി വുത്തം ‘‘ഭവാസവം…പേ… സിയാ’’തി. കാമാസവഭവാസവവിനിമുത്തസ്സ ഹി ലോഭസ്സ അഭാവം സയമേവ വക്ഖതീതി. പാളിയന്തി അട്ഠകഥാകണ്ഡപാളിയം. തത്ഥ യഥാ ‘‘കാമാസവോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘ഭവാസവോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അവത്വാ ‘‘ചതൂസുദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ധ. സ. ൧൪൬൫) വുത്തത്താ ‘‘ഭവാസവോ…പേ… യുത്തേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി പാളിയം വുത്തോതി സാവധാരണം വുത്തം. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘ഭവാസവോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു അവിജ്ജാസവേന സദ്ധിം ഏകധാവ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൭൩). സോപി രാഗോതി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ. കാമഭവപത്ഥനാ വിയ കാമാസവോതി യുത്തം വത്തും. സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതരാഗകാമഭവപത്ഥനാനമ്പി ഹി ഭവാസവോതി വത്തബ്ബപരിയായോ അത്ഥീതി ‘‘സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവരാഗവസേന പത്ഥനാ ഭവാസവോ നാമാ’’തി വുത്തം, ന തേസം ഇധ അധിപ്പേതഭവാസവഭാവദസ്സനത്ഥന്തി അട്ഠകഥായം അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘രൂപാരൂപസങ്ഖാതേ കമ്മതോ ച ഉപപത്തിതോ ച ദുവിധേപി ഭവേ ആസവോ ഭവാസവോ’’തി വുത്തന്തി. തത്ഥ കാമഭവപത്ഥനായ താവ കാമാസവഭാവോ ഹോതു, രൂപാരൂപഭവേസു സസ്സതാഭിനിവേസസഹഗതരാഗസ്സ കഥന്തി? സോപി യഥാവുത്തവിസയേ കാമനവസേന പവത്തിതോ കാമാസവോയേവ നാമ. സബ്ബേപി ഹി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കമനീയട്ഠേന കാമാതി. ന ചേത്ഥ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭസ്സ ഭവാസവഭാവേന വിസും ഉദ്ധടത്താ. അവസ്സഞ്ചേതമേവം വിഞ്ഞാതബ്ബം, ഇതരഥാ രൂപാരൂപഭവേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതസ്സപി ലോഭസ്സ ഭവാസവഭാവോ ആപജ്ജേയ്യാതി. കാമാസവാദയോ ഏവ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാസവഭാവേന ദ്വിധാ വുത്താ.

൧൧൦൩. ഇധ പാളിയാപി ഭവാസവവിനിമുത്തലോഭസ്സ കാമാസവഭാവോ ന ന സക്കാ യോജേതുന്തി ദസ്സേതും ‘‘കാമാസവനിദ്ദേസേ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ധമ്മച്ഛന്ദോ സദ്ധാ’’തി കേചി.

൧൧൦൫. ഉപാദാനക്ഖന്ധേസ്വേവ പവത്തതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ ജീവഗ്ഗഹണവിസയസ്സ പരമത്ഥതോ അഭാവാ. രൂപേ…പേ… വിഞ്ഞാണേ വാ പന ന പതിട്ഠാതി രൂപാദീനം അവിപരീതസഭാവമത്തേ അട്ഠത്വാ സയം സമാരോപിതസ്സ തേസു പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധസ്സ കസ്സചി ആകാരസ്സ അഭിനിവേസനതോ. തേനേവാഹ ‘‘തതോ അഞ്ഞം കത്വാ’’തി. തതോ ഉപാദാനക്ഖന്ധതോ. വേദനാദയോപി ഹി കേചി ദിട്ഠിഗതികാ അനിച്ചാതി പസ്സന്തീതി. തതോതി വാ സരീരസങ്ഖാതരൂപക്ഖന്ധതോ. ‘‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’’ന്തി ഹി വുത്തം. ഹോതീതി ഭവതി സസ്സതം അത്താതി അത്ഥോ. അഞ്ഞന്തി ബ്രഹ്മഇസ്സരാദിതോ അഞ്ഞം.

അരൂപഭവോ വിയ രൂപരാഗപ്പഹാനേന രൂപഭവോ കാമരാഗപ്പഹാനേന പത്തബ്ബോ. രൂപീബ്രഹ്മാനഞ്ച പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പഹീയതി, ന വിമാനാദീസു രാഗോതി സോ അകാമരാഗോതി കത്വാ കാമാസവോ ന ഹോതീതി അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തം. ടീകാകാരേഹി പന കാമാസവഭവാസവവിനിമുത്തലോഭാഭാവദസ്സനേന രൂപീബ്രഹ്മാനം വിമാനാദിരാഗസ്സപി കാമച്ഛന്ദാദിഭാവതോ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തരൂപാരൂപഭവരാഗവിനിമുത്തോ സബ്ബോ ലോഭോ കാമാസവോതി ദസ്സിതോ. തത്ഥ യുത്തം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സിയാ ആസവസമ്പയുത്തോ കാമരാഗേന ഭവരാഗേന വാ സഹുപ്പത്തിയം, സിയാ ആസവവിപ്പയുത്തോ തദഞ്ഞരാഗേന സഹുപ്പത്തിയം, ‘‘ചതൂസു ദിട്ഠിഗതാ’’തിആദിപാളിയാ അഭാവദസ്സനേന കാമാസവഭവാസവവിനിമുത്തലോഭാഭാവം ദസ്സേത്വാ ‘‘കാമാസവോ’’തിആദിപാളിദസ്സനേന ദിട്ഠിരാഗസ്സ കാമാസവഭാവം സാധേതി. പഹാതബ്ബദസ്സനത്ഥന്തി പഹാതബ്ബതാദസ്സനത്ഥം. പഹാനേതി പഹാനനിമിത്തം.

൧൧൨൧. ജാതിയാതി ഖത്തിയസഭാവാദിജാതിസമ്പത്തിയാ. ഗോത്തേനാതി ഗോതമഗോത്താദിഉക്കട്ഠഗോത്തേന. കോലപുത്തിയേനാതി മഹാകുലഭാവേന. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി വണ്ണസമ്പന്നസരീരതായ. ‘‘പോക്ഖര’’ന്തി ഹി സരീരം വുച്ചതീതി. മാനം ജപ്പേതീതി മാനം പവത്തേതി കരോതി. പവത്തോ മാനോ പവത്തമാനോ. പുഗ്ഗലവിസേസന്തി സേയ്യസ്സ സേയ്യോതിആദിഭേദം പുഗ്ഗലവിസേസം. സേയ്യം ഭിന്ദിത്വാ പവത്തമാനോ സേയ്യമാനോ. തിണ്ണന്തി സേയ്യസ്സ സേയ്യാദീനം തിണ്ണം ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ അഞ്ഞം പുഗ്ഗലം അനിസ്സായ വുത്താനം. സേയ്യാദിവസേന അത്തനോ മനനം പഗ്ഗഹോ മാനോ, തസ്സ കരണം സേയ്യോഹമസ്മീതിആദിപവത്തിയേവാതി വുത്തം ‘‘സേയ്യോതി ആദികിച്ചകരണ’’ന്തി.

൧൧൪൦. സബ്ബോപി ലോഭോ അഭിജ്ഝാസഭാവോതി അഭിജ്ഝാ ആസവദ്വയസഭാവാ, കാമരാഗോ കാമാസവസഭാവോ ഏവാതി ആസവദ്വയഏകാസവഭാവോ അഭിജ്ഝാകാമരാഗാനം വിസേസോ വുത്തോ. ന അഭിജ്ഝാ ച ധമ്മാ ഠപേത്വാ ദിട്ഠിം അവിജ്ജഞ്ച നോആസവസഭാവാ. അഭിജ്ഝാ ച ആസവദ്വയസഭാവാ ഏവ, നഅഭിജ്ഝാസഭാവോ ച ലോഭോ നത്ഥീതി അധിപ്പായേന ‘‘നോആസവലോഭസ്സ സബ്ഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ’’തി ആഹ. ഗണനായ ഹേതുയാ സത്താതി വുത്തന്തി പഞ്ഹാവാരപാഠം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ‘‘ആസവോ ധമ്മോ ആസവസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ. ആസവോ ധമ്മോ നോആസവസ്സ ധമ്മസ്സ. ആസവോ ധമ്മോ ആസവസ്സ ച നോആസവസ്സ ച. നോആസവോ ധമ്മോ നോആസവസ്സ. നോആസവോ ധമ്മോ ആസവസ്സ. നോആസവോ ധമ്മോ ആസവസ്സ ച നോആസവസ്സ ച. ആസവോ ച നോആസവോ ച ധമ്മാ നോആസവസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൩.൧൬) ഇമേസം വാരാനം വസേന ‘‘ഗണനായ സത്താ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യദി നോആസവസഭാവോപി ലോഭോ സിയാ, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തസ്സ വസേന ‘‘ആസവോ ച നോആസവോ ച ധമ്മാ മോഹയഥാവുത്തലോഭാ ആസവസ്സ ധമ്മസ്സ ദിട്ഠിയാ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി സത്തമോ, പാളിയം ആഗതം സത്തമം അട്ഠമം കത്വാ ‘‘ആസവോ ച നോആസവോ ച ധമ്മാ ആസവസ്സ ച നോആസവസ്സ ച ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി നവമോ പഞ്ഹോ വുച്ചേയ്യ, ന പന വുത്തോതി. ഏവം ദിട്ഠിസമ്പയുത്തലോഭസ്സ നോആസവഭാവാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇതരസ്സപി തം ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേ ചാ’’തിആദി വുത്തം.

൧൧൬൨. യഥാരൂപേ രൂപപ്പബന്ധേ വത്തമാനേ പുഗ്ഗലോ ഗച്ഛതി തിട്ഠതി നിസീദതീതി വുച്ചതി, തഥാ വിസദരൂപസ്സ ഉപ്പാദകം ചിത്തം ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകം. തം പന കുസലതോ കിരിയതോ ച പഞ്ചമജ്ഝാനചിത്തം അഭിഞ്ഞാപ്പത്തം അപ്പത്തഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ സത്തപഞ്ഞാസ ജവനാനി വോട്ഠബ്ബനഞ്ചാതി അട്ഠപഞ്ഞാസവിധം. സഹജാതധമ്മാനം അകമ്മഞ്ഞഭാവകരത്താ ഥിനമിദ്ധസഹഗതചിത്തം വിസദാനി രൂപാനി ന സമുട്ഠപേതി ന ഉപത്ഥമ്ഭേതി ചാതി വുത്തം ‘‘ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്ത’’ന്തി.

൧൧൬൩. വിപക്ഖേപി ഭാവതോ അനേകന്തികത്താ രൂപത്താസാധകത്തം. ഗരുഭാവപ്പത്തി ലഹുതാവിരഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സതിപി അഞ്ഞേസമ്പി അകുസലാദീനം ലഹുതാവിരഹേ ഥിനമിദ്ധാനം ഏകന്തതോ ലഹുതാപടിപക്ഖത്താ കാരണാനുരൂപത്താ ച ഫലസ്സ ‘‘ഥിനമിദ്ധസമുട്ഠിതരൂപേഹീ’’തി വുത്തം. ന ജാഗര…പേ… സന്തതിന്തി ഏതേന നാമകായേ സുപനസ്സ അസിദ്ധതം ദസ്സേതി. മിദ്ധസ്സ ഫലത്താതി ഏത്ഥ മിദ്ധംയേവ നിദ്ദാകാരണന്തി നായം നിയമോ ഇച്ഛിതോ, നിദ്ദാകാരണമേവ പന മിദ്ധന്തി നിയമോ ഇച്ഛിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ഖീണാസവാനം നിദ്ദായ മിദ്ധതോ അഞ്ഞം കാരണം കരജകായസ്സ ദുബ്ബലഭാവോ അട്ഠകഥായം ദസ്സിതോതി.

ഛാദനം, അവത്ഥരണം വാ ഓനാഹോ, സോ രൂപസ്സേവ സഭാവോതി പരസ്സ ആസങ്കം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തേന സഹ വുത്താ ഓനാഹപരിയോനാഹാ ചാ’’തി. അസങ്കോചവസേന വിസദാ പവത്തി വിപ്ഫാരികഭാവോ. ആവരണഭാവോ വിയാതി ഏതേന ആവരണസഭാവത്തേപി മിദ്ധസ്സ തബ്ബിധുരോ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ ഓനഹനാദിഭാവോതി ദസ്സേതി. സാമഞ്ഞഞ്ഹി പഞ്ചന്നമ്പി കാമച്ഛന്ദാദീനം ആവരണസഭാവോതി ആവരണഭാവസദിസസ്സ ഓനഹനാദിഭാവസ്സ നാമകായേ ലബ്ഭമാനസ്സ ഗഹിതതാതി ഏത്ഥാധിപ്പായോ.

പാനന്തി അനുയോഗോതി ച തംകിരിയാസാധികാ ചേതനാ അധിപ്പേതാതി സുരാപാനസ്സ സുരാ…പേ… യോഗസ്സ ച അകുസലഭാവേന ഉപക്കിലേസദുബ്ബലീകരണഭാവോ യുത്തോതി വുത്തോ. ‘‘സുരാമേരയസ്സ അജ്ഝോഹരണം പാനം പമാദട്ഠാനാനുയോഗോ ചാ’’തി പരസ്സ അധിപ്പായോ. നീവരണം ഹുത്വാ വാതിആദിനാ ഇദം ദസ്സേതി ‘‘നീവരണസഭാവാനം നീവരണസമ്പയുത്തഭാവദസ്സനപരായ ചോദനായ നീവരണന്തി കത്ഥചി അദിട്ഠപയോഗസ്സ അസമ്പയുത്തസ്സ രൂപസ്സ യഥാലാഭതോ ഗഹണം ഞായോയേവ ന ഹോതി, സിദ്ധനീവരണഭാവസമ്പയുത്തസഭാവാനംയേവ പന ഗഹണന്തി തംസഭാവാ അരൂപധമ്മായേവ ദസ്സിതാ, ന രൂപന്തി ഥിനം വിയ മിദ്ധമ്പി അരൂപമേവാതി വിഞ്ഞായതീ’’തി. യന്തി യേന വചനേന. അസമ്ഭവവചനതോതി അസമ്ഭവവചനഭാവതോ.

തേനാതി തേന രൂപാരമ്മണസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനവചനേന. രൂപപ്പഹാനതോ അഞ്ഞോതി കത്വാ രൂപേ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം ‘‘അഞ്ഞോ കാരോ’’തി വുത്തം. യം അട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞഥാ’’തി വുത്തം. ഇദന്തിആദിനാ ‘‘തം പജഹഥാ’’തി പാളിയാ ന നിപ്പരിയായപ്പഹാനം അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേതി. അരൂപസ്സേവ യുജ്ജതീതി സുദുദ്ദസം ദൂരങ്ഗമാദിപ്പവത്തകം ചിത്തം തംസമ്പയുത്തോ അരൂപധമ്മോയേവ വിബന്ധിതും സമത്ഥോതി ദസ്സേതി. ചേതസോ പരിയുട്ഠാനന്തി കുസലചിത്തസ്സ ഗഹണം. നീവരണാനി ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാനി ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന കുസലവാരം ഗണ്ഹന്തീതി വുച്ചന്തി. ഗഹണഞ്ചേത്ഥ പരിയുട്ഠാനം ‘‘ചോരാ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസൂ’’തിആദീസു വിയ.

൧൧൭൬. ഉദ്ധച്ചം കുക്കുച്ചഞ്ച സഹ വുത്തന്തി ഉദ്ദേസപുച്ഛാനിഗമനേ സന്ധായ വുത്തം. യം പന അട്ഠകഥായം ഉദ്ധച്ചസ്സ കുക്കുച്ചേന വിനാഭാവകാരണം വത്വാ ‘‘ഭിന്ദിത്വാ വുത്ത’’ന്തി വുത്തം, തം ‘‘നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ചാ’’തി പദസ്സ നിദ്ദേസേ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനം വിസും നിദ്ദിട്ഠതം സന്ധായ വുത്തം. കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉക്കട്ഠനീവരണതാ ഓരമ്ഭാഗിയഭാവോ. സോ ഹി രൂപരാഗാരൂപരാഗപ്പകാരകാമച്ഛന്ദം ഉപാദായ തതോ തിബ്ബകിച്ചതായ ‘‘ഉക്കട്ഠനീവരണ’’ന്തി വുച്ചതി. കാമച്ഛന്ദനീവരണന്ത്വേവ ലോഭോ വുത്തോ, ന ഭിന്ദിത്വാ. കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ച അനവസേസതോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹാനേ വുച്ചമാനേ ചതുത്ഥമഗ്ഗവജ്ഝോ ലോഭോ അനീവരണസഭാവോ ആപജ്ജതീതി ആഹ ‘‘യദി…പേ… സിയാ’’തി. നോനീവരണോ രൂപരാഗാരൂപരാഗപ്പകാരോ ലോഭധമ്മോ നീവരണസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘നോനീവരണോ ധമ്മോ നീവരണസ്സ ച നോനീവരണസ്സ ച ധമ്മസ്സ. നീവരണോ ച നോനീവരണോ ച ധമ്മാ നീവരണസ്സ ധമ്മസ്സ. നീവരണോ ച നോനീവരണോ ച ധമ്മാ നോനീവരണസ്സ ധമ്മസ്സ. നീവരണോ ച നോനീവരണോ ച ധമ്മാ നീവരണസ്സ ച നോനീവരണസ്സ ച ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൨൫) ഇമേ പഞ്ഹേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ചത്താരീതി വുത്തം നീവരണപദമൂലകാനം തിണ്ണം നോനീവരണമൂലകസ്സ ഏകസ്സ വസേന. നീവരണനോനീവരണതദുഭയമൂലകാനം പന തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന നവാതി വുത്തം. തസ്മാതി യഥാദസ്സിതനയായ പാളിയാ അഭാവാ നോനീവരണലോഭാഭാവാ.

൧൨൧൯. തേനേവാതി പുരിമദിട്ഠിആകാരേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനേന. ദിട്ഠിഗതികേഹി വുച്ചമാനാനം ‘‘നിച്ചം സുഭ’’ന്തി ഏവമാദിവചനാനം, ദിട്ഠിരഹിതേഹി വുച്ചമാനാനം ഗഗനകുസുമാദിലോകവോഹാരവചനാനഞ്ച വത്ഥൂനി വാചാവത്ഥുമത്താനീതി ആഹ ‘‘വാചാ…പേ… വാ’’തി.

൧൨൨൧. ചിത്തേന പരലോകേ ഠിതോതി യസ്മിം ലോകേ നിബ്ബത്തിവസേന സയം ഠിതോ, തതോ അഞ്ഞം ലോകം പരലോകോതി ചിത്തേന ഗഹേത്വാ ഠിതോ.

൧൨൩൬. ന ഹി പുരിമേഹീതിആദിനാ പഠമമഗ്ഗാദീഹി സമുഗ്ഘാടിതഅപായഗമനീയഭാവാദികാ ഏവ രാഗാദയോ ദുതിയമഗ്ഗാദീഹി പഹീയന്തീതി ദസ്സേതി.

൧൨൮൭. ഉപട്ഠിതേപി ദുഗ്ഗതിനിമിത്താദികേ ന തഥാ തിബ്ബോ ലോഭോ ഉപ്പജ്ജതി, യഥാ സുഗതിനിമിത്താദികേതി ആഹ ‘‘ബലവനികന്തിവിരഹേനാ’’തി.

൧൩൦൧. ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പന്നാനം വിയ ഏകസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നാനമ്പി സഹപവത്തിപരിയായോ അത്ഥീതി പഹാനേകട്ഠേന രാഗരണേന വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതമോഹസ്സ സരണതാ വുത്താ. ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാഹി യോ മോഹോ സഹജാതോ ഭവേ, സോപി രാഗേന സരണോ പഹാനേകട്ഠഭാവതോതി. ലോഭദോസമോഹതദേകട്ഠകിലേസതംസമ്പയുത്തക്ഖന്ധതംസമുട്ഠാനകമ്മഭേദതോ സബ്ബസ്സപി അകുസലസ്സ സങ്ഗഹണവസേന പവത്തോ സരണപദനിദ്ദേസോ അരണവിഭങ്ഗസുത്തേനപി അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതീതി ദസ്സേതും ‘‘അരണവിഭങ്ഗസുത്തേ’’തിആദിമാഹ. യം പന അട്ഠകഥായം സമ്പയോഗപ്പഹാനേകട്ഠഭാവദീപനേന രാഗാദീനം സബ്ബേസം വാ അകുസലധമ്മാനം സരണഭാവദസ്സനം, തം പാളിയാ യഥാദസ്സിതധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസരണഭാവദസ്സനപരം, തദഞ്ഞധമ്മാനം സരണഭാവപടിസേധനപരന്തി അരണവിഭങ്ഗസുത്തവിരോധോതി ദട്ഠബ്ബം. സുത്തന്തദേസനായ വാ പരിയായകഥാഭാവതോ നിപ്പരിയായതോ സരണഭാവോ വിയ അരണഭാവോപി അകുസലധമ്മാനംയേവാതി തഥാപവത്തായ അട്ഠകഥായ ന കോചി സുത്തവിരോധോതി ദട്ഠബ്ബം.

സുത്തന്തികദുകനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൧൩൧൩. അഹം-സദ്ദേന ഹേതുഭൂതേന യോ അത്ഥോതി ഏത്ഥ അഹം-സദ്ദോ അത്ഥോതി അധിപ്പേതോ. അത്ഥാവബോധനത്ഥോ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോ. അത്ഥപരാധീനോ കേവലോ അത്ഥപദത്ഥകോ, സോ പദത്ഥവിപരിയേസകാരിനാ പന ഇതി-സദ്ദേന പരതോ പയുത്തേന സദ്ദപദത്ഥകോ ജായതി യഥാ ഗാവീതി അയമാഹാതി ഗോ-സദ്ദം ആഹാതി വിഞ്ഞായതി. തേന വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതോ സദ്ദോ പഞ്ഞത്തീതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വോഹാരോ ലോകിയസോതേ പടിഹഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൩൪൭) പഞ്ഞത്തിയാ വചനഭാവം സാധയതി. അഞ്ഞഥാതിആദിനാ പഞ്ഞത്തിയാ അസദ്ദസഭാവത്തേ ദോസമാഹ. അധിവചനാദിതാ സിയാ, തഥാ ച അധിവചനാദീനം അധിവചനപഥാദിതോ വിസേസോ ന സിയാതി ദുകോയേവ ന സമ്ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. അട്ഠകഥായം പന സകസന്തതിപരിയാപന്നേ രൂപാദയോ ധമ്മേ സമൂഹതോ സന്താനതോ ച ഏകത്തവസേന ഗഹേത്വാ അഹന്തി വോഹരിയമാനാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി സങ്ഖായതി വോഹരീയതീതി സങ്ഖാതി അധിപ്പേതാ. തഥാ സേസേസു യഥാസമ്ഭവം ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ദത്തോതി ഏത്താവതാ സത്തപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതു’’ന്തിആദി. പദത്ഥസ്സാതി അഹം-സദ്ദാദിപദാഭിധേയ്യസ്സ, പരമത്ഥസ്സ വാ. അധിവചനം സദ്ദോതി അധിപ്പായേന ‘‘വദന്തേനാ’’തിആദി വുത്തം. സോ ഹി അത്തനാ ഞാപേതബ്ബമത്ഥം സയം ഞാതോ ഏവ ഞാപേതീതി അഗ്ഗഹിതസമ്ബന്ധസ്സ ന സദ്ദോ അത്ഥപ്പകാസനസമത്ഥോതി വുത്തം ‘‘പുബ്ബേ ഗഹിതസഞ്ഞേനാ’’തി. വിസേസേന ഞായതീതി സമഞ്ഞാതി സം-സദ്ദസ്സ വിസേസത്ഥതം ആഹ.

കരീയതീതി ഇദം ഇമസ്സത്ഥസ്സ അധിവചനന്തി ഏവം നിക്ഖിപീയതി. നാമഭൂതം വചനമേവ തം തം അത്ഥം നിദ്ധാരേത്വാ സഹേതുകം കത്വാ വദതി ബ്യഞ്ജയതി ചാതി ആഹ ‘‘നാമമിച്ചേവ വുത്തം ഹോതീ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി പഥവീ’’തിആദി. പഥവീസങ്ഖാതന്തി പഥവീ-സദ്ദാഭിധേയ്യം.

ആചരിയാതി അട്ഠകഥായ സംവണ്ണനകാ ആചരിയാ, ന അട്ഠകഥാചരിയാതി അധിപ്പായേന വദതി. മാതികായന്തി മാതികാവണ്ണനായം. തേനാതി മാതികാവണ്ണനാവചനേന. ഇമിസ്സാ പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച അത്ഥദസ്സനസ്സ ഏതസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ആചരിയവാദസ്സ വിരോധോ സിയാ, തമേവ വിരോധം ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തത്ഥ അധിവചനപഥാദിഭാവേന വുത്താനം ധമ്മാനം പകാസകസ്സ സഭാവസ്സ വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതസദ്ദസ്സേവ വചനമത്തം അധികാരം കത്വാ പവത്തിആദി യുജ്ജതി, ന അസഭാവസ്സാതി അധിപ്പായേന ‘‘ഉപ്പാദവയകിച്ചരഹിതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനിദ്ധാരിതസഭാവസ്സാതി പരമത്ഥതോ അനുപലദ്ധസഭാവസ്സ.

ദുവിധാതി പഞ്ഞാപനപഞ്ഞാപിതബ്ബഭേദതോ ദുവിധാ. യഥാവുത്തപ്പകാരാതി ഉപ്പാദവയകിച്ചരഹിതാതിആദിപ്പകാരാ. അട്ഠകഥായം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിവണ്ണനായം. നനു ച തത്ഥ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിആദയോ അപരാപി പഞ്ഞത്തിയോ വുത്താ, അഥ കസ്മാ ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോവ വുത്താ’’തി വുത്തം? സച്ചം വുത്താ, താ പന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദീസു ഛസു ഏവ അന്തോഗധാതി ‘‘അട്ഠകഥായം വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദയോ ഛ പഞ്ഞത്തിയോവ വുത്താ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ രൂപാദി വിയ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞാപിതബ്ബത്താ ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, അവിജ്ജമാനസ്സ ച സത്തരഥാദിഅത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനതോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി ഏവം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവചനേന യഥാവുത്താ ദുവിധാപി പഞ്ഞത്തി സങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജമാന…പേ… വുത്താ’’തി. ഇതരേഹീതി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദീഹി അവസേസേഹി പഞ്ചഹി, രൂപവേദനാദീനം സത്തരഥാദീനഞ്ച അത്ഥാനം പകാരേഹി ഞാപനതോ തംതംവാചകോ സദ്ദോയേവ വിസയഭേദതോ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദിഭേദാ പഞ്ഞത്തി സങ്ഖാദീഹി ദസഹി പദേഹി വുത്താതി അയം പുരിമോ അത്ഥോ, സോ ച യഥാരുതവസേനേവ പാളിയാ വിഞ്ഞായമാനത്താ ‘‘പാളിഅനുഗതോ ഉജുകോ’’തി ച വുത്തോ. യദി ചാതിആദീസു സത്താദികാ യഥാവുത്തപ്പകാരാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി യദി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, സാ അത്ഥീതി ന വത്തബ്ബാ. അവിജ്ജമാനാ ച സാ പഞ്ഞാപിതബ്ബതോ പഞ്ഞത്തി ചാതി തേസം ആചരിയാനം ലദ്ധീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തസ്സാ ലദ്ധിയാ വസേന പഞ്ഞത്തിപഥാതി വുത്തധമ്മാനമ്പി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവാപത്തിചോദനേന തത്ഥ ദോസം ദസ്സേതി ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദിനാ. തതോതി യസ്മാ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞാപിതബ്ബത്താ ച സത്തരഥാദീനം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ വിയ വിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞാപിതബ്ബത്താ ച സബ്ബേസം സഭാവധമ്മാനം വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ ആപജ്ജതി, തസ്മാതി അത്ഥോ.

‘‘അഥാ’’തിആദിനാ പഞ്ഞത്തിപഥനിദ്ദേസതോ വിസിട്ഠസ്സ പഞ്ഞത്തിധമ്മനിദ്ദേസസ്സ സയമേവ കാരണമാസങ്കതി. ‘‘നാപീ’’തിആദിനാ തസ്സ കാരണസ്സ അസിദ്ധതം ദസ്സേതി. ‘‘പുരിസോതി സങ്ഖാ’’തിആദീസു സങ്ഖാദയോപി നാമാദീഹി അത്ഥതോ അവിസിട്ഠാ വുത്താതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാദിസദ്ദാനം സമാനത്ഥത്താ’’തി. വചനഗ്ഗഹണം വചനുച്ചാരണം. അഞ്ഞസ്സാതി നാമപഞ്ഞത്തിം സന്ധായാഹ. തേസന്തി സങ്കേതഗ്ഗഹണവചനഗ്ഗഹണാനം. അസമത്ഥതാ ന സമ്ഭവതീതി യോജനാ. തമേവ അസമ്ഭവം ‘‘യദി ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. പഞ്ഞത്തിയാതി നാമപഞ്ഞത്തിയാ. പഞ്ഞത്തിപഞ്ഞാപനേതി യായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായപഞ്ഞത്തി രൂപാദയോ ച പഞ്ഞാപീയന്തി, യാ ച സോതദ്വാരവിഞ്ഞാണസന്താനാനന്തരമുപ്പന്നേന ഗഹിതപുബ്ബസങ്കേതേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണസന്താനേന ഗയ്ഹതി, സാ അയം നാമാതി തസ്സാ പഞ്ഞാപനേ അസങ്കരതോ ഠപനേ. അഥ വാ സോതദ്വാരവിഞ്ഞാണസന്താനാനന്തരമുപ്പന്നേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണസന്താനേന പഞ്ഞത്തിയാ ഗാഹാപനേ പരിച്ഛിന്ദനേ. തസ്സാ അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വത്തബ്ബാ സിയാതി തസ്സാ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ഞാപനേ സങ്കേതഗ്ഗഹണവചനഗ്ഗഹണാനം സഹകാരീകാരണഭൂതാ അഞ്ഞാ നാമപഞ്ഞത്തി അത്ഥീതി വത്തബ്ബാ അനുഞ്ഞാതബ്ബാ സിയാ. തതോ അത്ഥവിജാനനമേവ ന സിയാതി കേവലാനി സങ്കേതഗ്ഗഹണവചനഗ്ഗഹണാനി അത്ഥപഞ്ഞാപനേ വിയ പഞ്ഞത്തിഞാപനേപി അസമത്ഥാനി, പഞ്ഞത്തി ച ഞാതായേവ തേസം സഹകാരീകാരണം തംജാനനത്ഥം പഞ്ഞത്തിഅനന്തരപരികപ്പനേ ച അനവത്ഥാനാപത്തീതി അത്ഥാധിഗമസ്സ സമ്ഭവോ ഏവ ന ഭവേയ്യ.

സങ്കേതോ രൂപാദീസു ന കിഞ്ചി ഹോതി, ഭൂതാദിനിമിത്തം ഭാവനാവിസേസഞ്ച ഉപാദായ വോഹരിയമാനാ കസിണാദിപഞ്ഞത്തി വിയ തം തം സങ്കേതിതബ്ബം സങ്കേതകരണഞ്ച ഉപാദായ വോഹാരമത്തോ, തസ്സ ച പഞ്ഞാപികാ നാമപഞ്ഞത്തീതി യഥാവുത്തദോസാപത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘നാപി സങ്കേതഗ്ഗഹണ’’ന്തി അവോച. നനു ച അത്ഥവിജാനനാസമ്ഭവചോദനേനേവ സങ്കേതഗ്ഗഹണാഭവോപി ദസ്സിതോതി? സച്ചമേതം, സങ്കേതേ പന ആചരിയാനം മതിഭേദോ വിജ്ജതി. തത്ഥ ഏകപക്ഖികോ അയം ദോസോതി ദസ്സനത്ഥം തസ്സ വിസും വചനം വുച്ചമാനാ രൂപാദയോ ധമ്മാവചനത്ഥാ പഞ്ഞാപിതബ്ബാ ച, തദഭിധായകോ സദ്ദോ പഞ്ഞത്തീതി. ഏത്താവതാ സബ്ബവോഹാരോ സിജ്ഝതീതി അധിപ്പായേന ‘‘വചന…പേ… ജനം നത്ഥീ’’തി ആഹ. പഞ്ഞത്തിയാ വചനഭാവോ സിദ്ധോ പടിഹനനസോതബ്ബതാദീപകത്താ തേസം പാഠാനന്തി അധിപ്പായോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘അത്ഥി കേചി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വോഹാരം സുണന്തി, നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘പഞ്ഞത്തിധമ്മാ’’തി പദസ്സ യഥാവുത്തപഞ്ഞത്തിയോ അത്ഥോതി ഏതസ്മിം പക്ഖേ മാതികാവണ്ണനായ വിരോധോ, അട്ഠകഥായം അവുത്തതാ, ഇമിസ്സാ പാളിയാ അനനുഗമോ, സബ്ബേ ധമ്മാ പഞ്ഞത്തീതി നിദ്ദിസിതബ്ബതാ, പഞ്ഞത്തിപഥപദസ്സ നവത്തബ്ബതാ, അനവത്ഥാനാപത്തിതോ അത്ഥവിജാനനാസമ്ഭവോതി അനേകേ ദോസാ, വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതസ്സ പന സദ്ദസ്സ പഞ്ഞത്തിഭാവേ യഥാവുത്തദോസാഭാവോ അനേകേസം പാഠപ്പദേസാനഞ്ച അനുലോമനം, തസ്മാ. തത്ഥ യുത്തം ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘പാളി…പേ… തബ്ബോ’’തി.

യദി സത്താതിആദിനാ സദ്ദസ്സ പഞ്ഞത്തിഭാവേ അട്ഠകഥായ വിരോധമാഹ. ഏവം പഞ്ഞത്തിഭാവേ യദി സദ്ദസ്സ പഞ്ഞത്തിഭാവോ, തസ്സ പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനത്താ രൂപാദിഅത്ഥസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ ഏവ സിയാ, ന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ. ന ഹി തേ സത്താദയോ പഞ്ഞത്തീതി. ഏവഞ്ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവോ ഏവ സിയാ. വുത്താ ച അട്ഠകഥായം (പ. പ. അട്ഠ. ൧ മാതികാവണ്ണനാ) ‘‘അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. ഇതരോ വിസയസ്സ അവിജ്ജമാനത്താ തസ്സ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോതി യഥാവുത്തവിരോധാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവിജ്ജമാനാന’’ന്തിആദിമാഹ. ഇദാനി സത്താദിവിസയസ്സ കേനചിപി പരിയായേന അത്ഥിതായ അഭാവദസ്സനേന തബ്ബിസയായ പഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവംയേവ വവത്ഥപേതി ‘‘അയഞ്ച വാദോ’’തി. വിജ്ജമാനാ ഏവ സത്താദയോ രൂപാദിസഭാവാഭാവവസേന ‘‘അവിജ്ജമാനാ’’തി വുച്ചന്തി, ന സബ്ബഥാ അഭാവതോ. തഥാ ഹി തഥാ തഥാ പഞ്ഞാപിയമാനഭാവേന വിഞ്ഞായന്തീതി യഥാവുത്തരൂപോ വാദോ ‘‘രൂപം അത്ഥീതി? ഹേവത്ഥി ഹേവ നത്ഥീതി. സേവത്ഥി സേവ നത്ഥീതി. ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. സേവത്ഥി സേവ നത്ഥീതി. ആമന്താ. അത്ഥട്ഠോ നത്ഥട്ഠോ’’തി (കഥാ. ൩൦൬) ഏവം പവത്തായ ഹേവത്ഥികഥായ. തത്ഥ ഹി രൂപാദയോ ധമ്മാ രൂപാദിസഭാവേന അത്ഥി, വേദനാദിസഭാവേന നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബമേവിദം ഏവം അത്ഥി ഏവം നത്ഥീതി ഏവംലദ്ധികേ സന്ധായ ‘‘രൂപം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. ‘‘ഹേവത്ഥി ഹേവ നത്ഥീ’’തി വിസ്സജ്ജനം പരവാദിസ്സ. അഥ നം സകവാദീ യദി രൂപമേവ ഏവം അത്ഥി ഏവം നത്ഥീതി ലദ്ധി, ഏവം സന്തേ സോ ഏവ അത്ഥി സോ ഏവ നത്ഥി നാമാതി പുച്ഛന്തോ ‘‘സേവത്ഥീ’’തി ആഹ. ഇതരോ തേനേവ സഭാവേന അത്ഥിതം, തേനേവ നത്ഥിതം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ സകഭാവേന അത്ഥിതം, പരഭാവേന നത്ഥിതം സന്ധായ പടിജാനാതി. തതോ സകവാദീ ‘‘അത്ഥട്ഠോ നത്ഥട്ഠോ’’തിആദിനാ അത്ഥിതാ വാ നത്ഥിതാ വാ അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാ ഏകസ്മിം ധമ്മേ വിനാ കാലഭേദേന അസമ്ഭവത്താതി കിം ഏകത്തം ആപജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ പരവാദിം നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി. പടിസിദ്ധോതി ച ‘‘രൂപം ‘രൂപ’ന്തി ഹേവത്ഥി, രൂപം ‘വേദനാ’തി ഹേവ നത്ഥീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൩൦൬) വുത്തായ രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനം സകഭാവേന അത്ഥിതായ പരഭാവേന നത്ഥിതായ ച പടിസേധനേന സത്താദീനമ്പി തഥാഭാവോ പടിസേധിതോ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

രൂപാദയോ ന ഹോന്തീതി രൂപാദിസഭാവാ ന ഹോന്തി. തഥാ തഥാതി സമൂഹസന്താനാദിവസേന. വിചിത്തസഞ്ഞാ പരികപ്പവസേന ഉപ്പജ്ജതി. യദി സത്തരഥാദിസഞ്ഞാവലമ്ബിതോ വചനത്ഥോ വിജ്ജമാനോ ന ഹോതി, നനു സത്തരഥാദിഅഭിലാപാ അനരിയവോഹാരാ ജായന്തീതി ആഹ ‘‘ന ച തേ അഭിലാപാ’’തിആദി. അത്തനോ വസേന കിഞ്ചി അഹോന്തം പഞ്ഞാപകസ്സ വചനസ്സേവ വസേന പഞ്ഞാപിതബ്ബത്താ പഞ്ഞത്തിവോഹാരം ലഭതി. ഇമിനാവ അധിപ്പായേനാതിആദി ‘‘സയം അവിജ്ജമാനോ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സന്ധായാഹ. തന്തി സത്താദിഗ്ഗഹണം. ‘‘ബ്രഹ്മവിഹാരചതുക്കം സത്തപഞ്ഞത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ നവത്തബ്ബാരമ്മണം നാമ ഹോതീ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൨൧) തത്ഥ തത്ഥ ന വത്തബ്ബന്തി വുത്തം. യദി പരിത്താദിഭാവേന ന വത്തബ്ബം, കഥം അവിജ്ജമാനസ്സ സത്താദികസ്സ പച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘ഖന്ധസമൂഹസന്താന’’ന്തിആദി. തന്തി ഖന്ധസമൂഹസന്താനം. തദുപാദാനഭൂതന്തി പുഗ്ഗലോതി ഗഹണപഞ്ഞത്തീനം കാരണഭൂതം. യദി പുഗ്ഗലസഞ്ഞായ സേവമാനസ്സ കുസലാദിഉപ്പത്തി ഹോതി, കഥം പുഗ്ഗലദസ്സനം മിച്ഛാദസ്സനന്തി പടിസിദ്ധന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. പഥവീധാതു ഉപലബ്ഭതീതി പുഗ്ഗലാഭാവേ വിപക്ഖവസേന നിദസ്സനമാഹ. ഇദഞ്ഹേത്ഥ അനുമാനം. ന രൂപാദയോ വിവേചേത്വാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി തേസം അഗ്ഗഹണേ തഥാരൂപായ ബുദ്ധിയാ അഭാവതോ സേവനാദയോ വിയാതി. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ഛികട്ഠപരമത്ഥേന യോ ഛവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യോതി സംസരതി മുച്ചതി ചാതി ഏവം ദിട്ഠിയാ പരികപ്പിതപുഗ്ഗലോവ പടിസേധിതോ, ന വോഹാരപുഗ്ഗലോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിസേ…പേ… ദിട്ഠീ’’തി ആഹ.

ഗാഥായ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ വിഞ്ഞാണന്തി ഏതേസു കം നാമ ധമ്മം സത്തോതി ജാനാസി നു, ഏതേസു ഏകമ്പി സത്തോതി ഗണ്ഹിതും നാരഹതീതി ദസ്സേതി. അഥ ഏതേഹി അഞ്ഞോ ഏകോ സത്തോ അത്ഥീതി പച്ചേസി. ഏവമ്പി മാര ദിട്ഠിഗതം നു തേ. നു-സദ്ദോ ദിട്ഠിഗതമേവേതി അവധാരണത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം. തമേവത്ഥം വിവരതി ‘‘നയിധ സത്തൂപലബ്ഭതീ’’തി. യസ്മാ പച്ചക്ഖതോ വാ അനുമാനതോ വാ അനുപലദ്ധിതോ നത്ഥി ഏത്ഥ കോചി സത്തോ നാമാതി അധിപ്പായോ. യദി സത്തോ നത്ഥി, കഥം സത്തോ സംസാരമാപാദീതിആദി നീയതീതി. കിമേത്ഥ നേതബ്ബം, സത്തോതി വോഹാരസത്തോ അധിപ്പേതോ, യസ്മാ സത്ത-സദ്ദോ വോഹാരേ പവത്തതീതി. ദുതിയഗാഥായ സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ‘‘സത്തോ പനാ’’തിആദിമാഹ. അങ്ഗസമ്ഭാരാതി അങ്ഗസമ്ഭാരതോ അക്ഖചക്കഈസാദിഅങ്ഗസമ്ഭാരമുപാദായാതി അത്ഥോ. സത്തോതി വോഹാരോ.

അവിജ്ജമാനസ്സാതി അച്ചന്തം അവിജ്ജമാനസ്സ സസവിസാണാദികസ്സ. യദി അച്ചന്തം അവിജ്ജമാനം, കഥം തം ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘പരികപ്പിത’’ന്തി. ലോകസഞ്ഞാതം ഘടാദി. ഏത്ഥ പന യഥാ അത്താനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനകധമ്മാനം തംസന്തതിപതിതാനഞ്ച കിലേസുപതാപാഭാവേന അസ്സത്ഥഭാവപച്ചയതായ ഉപ്പാദാദിരഹിതമ്പി നിബ്ബാനം ‘‘അസ്സാസനകരസ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തനകധമ്മവസേന ഉപ്പാദാദിരഹിതാപി പഞ്ഞത്തി പവത്താതി വുത്താ. ഹേതുഅത്ഥോ വാ അന്തോനീതോതി പവത്തിതാ വോഹാരിതാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ നാമപഞ്ഞത്തി പഞ്ഞപേതബ്ബമത്ഥം ഗഹിതായേവ പഞ്ഞാപേതി, വിഞ്ഞത്തി വിയ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതീതി സാ ഗഹേതബ്ബാഭാവതോ വുച്ചമാനത്ഥദ്വാരേന വുച്ചമാനാതി വുത്താ. പഞ്ഞാപിതബ്ബപഞ്ഞത്തിയാ പന വുച്ചമാനഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തഥാ പകാരതോ ഞാപനഭാവേന ഞാപേതബ്ബഞാപനന്തി കത്വാ ഗഹേതബ്ബത്തായേവ ച തസ്സാ അനിദ്ധാരിതസഭാവതാ പടിക്ഖിത്താ ദട്ഠബ്ബാ. ന ഹി സഭാവധമ്മാനം കക്ഖളഫുസനാദി സരൂപതോ സദ്ദേന വചനീയഭാവം ഭജതി, അപിച ഖോ നേസം കാലദേസാദിഭേദഭിന്നാനം വിനിവത്തഅഞ്ഞജാതിയകോ സജാതിയസാധാരണോ പുബ്ബസങ്കേതാനുരൂപം അജ്ഝാരോപസിദ്ധോ സാമഞ്ഞാകാരോ വചനീയോ. തത്ഥാപി ന വിനാ കേനചി പവത്തിനിമിത്തേന സദ്ദോ പവത്തതീതി തസ്സ പവത്തിനിമിത്തഭൂതോ ലോകസങ്കേതസിദ്ധോ തംതംവചനത്ഥനിയതോ സാമഞ്ഞാകാരവിസേസോ നാമ പഞ്ഞത്തീതി പുബ്ബാചരിയാ. സോ ഹി തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സദ്ദം നാമേതി, തസ്സ തസ്സ വാ അത്ഥസ്സ നാമസഞ്ഞം കരോതീതി നാമം, പകാരേഹി ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി ചാതി.

കസ്സ പന സോ ആകാരവിസേസോതി? പഞ്ഞാപേതബ്ബത്ഥസ്സാതി വേദിതബ്ബം. അനേകാകാരാ ഹി അത്ഥാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ തസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ ഗഹേതബ്ബതാവചനഞ്ച സമത്ഥിതം ഭവതി, അവസ്സഞ്ച ഏതമേവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ വചനവചനീയഭേദാനം സങ്കരോ സിയാ, സബ്ബോപി അത്ഥോ സബ്ബസ്സ സദ്ദസ്സ വചനീയോ, സബ്ബോ ച സദ്ദോ സബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോതി ന ചേത്ഥ സങ്കേതഗ്ഗഹണേനേവ തേസം പവത്താതി സക്കാ വത്തും വവത്ഥിതേസു ഏവ തേസു സങ്കേതഗ്ഗഹണസ്സ പവത്തിതോ.

അപരേ പന ‘‘യഥാ ധൂമതോ അഗ്ഗിഅനുമാനേ ന കേവലേന ധൂമേനേവ അഗ്ഗി വിഞ്ഞായതി, ധൂമസ്സ പന അഗ്ഗിനാ അവിനാഭാവസങ്ഖാതോ സമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞായമാനോ ധൂമേന അഗ്ഗി വിഞ്ഞായതി, ഏവം സദ്ദേന അത്ഥവിജാനനേ ന കേവലേന സദ്ദേന തദത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തംതംസദ്ദസ്സ പന തേന തേന അത്ഥേന അവിനാഭാവസങ്ഖാതോ സമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞായമാനോ തേന തേന സദ്ദേന അത്ഥം ഞാപേതീതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ അഗ്ഗഹിതസമ്ബന്ധേനപി സദ്ദസവനമത്തേന തദത്ഥോ വിഞ്ഞായേയ്യാതി. യോ യമേത്ഥ യഥാവുത്തരൂപോ സമ്ബന്ധോ, സോ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ സഞ്ഞാപനഭാവേന നാമന്തി പരമത്ഥതോ അഭാവാ ലോകസങ്കേതവസേന ലോകസങ്കേതോതി വാ സിദ്ധോ ഞാതോതി ലോകസങ്കേതസിദ്ധോതി, സദ്ദേന പകാസിയമാനാനം അത്ഥപ്പകാരാനം അധിഗമഹേതുതായ പകാരതോ ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തീതി ച വുത്തോ’’തി വണ്ണയന്തി.

സങ്ഖതാസങ്ഖതവിനിമുത്തസ്സപി ഞേയ്യവിസേസസ്സ അഭാവേ ഘടാദിസദ്ദാഭിധേയ്യാ വിയ പഥവീഫസ്സാദിസദ്ദവചനീയോപി ന ലബ്ഭതിയേവാതി സബ്ബവോഹാരലോപോ സിയാ. യസ്മാ ച രൂപാരൂപധമ്മാ പബന്ധസങ്ഖാതതംതംവിസേസാകാരവസേനേവ പവത്തന്തി, ന കേവലാ, തസ്മാ തേസം തേ സണ്ഠാനസമൂഹഅവത്ഥാവിസേസാകാരാ യദിപി പരമത്ഥതോ കിഞ്ചി ന ഹോന്തി, പരമത്ഥതോ പന വിജ്ജമാനാനം രൂപാദീനം ഉപാദാനാനം വസേന വിജ്ജമാനഭാവം ലഭിത്വാ തംതംഗഹണാനുരൂപം തംതംഅഭിലാപാധികരണം ഭവതി. ഉപാദായപഞ്ഞത്തി ഹി ഉപാദാനതോ യഥാ അഞ്ഞാ അനഞ്ഞാതി ച ന വത്തബ്ബാ, ഏവം സബ്ബഥാ അത്ഥി നത്ഥീതി ച ന വത്തബ്ബാ. തയോപി ഹി ഏതേ സന്തായേവാതി ഏവം താവ മാതികാവണ്ണനായ ന കോചി വിരോധോ. സങ്ഖായതി സംകഥീയതീതി സങ്ഖാതി അയമത്ഥോ കഥേതബ്ബഭാവേന വചനത്ഥേയേവ നിരുള്ഹോ, ന വചനസ്മിന്തി വചനപക്ഖസ്സ ഉജുകതാ സമ്ഭവതി. വചനപക്ഖോയേവ പാളിഅനുഗതോ, ന പരമ്പരാഗതോ യഥാവുത്തോ അത്ഥോതി കുതോ പനേതം ലബ്ഭാ. ന ഹി അനീതോ അത്ഥോ പാളിഅനനുഗതോ, നാപി സബ്ബാ പാളിനീതത്ഥാ ഏവാതി യഥാവുത്താ ദുവിധാ പഞ്ഞത്തിയോ അട്ഠകഥായം ഛഹി പഞ്ഞത്തീഹി യഥാസമ്ഭവം വുത്തായേവാതി സിദ്ധമേതം അത്ഥീതി ന വത്തബ്ബാതി.

യദി പരമത്ഥതോ അത്ഥിതാപടിസേധോ, ഇട്ഠമേതം. അഥ വോഹാരതോ, സത്തരഥഘടാദീഹി സത്തരഥാദിവചനപ്പയോഗോയേവ ന സമ്ഭവേയ്യാതി. ന ഹി വചനീയരഹിതോ വചനപ്പയോഗോ അത്ഥീതി. പരമത്ഥധമ്മാനം അസഭാവധമ്മഭൂതായ പഞ്ഞത്തിയാ വിഭാഗദസ്സനത്ഥാ അധിവചനാദിദുകത്തയദേസനാതി ന പരമത്ഥധമ്മാനം രൂപാദീനം പഞ്ഞത്തിഭാവാപത്തീതി. ന ച പഞ്ഞത്തിപഥപഞ്ഞത്തിധമ്മനിദ്ദേസാനം അവിസേസവചനം യുത്തം, സദ്ദസ്സേവ പന പഞ്ഞത്തിഭാവേ സിയാ കാചി തേസം വിസേസമത്താ. പഞ്ഞാപിതബ്ബസ്സ അപരമത്ഥസഭാവസ്സേവ പഞ്ഞത്തിഭാവോ അധിപ്പേതോതി ന സബ്ബോ പഞ്ഞത്തിപഥോ പഞ്ഞത്തിസദ്ദേന വുത്തോ, പഞ്ഞത്തി ച പഞ്ഞാപേതബ്ബഭാവേന വുത്താതി പഞ്ഞത്തിപഥപദം വത്തബ്ബമേവ. ഏവഞ്ചേതം ഇച്ഛിതബ്ബം. ഇതരഥാ സദ്ദസ്സ ച പഞ്ഞാപിതബ്ബതായ പഞ്ഞത്തിപഥഭാവോതി പഞ്ഞത്തിപദം ന വത്തബ്ബം സിയാതി ച സക്കാ വത്തും, നിക്ഖേപകണ്ഡേ വിഭത്തായേവ പഞ്ഞത്തി ‘‘പുരിസോ മാഗണ്ഡിയോ’’തി ഏത്ഥാപി ദസ്സിതാതി ന ന സക്കാ വത്തും. തഥാപി ഹി യഥാവുത്തഉപാദായപഞ്ഞത്തിനാമപഞ്ഞത്തീനം സഭാവസമ്ഭവതോതി സങ്ഖാദിസദ്ദാനം സമാനത്ഥതാപി തേസം മതിമത്തമേവ, വിഞ്ഞത്തി വിയ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേന്താ സയം ഞാതായേവ നാമപഞ്ഞത്തി പഞ്ഞാപേതബ്ബമത്ഥം പഞ്ഞാപേതി ഗഹിതസരൂപതായ പദീപോ വിയ രൂപഗതവിധംസനേതി ന പഞ്ഞത്തിഅന്തരപരികപ്പനേന പയോജനം അത്ഥി പഞ്ഞാപേതബ്ബത്ഥപഞ്ഞാപനേ, നാമപഞ്ഞത്തിപഞ്ഞാപനേ പന ഉപാദാനഭേദഭിന്നാ ഉപാദായപഞ്ഞത്തി വിയ തംതംവചനവചനത്ഥഭേദഭിന്നാ നാമപഞ്ഞത്തീതി അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി ഇച്ഛിതാ ഏവ. ന ച അനവത്ഥാനദോസോ തംതംവചനസ്സ തദത്ഥവിഭാവനേ സഹകാരീകാരണഭാവേന പടിനിയതസരൂപത്താ. ഏതേന സങ്കേതഗ്ഗഹണാഭാവോപി പടിസിദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ, തഥാ നാമപഞ്ഞത്തിയാ പയോജനാഭാവോ. ദസ്സിതപ്പയോജനാ ഹി സാ പുബ്ബേതി.

‘‘വോഹാരോ ലോകിയസോതേ പടിഹഞ്ഞതീ’’തിആദീസു സോതബ്ബസ്സ സദ്ദസ്സ വസേന തബ്ബിസയഭൂതാ വോഹാരാദയോ പടിഹനനസോതബ്ബതാപരിയായേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. സദ്ദോയേവ വാ തത്ഥ വോഹാരാദിസഹചാരിതായ തഥാ വുത്തോ. ന ഹി സക്കാ സബ്ബത്ഥ ഏകരസാ ദേസനാ പവത്തീതി വത്തും. തഥാ ഹി കത്ഥചി സുഖാ ദുക്ഖാ, സുഖാപി വേദനാ ദുക്ഖാതി വുച്ചന്തി, ദുക്ഖാ സുഖാ, ദുക്ഖാപി സുഖാതി, ഏവം യഥാവുത്താ ദുവിധാപി പഞ്ഞത്തി അധിവചനാദിപാഠസ്സ അത്ഥഭാവേന അട്ഠകഥായം വുത്തായേവാതി. അയം സങ്ഖതാസങ്ഖതവിനിമുത്തം ഞേയ്യവിസേസം ഇച്ഛന്താനം വസേന വിനിച്ഛയോ.

൧൩൧൬. സതിപി പരേസം സാമഞ്ഞാദിനാമകാരകാനം നാമകരണഭാവേ പരാനപേക്ഖതായ തതോ അതിവിയ യുത്തോ ഇധ നാമകരണസഭാവോ ഉക്കംസപരിച്ഛേദേന നാമകരണത്ഥോതി അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ’’തിആദിമാഹ. നാമകരണസഭാവതാ ന ഹോതി അസഭാവികതായ കദാചിദേവ പവത്തിതോ ചാതി അധിപ്പായോ. സഭാവസിദ്ധത്താതി വേദനാദീനം വേദനാദിനാമകരണധമ്മതം ആഹ. യദി വേദനാദീനം കേനചി അകതം സകനാമം ആദായയേവ പവത്തനതോ ഓപപാതികനാമാനം നാമകരണട്ഠേന നാമഭാവോ, ഏവം സതി പഥവീആദീനമ്പി നാമഭാവോ ആപജ്ജതി, അഞ്ഞഥാ പഥവീആദിനിദസ്സനമേവ ന സിയാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘പഥവീആദിനിദസ്സനേനാ’’തിആദി. ഏകദേസസാമഞ്ഞേന ഹി യഥാധിപ്പേതേന ഉപമാ ഹോതി, ന സബ്ബസാമഞ്ഞേനാതി. ഏവമ്പി യദി സഭാവസിദ്ധനാമത്താ വേദനാദയോ നാമം, പഥവീആദീനമ്പി അനിവത്തനീയോ നാമഭാവോതി ആഹ ‘‘നിരുള്ഹത്താ’’തിആദി. തേന യംനിമിത്തം വേദനാദീസു നാമസദ്ദപ്പവത്തി, സതിപി തദഞ്ഞേസം തംനിമിത്തയോഗേ ഗോ-സദ്ദോ വിയ കുക്കുടാദിസത്തപിണ്ഡേ നിരുള്ഹതോ വേദനാദീസു നാമ-സദ്ദോ പവത്തോതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി അനേകേസു സുത്തപദേസേസു തേസംയേവ നാമവോഹാരോ ദിസ്സതി. നാമതാനാപത്തി വുത്താ കേസകുമ്ഭാദിനാമന്തരാപജ്ജനതോ. ഏതമേവത്ഥം നിദസ്സനഭാവേന ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. യദിപി സമൂഹാദിഘനവിനിബ്ഭോഗാഭാവതോ വേദനാദിഅരൂപധമ്മേസുപി പിണ്ഡാകാരേന ഗഹണം പവത്തതി, തം പന യേഭുയ്യേന അത്ഥാതിപരികപ്പമുഖേന ഏകധമ്മവസേനേവ, ന സമൂഹവസേനാതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞേന…പേ… നത്ഥീ’’തി.

പകാസകപകാസിതബ്ബഭാവോ വിസയിവിസയഭാവോ ഏവ. അധിവചനസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ. സോ നാമമന്തരേന ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ പാകടോതി നിദസ്സനഭാവേന വുത്തോ. ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയാ’’തി വചനേന മനോസമ്ഫസ്സതപ്പകാരാനമേവ നാമഭാവോ സിയാ, ന പടിഘസമ്ഫസ്സതപ്പകാരാനന്തി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ‘‘പടിഘസമ്ഫസ്സോപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹഗതോ ഫസ്സോ പടിഘസമ്ഫസ്സോ. പി-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – വിസയീവിസയസങ്ഘട്ടനസമുപ്പത്തിയാ അഞ്ഞഫസ്സതോ ഓളാരികോപി പടിഘസമ്ഫസ്സോ ന രൂപധമ്മാ വിയ വിഭൂതാകാരോ, തതോ നാമായത്തഗഹണിയഭാവോ നാമസ്സേവാതി. അരൂപതായ വാതിആദിനാ സാമഞ്ഞതോ വിസേസതോ ച പടിഘസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപചാരവസേന നാമഭാവമാഹ. പച്ഛിമപുരിമാനന്തി ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി ഇമം അനുപുബ്ബിം സന്ധായ വുത്തം. സതിപി രൂപസ്സാതിആദിനാ നാമവോഹാരഹേതും അനഞ്ഞസാധാരണം നിബ്ബാനസ്സ അധിപതിപച്ചയഭാവം ഏവ വിഭാവേതി, യതോ അരിയാനം അഞ്ഞവിസയവിനിസ്സടം നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന അസങ്ഖതധാതുയം ഏവ ചിത്തം പവത്തതീതി.

൧൩൧൮. വട്ടസ്മിം ആദീനവപടിച്ഛാദനതോ തദസ്സാദനാഭിനന്ദനതോ ച വട്ടസ്സ മൂലം പധാനകാരണന്തി വട്ടമൂലം.

൧൩൨൦. ഏകേകസ്മിം രൂപാദികേ യഥാഭിനിവിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം അഹംമാനാധാരനിമിത്തതം കുസലാകുസലതബ്ബിപാകലോകാധാരതഞ്ച സമാരോപേത്വാ പവത്തഗ്ഗഹണവിസേസോ. യാ കാചി ദിട്ഠി നിവിസമാനാ ധമ്മസഭാവം അതിച്ചപരാമസനാകാരേനേവ നിവിസതീതി വുത്തം ‘‘പരാമസന്തീതി അത്ഥോ’’തി.

൧൩൩൨. ചേതനാപ്പധാനോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി കത്വാ ‘‘യായ ചേതനായാ’’തിആദി വുത്തം.

൧൩൩൩. ദുന്നാമം ഗാരയ്ഹനാമം. അനുപസങ്കമന്തസ്സാതിആദിനാ സേവനഭജനാനം വിസേസമാഹ.

൧൩൩൬. ആപത്തിആപത്തിവുട്ഠാനപരിച്ഛേദജാനനൂപായദസ്സനം സഹ വത്ഥുനാ സഹ കമ്മവാചായാദിവചനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുവീതിക്കമതോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആപത്തികുസലതാ ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൧൯) ഹി വുത്തന്തി. കാരണജാനനേന ഫലം സുട്ഠു ഞാതം ഹോതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘ആപത്തിയാ വാ’’തിആദിമാഹ.

൧൩൪൨. തസ്സാതി മനസികാരകുസലതായ.

൧൩൪൪. അനുപ്പജ്ജമാനാനേവ അനുപ്പജ്ജന്താനേവ.

൧൩൪൮. അകരണേന അനാദരവസേനാതി അധിപ്പായോ.

൧൩൫൦. ഫേഗ്ഗുരുക്ഖസ്സ സിഗ്ഗുആദികസ്സ.

൧൩൫൨. ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സാതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരണസ്സ. അസംവുതചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സേവ ഹേതൂതി ചക്ഖുദ്വാരികസ്സ അഭിജ്ഝാദിഅന്വാസ്സവനസ്സ തംദ്വാരികവിഞ്ഞാണസ്സ വിയ ചക്ഖുന്ദ്രിയം പധാനകാരണം. സതി ഹി അസംവുതത്തേ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ തേ തേ അന്വാസ്സവന്തീതി അസംവരിയമാനചക്ഖുന്ദ്രിയഹേതുകോ സോ അസംവരോ തഥാവുത്തോതി അട്ഠകഥായ അധിപ്പായം ദസ്സേതി. ഇദാനി യഥാവുത്തേ അധിപ്പായേ ഠത്വാ ‘‘യത്വാധികരണന്തി ഹീ’’തിആദിനാ പാളിയാ യോജനം ദസ്സേതി. കസ്സ ചാതി പകാരം പുച്ഛതി, കഥംവിധസ്സ കഥംസണ്ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ. ന ഹി സരൂപേ വുത്തേ പുന സരൂപപുച്ഛായ പയോജനം അത്ഥി. അന്വാസ്സവന്തി അഭിജ്ഝാദയോ. തദുപലക്ഖിതന്തി അന്വാസ്സവൂപലക്ഖിതം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതന്തി യോജനാ.

യഥാസമ്ഭവന്തി ദുസ്സീല്യാസംവരോ മനോദ്വാരവസേന, സേസാസംവരോ ഛദ്വാരവസേന യോജേതബ്ബോ. മുട്ഠസ്സച്ചാദീനം സതിപടിപക്ഖാകുസലധമ്മാദിഭാവതോ സിയാ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ കായികവാചസികവീതിക്കമഭൂതസ്സ ദുസ്സീല്യസ്സ തത്ഥ ഉപ്പത്തി പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താതി തമേവ യഥാസമ്ഭവം ‘‘ന ഹി പഞ്ചദ്വാരേ’’തിആദിനാ വിവരതി.

യഥാ കിന്തി യേന പകാരേന ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി, തം നിദസ്സനം കിന്തി അത്ഥോ. തത്ഥായം പവത്തിക്കമോ – പഞ്ചദ്വാരേ രൂപാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ നിയമിതാദിവസേന കുസലാകുസലജവനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ മനോദ്വാരികജവനം തംയേവാരമ്മണം കത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി, പുന തസ്മിംയേവ ദ്വാരേ ‘‘ഇത്ഥിപുരിസോ’’തിആദിനാ വവത്ഥപേത്വാ ജവനം ഭവങ്ഗം ഓതരതി. പുന വാരേ പസാദരജ്ജനാദിവസേന ജവനം ജവതി. പുന യദി തം ആരമ്മണം ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തംസദിസമേവ പഞ്ചദ്വാരാദീസു ജവനം തദാ ഉപ്പജ്ജമാനകം സന്ധായ ‘‘ഏവമേവ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. അയം പന ഉക്കട്ഠനയോ പരിചിതാരമ്മണം സന്ധായ വുത്തോ, അപരിചിതേ അന്തരന്തരാ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തദനുരൂപം മനോദ്വാരേപി ഉപ്പജ്ജതീതി. ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം ജവനേന സമ്ബന്ധോ ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതോ ദട്ഠബ്ബോ.

സതി ദ്വാരഭവങ്ഗാദികേതി പച്ചയഭാവേന പുരിമനിപ്ഫന്നം ജവനകാലേ അസന്തമ്പി ഭവങ്ഗാദി ചക്ഖാദി വിയ ഫലനിപ്ഫത്തിയാ സന്തഞ്ഞേവ നാമാതി വുത്തം. ന ഹി ധരമാനംയേവ സന്തന്തി വുച്ചതീതി. ബാഹിരം വിയ കത്വാതി പരമത്ഥതോ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവേ ഇതരസ്സ ച അബ്ഭന്തരഭാവേ അസതിപി ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൧.൪൯) ആഗന്തുകഭൂതസ്സ കദാചി കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവോ തബ്ബിധുരസഭാവസ്സ ഇതരസ്സ അബ്ഭന്തരഭാവോ പരിയായതോ വുത്തോതി ദസ്സേതി. അസംവരഹേതുഭാവാപത്തിതോതി ദ്വാരാദീനം അസംവരഹേതുഭാവാപജ്ജനസ്സ പാകടഭാവം സന്ധായാഹ. ഉപ്പന്നേ ഹി അസംവരേ ദ്വാരാദീനം തസ്സ ഹേതുഭാവോ പഞ്ഞായതീതി. ദ്വാരഭവങ്ഗാദിമൂസനന്തി ദ്വാരഭവങ്ഗാദീസു മൂസനം. യസ്മിഞ്ഹി ദ്വാരേ അസംവരോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തത്ഥ ദ്വാരാദീനം സംവരൂപനിസ്സയഭാവം ഉപച്ഛിന്ദന്തോയേവ പവത്തതീതി. തേനേവാഹ ‘‘കുസലഭണ്ഡവിനാസന’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ’’തിആദിപാളിയം സംവരോ, സംവരിതബ്ബം, സംവരണുപായോ, യതോ ച സോ സംവരോ, യത്ഥ ച സോ സംവരോതി ഇമം പഭേദം ദസ്സേത്വാ യോജേതബ്ബാ. കഥം? ‘‘രക്ഖതി…പേ… സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി ഏതേന സംവരോ വുത്തോ. സതിം പച്ചുട്ഠപേതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോതി. ചക്ഖാദി സംവരിതബ്ബം. ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീതി സംവരണുപായോ. ‘‘യത്വാധികരണ’’ന്തിആദിനാ സംവരണാവധി. രൂപാദയോ സംവരവിസയോതി. കിഞ്ച പടിസങ്ഖാഭാവനാബലസങ്ഗഹിതഭാവേന ദുവിധോപി ഇന്ദ്രിയസംവരോ? തത്ഥ പുരിമേന വിസയേസു ആദീനവദസ്സനം, ഇതരേന ആദീനവപ്പഹാനം. തഥാ പുരിമേന പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം, ഇതരേന അനുസയപ്പഹാനം. തഥാ പുരിമോ ലോകിയമഗ്ഗസങ്ഗഹിതോ, ദുതിയോ ലോകുത്തരമഗ്ഗസങ്ഗഹിതോതി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൧൩൫൩. ദവത്ഥാദിഅഭിലാസോതി ദവോ ഏവ അത്ഥോ പയോജനന്തി ദവത്ഥോ, സോ ആദി യേസം തേ ദവത്ഥാദയോ. തേസു, തേസം വാ അഭിലാസോ, ദവോ വാ അത്ഥോ ഏതസ്സാതി ദവത്ഥോ, തദാദികോ ദവത്ഥാദി, കോ പന സോതി ആഹ ‘‘അഭിലാസോ’’തി. ആഹാരപരിഭോഗേ അസന്തുസ്സനാതി ആഹാരപരിഭോഗേ അതിത്തി. ബഹുനോ ഉളാരസ്സ ച പത്ഥനാവസേന പവത്താ ഭിയ്യോകമ്യതാ അസന്തുസ്സനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ യുജ്ജതി.

൧൩൫൫. മജ്ജനാകാരേന പവത്തി മാനസ്സേവാതി കത്വാ ‘‘മാനോവ മാനമദോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി ജാതിമദാദയോ ‘‘മാനോ മഞ്ഞനാ’’തിആദിനാ മാനഭാവേനേവ വിഭത്താതി. ഖുദാ നാമ കമ്മജതേജോ. തം പന അഭുത്തേ ഭുത്തേ ച ഉപ്പജ്ജതീതി യം തത്ഥ ആമാസയസങ്ഖാതസ്സ സരീരദേസസ്സ പീളനതോ വിഹിംസാസദ്ദവചനീയം, തദേവ ദസ്സേതബ്ബം, ഇതരഞ്ച നിവത്തേതബ്ബന്തി അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകത്തേന ഖുദാ വിസേസിതാതി ആഹ ‘‘ഖുദായ വിസേസന’’ന്തി. യേ പന ‘‘കമ്മജതേജപച്ചയാ ദുക്ഖാ വേദനാ ഖുദാ’’തി വദന്തി, തേസം അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകാതി വിസേസനമേവ ന യുജ്ജതി. സതിപി തസ്മിം ഭൂതത്ഥകഥനേ വിഹിംസൂപരതിപുരാണവേദനാപടിഹനനാനം വിസേസാഭാവോ ആപജ്ജതീതി പുരിമോയേവേത്ഥ അത്ഥോ. ഏതാസം കോ വിസേസോതി അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ, ഭുത്തപച്ചയാ ന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാതി ദ്വേപി ചേതാ വേദനാ യാവതാ അനാഗതായേവാതി അധിപ്പായോ. സതിപി അനാഗതത്തേ പുരിമാ ഉപ്പന്നസദിസീ, ഇതരാ പന അതംസദിസീ അച്ചന്തം അനുപ്പന്നാവാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. തേനേവ ‘‘യഥാപവത്താ’’തി പുരിമായം വുത്തം, ഇതരത്ഥ ച ‘‘അപ്പവത്താ’’തി. അഥ വാ അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ പുബ്ബേ കതകമ്മസ്സ വിപാകത്താ പുരാണവേദനാ നാമ. അപ്പച്ചവേക്ഖണാദിഅയുത്തപരിഭോഗപച്ചയാ പച്ചവേക്ഖണാദിയുത്തപരിഭോഗതോ ആയതിം ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഭുത്തപച്ചയാ ന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ നവവേദനാ നാമ. വിഹിംസാനിമിത്തതാ വിഹിംസാനിബ്ബത്തതാ.

യാപേന്തി ഏതേനാതി യാപനാതി വുത്തസ്സ സരീരയാപനകാരണസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സപിയാപനകാരണന്തി ഇമസ്സ വിസേസസ്സദസ്സനത്ഥം ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനത്ഥായാ’’തി വത്വാ ന കേവലം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സേവ യാപനകാരണമാഹാരോ, അഥ ഖോ ഠാനാദിപവത്തിആകാരവിസേസയുത്തസ്സ സകലസരീരസ്സപി യാപനകാരണന്തി തംദീപനത്ഥം യാത്രാതി വചനന്തി യാപനാ മേ ഭവിസ്സതീതി അവിസേസേന വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം അവിച്ഛേദസങ്ഖാതാ യാപനാ യാത്രാ’’തി ആഹ. അട്ഠാനയോജനഅപരിഭോഗദുപ്പരിഭോഗാദിവസേന സദ്ധാദേയ്യസ്സ വിനാസനം സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനം. യേനാതി ഗണഭോജനലക്ഖണപ്പത്തസ്സ ഥൂപീകതാദികസ്സ വാ പടിഗ്ഗഹണേന. സാവജ്ജം സനിന്ദം പരിഭോഗം കരോതീതി വാ അത്ഥോ.

ഇരിയാ…പേ… വുത്തന്തി സുഖം പവത്തമാനേഹി ഇരിയാപഥേഹി തേസം തഥാപവത്തിയാ കാരണന്തി ഗഹിതത്താ വിദിതത്താ യഥാവുത്തഭുഞ്ജനപിവനാനി പുബ്ബകാലകിരിയാഭാവേന വുച്ചമാനാനി ഇരിയാപഥകത്തുകാനി വിയ വുത്താനീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൭൧; ൨.൧൮൨) ദസ്സനസ്സ ഖയഹേതുതാ, ‘‘ഘതം പിവിത്വാ ബലം ഭവതി, സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഭവതീ’’തി ച പാനദസ്സനാനം ബലഭയഹേതുതാ വുച്ചതി, ഏവം ഭുഞ്ജനപിവനാനം ഇരിയാപഥസുഖപ്പവത്തിഹേതുഭാവോ വുത്തോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സുലഭാനവജ്ജഭാവോ വിയ അപ്പഭാവോപി പച്ചയാനം പരമസല്ലേഖവുത്തീനം സുഖവിഹാരായ പരിയത്തോതി ചീവരസേനാസനാനം അപ്പഭാവുക്കംസാനുജാനനവസേന പവത്താഹി അനന്തരഗാഥാഹി ഇധാപി ധമ്മസേനാപതിനാ സുഖവിഹാരായ പരിയത്തോ അപ്പഭാവുക്കംസോ അനുഞ്ഞാതോതി വിഞ്ഞായതീതി ‘‘പുനപീ’’തിആദിനാ ‘‘ഭുത്വാനാ’’തി പാഠം സമത്ഥയതി.

൧൩൬൮. സതിആദിധമ്മാതി സതിപഞ്ഞാസമാധിവീരിയസമ്മാവാചാദിധമ്മാ, യേ ഛഹി ദുകേഹി പരിഗ്ഗഹിതാ.

൧൩൭൩. പടിവിജ്ഝിതബ്ബേഹി പടിവേധോ വുത്തോ. വിസയേനപി ഹി വിസയീ വുച്ചതി സഹചരഭാവതോ. യഥാ –

‘‘ഉപ്പാദേത്വാന സംവേഗം, ദുക്ഖേനസ്സ ച ഹേതുനാ;

വഡ്ഢയിത്വാ സമ്മസിത്വാ, മുത്തിയാ മഗ്ഗമബ്രവീ’’തി

‘‘സച്ചപരിയോസാനേ’’തി ച.

യഥാ ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞാദിവസേന പവത്തമാനം പടിവേധഞാണം അസമ്മോഹതോ തേ അവിലോമേത്വാ അവിരോധേത്വാ പവത്തതി നാമ, ഏവം തദുപനിസ്സയഭാവം വിപസ്സനാഞാണമ്പി യഥാബലം തേ അവിലോമേത്വാ പവത്തതീതി ചതുന്നം സച്ചാനം അനുലോമന്തി വുത്തന്തി ദുതിയോ അത്ഥവികപ്പോ വുത്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ചതുന്നം സച്ചാന’’ന്തി പദം വിനാ ഉപചാരേന വുത്തം, പുരിമസ്മിം ഉപചാരേനാതി ദട്ഠബ്ബം. സമ്മാദിട്ഠിപ്പധാനത്താ വാ സേസമഗ്ഗങ്ഗാനം മഗ്ഗസച്ചേകദേസസ്സ പടിവേധസ്സ അനുലോമം സമുദായാനുലോമം വുത്തം, ചതുസച്ചേകദേസസ്സ മഗ്ഗസ്സ വാ.

൧൩൮൦. ഖയസമയേതി ഖയസമൂഹേ. ‘‘കിലേസാനം ഖയവസേന പവത്തധമ്മപുഞ്ജേ’’തി ച വദന്തി.

൧൩൮൧. അപരിബന്ധഭാവേന നിരാസങ്കാ, ആരമ്മണേ അഭിരതിഭാവേന ച പവത്തി അധിമുച്ചനട്ഠോതി ആഹ ‘‘അനി…പേ… ത്തനട്ഠേനാ’’തി.

൧൩൮൨. അരിയമഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ഉത്തരകാലം പവത്തമാനം ഫലഞാണം തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം ഖയപരിയോസാനേ പവത്തത്താ ‘‘ഖീണന്തേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ പന തം മഗ്ഗാനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ മഗ്ഗേന ഠാനസോ ഖീണേസു കിലേസേസു തേസം ഖീണഭാവാനന്തരം പവത്തമാനം ഖീണഭാവാനം പഠമകാലേ പവത്തന്തിപി വുച്ചതീതി ദുതിയോ വികപ്പോ വുത്തോ.

ദുകനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിക്ഖേപകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.