നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

ധമ്മസങ്ഗണീ-അനുടീകാ

വീസതിഗാഥാവണ്ണനാ

൧. അഭിധമ്മസംവണ്ണനായ അത്ഥം സംവണ്ണേതുകാമോ തസ്സാ ആദിഗാഥായ താവ പയോജനസമ്ബന്ധാഭിധാനപുബ്ബങ്ഗമം അത്ഥം നിദ്ധാരേന്തോ ഉളാരജ്ഝാസയാനം നിസമ്മകാരീനം പടിപത്തി പരേസം വിവിധഹിതസുഖനിപ്ഫാദനപ്പയോജനാതി ആചരിയസ്സാപി ധമ്മസംവണ്ണനായ ആദിമ്ഹി സത്ഥരി നിപച്ചകാരസ്സ അന്തരായവിസോസനത്ഥതാ വിയ സത്ഥരി ധമ്മേ ച പരേസം അച്ചന്തസുഖപ്പടിലാഭസംവത്തനിയസദ്ധാരതനുപ്പാദനത്ഥതാപി സിയാതി ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മസംവണ്ണനായ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോതി സാമഞ്ഞവചനോപി ധമ്മ-സദ്ദോ സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന ഇധ പരിയത്തിവിസേസവിസയോ. സംവണ്ണീയതി അത്ഥോ ഏതായാതി സംവണ്ണനാ, അട്ഠകഥാ.

തിവിധയാനമുഖേന വിമുത്തിധമ്മം യഥാരഹമനുസാസതീതി സത്ഥാ. പണമനം പണാമോ, കായവാചാചിത്തേഹി സത്ഥു ഗുണനിന്നതാ. കിരിയാ കരണം, പണാമസ്സ കരണം പണാമകരണം, വന്ദനാപയോഗോ. സോ ച കിഞ്ചാപി ‘‘ഇദാനി അധിപ്പേതം പണാമം കരോന്തോ’’തിആദിനാ ‘‘തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ’’തിആദികസ്സ അധിപ്പേതപണാമഭാവം ദസ്സേസ്സതി, ‘‘കരുണാ വിയാ’’തിആദികസ്സ പന സബ്ബസ്സ ഥോമനാവസേന വുത്തസ്സപി വസേന വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി സത്ഥു മഹാകരുണാദിഗുണവിസേസകിത്തനവസേന പവത്തോ മഹാകരുണാദിഗുണവിസേസാവിനാഭാവിനാ സംവണ്ണിയമാനസംവണ്ണനാധമ്മവിഭാവിതേന ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതഭാവേന സ്വാക്ഖാതധമ്മേ സത്ഥരി അനുപ്പന്നസദ്ധാനം സദ്ധാജനനായ, ഉപ്പന്നസദ്ധാനഞ്ച ഭിയ്യോഭാവായ ഹോതി. സത്ഥുനോ ച അവിപരീതധമ്മദേസനഭാവേന അവിതഥദേസനാഭൂതേ ധമ്മേതി ഏതേന സത്ഥുനോ മഹാകരുണാദിഗുണാനംയേവ ച ഫലവിസേസനിപ്ഫാദനസമത്ഥതായ പസാദാവഹതം ആഹ. ധമ്മേന ഹി സത്ഥുസിദ്ധി, സത്ഥാരാ ച ധമ്മസിദ്ധി, ധമ്മസമ്പത്തിയാപി സത്ഥുഗുണതായ സത്ഥുഗുണവിഭാവനേന സമ്പജ്ജതീതി.

ഏവം സത്ഥരി പണാമകരണസ്സ ഏകം പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്ബന്ധം വിഭാവേതി ‘‘തദുഭയപ്പസാദാ ഹീ’’തിആദിനാ. ന ഹി സത്ഥരി ധമ്മേ വാ അപ്പസന്നോ സംവണ്ണിയമാനേ തദധിഗന്തബ്ബേ ച ധമ്മേ സമ്മാ പടിപജ്ജതി, നാപി സീലാദിഅനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തം മഹന്തം അത്ഥം സാധേതി, തസ്മാ ധമ്മസംവണ്ണനാസു പരേസം സമ്മാപടിപത്തിആകങ്ഖായ തഥാരൂപധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേഹി ച വിനിയോജിതേന സത്ഥരി ധമ്മേ ച പസാദുപ്പാദനം സത്ഥരി പണാമകരണം വിഹിതന്തി അധിപ്പായോ.

ഭഗവതോ ഗുണസംകിത്തനം തസ്സ ധമ്മസങ്ഘാനമ്പി ഥോമനാ ഹോതിയേവാതി വുത്തം ‘‘രതനത്തയപണാമവചന’’ന്തി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘ഭഗവതോ ഥോമനേനേവാ’’തിആദി (ധ. സ. മൂലടീ. ൬). വക്ഖമാനം വാ ‘‘സദ്ധമ്മഞ്ചസ്സ പൂജേത്വാ’’തിആദിം സന്ധായ വുത്തം. വിഞ്ഞാപനത്ഥം പരേസം വിഞ്ഞൂനന്തി വാ സമ്ബന്ധനീയം. അവിഞ്ഞൂനം അപ്പമാണതായ അഭാജനതായ ച വിഞ്ഞൂനം ഗഹണം. തേ ഹി ബുദ്ധാദീസു സഗാരവസ്സ പമാണഭൂതതം ജാനന്താ തസ്സ വചനം സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, സമ്മദേവ ച നം അനുതിട്ഠന്താ തദധിപ്പായം പൂരേന്തി. ഇധാപി പുരിമനയേനേവ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ പസാദവിഞ്ഞാപനാദിമുഖേനപി സമ്മാപടിപത്തിആകങ്ഖായ പവേദിതത്താ.

ഏത്ഥ ച പഠമോ അത്ഥവികപ്പോ സദ്ധാനുസാരീനം പുഗ്ഗലാനം വസേന വുത്തോ, ദുതിയോ ധമ്മാനുസാരീനം. പഠമോ വാ അസംസിദ്ധസത്ഥുധമ്മാനം വസേന വുത്തോ, ദുതിയോ സംസിദ്ധസത്ഥുധമ്മാനം. തഥാ പഠമോ പഠമേ രതനേ പണാമകിരിയാദസ്സനപരോ, ദുതിയോ ഇതരേസുപീതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

പണാമോ കരീയതി ഏതായാതി പണാമകരണം, പണാമകിരിയാഭിനിപ്ഫാദികാ ചേതനാ. സാ ഹി ഖേത്തസമ്പത്തിയാ ആചരിയസ്സ ച അജ്ഝാസയസമ്പത്തിയാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ യഥാലദ്ധസമ്പത്തിനിമിത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ബലാനുപ്പദാനവസേന പുരിമകമ്മനിപ്ഫന്നസ്സ വിപാകസന്താനസ്സ അന്തരാ വേമജ്ഝേ ആയന്തി ആപതന്തീതി അന്തരായാതി ലദ്ധനാമാനം രോഗാദിഅനത്ഥാനം വിധായകസ്സ ഉപപീളകസ്സ ഉപച്ഛേദകസ്സ വാ കമ്മസ്സ വിദ്ധംസനസമത്ഥോ പുഞ്ഞാതിസയോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘രതനത്തയപണാമ…പേ… വിസേസഭാവതോ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ രാഗാദിപരിയുട്ഠാനാഭാവവചനേന അന്തരായസ്സ കാരണഭൂതായ പയോഗവിപത്തിയാ അഭാവസ്സ, അത്ഥലാഭാദിവചനേന അനന്തരായതാഹേതുഭൂതായ പയോഗസമ്പത്തിയാ സബ്ഭാവസ്സ, ‘‘സബ്യാപജ്ഝായ പജായ അബ്യാപജ്ഝോ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൬.൧൦; ൧൧.൧൧) വചനേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരിതായ ച പകാസനം മഹാനാമസുത്തംയേവ ഉദാഹടം.

ഗുണവിസേസദസ്സനത്ഥന്തി ഏതേന സതിപി കായമനോപണാമാനം അന്തരായവിസോസനസമത്ഥഭാവേ തേഹി പണാമവിസയസ്സ പണാമാരഹഭാവവിഭാവനേന സാതിസയോ വചീപണാമോ വിഹിതോതി ദസ്സേതി. ഗുണവിസേസവാ ഹീതിആദിനാ ആചരിയസ്സ യുത്തപത്തകാരിതം ദസ്സേതി. ദേസനാ വിനയപിടകേതി ഏത്ഥ നനു വിനയപിടകസ്സപി ദേസനാഭാവതോ ദേസനാവിനയപിടകാനം ഭേദവചനം ന യുത്തന്തി? നോ ന യുത്തം ‘‘തീസുപി ചേതേസു ഏതേ ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ) ഏത്ഥ വിയ സമുദായദേസനായ അവയവദേസനാനം ആധാരഭാവതോ. ദേസനാകാലേ വാ മനസാ വവത്ഥാപിതായ വിനയതന്തിയാ വിനയപിടകഭാവതോ തദത്ഥപഞ്ഞാപനസ്സ ച ദേസനാഭാവതോ ഭേദവചനം. അഥ വാ ദേസീയതി ഏതേനാതി ദേസനാ, ദേസനാസമുട്ഠാപകോ ചിത്തുപ്പാദോ, തസ്സ ച വിനയപിടകവിസയോ കരുണാപുബ്ബങ്ഗമോ ച സോതി ഏവമേത്ഥ ഭേദവചനോപപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സുത്തന്തപിടകേതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

കഥം പന ഭഗവതോ ദേസനാ വിനയപിടകേ കരുണാപ്പധാനാ, സുത്താഭിധമ്മപിടകേസു ച പഞ്ഞാകരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനാതി വിഞ്ഞായതീതി? യതോ ഉക്കംസപരിയന്തഗതഹിരോത്തപ്പോപി ഭഗവാ ലോകിയസാധുജനേഹിപി പരിഹരിതബ്ബാനി ‘‘സിഖരണീ’’തിആദീനി വചനാനി യഥാപരാധഞ്ച ഗരഹവചനാനി വിനയപിടകദേസനായം മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ മഹാപരിസമജ്ഝേ അഭാസി, തംതംസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തികാരണാപേക്ഖായ വേരഞ്ജാദീസു സാരീരികഞ്ച ഖേദമനുഭോസി, തസ്മാ കിഞ്ചാപി ഭൂമന്തരപച്ചയാകാരസമയന്തരകഥാനം വിയ വിനയപഞ്ഞത്തിയാപി സമുട്ഠാപികാ പഞ്ഞാ അനഞ്ഞസാധാരണതായ അതിസയകിച്ചവതീ, തതോപി കരുണായ കിച്ചം അധികന്തി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘വിനയപിടകേ കരുണാപ്പധാനാ’’തി. കരുണാബ്യാപാരാധികതായ ഹി ദേസനായ കരുണാപ്പധാനതാ, സുത്തന്തദേസനായ മഹാകരുണാസമാപത്തിബഹുലോ വേനേയ്യസന്താനേസു തദജ്ഝാസയാനുലോമേന ഗമ്ഭീരമത്ഥപദം പതിട്ഠപേസീതി കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനതാ, അഭിധമ്മദേസനായ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവപ്പഹോനകോ രൂപാരൂപപരിച്ഛേദോ ധമ്മസഭാവാനുരോധേന പവത്തിതോതി പഞ്ഞാപ്പധാനതാ. തേനേവ ച കാരണേനാതിആദിനാ ദേസനാനുരൂപതംതംസംവണ്ണനായ ഥോമനാ ആചരിയസ്സ പകതീതി ദസ്സേതി.

കുസലാ രൂപം ചക്ഖുമാ ദസ ദാളിമാദി സമൂഹവസേന അത്ഥാനവബോധനത്ഥോ വിയ അത്ഥാവബോധനത്ഥോ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോ അത്തപരാധീനോ കേവലോ അത്ഥപദത്ഥകോ, സോ പദത്ഥവിപരിയേസകാരിനാ ഇതി-സദ്ദേന സദ്ദപദത്ഥകോ ജായതീതി ആഹ ‘‘കരുണാ വിയാതി നിദസ്സനവചന’’ന്തി. നിദസ്സനഞ്ഹി നാമ നിദസ്സിതബ്ബധമ്മേ തേന ച സമ്ബന്ധേ സതി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി തസ്സ നിദസ്സനഭാവം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ യഥാ…പേ… പവത്തിത്ഥാതി അത്ഥോ’’തി.

‘‘തത്ഥ കരുണാ വിയാതി നിദസ്സനവചന’’ന്തിആദിനാ നിദസ്സനനിദസ്സിതബ്ബധമ്മാനം ആധാരവിസയബ്യാപാരേഹി സവിസേസനേഹി സഹ പകാസനവസേന ഗാഥായ അത്ഥതത്വം ദസ്സേത്വാ അവയവഭേദവസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കിരതീതി കരുണാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിച്ഛന്ദരാഗാനം ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ വാ സത്തതാ വേദിതബ്ബാ. ഏകസ്സപി ധമ്മസ്സ അനേകസാമഞ്ഞാകാരവന്തതായ ‘‘യഥാസഭാവം പകാരേഹീ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേനാ’’തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫) ധമ്മാനം അഞ്ഞേയ്യത്തം പടിക്ഖിപതി ഞാതും അസക്കുണേയ്യത്താഭാവതോ. ഏതേന തസ്സാ പഞ്ഞായ അകിച്ഛവുത്തിതം ആഹ. യഥേവ ഹി ‘‘ഞേയ്യേസു സബ്ബേസു പവത്തിത്ഥാ’’തി ഏത്താവതാ അധിപ്പേതത്ഥേ സിദ്ധേ തേസം അത്തത്തനിയതാവിരഹസംസൂചനത്ഥം പരേസം സത്താദിമിച്ഛാഗാഹപടിസേധനേന ധമ്മ-സദ്ദേന ഞേയ്യാ വിസേസിതബ്ബാ, ഏവം ‘‘ധമ്മേസു സബ്ബേസു പവത്തിത്ഥാ’’തി ഏത്താവതാ ച അധിപ്പേതത്ഥേ സിദ്ധേ ധമ്മേസു തസ്സാ പഞ്ഞായ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധതായ അകിച്ഛവുത്തിതം ദസ്സേതും അഞ്ഞേയ്യത്തപടിസേധനേന ഞേയ്യ-സദ്ദേന ധമ്മാ വിസേസിതാതി. ഞേയ്യധമ്മ-സദ്ദാ നീലുപ്പലസദ്ദാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭേദാഭേദയുത്താതി ‘‘ഞേയ്യാ ച തേ ധമ്മാ ചാ’’തി വുത്തം. യാ യാതി യഥാ-സദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ബ്യാപനിച്ഛായഞ്ഹി അയം യഥാ-സദ്ദോ, തപ്പഭേദാ പഞ്ഞാ പവത്തിത്ഥാതി സമ്ബന്ധോതി.

ഭഗവതി പവത്താവാതി ഇദം യേഭുയ്യേന ഉപമാനോപമേയ്യത്ഥാനം ഭിന്നാധാരതായ ഭിന്നാധാരസ്സ ച ഉപമാനത്ഥസ്സ ഇധ അസമ്ഭവതോ വുത്തം. ഭഗവതോ കരുണായ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണഭാവോ സത്തേ സംസാരദുക്ഖതോ ഉദ്ധരിത്വാ അച്ചന്തസുഖേ നിബ്ബാനേ പതിട്ഠപേതും അത്തനോ സരീരജീവിതപരിച്ചാഗേനപി ഏകന്തഹിതജ്ഝാസയതാവസേന വേദിതബ്ബോ, യതോ വിനേയ്യാനം കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹപഹൂതജിവ്ഹാവിദംസനമ്പി കതം, യഞ്ച യദിമേ സത്താ ജാനേയ്യും, ഭഗവതോ സാസനേന രഹദമിവ സീതലം സമ്പജ്ജലിതം അഗ്ഗിക്ഖന്ധമ്പി സമോഗാഹേയ്യ. അഞ്ഞേസം പസ്സന്താനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉദ്ധടാതി പദം അപേക്ഖിത്വാ മഹോഘപക്ഖന്ദാനം സത്താനന്തി കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – കാമാദിമഹോഘപക്ഖന്ദേ സത്തേ തതോ ഉദ്ധടാ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി മം ഠപേത്വാതി പസ്സതോ യഥാ ഭഗവതോ കരുണായ ആവിസനം ഹോതി, ന ഏവം അഞ്ഞേസം തഥാദസ്സനസ്സേവ അഭാവതോ. അഥ വാ അഞ്ഞേസം പസ്സന്താനന്തി യദിപി പരേ പസ്സേയ്യും, തഥാപി ന തേസം ഭഗവതോ വിയ കരുണോക്കമനം അത്ഥി അപ്പടിപത്തിതോ അത്തഹിതമത്തപടിപത്തിതോ ചാതി അത്ഥോ.

അനാവരണാ തീസു കാലേസു സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതവുത്തിതായ, അസാധാരണാ സബ്ബധമ്മാനം നിരവസേസഹേതുപച്ചയപരിഗ്ഗഹവസേന തേസഞ്ച സഭാവകിച്ചാദിഅവത്ഥാവിസേസാദിപരിജാനനേന ആയൂഹനവേലായമേവ തംതംകമ്മാനം തംതംഫലവിസേസഹീനമജ്ഝിമപണീതാദിവിഭാഗസ്സ ഇന്ദ്രിയബദ്ധേസു അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു ച അതിസുഖുമതിരോഹിതവിദൂരവുത്തിഅതീതാനാഗതാദിഭേദഭിന്നാനം രൂപധമ്മാനം തംതംകാരണസമവായവിഭാവനേനേവ തംതംഫലേസു വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധരസഫസ്സാദിവിസേസസ്സ നിരവസേസതോ പടിവിജ്ഝനേന വേദിതബ്ബാ. അയഞ്ച അത്ഥോ ഭഗവതോ അനേകധാതുനാനാധാതുലോകം യഥാഭൂതം ഞാണാദിവസേന വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച പസ്സന്തസ്സാതി ഇദം രാഗഗ്ഗിആദീഹി ലോകസന്നിവാസസ്സ ആദിത്തതാദിആകാരദസ്സനം ഭഗവതോ മഹാകരുണോക്കമനുപായം സന്ധായ വുത്തം. തം പന ബഹുകേഹി ആകാരേഹി പസ്സന്താനം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സത്തേസു മഹാകരുണാ ഓക്കമതി. ‘‘ആദിത്തോ ലോകസന്നിവാസോ…പേ… ഉയ്യുത്തോ…പേ… പയാതോ…പേ… കുമ്മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ…പേ… ഉപനീയതി ലോകോ അധുവോ…പേ… അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ…പേ… അസ്സകോ ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം…പേ… ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോതി പസ്സന്താനം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സത്തേസു മഹാകരുണാ ഓക്കമതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൧൭) പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പരോസതം ആകാരേഹി ദസ്സിതന്തി ഗന്ഥവിത്ഥാരം പരിഹരിതും സംവണ്ണയിതുഞ്ച ഉപായം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘തം സബ്ബം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ മഹാകരുണാഞാണവിഭങ്ഗവസേന ജാനിതബ്ബ’’ന്തി. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തആസയാനുസയ യമകപാടിഹാരിയ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണാനി സേസാസാധാരണഞാണാനി. തേസമ്പി ഹി വിഭങ്ഗോ ‘‘ഇധ തഥാഗതോ സത്തേ പസ്സതി അപ്പരജക്ഖേ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൧൧) പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ നാനപ്പകാരേന ദസ്സിതോതി പുരിമനയേനേവ അതിദിസതി. ആദി-സദ്ദേന തത്ഥ വിഭത്താനം പടിസമ്ഭിദാസച്ചഞാണാദീനം സങ്ഗഹോ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

നിപ്പദേസസപ്പദേസവിസയാ കരുണാ വിയ ഭഗവതോ പഞ്ഞാപി ഇധ നിപ്പദേസസപ്പദേസവിസയാ നിരവസേസാ അധിപ്പേതാതി തസ്സാ കതിപയഭേദദസ്സനേന നയതോ തദവസിട്ഠഭേദാ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ചാ’’തിആദിമാഹ. തേ പന സീലസമാധി പഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സന, ദ്വാചത്താലീസസതദുകധമ്മ, ബാവീസതിതികധമ്മ, ചതുസതിപട്ഠാന സമ്മപ്പധാന ഇദ്ധിപാദ സാമഞ്ഞഫല അരിയവംസാദി, പഞ്ചഗതി പഞ്ചപധാനിയങ്ഗപഞ്ചങ്ഗികസമാധി ഇന്ദ്രിയ ബല നിസ്സാരണീയധാതു വിമുത്തായതന വിമുത്തിപരിപാചനീയധമ്മസഞ്ഞാദി, ഛസാരണീയധമ്മ അനുസ്സതിട്ഠാന അഗാരവഗാരവ നിസ്സാരണിയധാതു സതതവിഹാര അനുത്തരിയ നിബ്ബേധഭാഗിയപഞ്ഞാദി, സത്തഅപരിഹാനിയധമ്മ അരിയധന ബോജ്ഝങ്ഗ സപ്പുരിസധമ്മനിജ്ജരവത്ഥു സഞ്ഞാ ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലഖീണാസവബലാദി, അട്ഠപഞ്ഞാപടിലാഭഹേതു മിച്ഛത്ത സമ്മത്ത ലോകധമ്മ അരിയാനരിയവോഹാര ആരമ്ഭവത്ഥു കുസീതവത്ഥു അക്ഖണ മഹാപുരിസവിതക്ക അഭിഭായതന വിമോക്ഖാദി, നവയോനിസോമനസികാരമൂലധമ്മപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗ സത്താവാസ ആഘാതവത്ഥു ആഘാതപടിവിനയ സഞ്ഞാനാനത്ത അനുപുബ്ബവിഹാരാദി, ദസനാഥകരധമ്മ കസിണായതന അകുസലകമ്മപഥ കുസലകമ്മപഥ മിച്ഛത്ത സമ്മത്ത അരിയവാസ ദസബലഞാണ അസേക്ഖധമ്മാദി, ഏകാദസമേത്താനിസംസ സീലാനിസംസ ധമ്മതാ ബുദ്ധിഹേതു, ദ്വാദസായതനപടിച്ചസമുപ്പാദ ധമ്മചക്കാകാര, തേരസധുതഗുണ, ചുദ്ദസബുദ്ധഞാണ, പഞ്ചദസചരണവിമുത്തിപരിപാചനീയധമ്മ, സോളസആനാപാനസ്സതി സച്ചാകാര സുത്തന്തപട്ഠാന, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മധാതു ഭേദകരവത്ഥു, ഏകൂനവീസതിപച്ചവേക്ഖണ, ചതുവീസതിപച്ചയ, അട്ഠവീസതിസുത്തന്തപട്ഠാന, പണ്ണാസഉദയബ്ബയദസ്സന, പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മ, ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗത, അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാദിഭേദാനം ധമ്മാനം പടിവിജ്ഝനദേസനാകാരപ്പവത്താ, യേ ച ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണപ്പഭേദാ, യേ ച അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനപവിചയദേസനാകാരപ്പവത്താ, യേ ച അനന്താസു ലോകധാതൂസു അനന്താനം സത്താനം ആസയാനുസയചരിതാദിവിഭാവനാകാരപ്പവത്താതി ഏവംപകാരാ ഭഗവതോ പഞ്ഞാപഭേദാ, സബ്ബേപി ഇധ ആദി-സദ്ദേന നയതോ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വേദിതബ്ബം. കോ ഹി സമത്ഥോ ഭഗവതോ പഞ്ഞായ പഭേദേ അനുപദം നിരവസേസതോ ദസ്സേതും. തേനേവ ഭഗവന്തം ഠപേത്വാ പഞ്ഞവന്താനം അഗ്ഗഭൂതോ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോപി ബുദ്ധഗുണപരിച്ഛേദനം പതിഅനുയുത്തോ ‘‘അപിച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൬) ആഹാതി.

സംസാരമഹോഘപക്ഖന്ദാനം സത്താനം തതോ സന്താരണത്ഥം പടിപന്നോ തേഹി പയോജിതോ നാമ ഹോതി അസതിപി തേസം തഥാവിധേ അഭിസന്ധിയന്തി വുത്തം ‘‘സത്താ ഹി മഹാബോധിം പയോജേന്തീ’’തി. ഏതേന സബ്ബേനാതി മഹാബോധിമൂലാദിദസ്സനേന. അപഗമനം നിരുപക്കിലേസന്തി യോജേതബ്ബം. ജാതസംവദ്ധഭാവദസ്സനേന ‘‘അനാദി അനിധനോ ച സത്തോ’’തി ഏവംപകാരാ മിച്ഛാവാദാ പടിസേധിതാ ഹോന്തി. സമഞ്ഞാ…പേ… ദസ്സേതി സത്തേ പരമത്ഥതോ അസതിപി സത്തപഞ്ഞത്തിവോഹാരസൂചനതോ. കരുണാ ആദിപഞ്ഞാ പരിയോസാനന്തി ഇദം സമ്ഭരണനിപ്ഫത്തികാലാപേക്ഖായ വുത്തം, ന പരിച്ഛേദവന്തതായ. തേനേവാഹ ‘‘തന്നിദാനഭാവതോ തതോ ഉത്തരികരണീയാഭാവതോ’’തി. സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി നയതോ ദസ്സിതത്താ. ഏസോ ഏവ ഹി അനവസേസതോ ബുദ്ധഗുണദസ്സനുപായോ യദിദം നയഗ്ഗാഹണം. പരധനഹരണാദിതോപി വിരതി പരേസം അനത്ഥപരിഹരണവസപ്പവത്തിയാ സിയാ കരുണൂപനിസ്സയാതി കരുണാനിദാനം സീലം. തതോ ഏവ ‘‘തതോ പാണാതിപാതാദിവിരതിപ്പവത്തിതോ’’തി വുത്തം.

൨. യസ്സാ സംവണ്ണനന്തിആദിനാ ‘‘ദയായാ’’തിആദിഥോമനായ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതി. പയോജനം പന വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അബ്ഭന്തരം നിയകജ്ഝത്തം, തതോ ബഹിഭൂതം ബാഹിരം. ദയാതി കരുണാ അധിപ്പേതാതി ദയാ-സദ്ദസ്സ മേത്താകരുണാനം വാചകത്താ വക്ഖമാനഞ്ച അനുയോഗം മനസി കത്വാ വുത്തം. തായ ഹി സമുസ്സാഹിതോ, ന മേത്തായാതി അധിപ്പായോ. പുബ്ബേ വുത്തസ്സ പടിനിദ്ദേസോ ഹോതീതി ത-സദ്ദസ്സ അത്ഥം ആഹ. തന്തി പഞ്ഞം വിസേസേത്വാ ഉപമാഭാവേന വിനിവത്താ ചരിതത്ഥതായ. പടിനിദ്ദേസം നാരഹതി പധാനാപധാനേസു പധാനേ കിച്ചദസ്സനതോ. ദ്വിന്നം പദാനം…പേ… വതോതി കരുണാവാചിനാ ദയാ-സദ്ദേന ഏകാധികരണഭാവേന വുച്ചമാനോ ത-സദ്ദോ തതോ അഞ്ഞധമ്മവിസയോ ഭവിതും ന യുത്തോതി അധിപ്പായോ. അപരിയായസദ്ദാനം സമാനാധികരണഭാവോ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേ സതി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി ആഹ ‘‘സമാനാ…പേ… ഹോതീ’’തി. സമാനാധികരണഭാവേന ഹേത്ഥ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ സാധീയതി, സാ ച സമാനാധികരണതാ വിസിട്ഠവിഭത്തികാനം ന ഹോതീതി സമാനവിഭത്തിതായപി തമേവ സാധീയതീതി ‘‘ദയാ…പേ… ചിദ’’ന്തി ഇദം ദയായ വിസേസിതബ്ബഭാവേ കാരണവചനം. പധാനതായ ഹി സാമഞ്ഞതായ ച സാ വിസേസിതബ്ബാ ജാതാ. തത്ഥ ഭഗവതോ തദഞ്ഞേസഞ്ച കരുണാനം വാചകത്താ സാമഞ്ഞതാ വേദിതബ്ബാ. തസ്സ ചാതി ദയാ-സദ്ദസ്സ. ‘‘പധാനഞ്ച പഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ കിഞ്ചാപി പുരിമഗാഥായ പഞ്ഞാപ്പധാനാ, ‘‘തായാ’’തി പന കേവലം അവത്വാ ദയാവിസേസനഭാവേന വുത്തത്താ അപ്പധാനായപി കരുണായ പടിനിദ്ദേസോ യുത്തോതി ദസ്സേതി. അപ്പധാനതാ ച കരുണായ പുരിമഗാഥായ വസേന വുത്താ, ഇധ പന പധാനാ ഏവ. തഥാ ച വുത്തം ‘‘ദയാസമുസ്സാഹിനീതി പധാനാ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ. ൨).

കഥം പന…പേ… ഞാതബ്ബാതി വക്ഖമാനഞ്ഞേവ അത്ഥം ഹദയേ ഠപേത്വാ ചോദേതി. യദി ഏവന്തി യദി അട്ഠകഥായ അധിപ്പായം അഗ്ഗഹേത്വാ വചനമത്തമേവ ഗണ്ഹസി. മേത്താതി ച ന യുജ്ജേയ്യാതി യഥാ ‘‘മേത്തചിത്തതം ആപന്നോ’’തി ഏതിസ്സാ അട്ഠകഥായ വസേന ന ദയാ കരുണാ, ഏവം ‘‘നിക്കരുണതം ആപന്നോ’’തി ഏതിസ്സാ അട്ഠകഥായ വസേന ന ദയാ മേത്താതി വചനമത്തഗ്ഗഹണേ അട്ഠകഥാനമ്പി വിരോധം ദസ്സേതി. ‘‘അധിപ്പായവസേന യോജേതബ്ബോ’’തി വത്വാ തമേവ അധിപ്പായം ദയാ-സദ്ദോ ഹീതിആദിനാ വിവരതി. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ദയാ-സദ്ദം ദാനഗതിരക്ഖണേസു പഠന്തി. അനുരക്ഖണഞ്ച മേത്താകരുണാനം ഹിതൂപസംഹാരദുക്ഖാപനയനാകാരവുത്തീനം സമാനകിച്ചം, തസ്മാ ഉഭയത്ഥ ദയാ-സദ്ദോ പവത്തതീതി വുത്തം. അന്തോനീതന്തി അന്തോഗധം, രുക്ഖത്ഥോ വിയ ധവഖദിരാദീനം അനുരക്ഖണത്ഥോ മേത്താകരുണാനം സാമഞ്ഞന്തി അത്ഥോ, അധിപ്പായോ പന ‘‘ദയാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീതി അനന്തരം കരുണായ വുത്തത്താ ദയാ-സദ്ദോ മേത്താപരിയായോതി വിഞ്ഞായതി. മേത്താപി ഹി കരുണാ വിയ പാണാതിപാതവിരതിയാ കാരണന്തി. ‘‘അദയാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ പന കാരുണികോ അവിഹിം സജ്ഝാസയത്താ പരേസം വിഹേസാമത്തമ്പി ന കരോതി, കോ പന വാദോ പാണാതിപാതനേതി നിക്കരുണതായ പാണാതിപാതിതാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏതമേവത്ഥം സന്ധായ ‘‘ഏവഞ്ഹി അട്ഠകഥാനം അവിരോധോ ഹോതീ’’തി ആഹ. യദി ദയാ-സദ്ദോ മേത്താകരുണാനം വാചകോ, ഏവമ്പികഥം പന കരുണാ ‘‘ദയാ’’തി ജാനിതബ്ബാതി അനുയോഗോ തദവത്ഥോ ഏവാതി ചോദനം മനസി കത്വാ കരുണാ ച ദേസനായാതിആദിനാ കരുണായ ഏവ ഗഹണേ കാരണമാഹ.

നനു തായാതിആദിനാ സാമത്ഥിയതോപി പകരണം ബലവന്തി പകരണവസേനേവ കരുണാവിസയസ്സ ഞാതതം ദസ്സേതി. യഥാരുചി പവത്തിത്ഥാതി ഏതം പുരിമഗാഥായ സപ്പദേസനിപ്പദേസസത്തവിസയായ കരുണായ ഗഹിതഭാവസ്സ കാരണവചനം. യഥാരുചിപവത്തി ഹി ഏകസ്മിം അനേകേസു ച ഇച്ഛാനുരൂപപ്പവത്തീതി. ‘‘ഇധ പന നിപ്പദേസസത്തവിസയതം ഗഹേതു’’ന്തി ഏതേന സിദ്ധേ സതി ആരമ്ഭോ ഞാപകത്ഥോ ഹോതീതി പുന ‘‘സത്തേസൂ’’തി വചനം ഇമമത്ഥവിസേസം ബോധേതീതി ദസ്സേതി. ന ദേവേസുയേവാതിആദിനാപി ദയാസാധനസ്സ സമുസ്സാഹനസ്സ സത്തവിസയഭാവേ സാമത്ഥിയലദ്ധേപി ‘‘സത്തേസൂ’’തി വചനം തസ്സ നിപ്പദേസസത്തവിസയഭാവോ അധിപ്പേതോതി ഇമം വിസേസം ഞാപേതീതി ദസ്സേതി.

കാലദേസദേസകപരിസാദിപരിദീപനം ബാഹിരനിദാനന്തി കാലാദീനി നിദ്ധാരേന്തോ ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തിആദിമാഹ. അവസാനമ്ഹി വസന്തോ തിദസാലയേതി വചനതോതി ഏതേന തസ്സ പാടിഹാരിയസ്സ സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന അവച്ഛിന്നതം ദസ്സേതി. തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാതി പുഥുജ്ജനസന്താനേപി രാഗാദിപടിപക്ഖഹരണസ്സ അഭാവതോ നിച്ഛന്ദരാഗേസു സത്തവോഹാരോ വിയ പുഥുജ്ജനസന്താനേ രാഗാദിപടിപക്ഖഹരണവസേന പവത്തം തദഭാവേപി ഭഗവതോ സന്താനേ രുള്ഹീവസേന പാടിഹാരിയന്ത്വേവ വുച്ചതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി അധിപ്പായോ. ദിട്ഠിഹരണവസേന യേ സമ്മാദിട്ഠികാ ജാതാ അചേലകകസ്സപാദയോ വിയ, ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന അപ്പടിഭാനഭാവാദിപ്പത്തിയാ സച്ചകാദയോ വിയ.

൩. സീതപബ്ബതാ നാമ ‘‘സിനേരും പരിവാരേത്വാ ഠിതാ യുഗന്ധരോ…പേ… ഗിരി ബ്രഹാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) ഏവം വുത്തപബ്ബതാ.

൪-൫. സബ്ബസോ ചക്കവാളസഹസ്സേഹി സബ്ബസോ ആഗമ്മ സബ്ബസോ സന്നിസിന്നേനാതി സമ്ബന്ധവസേന തയോ വികപ്പാ യുത്താ, സബ്ബസോ ചക്കവാളസഹസ്സേഹി ദസഹി ദസഹീതി പന അനിട്ഠസാധനതോ പടിസേധിതോ. വജ്ജിതബ്ബേതി യേ വജ്ജേതും സക്കാ ‘‘അതിസമ്മുഖാ അതിസമീപം ഉന്നതപ്പദേസോ’’തി, ഏതേ. ഇതരേ പന തസ്സാ പരിസായ മഹന്തഭാവേന ന സക്കാ പരിഹരിതും.

‘‘സബ്ബഞേയ്യ…പേ… സമത്ഥാ’’തി വത്വാ തേസം ദേസേതബ്ബപ്പകാരജാനനസമത്ഥാതി വചനം അത്തനാ പടിവിദ്ധാകാരസ്സ ധമ്മസാമിനാപി പരേസം ദേസേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം. അഞ്ഞഥാ സബ്ബേപി സത്താ ദിട്ഠസച്ചാ ഏവ ഭവേയ്യും. സബ്ബഞേയ്യധമ്മാനം യഥാസഭാവജാനനസമത്ഥതാദിയേവ യഥാവുത്തബലം. തേസം ഗഹണസമത്ഥതം ദീപേതി, അധികവചനമഞ്ഞമത്ഥം ബോധേതീതി അധിപ്പായോ.

൬. തഥാഗതോ വന്ദനീയോതിആദിനാ ‘‘നമസ്സിത്വാ’’തിആദികിരിയാവിസേസാനം തംതംസുത്താനുരോധേന പവത്തിതമാഹ. സരീരസോഭഗ്ഗാദീതി ആദി-സദ്ദേന കല്യാണവാക്കരണതാആധിപച്ചപരിവാരസമ്പത്തിആദി സങ്ഗയ്ഹതി.

൭. അന്തരധാപേത്വാതി നിരോധേത്വാ. നിരോധനഞ്ചേത്ഥ ഉപ്പാദകഹേതുപരിഹരണവസേന തേസം അനുപ്പത്തികരണന്തി വേദിതബ്ബം. അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി സമ്ബന്ധോതി ‘‘സോസേത്വാ’’തി പുബ്ബകാലകിരിയായ അപരകാലകിരിയാപേക്ഖതായ വുത്തം.

൮. ദുക്കരഭാവം ദീപേതുന്തി അദുക്കരസ്സ തഥാഅഭിയാചേതബ്ബതാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാനം സീലവിപത്തിഭാവതോ ഥുല്ലച്ചയാദീനഞ്ച യേഭുയ്യേന ആചാരവിപത്തിഭാവതോ ആചാരസീലാനം തഥാ യോജനാ കതാ, തഥാ ചാരിത്തസീലസ്സ ആചാരസഭാവത്താ ഇതരം സഭാവേനേവ ഗഹേത്വാ ദുതിയാ. അസക്കുണേയ്യന്തി വിസുദ്ധാചാരാദിഗുണസമന്നാഗതേന സബ്രഹ്മചാരിനാ സദ്ധമ്മചിരട്ഠിതത്ഥം സാദരം അഭിയാചിതേന തേന ച അഭിധമ്മത്ഥപ്പകാസനേ സമത്ഥോതി യാഥാവതോ പമാണിതേന തബ്ബിമുഖഭാവോ ന സുകരോതി അധിപ്പായോ.

൯. ദേവദേവ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ പട്ഠാനസംവണ്ണനാടീകായം വിപഞ്ചിതോതി ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ.

൧൩. പഠമസങ്ഗീതിയം യാ അട്ഠകഥാ സങ്ഗീതാതി വചനേന സാ ഭഗവതോ ധരമാനകാലേപി അട്ഠകഥാ സംവിജ്ജതി, തേന പാഠോ വിയ ഭഗവംമൂലികാവാതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അഭിധമ്മസ്സാ’’തി പദം ‘‘അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി ഏതദപേക്ഖന്തി ‘‘കസ്സ പന സാ അട്ഠകഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ അധികാരവസേന തമേവ അഭിധമ്മപദം ആകഡ്ഢതി. ആവുത്തിആദിവസേന വാ അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ.

൧൬. അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗവിസേസം പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതീതിആദിനയപ്പവത്തോ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദോ ആദി-സദ്ദേന വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തി, പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീതി ഏവമാദയോ മോരവാപിവാസിമഹാദത്തത്ഥേരതിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരവാദാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തപ്പകാസനേനേവാതി അഭിധമ്മസ്സ അത്ഥപ്പകാസനേനേവ. സോതി മഹാവിഹാരവാസീനം വിനിച്ഛയോ. തഥാതി അസമ്മിസ്സാനാകുലഭാവേന. അസമ്മിസ്സാനാകുലഭൂതോ വാ വിനിച്ഛയോ മഹാവിഹാരവാസീനം സന്തകഭാവേന, ഏതേന അഭിധമ്മസ്സ അത്ഥപ്പകാസനേനേവ മഹാവിഹാരവാസീനം വിനിച്ഛയോ ഇധ അഭിനിപ്ഫാദീയതീതി ദസ്സേതി. അഥ വാ തപ്പകാസനേനേവാതി അസമ്മിസ്സാനാകുലഭാവപ്പകാസനേനേവ. സോതി പകാസിയമാനോ അഭിധമ്മത്ഥോ. തഥാതി മഹാവിഹാരവാസീനം വിനിച്ഛയഭാവേന. ഇമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ ‘‘അസമ്മിസ്സം അനാകുലം അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി സമ്ബന്ധനീയം.

൧൭. അഞ്ഞഞ്ച സബ്ബം അത്ഥപ്പകാസനം ഹോതീതി തോസനം ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സബ്ബേന തേന തോസനം കതം ഹോതീ’’തി. യുത്തരൂപാ യോജനാ.

വീസതിഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ

പരിച്ഛേദോ സത്തപ്പകരണഭാവോ. സന്നിവേസോ സത്തന്നം പകരണാനം തദവയവാനഞ്ച വവത്ഥാനം. സാഗരേഹി തഥാ ചിന്താതി ‘‘ഇമസ്സ അഭിധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവവിജാനനത്ഥം ചത്താരോ സാഗരാ വേദിതബ്ബാ’’തിആദിനാ നയേന ജലസാഗരാദീഹി സഹ നയസാഗരവിചാരോ. ‘‘സതഭാഗേന സഹസ്സഭാഗേന ധമ്മന്തരാ ധമ്മന്തരം സങ്കമിത്വാ സങ്കമിത്വാ ദേസേസീ’’തിആദിനാ ദേസനാഭേദേഹി അഭിധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവകഥാ ദേസനാഹി ഗമ്ഭീരതാ.

‘‘ഏവം തേമാസം നിരന്തരം ദേസേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ ദേസനാകാലേ ഭഗവതോ സരീരസ്സ യാപിതാകാരവിചാരോ ദേസനാ…പേ… ഗഹണം. തഥാ ഥേരസ്സ…പേ…പി ചാതി ‘‘അഭിധമ്മേ വാചനാമഗ്ഗോ നാമാ’’തിആദിനാ അഭിധമ്മേ വാചനാമഗ്ഗസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരസമ്ബന്ധിതതാ തസ്സ ച തേനേവ ഉപ്പാദിതതാ. യോ ഹി ഭഗവതാ ദേവതാനം ദേസിതാകാരോ, സോ അപരിച്ഛിന്നവാരനയതന്തിതായ അനന്തോ അപരിമാണോ ന ഭിക്ഖൂനം വാചനായോഗ്ഗോ, യോ ച ഥേരസ്സ ദേസിതാകാരോ, സോ അതിസംഖിത്തതായ. നാതിസങ്ഖേപനാതിവിത്ഥാരഭൂതോ പന പാഠനയോ ഥേരപ്പഭാവിതോ വാചനാമഗ്ഗോതി.

വചനത്ഥവിജാനനേനാതിആദിനാ കുസലാ ധമ്മാതിആദിപദാനഞ്ഞേവ അത്ഥവണ്ണനം അകത്വാ അഭിധമ്മ-സദ്ദവിചാരസ്സ സമ്ബന്ധമാഹ. ‘‘യേ തേ മയാ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാ. സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… സിക്ഖിതം സിക്ഖിംസു ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മേ നാനാവാദാ’’തിആദിസുത്തവസേന കിഞ്ചാപി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വുച്ചന്തി, ധമ്മ-സദ്ദോ ച സമാധിആദീസു ദിട്ഠപ്പയോഗോ, പരിയത്തിധമ്മോ ഏവ പന ഇധ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുത്തന്താധികാ പാളീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ധമ്മബ്യഭിചാരഭാവേന വിസേസതോ അഭിധമ്മോ വിയ സുത്തന്തോപി ‘‘ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൧൬) അഞ്ഞത്ഥ ച സമ്ഭവതോ അഭി-സദ്ദേന നിവത്തേതബ്ബത്ഥം ദീപേതും ‘‘സുത്തന്താ’’തി വുത്തം. നനു ച അതിരേകവിസേസട്ഠാ ഭിന്നസഭാവാ യതോ തേ യഥാക്കമം അധികവിചിത്തപരിയായേഹി ബോധിതാ, തസ്മാ ‘‘ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേഹീ’’തി ബഹുവചനേന ഭവിതബ്ബം, ന ഏകവചനേനാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ദ്വിന്നമ്പി…പേ… ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ’’തി.

പയോഗമേവ നാരഹതി ഉപസഗ്ഗ-സദ്ദാനം ധാതു-സദ്ദസ്സേവ പുരതോ പയോജനീയത്താ. അഥാപി പയുജ്ജേയ്യ അതിമാലാദീസു അതി-സദ്ദാദയോ വിയ. ഏവമ്പി യഥാ ‘‘അതിമാലാ’’തി ഏത്ഥ സമാസവസേന അനാവിഭൂതായ കമനകിരിയായ വിസേസകോ അതി-സദ്ദോ, ന മാലായ, ഏവമിധാപി അഭി-സദ്ദോ ന ധമ്മവിസേസകോ യുത്തോതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞസ്സപി ഹി ഉപസഗ്ഗസ്സാതി ഇദം രുള്ഹീവസേന, അത്ഥേ ഉപസജ്ജതീതി വാ ഉപസഗ്ഗസ്സ അന്വത്ഥസഞ്ഞതം ഗഹേത്വാ വുത്തം. അതിഛത്താദീസു ഹി അതി-സദ്ദോ ഇധ ഉപസഗ്ഗോതി അധിപ്പേതോ. തത്ഥ യഥാ കല്യാണോ പൂജിതോ വാ പുരിസോ അതിപുരിസോതി ഭവതി, ഏവം അതിരേകവിസേസട്ഠാനമ്പി കല്യാണപൂജിതത്ഥഭാവസമ്ഭവതോ കല്യാണം വാ പൂജിതം വാ ഛത്തം അതിഛത്തന്തി സദ്ദനയോ വേദിതബ്ബോ. കല്യാണപൂജിതഭാവാ ഹി ഗുണവിസേസയോഗേന ഇച്ഛിതബ്ബാ. ഗുണവിസേസോ ചേസ യദിദം പമാണാതിരേകോ ച വിചിത്തരൂപതാ ച. ഏവഞ്ച പന കത്വാ ‘‘അകിരിയായപീ’’തി വചനം സമത്ഥിതം ഭവതി. യഥാ ച അതിഛത്താദീസു, ഏവം അഭിധമ്മ-സദ്ദേപി ദട്ഠബ്ബം. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാതി. തബ്ഭാവദീപകത്താതി അതിരേകവിസേസഭാവദീപകത്താ.

ഏകതോ അനാഗതത്താതി ഇദം സുത്തന്തേ ഏകതോ ആഗതാനം ഖന്ധായതനാദീനം സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ ദിട്ഠത്താ ‘‘ഛ ഇമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൪൯൫-൪൯൬) ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനം തിണ്ണം സുഖിന്ദ്രിയാദീനം പഞ്ചന്നം സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം പഞ്ചന്നം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനഞ്ച തിണ്ണം വസേന വിസും വിസും സുത്തന്തഭാവേന ആഗതത്താ ഏകസുത്തഭാവേന അനാഗതാനം ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ അദിട്ഠത്താ ച വുത്തം, ന സുത്തന്തേ ഏകതോ ആഗമനസ്സ സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ കാരണത്താ. സുത്തന്തേ ഏകതോ സബ്ബേന സബ്ബഞ്ച അനാഗതാ ഹി ഭൂമന്തരപരിച്ഛേദപടിസമ്ഭിദാ സുത്തന്തഭാജനീയവസേന വിഭത്താ ദിസ്സന്തി, ഏകതോ ആഗതാനി ച സിക്ഖാപദാനി തഥാ ന വിഭത്താനി. വേരമണീനം വിയ പന സഭാവകിച്ചാദിവിഭാഗവിനിമുത്തോ ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം സമാനോ വിഭജനപ്പകാരോ നത്ഥി, യോ സുത്തന്തഭാജനീയം സിയാതി ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥീതി യുത്തം സിയാ.

യദിപി പച്ചയധമ്മവിനിമുത്തോ പച്ചയഭാവോ നാമ നത്ഥി, യഥാ പന പവത്തോ പച്ചയധമ്മോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം പച്ചയോ ഹോതി, സോ തസ്സ പവത്തിആകാരവിസേസോ ഹേതുആദിഭാവോ തതോ അഞ്ഞോ വിയ പച്ചയധമ്മസ്സ പച്ചയഭാവോതി വുത്തോ, സോ ച ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീ’’തിആദീസു പധാനഭാവേന വുത്തോ. തത്ഥ ച ഗുണീഭൂതാ ഹേതുഹേതുഫലഭൂതാ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദയോതി വുത്തം ‘‘പച്ചയഭാവോ ഉദ്ദിട്ഠോ’’തി. ഉദ്ദിട്ഠധമ്മാനന്തിആദി ഉദ്ദേസേന പരിച്ഛിന്നാനംയേവ ഖന്ധാദീനം ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു പഞ്ഹപുച്ഛകനയോ ദസ്സിതോ, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാതി കത്വാ വുത്തം.

സുത്തന്തേ സങ്ഗീതിസുത്തന്താദികേ. പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി പാണാതിപാതാ…പേ… പമാദട്ഠാനാ വേരമണീതി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠാനി. അഞ്ഞോ പന വേരമണീനം വിഭജിതബ്ബപ്പകാരോ നത്ഥീതി ഇദം അതീതാനിച്ചാദിവിഭാഗോ വേരമണീനം ഖന്ധായതനാദീസു അന്തോഗധത്താ തബ്ബസേനേവ വിജാനിതബ്ബോ, തതോ പന അഞ്ഞോ അഭിധമ്മനയവിധുരോ വേരമണീനം വിഭജിതബ്ബപ്പകാരോ നത്ഥീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. തഥാ ച പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘ചക്ഖും അനിച്ചം…പേ… ജരാമരണം അനിച്ച’’ന്തി അനുപദധമ്മസമ്മസനകഥായം ന വേരമണിയോ ഉദ്ധടാ.

നനു ധമ്മസങ്ഗണീധാതുകഥാദീനമ്പി വസേന അഭിധമ്മപാളിയാ അതിരേകവിസേസഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോതി? സച്ചമേതം, സോ പന ഏകന്തഅഭിധമ്മനയനിസ്സിതോ അവുത്തോപി സിദ്ധോതി കത്വാ ന ദസ്സിതോ. ഏതേന വാ നിദസ്സനേന സോപി സബ്ബോ നേതബ്ബോ. അഭിധമ്മനയസാമഞ്ഞേന വാ അഭിധമ്മഭാജനീയപഞ്ഹപുച്ഛകേഹി സോ വുത്തോ ഏവാതി ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

പഞ്ഹവാരാതി പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താ പാളിനയാ. ഏത്ഥേവാതി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ ഏവ. അപേക്ഖാവസികത്താ അപ്പമഹന്തഭാവസ്സ യതോ അപ്പമത്തികാ മഹാധാതുകഥാതന്തി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗവചനവസേന അവസേസാ, തം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ അനാഗന്ത്വാ മഹാധമ്മഹദയേ ആഗതതന്തിതോ’’തി വുത്തം. ധമ്മഹദയ…പേ… ആഗതതന്തിതോ രൂപകണ്ഡധാതുവിഭങ്ഗാദീസു അനാഗന്ത്വാ മഹാധാതുകഥായം ആഗതതന്തി അപ്പമത്തികാവാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ ധാതുകഥായ വിത്ഥാരകഥാ മഹാധാതുകഥാ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ അനാഗന്ത്വാ മഹാധമ്മഹദയേ ആഗതതന്തിതോ ധാതുകഥായം അനാഗന്ത്വാ മഹാധാതുകഥായ ആഗതതന്തി അപ്പമത്തികാവാതി യോജേതബ്ബം.

ഉപലബ്ഭതീതി അനുലോമപച്ചനീയപഞ്ചകസ്സ, നുപലബ്ഭതീതി പച്ചനീയാനുലോമപഞ്ചകസ്സ ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം. സച്ചികട്ഠം നിസ്സയന്തി ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദിനാ ദേസാദിഅനാമസനേന രൂപാദിസത്തപഞ്ഞാസധമ്മപ്പഭേദം സച്ചികട്ഠമേവ നിസ്സയഭൂതം. സബ്ബത്ഥാതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഉപലബ്ഭതി നുപലബ്ഭതീതി പടിഞ്ഞായ ഗഹിതായ പടിക്ഖേപഗ്ഗഹണത്ഥ’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധനീയം, തഥാ സബ്ബദാ സബ്ബേസൂതി ഏത്ഥാപി. യദി ഖന്ധായതനാദയോ ഗഹിതാ അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന, അഥ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യോ സച്ചികട്ഠോതി സച്ചികട്ഠനിസ്സയം ഉപലക്ഖേതി. ഏതേഹീതി ഏതേഹി വചനേഹി. സച്ചികട്ഠദേസകാലപ്പദേസേഹി കഥം സച്ചികട്ഠാദീനം പദേസോ ഏകദേസഭൂതോ സബ്ബോതി വുച്ചതി? പദേസാനം പുഥുത്താ. ‘‘സബ്ബേസു പദേസേസൂ’’തി പച്ചേകം ഭേദാമസനവസേന ചായം പഞ്ഹോ പവത്തോതി ന പുരിമേഹി അവസേസോ.

ഉപലബ്ഭതി…പേ… മിച്ഛാതി ഏകന്തി ഉപലബ്ഭതീതി പടിഞ്ഞാഗ്ഗഹണപടിക്ഖേപഗ്ഗഹണനിഗ്ഗണ്ഹനാനം അനുലോമപടിലോമതോ പടിഞ്ഞാഠപനനിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനഞ്ച വസേന പവത്താ തന്തി പഠമപഞ്ചകസ്സ ഏകം അങ്ഗം ഏകോ അവയവോതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി നേതബ്ബം. നിഗ്ഗഹസ്സ സുനിഗ്ഗഹഭാവം ഇച്ഛതോ സകവാദിനോ ‘‘ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസി വത്തബ്ബേ ഖോ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൩) പടിഞ്ഞാഠപനേന, തേന ‘‘തവ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായ ഹേവം പടിജാനന്തോ ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ അഥ തം നിഗ്ഗണ്ഹാമ സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൨) പരവാദിനോ അത്തനോ പടികമ്മം യഥാ സകവാദീ ന നിബ്ബേഠേതി, ഏവം കരണം പടികമ്മവേഠനം. പരവാദിനോ പടികമ്മസ്സ ദുപ്പടികമ്മഭാവം ഇച്ഛതോ സകവാദിനോ തംനിദസ്സനേന ‘‘ഏസോ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതോ ഹേവ’’ന്തി പടികമ്മനിദസ്സനേന, ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി…പേ… പരമത്ഥേനാതി (കഥാ. ൧). നോ ച മയം തയാ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായ ഹേവം പടിജാനന്തോ ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. അഥ അമ്ഹേ നിഗ്ഗണ്ഹാസി ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമാ’’തി വത്വാ ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൫) നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹിതഭാവദസ്സനേന അനിഗ്ഗഹിതഭാവകരണം നിഗ്ഗഹനിബ്ബേഠനം. ‘‘തേന ഹി യം നിഗ്ഗണ്ഹാസി ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘തേന ഹി യേ കതേ നിഗ്ഗഹേ സേ നിഗ്ഗഹേ ദുക്കടേ സുകതേ പടികമ്മേ സുകതാ പടിപാദനാ’’തി സകവാദിനോ നിഗ്ഗഹസ്സ, അനിഗ്ഗഹഭാവാരോപനേന അത്തനോ പടികമ്മസ്സ സുപടികമ്മഭാവകരണേന ച സകവാദിനോ നിഗ്ഗഹസ്സ ഛേദോ വിനാസനം പുഗ്ഗലവാദനിസേധനവസേന സമുട്ഠിതത്താ. ധമ്മതായ അനുലോമനവസേന ഉട്ഠഹിത്വാ തബ്ബിലോമനവസേന പവത്തോ അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകോ വുത്തവിപരിയായേന ദുതിയപഞ്ചകോ വേദിതബ്ബോ.

തദാധാരോതി തേ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥാ രൂപാദയോ ആധാരാ ഏതസ്സാതി തദാധാരോ. ഏതേന ‘‘രൂപസ്മിം അത്താ’’തി ഏവംപകാരോ പുഗ്ഗലവാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തേസം വാ ആധാരഭൂതോതി ഏതേന ‘‘അത്തനി രൂപ’’ന്തി ഏവംപകാരോ. അഞ്ഞത്ര വാ തേഹീതി തേഹി രൂപാദീഹി വിനാ. ആധാരാധേയ്യാദിഭാവേന അസംസട്ഠോ വിസുംയേവ വിനാ. തേന സത്താദിഗുണേഹി അവോകിണ്ണോ പുരിസോതി ഏവമാദികോ. തംസാമിഭൂതതായ വാ തദധീനഭാവേന ‘‘അഞ്ഞത്ര വാ തേഹീ’’തി വുത്തന്തി ‘‘രൂപവാ അത്താ’’തി ഏവംപകാരോ പുഗ്ഗലവാദോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ. അനഞ്ഞോതി ഏതേന ‘‘രൂപം അത്താ’’തി ഏവംപകാരോ. രുപ്പനാദിസഭാവോ രൂപക്ഖന്ധാദീനം വിസേസലക്ഖണം, സപ്പച്ചയാദിസഭാവോ സാമഞ്ഞലക്ഖണം. രൂപാദിതോ അഞ്ഞോ അനഞ്ഞോ വാ അഞ്ഞത്തേ ച തദാധാരാദിഭൂതോ ഉപലബ്ഭമാനോ ആപജ്ജതീതി അനുയുഞ്ജതി സകവാദീ പകാരന്തരസ്സ അസമ്ഭവതോ. പുഗ്ഗലവാദീ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി ന അഞ്ഞത്തം ഇച്ഛതി രൂപാദി വിയ പച്ചക്ഖതോ അനുമാനതോ വാ ഗാഹയിതും അസക്കുണേയ്യത്താ തസ്സ ച കാരകവേദകഭാവസ്സ അയുജ്ജമാനകത്താ. നാപി അനഞ്ഞത്തം രുപ്പനസപ്പച്ചയാദിസഭാവപ്പസങ്ഗതോ പുഗ്ഗലസ്സേവ അഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച. യഥേവ ഹി ന വിനാ ഇന്ധനേന അഗ്ഗി പഞ്ഞാപിയതി, ന ച അഞ്ഞം ഇന്ധനതോ അഗ്ഗിം സക്കാ പടിജാനിതും, നാപി അനഞ്ഞം. യദി ഹി അഞ്ഞോ സിയാ, ന ഉണ്ഹം ഇന്ധനം സിയാ. അഥ അനഞ്ഞോ, നിദ്ദഹിതബ്ബംയേവ ദാഹകം സിയാ. ഏവമേവ ന വിനാ രൂപാദീഹി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാപിയതി, ന ച തേഹി അഞ്ഞോ, നാപി അനഞ്ഞോ സസ്സതുച്ഛേദഭാവപ്പസങ്ഗതോതി ലദ്ധിയം ഠത്വാ പുഗ്ഗലവാദീ ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ അഗ്ഗിന്ധനോപമാ താവ യദി ലോകവോഹാരേന വുത്താ, അപളിത്തം കട്ഠാദിഇന്ധനം നിദ്ദഹിതബ്ബഞ്ച, പളിത്തം ഭാസുരുണ്ഹം അഗ്ഗി ദാഹകഞ്ച, തഞ്ച ഓജട്ഠമകരൂപം പുരിമപച്ഛിമകാലികം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, യദി ഏവം പുഗ്ഗലോ രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ അനിച്ചോ ച ആപന്നോ. അഥ പരമത്ഥതോ, തസ്മിംയേവ കട്ഠാദികേ പളിത്തേ യം ഉസുമം സോ അഗ്ഗി, തംസഹജാതാനി തീണി ഭൂതാനി ഇന്ധനം, ഏവമ്പി സിദ്ധം ലക്ഖണഭേദതോ അഗ്ഗിന്ധനാനം അഞ്ഞത്തന്തി അഗ്ഗി വിയ ഇന്ധനതോ രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ അനിച്ചോ ച ആപന്നോതി ബ്യാഹതാതി വേദിതബ്ബം.

പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പടിജാനന്തസ്സ പകാരന്തരസ്സ അസമ്ഭവതോ വുത്തേസു പകാരേസു ഏകേന പകാരേന ഉപലബ്ഭമാനോ ഉപലബ്ഭതീതി ‘‘ആപന്ന’’ന്തി വുത്തം ‘‘പടിഞ്ഞായ ഏകത്താപന്ന’’ന്തി. ഏകത്താപന്നത്താ ഏവ അപ്പടിക്ഖിപിതബ്ബം, പുഗ്ഗലേ പടിസിദ്ധേ തദഭിനിവേസോപി അയാഥാവതോ പുഗ്ഗലവാദിനോ ഗഹിതാകാരസുഞ്ഞതാവിഭാവനേന സകട്ഠാനതോ ചാവിതോ പടിസേധിതോ ഏവ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പുഗ്ഗലദിട്ഠിം പടിസേധേന്തോ’’തി. പുഗ്ഗലോയേവ വാ തഥാ പസ്സിതബ്ബത്താ ദിട്ഠി. ‘‘സാമീ നിവാസീ കാരകോ വേദകോ നിച്ചോ ധുവോ’’തി അഭിനിവേസവിസയഭൂതോ ഹി പരികപ്പമത്തസിദ്ധോ പുഗ്ഗലോ ഇധ പടിക്ഖിപീയതി, ‘‘ന ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ’’തിആദിനാ വുത്തവോഹാരപുഗ്ഗലോതി അനനുയോഗോ ആകാസകുസുമസ്സ രത്തനീലാദിഭാവവിചാരണാ വിയാതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ ‘‘നുപലബ്ഭതീ’’തി പടിജാനിത്വാ വിസേസചോദനായ അനാപജ്ജനതോ പുന ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖേപോ പടിഞ്ഞായ ആപജ്ജനലേസോ. വഞ്ഝാപുത്തകസ്സ ദീഘരസ്സതാനുയോഗസ്സ വിയ സബ്ബേന സബ്ബം പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി അഞ്ഞാനഞ്ഞതാനുയോഗസ്സ അനനുയോഗഭാവോ ഏവ ഇധ അവിപരീതത്ഥോ.

യംകാരണാതി ഏതേന ‘‘യതോനിദാന’’ന്തി ഏത്ഥ വിഭത്തിഅലോപോ ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേതി. അജ്ഝാചരന്തീതി അഭിഭവന്തി. അഭിനന്ദനാദയോ തണ്ഹാദീഹി യഥാസങ്ഖ്യം യോജേതബ്ബാ, തണ്ഹാദിട്ഠീഹി വാ അഭിനന്ദനജ്ഝോസാനാനി, തീഹിപി അഭിവദനം അവിസേസേന വാ തീഹിപി തയോ യോജേതബ്ബാ. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബന്തിആദിനാ അഭിനന്ദനാദീനം അഭാവസൂചനേന ഫലൂപചാരതോ അഭിനന്ദനാദീനം സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതം മഗ്ഗഫലം വുച്ചതി, തം പച്ചാമസനഞ്ച ഏസേവാതി ഇദന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘അഭി…പേ… ഫലം വാ’’തി.

‘‘ഞായതീതി ജാന’’ന്തി ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന നിരവസേസം ഞേയ്യജാതം പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി തബ്ബിസയായ ജാനാതികിരിയായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ കരണം ഭവിതുമരഹതീതി ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ പകരണവസേന, ‘‘ഭഗവാ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന വാ അയം അത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. പസ്സം പസ്സതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി തിത്ഥിയാ പഠമജ്ഝാനഅരൂപജ്ഝാനേഹി കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ. ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ ഭഗവാ അനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗേഹി തംപരിഞ്ഞാവാദിതായ. അയഞ്ച അത്ഥോ ദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തവസേന (മ. നി. ൧.൧൬൩, ൧൭൫ ആദയോ) വിഭാവേതബ്ബോ. പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഉപ്പന്നത്താ വാ ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഥ വാ ദിബ്ബചക്ഖുആദികം പഞ്ചവിധമ്പി ചക്ഖും ഭൂതോ പത്തോതി ചക്ഖുഭൂതോ. ഏവം ഞാണഭൂതോതിആദീസുപി ദട്ഠബ്ബം. സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ സാതിസയോ ഭഗവതോ വത്തുആദിഭാവോതി വുത്തം ‘‘ചതുസച്ചധമ്മേ വദതീതി വത്താ’’തിആദി. ‘‘പവത്താ’’തി ഏത്ഥ പ-കാരസ്സ പകട്ഠത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘ചിരം…പേ… പവത്താ’’തി ആഹ. നിദ്ധാരേത്വാ നേതാ നിന്നേതാ.

‘‘ഏകൂനനവുതി ചിത്താനീ’’തി വുത്താ ചിത്തസഹചരിയായ യഥാ ‘‘കുന്താ പചരന്തീ’’തി. തേസഞ്ച പാളിപദേസാനം ഏകേകം പദം ഉദ്ധരിത്വാപി കിഞ്ചാപി കുസലത്തികപദാനിയേവ ഉദ്ധരിത്വാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ചിത്താനി വിഭത്താനി, കുസലത്തികേന പന സഭാവധമ്മസങ്ഗഹിതാനം സേസത്തികദുകപദാനം അസങ്ഗഹിതാനം അഭാവതോ കുസലത്തികപദുദ്ധാരേന നയദസ്സനഭൂതേന ഇതരത്തികദുകപദാനിപി ഉദ്ധടാനേവാതി വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ മാതികാഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഭവതി.

സോ ച ധമ്മോതി ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൬൦) പുരിമായ പുരിമായ പാളിയാ പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അത്ഥനിദ്ദേസോതി വുത്തം. ‘‘സമാനേന്തീ’’തിസദ്ദസ്സ പടപടായതി-സദ്ദസ്സ വിയ സദ്ദനയോ ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘സമാനം കരോന്തീ’’തി വുത്തം. സമാനകരണഞ്ച ഊനപക്ഖിപനേന അധികാപനയനേന വാ ഹോതി, ഇധ ഊനപക്ഖിപനേനാതി ദസ്സേതും ‘‘പൂരേന്തീ’’തി വുത്തം. സമാനേതബ്ബന്തി ഏത്ഥാപീതി ‘‘പട്ഠാനം സമാനേതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ.

ബലവതാ ഞാണവേഗേന അഭിധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസപ്പവത്തേന. ബലവതോ ഞാണവേഗസ്സ സബ്ബകിലേസക്ഖേപനവസപ്പവത്തസ്സ. ഗമ്ഭീരമേവ ഗമ്ഭീരഗതം ദിട്ഠിഗതന്തിആദീസു വിയ. നിരവസേസേനാതി ന കഞ്ചി അവസേസേത്വാ. പഞ്ചഖീലരഹിതേനാതി പഞ്ചചേതോഖീലരഹിതേന.

ഏകാധികേസു അട്ഠസു കിലേസസതേസൂതി ‘‘ജാതിമദോ’’തിആദിനാ ഏകകവസേന ആഗതാ തേസത്തതി, ‘‘കോധോ ച ഉപനാഹോ ചാ’’തിആദിനാ ദുകവസേന ഛത്തിംസ, ‘‘തീണി അകുസലമൂലാനീ’’തിആദിനാ തികവസേന പഞ്ചാധികം സതം, ‘‘ചത്താരോ ആസവാ’’തിആദിനാ ചതുക്കവസേന ഛപ്പഞ്ഞാസ, ‘‘പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തിആദിനാ പഞ്ചകവസേന പഞ്ചസത്തതി, ‘‘ഛ വിവാദമൂലാനീ’’തിആദിനാ ഛക്കവസേന ചതുരാസീതി, ‘‘സത്ത അനുസയാ’’തിആദിനാ സത്തകവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസ, ‘‘അട്ഠ കിലേസവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ അട്ഠകവസേന ചതുസട്ഠി, ‘‘നവ ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ നവകവസേന ഏകാസീതി, ‘‘ദസ കിലേസവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ ദസകവസേന സത്തതി, ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സുപ്പാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ അട്ഠാരസകവസേന അട്ഠസതന്തി ഏവം ഏകാധികേസു അട്ഠസു കിലേസസതേസു. സേസാ തേനവുതാധികം ഛസതം കിലേസാ. തേ ബ്രഹ്മജാലസുത്താഗതാഹി ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠീഹി സഹ പഞ്ചപഞ്ഞാസാധികം സത്തസതം ഹോന്തി.

അഥ വാ ചുദ്ദസേകന്താകുസലാ, പഞ്ചവീസതി കുസലാബ്യാകതസാധാരണാ, ചുദ്ദസ കുസലത്തികസാധാരണാ, ഉപചയാദിദ്വയം ഏകം കത്വാ സത്തവീസതി രൂപാനി ചാതി ഇമേ അസീതി ധമ്മാ, ഇമേസു ഭാവദ്വയേ ഏകം ഠപേത്വാ അജ്ഝത്തികാ ഏകൂനാസീതി, ബാഹിരാ ഏകൂനാസീതീതി സബ്ബേപി അട്ഠപഞ്ഞാസാധികം സതം ഹോന്തി. ഇമേസു ഏകേകസ്മിം ദസന്നം ദസന്നം കിലേസാനം ഉപ്പജ്ജനതോ അസീതിഅധികം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഹോന്തി.

അഥ വാ തേപഞ്ഞാസ അരൂപധമ്മാ, അട്ഠാരസ രൂപരൂപാനി, ആകാസധാതു, ലക്ഖണരൂപാനി ചാതി പഞ്ചസത്തതി ധമ്മാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ പഞ്ഞാസസതം ഹോന്തി. തത്ഥ ഏകേകസ്മിം ദസ ദസ കിലേസാതിപി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം. തഥാ ഏത്ഥ വേദനം സുഖിന്ദ്രിയാദിവസേന പഞ്ചവിധം കത്വാ സത്തപഞ്ഞാസ അരൂപധമ്മാ, അട്ഠാരസ രൂപരൂപാനി ചാതി പഞ്ചസത്തതി വിപസ്സനൂപഗധമ്മാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ പഞ്ഞാസസതം ഹോന്തി. ഏതേസു ഏകേകസ്മിം ദസ ദസ കിലേസാതിപി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം.

അപരോ നയോ – ദ്വാദസഅകുസലചിത്തുപ്പാദേസു പഠമേ ഛ കിലേസാ, ദുതിയേ സത്ത, തതിയേ ഛ, ചതുത്ഥേ സത്ത, പഞ്ചമേ ഛ, ഛട്ഠേ സത്ത, സത്തമേ ഛ, അട്ഠമേ സത്ത, നവമേ പഞ്ച, ദസമേ ഛ, ഏകാദസമേ പഞ്ച, ദ്വാദസമേ ചത്താരോതി സബ്ബേ ദ്വാസത്തതി, ഇമേ പഞ്ചദ്വാരികാ പഞ്ചസു രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാസത്തതീതി സട്ഠിഅധികാനി തീണി സതാനി, മനോദ്വാരികാ പന ഛസു ആരമ്മണേസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാസത്തതി ദ്വാസത്തതീതി കത്വാ ദ്വത്തിംസാധികാനി ചത്താരി സതാനി, സബ്ബാനിപി ദ്വാനവുതിഅധികാനി സത്തസതാനി, താനി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവിസയതായ ചതുരാസീതിഅധികം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം.

അഥ വാ രൂപാരമ്മണാദീനി പഞ്ച, അവസേസരൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണവസേന പഞ്ച ധമ്മാരമ്മണകാ സേസാ ചാതി ദസ, തേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ വീസതി, പഞ്ഞത്തി ചാതി ഏകവീസതിയാ ആരമ്മണേസു ദ്വാസത്തതി ദ്വാസത്തതി കിലേസാതി ദ്വാദസാധികം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഹോന്തി.

അഥ വാ ദ്വാദസസു അകുസലചിത്തുപ്പാദേസു പഠമേ വീസതി ധമ്മാ, ദുതിയേ ദ്വാവീസതി, തതിയേ വീസതി, ചതുത്ഥേ ദ്വാവീസതി, പഞ്ചമേ ഏകൂനവീസതി, ഛട്ഠേ ഏകൂനവീസതി, സത്തമേ ഏകൂനവീസതി, അട്ഠമേ ഏകവീസതി, നവമേ ഏകൂനവീസതി, ദസമേ ഏകവീസതി, ഏകാദസമേ സോളസ, ദ്വാദസമേ സോളസാതി സബ്ബേ അകുസലധമ്മാ ഛത്തിംസാധികാനി ദ്വേ സതാനി, ഇമേ ഛസു ആരമ്മണേസു പച്ചേകം ഛത്തിം സാധികാനി ദ്വേ സതാനി, സബ്ബേ സോളസാധികാനി ചത്താരി സതാനി ച സഹസ്സം ഹോന്തീതി ഏവമ്പി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം വേദിതബ്ബം.

ഇതരേസന്തി തണ്ഹാവിചരിതാനം ‘‘അതീതാനി ഛത്തിംസാ’’തിആദിനാ അതീതാദിഭാവാമസനതോ. ഖേപനേതി അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദനേ. ‘‘ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഖേപേത്വാ’’തി ഹി വുത്തം. പരമത്ഥതോ അതീതാദീനം മഗ്ഗേന അപ്പഹാതബ്ബത്താ ‘‘അതീതാദിഭാവാമസനാ അഗ്ഗഹണം ഖേപനേ’’തി വുത്തം. യം പന പട്ഠാനേ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബോ ധമ്മോ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ തികേ, തഥാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാതീതതികതികേ ‘‘അതീതാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ ച തീസു കാലേസു ദസ്സനാദിപഹാതബ്ബവചനം കതം, തം അതീതാദീനം സംകിലിട്ഠതായ അപായഗമനീയതായ ച ദസ്സനപഹാതബ്ബേഹി നിരതിസയത്താ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ന ഭാസിതത്ഥവചനന്തി ഇദം ‘‘ഹിതപരിയായവചന’’ന്തി ഏതേന നിവത്തിതസ്സ ഏകദേസകഥനം. യഥാ ഹി അയം അത്ഥ-സദ്ദോ ന ഭാസിതത്ഥവചനം, ഏവം വിസയപ്പയോജനാദിവചനമ്പി ന ഹോതീതി. യഥാവുത്തസ്സാതി ഹിതപരിയായസ്സ. ‘‘ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥിപസംസലാഭാ’’തി പദസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൬൯) കിഞ്ചാപി സുത്തനിരപേക്ഖം അത്തത്ഥാദയോ വുത്താ സുത്തത്ഥഭാവേന അനിദ്ദിട്ഠത്താ, തേസു പന ഏകോപി അത്ഥപ്പഭേദോ സുത്തേന ദീപേതബ്ബതം നാതിക്കമതീതി ആഹ ‘‘തേ സുത്തം സൂചേതീ’’തി. ഇമസ്മിം വികപ്പേ അത്ഥ-സദ്ദോ ഭാസിതത്ഥവചനമ്പി ഹോതി. പുരിമകാ ഹി പഞ്ച അത്ഥപ്പഭേദാ ഹിതപരിയായാ, തതോ പരേ ഛ ഭാസിതത്ഥപ്പഭേദാ, പച്ഛിമകാ പന ഉഭയസഭാവാ. തത്ഥ ദുരധിഗമതായ വിഭാവനേ അലദ്ധഗാധോ ഗമ്ഭീരോ, ന വിവടോ ഗുള്ഹോ, മൂലുദകാദയോ വിയ പംസുനാ അക്ഖരസന്നിവേസാദിനാ തിരോഹിതോ പടിച്ഛന്നോ, നിദ്ധാരേത്വാ ഞാപേതബ്ബോ നേയ്യോ, യഥാരുതവസേനേവ വേദിതബ്ബോ നീതോ. അനവജ്ജനിക്കിലേസവോദാനാ പരിയായവസേന വുത്താ, കുസലവിപാകകിരിയധമ്മവസേന വാ. പരമത്ഥോ നിബ്ബാനം, അവിപരീതസഭാവോ ഏവ വാ. സാതിസയം പകാസിതാനി തപ്പരഭാവേന പകാസിതത്താ. ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്ന’’ന്തി (പാചി. ൧൨൪൨), ‘‘സകവാദേ പഞ്ചസുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ച ഏവമാദീസു സുത്ത-സദ്ദോ ഉപചരിതോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഇദമേവ അത്ഥാനം സൂചനതോ സുത്തന്തി വുത്ത’’ന്തി. ഏകന്തഹിതപടിലാഭസംവത്തനികാ സുത്തന്തദേസനാതി ഇദമ്പി വിനേയ്യാനം ഹിതസമ്പാപനേ സുത്തന്തദേസനായ തപ്പരഭാവംയേവ സന്ധായ വുത്തം. തപ്പരഭാവോ ച വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുലോമതോ ദട്ഠബ്ബോ, തഥാ അത്തത്ഥാദിപ്പകാസനപധാനതാപി. ഇതരേഹീതി വിനയാഭിധമ്മേഹി.

രത്തിആദീസൂതി രത്തിരാജവിനയേസു വിസയഭൂതേസു. നനു ച ‘‘അഭിരത്തീ’’തി അവുത്തത്താ രത്തിഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബം, ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ അഭിലക്ഖിതാ’’തി ച ഞാണലക്ഖണകിരിയാവിസേസകോ അഭി-സദ്ദോതി? ന, ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ അഭിലക്ഖിതാ’’തി അഭി-സദ്ദവിസിട്ഠാനം ഞാതലക്ഖിതസദ്ദാനം രത്തിസദ്ദേന സമാനാധികരണതായ രത്തിവിസയത്താ. ഏത്ഥ ച വാചകസദ്ദസന്നിധാനേ നിപാതാനം തദത്ഥജോതകമത്തത്താ ലക്ഖിതസദ്ദത്ഥജോതകോ അഭി-സദ്ദോ ലക്ഖണേ വത്തതീതി വുത്തോ. അഭിലക്ഖിതസദ്ദപരിയായോ ച അഭിഞ്ഞാതസദ്ദോതി ദട്ഠബ്ബോ, അഭിവിനയസദ്ദസ്സ പന അഭിപുരിസസ്സ വിയ സമാസസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാ, അനേകത്ഥഭേദോ ച സദ്ദാനം പയോഗവിസയോതി.

കിഞ്ചാപി ദേസനാദയോ ദേസേതബ്ബാദിനിരപേക്ഖാ ന സന്തി, ആണാദയോ പന വിസേസതോ ദേസകാദിഅധീനാതി തംതംവിസേസയോഗവസേന തേസം ഭേദോ വുത്തോ. യഥാ ഹി ആണാവിധാനം വിസേസതോ ആണാരഹാധീനം തത്ഥ കോസല്ലയോഗതോ, ഏവം വോഹാരപരമത്ഥവിധാനാനി ച വിധായകാധീനാനീതി ആണാദിവിധിനോ ദേസകായത്തതാ വുത്താ. അപരാധജ്ഝാസയാനുരൂപം വിയ ധമ്മാനുരൂപമ്പി സാസനം വിസേസതോ തഥാവിനേതബ്ബപുഗ്ഗലാപേക്ഖന്തി വുത്തം ‘‘സാസിതബ്ബ…പേ… തബ്ബഭാവേനാ’’തി. സംവരാസംവരനാമരൂപാനം വിയ വിനിവേഠേതബ്ബായ ദിട്ഠിയാപി കഥനം സതി വാചാവത്ഥുസ്മിം, നാസതീതി വിസേസതോ തദധീനന്തി ആഹ ‘‘കഥേതബ്ബസ്സ…പേ… കഥാ’’തി. ഉപാരമ്ഭാദീതി ഉപാരമ്ഭനിസ്സരണധമ്മകോസരക്ഖണാനി. പരിയാപുണനാദീതി പരിയാപുണനസുപ്പടിപത്തിദുപ്പടിപത്തിയോ.

തന്തിസമുദായോ അവയവതന്തിയാ ആധാരോ യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. ന ചോദേതബ്ബമേതം സമുഖേന, വിസയവിസയിമുഖേന വാ വിനയാദീനംയേവ ഗമ്ഭീരഭാവസ്സ വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ധമ്മോ ഹി വിനയാദയോ, തേസഞ്ച വിസയോ അത്ഥോ, ധമ്മത്ഥവിസയാ ച ദേസനാപടിവേധാതി. ‘‘പടിവേധസ്സാ’’തിആദിനാ ധമ്മത്ഥാനം ദുപ്പടിവിദ്ധത്താ ദേസനായ ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ പടിവേധസ്സ ഉപ്പാദേതുഞ്ച പടിവിജ്ഝിതുഞ്ച അസക്കുണേയ്യത്താ ദുക്ഖോഗാഹതം ദസ്സേതി.

ധമ്മാനുരൂപം യഥാധമ്മന്തി ച അത്ഥോ യുജ്ജതി. ദേസനാപി ഹി പടിവേധോ വിയ അവിപരീതം സവിസയവിഭാവനതോ ധമ്മാനുരൂപം പവത്തതി യതോ ‘‘അവിപരീതാഭിലാപോ’’തി വുച്ചതി. ധമ്മനിരുത്തിം ദസ്സേതീതി ഏതേന ദേസനാസദ്ദസഭാവാതി ദീപേതി. തഥാ ഹി നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ പരിത്താരമ്മണാദിഭാവോ പാളിയം വുത്തോ, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തംതംസഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ’’തിആദിനാ സദ്ദാരമ്മണതാ. ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അയം സദ്ദോ വാചകോതി വചനവചനീയം വവത്ഥപേത്വാ തംതംവചനീയവിഭാവനവസേന പവത്തിതോ ഹി സദ്ദോ ദേസനാതി. നനു ച ‘‘ധമ്മോ തന്തീ’’തി ഇമസ്മിം പക്ഖേ ധമ്മസ്സപി സദ്ദസഭാവത്താ ധമ്മദേസനാനം വിസേസോ ന സിയാതി? ന, തേസം തേസം അത്ഥാനം ബോധകഭാവേന ഞാതോ ഉഗ്ഗഹിതാദിവസേന ച പുബ്ബേ പവത്തിതോ സദ്ദപ്പബന്ധോ ധമ്മോ, പച്ഛാ പരേസം അവബോധനത്ഥം പവത്തിതോ തദത്ഥപ്പകാസനകോ സദ്ദോ ദേസനാതി. അഥ വാ യഥാവുത്തസദ്ദസമുട്ഠാപകോ ചിത്തുപ്പാദോ ദേസനാ മുസാവാദാദയോ വിയ. വചനസ്സ പവത്തനന്തി ച യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദമാഹ. സോ ഹി വചനം പവത്തേതി, തം വാ ഏതേന പവത്തീയതീതി പവത്തനം. ദേസീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി ദേസനാ. പകാരേഹി ഞാപീയതി ഏതേന, പകാരതോ ഞാപേതീതി വാ പഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതീതി. തേനേവാഹ ‘‘അധിപ്പായോ’’തിആദി. അഭിസമേതി, അഭിസമീയതി വാ ഏതേനാതി അഭിസമയോതി ഏവമ്പി അഭിസമയത്ഥോ സമ്ഭവതി. അഭിസമേതബ്ബതോ പന അഭിസമയോതി ദുതിയവികപ്പേ പടിവേധോയേവാതി.

വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദീനം ധമ്മത്ഥാനം ദുപ്പടിവിജ്ഝതായ ദുക്ഖോഗാഹതാ, തേസം പഞ്ഞാപനസ്സ ദുക്കരഭാവതോ തംദേസനായ പടിവേധനസങ്ഖാതസ്സ പടിവേധസ്സ ഉപ്പാദനവിസയികരണാനം അസക്കുണേയ്യതായ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ.

കാരണേ ഫലവോഹാരേന തേ ധമ്മാ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപാരമ്ഭ…പേ… ഹേതുഭാവേനാ’’തി. അഞ്ഞം അത്ഥന്തി ഉപാരമ്ഭം നിസ്സരണഞ്ച. നിട്ഠാപേത്വാതി കഥനവസേന പരിയോസാപേത്വാ. തസ്സ ‘‘ആരദ്ധ’’ന്തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. ഉദ്ദാനസങ്ഗഹാദിഭേദോ സങ്ഗീതോതി പാഠോ യുത്തോ, ‘‘സങ്ഗീതിയാ’’തി പന ലിഖന്തി. പുരിമം വാ സങ്ഗീതിയാതി ഭാവേന ഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം, പച്ഛിമം അധികരണേ. പിടകാദീതി പിടകനികായങ്ഗധമ്മക്ഖന്ധാനി.

തത്ഥ അങ്ഗേസു സുത്തങ്ഗമേവ ന സമ്ഭവതി ‘‘സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) വുത്തത്താ, മങ്ഗലസുത്താദീനഞ്ച സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ ഗാഥാഭാവതോ ധമ്മപദാദീനം വിയ, ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ സഗാഥകത്താ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ വിയ, തഥാ ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപദേസാനന്തി? വുച്ചതേ –

സുത്തന്തി സാമഞ്ഞവിധി, വിസേസവിധയോ പരേ;

സനിമിത്താ നിരുള്ഹത്താ, സഹതാഞ്ഞേന നാഞ്ഞതോ. (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ);

സബ്ബസ്സപി ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സുത്തന്തി അയം സാമഞ്ഞവിധി. തേനേവാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ നേത്തിയം ‘‘നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീ’’തി (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര). ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്നം (പാചി. ൧൨൪൨) സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഏവമാദി ച ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം, തദേകദേസേസു പന ഗേയ്യാദയോ വിസേസവിധയോ തേന തേന നിമിത്തേന പതിട്ഠിതത്താ. തഥാ ഹി ഗേയ്യസ്സ സഗാഥകത്തം തബ്ഭാവനിമിത്തം. ലോകേപി ഹി സസിലോകം സഗാഥകം വാ ചുണ്ണിയഗന്ഥം ‘‘ഗേയ്യ’’ന്തി വദന്തി. ഗാഥാവിരഹേ പന സതി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഞ്ഹി ബ്യാകരണന്തി വുച്ചതി. ബ്യാകരണമേവ വേയ്യാകരണന്തി.

ഏവം സന്തേ സഗാഥകാനമ്പി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താനം വേയ്യാകരണഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി വേയ്യാകരണാദിസഞ്ഞാനം അനോകാസഭാവതോ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ പന സതീ’’തി വിസേസിതത്താ ച. തഥാ ഹി ധമ്മപദാദീസു കേവലം ഗാഥാബന്ധേസു സഗാഥകത്തേപി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്തേസു ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിവചനസമ്ബന്ധേസു അബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്തേസു ച സുത്തവിസേസേസു യഥാക്കമം ഗാഥാഉദാനഇതിവുത്തകഅബ്ഭുതധമ്മസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാ, തഥാ സതിപി ഗാഥാബന്ധഭാവേ ഭഗവതോ അതീതാസു ജാതീസു ചരിയാനുഭാവപ്പകാസകേസു ജാതകസഞ്ഞാ. സതിപി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനഭാവേ സഗാഥകത്തേ ച കേസുചി സുത്തന്തേസു വേദസ്സ ലഭാപനതോ വേദല്ലസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി ഏവം തേന തേന സഗാഥകത്താദിനാ നിമിത്തേന തേസു തേസു സുത്തവിസേസേസു ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി വിസേസവിധയോ സുത്തങ്ഗതോ പരേ ഗേയ്യങ്ഗാദയോ. യം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദിനിമിത്തരഹിതം, തം സുത്തങ്ഗം വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോതി.

നനു ച സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണന്തി സുത്തങ്ഗം ന സമ്ഭവതീതി ചോദനാ തദവത്ഥാതി? ന, സോധിതത്താ. സോധിതഞ്ഹി പുബ്ബേ ഗാഥാവിരഹേ സതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണഭാവസ്സ നിമിത്തന്തി. യഞ്ച വുത്തം ‘‘ഗാഥാഭാവതോ മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ’’തി, തം ന, നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി മങ്ഗലസുത്താദീസു സുത്തഭാവോ. ന ഹി താനി ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദയോ വിയ ഗാഥാഭാവേന പഞ്ഞാതാനി, കിന്തു സുത്തഭാവേനേവ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം സുത്തനാമകന്തി നാമഗ്ഗഹണം കതം. യം പന വുത്തം ‘‘സഗാഥകത്താ ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ’’തി, തദപി നത്ഥി. യസ്മാ സഹതാഞ്ഞേന. സഹ ഗാഥാഹീതി സഗാഥകം, സഹഭാവോ ച നാമ അത്തതോ അഞ്ഞേന ഹോതി, ന ച മങ്ഗലസുത്താദീസു ഗാഥാവിനിമുത്തോ കോചി സുത്തപ്പദേസോ അത്ഥി, യോ ‘‘സഹ ഗാഥാഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന ച സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. യദപി വുത്തം ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനം ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി ന, അഞ്ഞതോ. അഞ്ഞാ ഏവ ഹി താ ഗാഥാ ജാതകാദിപരിയാപന്നത്താ. അതോ ന താഹി ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീനം ഗേയ്യങ്ഗഭാവോതി ഏവം സുത്താദീനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ജിനസാസനം അഭിധമ്മോ. പടിവിദ്ധട്ഠാനം പടിവേധഭൂമി പടിവേധാവത്ഥാ, പടിവേധഹേതു വാ. ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൧-൧൨) വുത്തം. പാളിയം പന ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം. സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തി ആഗതം (സം. നി. ൫.൧൧-൧൨). പച്ചയാദീഹീതി പച്ചയസഭാവവൂപസമതദുപായാദീഹി. പരവാദിചോദനം പത്വാതി അട്ഠകഥായം ആഗതം പരവാദിചോദനം പത്വാ. അധിഗ…പേ… രൂപേനാതി അധിഗന്തബ്ബോ ച സോ ദേസേതബ്ബോ ചാതി അധിഗന്തബ്ബദേസേതബ്ബോ, സോ ഏവ ധമ്മോ, തദനുരൂപേന. ഏത്ഥ ച യഥാധമ്മസാസനത്താ യഥാധിഗതധമ്മദേസനാഭാവതോ അഭിധമ്മസ്സ അഭിസമ്ബോധി അധിഗമനിദാനം. ദേസകാലാദിയേവ ദേസനാനിദാനം. യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘ദേസനാനിദാനം യാവ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനാ’’തി വുത്തം, തം അഭിധമ്മദേസനാവിസേസേന ധമ്മചക്കപ്പവത്തനന്തി കത്വാ വുത്തം. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തേ വാ ദേസിതേഹി അരിയസച്ചേഹി സകലാഭിധമ്മപദത്ഥസങ്ഗഹതോ, പരമത്ഥതോ അഭിധമ്മഭൂതാനം വാ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം തത്ഥ ദേസിതത്താ വുത്തം. തത്തകാനംയേവ ദേസനാരുള്ഹതായ അഡ്ഢഛക്കേസു ജാതകസതേസു പരിപാചനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഏത്തകാസു ഏവ ജാതീസു പുഞ്ഞാദിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം, കിം പന കാരണം ഏത്തകാ ഏവ ജാതിയോ ദേസിതാതി? തദഞ്ഞേസം അട്ഠുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ.

സുമേധകഥാവണ്ണനാ

ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തതോ അത്താനം സേയ്യതോ വാ സദിസതോ വാ ദഹന്തോ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി പരിഹായതി, ന തഥാ സുമേധപണ്ഡിതോ അട്ഠാസീതി തസ്സ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി അപരിഹാനി ദട്ഠബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘താപസേഹി അസമോ’’തി. യഥാ നിബ്ബാനം, അഞ്ഞം വാ നിച്ചാഭിമതം അവിപരീതവുത്തിതായ സബ്ബകാലം തഥാഭാവേന ‘‘സസ്സത’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധാനം വചനന്തി തസ്സ സസ്സതതാ വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അവിപരീതമേവാ’’തി. ഉപപാരമീആദിവിഭാഗേന അനേകപ്പകാരതാ. സമാദാനാധിട്ഠാനന്തി സമാദാനസ്സ അധിട്ഠാനം പവത്തനം കരണന്തി അത്ഥോ. ഞാണതേജേനാതി പാരമീപവിചയഞാണപ്പഭാവേന. മഹാനുഭാവഞ്ഹി തം ഞാണം ബോധിസമ്ഭാരേസു അനാവരണം അനാചരിയകം മഹാബോധിസമുപ്പത്തിയാ അനുരൂപപുബ്ബനിമിത്തഭൂതം. തഥാ ഹി തം മനുസ്സപുരിസഭാവാദിആധാരമേവ ജാതം. കായാദീസു അസുഭസഞ്ഞാദിഭാവേന സുദ്ധഗോചരാ. ‘‘അഞ്ഞഥാ’’തി പദസ്സ പകരണപരിച്ഛിന്നം അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലീനതാ’’തി ആഹ. ലീനതാതി ച സങ്കോചോ വീരിയഹാനി വീരിയാരമ്ഭസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘ഏസാ മേ വീരിയപാരമീ’’തി.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡം

തികമാതികാപദവണ്ണനാ

൧. തേനാതി വേദനാസദ്ദേന. സബ്ബപദേഹീതി തീഹി പദേഹി ലദ്ധനാമോ ഹോതി അവയവധമ്മേനാപി സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ യഥാ ‘‘സമം ചുണ്ണ’’ന്തി. ചോദകോ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം അപ്പടിപജ്ജമാനോ വിഭത്തിഅന്തസ്സേവ പദഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നനു സുഖായാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘അധിപ്പേതപ്പകാരത്ഥഗമകസ്സാ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. തേന ‘‘വാക്യം ഇധ പദന്തി വുത്ത’’ന്തി ദസ്സേതി. ഹേതുപദസഹേതുകപദാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന നഹേതുപദഅഹേതുകപദഹേതുസമ്പയുത്തപദാനി ഹേതുവിപ്പയുത്തപദമ്പി വാ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഉഭയേകപദവസേനാതി ഉഭയപദവസേന ഹേതുദുകസമ്ബന്ധോ, ഏകപദവസേന സഹേതുകദുകസമ്ബന്ധോ. തഥാതി ഉഭയേകപദവസേന. ഏത്ഥ ച സഹേതുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകാതിആദിനാ യഥാ ഹേതുഗോച്ഛകേ പഠമദുകസമ്ബന്ധാ ദുതിയതതിയദുകാ, പഠമദുകദുതിയദുകസമ്ബന്ധാ ചതുത്ഥഛട്ഠദുകാ, പഠമദുകതതിയദുകസമ്ബന്ധോ പഞ്ചമോ ദുകോ, ഏവം ആസവഗോച്ഛകാദീസുപീതി നയം ദസ്സേതി. സക്കാ ഹി ഇമിനാവ നയേന തേസുപി ദുകന്തരസമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞാതും, കേവലം പന ആസവഗോച്ഛകാദീസു ദുതിയദുകതതിയദുകസമ്ബന്ധോ ഓസാനദുകോ, കിലേസഗോച്ഛകേ ച ദുതിയചതുത്ഥദുകസമ്ബന്ധോതി. ധമ്മാനം സാവസേസനിരവസേസഭാവേന തികദുകാനം സപ്പദേസനിപ്പദേസതാ വുത്താതി യേഹി തികദുകാ സാവസേസാതി പദിസ്സന്തി അപദിസ്സന്തി, തേ അസങ്ഗഹിതധമ്മാപദേസോ. ഏവം സതി ‘‘അസങ്ഗഹിതോ’’തി വിസേസനം കിമത്ഥിയന്തി? ഏതസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടകരണത്ഥം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പദിസ്സതി ഏതേന സമുദായോതി പദേസോ, അവയവോ. ‘‘സാമഞ്ഞജോതനാ വിസേസേ അവതിട്ഠതീ’’തി യഥാധിപ്പേതം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസങ്ഗഹിതോ’’തി ആഹ.

അനവജ്ജത്ഥോ അവജ്ജവിരഹത്ഥോ. നാമം സഞ്ഞാ, കിരിയാ കരണം, പയോജനം രഥരഥങ്ഗവിഭാവനേന തേസം പകാരതോ യോജനം. കുസേന ഞാണേന ലാതബ്ബാതി കുസലാതി അയമത്ഥോ ഞാണസമ്പയുത്താനം താവ ഹോതു, ഞാണവിപ്പയുത്താനം കഥന്തി ആഹ ‘‘ഞാണവിപ്പയുത്താനമ്പീ’’തിആദി. ഞാണവിപ്പയുത്താപി ഹി ഞാണേനേവ പവത്തിയന്തി ഹിതസുഖഹേതുഭൂതായ പവത്തിയാ പഞ്ഞവന്താനം പടിപത്തിഭാവതോ. ന ഹി അന്തരേന യോനിസോമനസികാരം കുസലുപ്പത്തി അത്ഥീതി. ‘‘യദി കുസലസ്സ ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസലവനം പാകടം സിയാ, കുസാ വിയ ലുനന്തീതി കുസലാതി അയമത്ഥോ യുത്തോ സിയാ’’തി കോചി വദേയ്യാതി ആസങ്കായ ആഹ ‘‘സമ്മപ്പധാനദ്വയം വിയാ’’തി.

ന ചാതിആദിനാ ‘‘സഭാവം ധാരേന്തീ’’തി ഏത്ഥ പരമത്ഥതോ കത്തുകമ്മസ്സ ച ഭേദോ നത്ഥി, കപ്പനാസിദ്ധോ ഏവ പന ഭേദോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ നാമവസേന വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതേതി യേസം ‘‘ധമ്മാ’’തി ഇമിനാ പരിയായേന അവിഞ്ഞാതാ സഭാവാ, ‘‘സഭാവം ധാരേന്തീ’’തി ഇമിനാ ച പരിയായേന വിഞ്ഞാതാ, തേസം വസേന ഏവം വുത്തം. ഏത്ഥ ച പഠമോ അത്ഥോ സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മവസേന വുത്തോ, ദുതിയോ സങ്ഖതവസേന, തതിയോ സങ്ഖതാസങ്ഖതപഞ്ഞത്തിധമ്മവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

കുസലപടിസേധനം കുസലാഭാവോ ഏവ. അഭാവോ ഹി സത്താപടിസേധോതി. ധമ്മോതി സഭാവധമ്മോ. അകുസലവചനേന ന കോചി അത്ഥോ സഭാവധമ്മസ്സ അബോധകത്താതി അധിപ്പായോ. അഥ സിയാ അകുസലവചനേന കോചി അത്ഥോ അസഭാവധമ്മബോധകത്തേപി ‘‘പഞ്ഞത്തിധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ, ഏവം സതി ‘‘അനബ്യാകതാ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ, തതോ ചായം ചതുക്കോ ആപജ്ജതി, ന തികോ. തസ്മാതി യസ്മാ ദുകചതുക്കഭാവോ അനബ്യാകതവോഹാരോ ച നത്ഥി, സോ ച വുത്തനയേന അഭാവമത്തവചനേ ആപജ്ജതി, തസ്മാ. സഭാവധാരണാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ധാരീയന്തി പച്ചയേഹീ’’തി അയമത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ. ഞേയ്യപരിയായേന പന ധമ്മ-സദ്ദേനായം ദോസോതി നനു അഞേയ്യപരിയായേപി ധമ്മ-സദ്ദേ ന കോചി ദോസോതി? ന, വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ.

പാരിസേസേനാതി ഏത്ഥ നനു അയമകാരോ ന-അത്ഥത്തയസ്സേവ ജോതകോ, അഥ ഖോ ‘‘അഹേതുകാ ധമ്മാ, അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തി തംയോഗനിവത്തിയാ, ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ’’തി തംസമ്ബന്ധിഭാവനിവത്തിയാ. പച്ചയുപ്പന്നഞ്ഹി പച്ചയസമ്ബന്ധീതി അപ്പച്ചയുപ്പന്നത്താ അസമ്ബന്ധിതാ ഏത്ഥ ജോതീയതി. ‘‘അനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തി തംസഭാവനിവത്തിയാ. നിദസ്സനഞ്ഹി ദട്ഠബ്ബതാ. അഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിദസ്സനം, തഗ്ഗയ്ഹഭാവനിവത്തിയാ, തഥാ ‘‘അനാസവാ ധമ്മാ’’തി. ‘‘അപ്പടിഘാ ധമ്മാ അനാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി തംകിച്ചനിവത്തിയാ. ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ അചേതസികാ ധമ്മാ’’തി തബ്ഭാവനിവത്തിയാ. തദഞ്ഞതാ ഹി ഏത്ഥ പകാസീയതി. ‘‘അമനുസ്സോ’’തി തബ്ഭാവമത്തനിവത്തിയാ. മനുസ്സത്തമത്തം നത്ഥി അഞ്ഞം സമാനന്തി സദിസതാ ഹേത്ഥ സൂചിയതി. ‘‘അസമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അപുത്തോ’’തി തംസമ്ഭാവനഗുണനിവത്തിയാ. ഗരഹാ ഹി ഏത്ഥ ഞായതി. ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ അനാമയാ, അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി തദപ്പഭാവനിവത്തിയാ. ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി തംസദിസഭാവനിവത്തിയാ. അതീതാനഞ്ഹി ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ ഉപാദിധമ്മാനഞ്ച പച്ചയേകദേസനിപ്ഫത്തിയാ ആരദ്ധുപ്പാദഭാവതോ കാലവിനിമുത്തസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ഉപ്പന്നാനുകൂലതാ, പഗേവ പച്ചുപ്പന്നാനന്തി തബ്ബിധുരഭാവോ ഏത്ഥ വിഞ്ഞായതി. ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി തദപരിയോസാനനിവത്തിയാ. തംനിട്ഠാനഞ്ഹേത്ഥ പകാസീയതീതി ഏവമനേകേസം അത്ഥാനം ജോതകോ, തത്ഥ കിം വുച്ചതേ അത്ഥദ്വയമേവ വത്വാ പാരിസേസേനാതി? ഇതരേസം ഏത്ഥ സുവിദൂരഭാവതോ. ന ഹി കുസലവിപ്പയുത്താദീനം ധമ്മാനം അകുസലഭാവോ യുജ്ജതി.

അകുസലസദ്ദസ്സ ഉച്ചാരണാനന്തരം വിനേയ്യാനം കുസലപടിപക്ഖഭൂതേ അത്ഥേ പടിപത്തിഭാവതോ തത്ഥ നിരുള്ഹതാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘വിരുദ്ധസഭാവത്താ’’തി വുത്തം കിച്ചവിരോധാദീനമ്പി തദന്തോഗധത്താ, വിരുദ്ധസഭാവത്തേപി വിനാസകവിനാസിതബ്ബഭാവോ കുസലാകുസലേസു നിയതോതി ദസ്സേതും ‘‘തപ്പഹേയ്യഭാവതോ’’തി ആഹ. ഇതരഥാ കുസലാനമ്പി അകുസലേഹി പഹാതബ്ബഭാവേ അച്ചന്തം സമുച്ഛിന്നകുസലമൂലത്താ അപായപൂരകാ ഏവ സത്താ സിയും. യം പന ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦) വുത്തം, തം ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൩൩) വിയ തദാരമ്മണസംകിലേസപ്പഹാനവസേന പരിയായേന വുത്തം. യഥാഹ ‘‘ന ഹി കുസലാ അകുസലേഹി പഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ ൧).

ഫസ്സാദിവചനേഹി തംനിദ്ദേസഭൂതേഹി. തബ്ബചനീയഭാവേനാതി തേഹി ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തിആദിവചനേഹി അഭിധേയ്യഭാവേന. യഥാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാദിഅത്ഥാ കുസലാദിവചനേഹി, ഏവം അവിപാകത്ഥാ അബ്യാകതവചനേന ബോധിതാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അബ്യാകതവചനേനേവ ചാ’’തി. കാരണം അവത്വാതി ഇധ വുത്തഭാവേന അനുവത്തമാനത്താതി കാരണം അവത്വാ. അഞ്ഞാ…പേ… നിവാരേതബ്ബോതി ഏതേന കുസലാകുസലസദ്ദാ വിയ കുസലാകുസലസഭാവാനം തദുഭയവിപരീതസഭാവാനം ധമ്മാനം അബ്യാകതസദ്ദോ ബോധകോതി ദസ്സേതി. ന ഹി അവിപാകവചനം വുത്തം, അകുസലവചനഞ്ച അവുത്തം. യതോ അവിപാകവചനസ്സ അധികതഭാവോ അകുസലസ്സ ച തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതഭാവോ സിയാ, തസ്മാ ന അകുസലാനം അബ്യാകതതാതി അയം അകുസലാനം അനബ്യാകതഭാവേ യോജനാ.

തം പരിഹരിതുന്തി അബ്യാകതനിവത്തനമാഹ. യദി ഏവം ‘‘സുഖവിപാകാനവജ്ജാ’’തി വത്തബ്ബം. അനവജ്ജാ ഹി ബ്യഭിചാരിതായ വിസേസിതബ്ബാതി? ന, സുഖവിപാകവചനസ്സ വിസേസനഭാവേന അഗ്ഗഹിതത്താ. സുഖവിപാകവചനേന ഹി കുസലഭാവേ സമത്തോ വിഞ്ഞായതി, അനവജ്ജവചനം പനേത്ഥ കുസലാനം അഗരഹിതബ്ബതാസങ്ഖാതം കഞ്ചി വിസേസമാഹ. തേനേവ ച തസ്സ വിസേസനഭാവേന വുത്തസ്സ പവത്തിസുഖതാദിദസ്സനഭാവം സയമേവ വക്ഖതീതി. മനോസമാചാരവിസേസഭൂതാ ഫലധമ്മാ വിസേസേന പടിപ്പസ്സദ്ധാവജ്ജാ നാമ ഹോന്തീതി സമാചാരത്തയവസേന തസ്മിം സുത്തേ അനവജ്ജധമ്മാനം വുത്തത്താ ച തേ അനവസേസതോ സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘വിരഹിതാവജ്ജമത്താ’’തി വുത്തം. അവജ്ജവിനാസനഭാവോ ദസ്സിതോ കണ്ഹസുക്കധമ്മാനം വജ്ഝഘാതകഭാവസ്സ നിയതത്താ. സവിപാകതാ വിപാകധമ്മതാ. സുഖോ വിപാകോ ഏതേസന്തി സുഖവിപാകാതി ഇമിനാ സമാസേന കുസലാനം സുഖവിപാകവന്തതാ വുത്താ. സാ ച നേസം ന തംസമങ്ഗിതായ അസഹവത്തനതോതി തദുപ്പാദനസമത്ഥതാതി വിഞ്ഞായതീതി വുത്തം ‘‘സുഖവിപാകവിപച്ചനസഭാവം ദസ്സേതീ’’തി. യുത്തമേതന്തി പരമത്ഥതോ ഭേദാഭാവേപി യഥാവുത്തവചനവചനീയഭാവസങ്ഖാതോ ഭേദോ തസ്മിം അഭിധേയ്യത്ഥഭൂതേ വത്ഥുസ്മിം ഉപചാരേന ഹോതീതി യുത്തമേത്ഥ ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബഭാവേന ഭേദവചനം. ഭവതി ഹി സദ്ദത്ഥവിസേസമത്തേനപി അഭിന്നേ വത്ഥുസ്മിം ഭേദവചനം യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി.

വിനാപി ഭാവാഭിധായിനാ സദ്ദേന ഭാവപ്പധാനോ നിദ്ദേസോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അനവജ്ജവചനേന അനവജ്ജത്തം ആഹാ’’തി. ഏവഞ്ചേത്ഥ പദവിഗ്ഗഹോ ഗഹേതബ്ബോ – ന അവജ്ജം അനവജ്ജം, അവജ്ജപടിപക്ഖതായ അഗരഹിതബ്ബസഭാവോ. സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകം, സുഖവിപാകവിപച്ചനസമത്ഥതാ. അനവജ്ജഞ്ച തം സുഖവിപാകഞ്ചാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകം, തം ലക്ഖണം ഏതേസന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ. അഥ വാ പുബ്ബേ വിയ അനവജ്ജം, വിപച്ചനം വിപാകോ, സുഖസ്സ വിപാകോ സുഖവിപാകോ, അനവജ്ജഞ്ച സുഖവിപാകോ ച അനവജ്ജസുഖവിപാകം ഏകത്തവസേന. തം ലക്ഖണം ഏതേസന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ. കിം പനേത്ഥ കാരണം പദദ്വയപരിഗ്ഗഹേ, നനു ഏകേനേവ പദേന ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി. യദിപി ‘‘അവജ്ജരഹിതം അനവജ്ജ’’ന്തി ഇമസ്മിം പന പക്ഖേ അബ്യാകതനിവത്തനത്ഥം സുഖവിപാകഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബം സിയാ, സുഖവിപാകഗ്ഗഹണേ പന കതേ അനവജ്ജഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബമേവ. ‘‘അവജ്ജപടിപക്ഖാ അനവജ്ജാ’’തി ഏതസ്മിം പന പക്ഖേ സുഖവിപാകഗ്ഗഹണഞ്ചാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തത്ഥ അനവജ്ജവചനേനാ’’തിആദി. തേന പവത്തിസുഖസുഖവിപാകതാഅത്തസുദ്ധിവിസുദ്ധവിപാകതാഅകുസലഅബ്യാകതസഭാവനിവത്തിരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനവിസേസദീപനതോ ഏവം വിപുലപ്പയോജനത്ഥോ പദദ്വയപരിഗ്ഗഹോതി ദസ്സേതി. സുഖ-സദ്ദസ്സ ഇട്ഠപരിയായതാ വിയ ‘‘നിബ്ബാനപരമം സുഖം (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪), സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ (ഉദാ. ൧൧), തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨) സങ്ഖാരദുക്ഖൂപസമപരിയായതാപി വിജ്ജതി, തംഅവിപാകതായ പന ഇധ സുഖവിപാകഭാവോ ന സക്കാ വത്തുന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഖാ…പേ… നത്ഥീ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേഭൂമകകുസലാനമ്പി വിവട്ടസന്നിസ്സയഭാവേന പവത്തിസഭാവത്താ കിഞ്ചാപി സബ്ബേ കുസലാ സങ്ഖാരദുക്ഖൂപസമസുഖനിപ്ഫാദകാ സമ്ഭവന്തി, യഥാവുത്തസുഖസ്സ പന അവിപാകഭാവതോ ന ഏതേന പദേന കുസലാനം സുഖവിപാകതാ സമ്ഭവതീതി. വിപക്കഭാവമാപന്നേസു അരൂപധമ്മേസു നിരുള്ഹത്താ വിപാക-സദ്ദസ്സ ‘‘യദി പനാ’’തി സാസങ്കം വദതി.

യഥാസമ്ഭവന്തി സഹ അവജ്ജേനാതി സാവജ്ജാ, ഗരഹിതബ്ബഭാവയുത്താ. തേന നേസം ഗരഹിതബ്ബസഭാവം ദസ്സേതി. അഞ്ഞേപി അത്ഥി ദുക്ഖഭാവേന ഗരഹിതബ്ബസഭാവാ അകുസലവിപാകാതി സാവജ്ജവചനമത്തേന തേസമ്പി അകുസലതാപത്തിദോസം ദിസ്വാ തം പരിഹരിതും ദുക്ഖവിപാകവചനമാഹ. അവജ്ജ-സദ്ദോ വാ രാഗാദീസു ഏകന്താകുസലേസു നിരുള്ഹോതി തംസഹവത്തിധമ്മാനം ഏവ സാവജ്ജഭാവേ കുസലാബ്യാകതേഹി അകുസലാനം വിസേസോ സാവജ്ജവചനേനേവ ദസ്സിതോ. അബ്യാകതേഹി പന വിസിട്ഠം കുസലാകുസലാനം സാധാരണം സവിപാകതാലക്ഖണന്തി തസ്മിം ലക്ഖണേ വിസേസദസ്സനത്ഥം ദുക്ഖവിപാകലക്ഖണം വുത്തം. ഇതോ പരം ‘‘ദുക്ഖോ വിപാകോ ഏതേസന്തി ദുക്ഖവിപാകാ’’തിആദിനാ സുഖവിപാകഅനവജ്ജകുസലപദാനം ഠാനേ ദുക്ഖവിപാകസാവജ്ജഅകുസലപദാനി ഠപേത്വാ യഥാവുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യോജനാ ച സാവജ്ജവചനേന അകുസലാനം പവത്തിദുക്ഖതം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകവചനേന വിപാകദുക്ഖതം. പുരിമഞ്ഹി അത്തനോ പവത്തിസഭാവവസേന ലക്ഖണവചനം, പച്ഛിമം കാലന്തരേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതായാതി. തഥാ പുരിമേന അകുസലാനം അവിസുദ്ധസഭാവതം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന അവിസുദ്ധവിപാകതം. പുരിമേന ച അകുസലേ കുസലസഭാവതോ നിവത്തേതി, പച്ഛിമേന അബ്യാകതസഭാവതോ സവിപാകത്തദീപകത്താ പച്ഛിമസ്സ. പുരിമേന വാ അവജ്ജവന്തതാദസ്സനതോ കിച്ചട്ഠേന രസേന അനത്ഥജനനരസതം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന സമ്പത്തിഅത്ഥേന അനിട്ഠവിപാകരസതം. പുരിമേന ച ഉപട്ഠാനാകാരട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന സംകിലേസപച്ചുപട്ഠാനതം, പച്ഛിമേന ഫലട്ഠേന ദുക്ഖവിപാകപച്ചുപട്ഠാനതം. പുരിമേന ച അയോനിസോമനസികാരം അകുസലാനം പദട്ഠാനം പകാസേതി. തതോ ഹി തേ സാവജ്ജാ ജാതാതി. പച്ഛിമേന അകുസലാനം അഞ്ഞേസം പദട്ഠാനഭാവം വിഭാവേതി. തേ ഹി ദുക്ഖവിപാകസ്സ കാരണം ഹോതീതി. ഏത്ഥ ച ദുക്ഖ-സദ്ദോ അനിട്ഠപരിയായവചനന്തി വേദിതബ്ബം. അനിട്ഠചതുക്ഖന്ധവിപാകാ ഹി അകുസലാ, ന ദുക്ഖവേദനാവിപാകാവ. വിപാക-സദ്ദസ്സ ഫലപരിയായഭാവേ പന നിസ്സന്ദവിപാകേന അനിട്ഠരൂപേനപി ദുക്ഖവിപാകതാ യോജേതബ്ബാ. വിപാകധമ്മതാപടിസേധവസേന അബ്യാകതാനം അവിപാകലക്ഖണാതി ലക്ഖണം വുത്തന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവിപാകാരഹസഭാവാ’’തി ആഹ. ഏവംപകാരാനന്തി അഭിഞ്ഞാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഛഹി പദേഹി തികേസു, ചതൂഹി ദുകേസു യഥാക്കമം ഛ ചത്താരോ അത്ഥാ വുത്താ. ഛക്കഭാവോ ന ഭവിസ്സതീതി ഏതേന ചതുക്കഭാവാഭാവോ ദസ്സിതനയത്താ ചോദിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥഭേദോ ഉപപജ്ജതീതി കസ്മാ ഏവം വുത്തം, നനു തീഹി ധമ്മസദ്ദേഹി വുച്ചമാനോ സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേന അഭിന്നോ ഏവ സോ അത്ഥോതി? ന, ജാതിആദിഭേദേന ഭേദസബ്ഭാവതോ. ഭേദകാ ഹി ജാതിആദയോ. മാസപദത്ഥതായാതി മാസ-സദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേന. തബ്ബചനീയഭിന്നത്ഥാനന്തി തേഹി കാലസദ്ദാദീഹി വത്തബ്ബാനം വിസിട്ഠത്ഥാനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യഥാ കാലസദ്ദാദിഅഭിധേയ്യാനം കാലാദിഅത്ഥാനം ഭിന്നസഭാവാനമ്പി മാസ-സദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേന അഭേദോ, ഏവം ജാതിആദിഭേദേന ഭിന്നാനമ്പി തേസം തിണ്ണം ദ്വിന്നഞ്ച അത്ഥാനം ധമ്മ-സദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേന നത്ഥി ഭേദോ’’തി. വിനി…പേ… മാനാതി ധമ്മ-സദ്ദസ്സ രൂപാഭേദേപി ഭേദകാരണമാഹ. ഭിന്നജാതിയത്ഥവചനീയതായ ഹി തസ്സേവത്ഥഭേദോതി.

സാധേതുന്തി ബോധേതും. ഹോതു അസമ്ബന്ധോ, കാ നോ ഹാനീതി കദാചി വദേയ്യാതി ആസങ്കായ ആഹ ‘‘പുബ്ബാ…പേ… നാമ ഹോന്തീ’’തി. സോ ചാതി സഭാവധാരണപച്ചയധരിയമാനതാസങ്ഖാതോ അത്ഥോ ന സക്കാ വത്തുന്തി യഥാവുത്തസ്സ അഭാവസ്സ അപേക്ഖാവുത്തിതായ വുത്തം. ന ഹി അപേക്ഖാവുത്തിനോ അന്തരേന അപേക്ഖിതബ്ബം ലഭന്തി. സതിപി സഭാവധാരണാദിഅത്ഥസാമഞ്ഞേ കുസലജാതിആദിവിസിട്ഠസ്സേവ തസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ ഏകത്ഥതാ ന അനുഞ്ഞാതാതി വുത്തം, വചനസിലേസവസേന വാ. അഥ വാതിആദിനാ തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം അഭാവത്തം അസമ്പടിച്ഛന്തോ നാനത്ഥതാഭാവദോസം പരിഹരതി.

ഞാപകഹേതുഭാവതോ ഉപപത്തി ഇധ കാരണന്തി വുത്താതി ആഹ ‘‘കാരണം നാമ യുത്തീ’’തി. പുനരുത്തീതിആദിനാ നനു ‘‘കുസലാദീനമ്പി ഏകത്തം ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തത്താ ഏകത്താപത്തിപി വത്തബ്ബാതി? സച്ചം വത്തബ്ബാ, സാ പന അഭാവാപത്തിയം ഏവ അന്തോഗധാ നാനത്താഭാവചോദനാസാമഞ്ഞേന. ഭേദാഭേദനിബന്ധനത്താ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവസ്സ സോ അച്ചന്തമഭിന്നേസു നിയമേന നത്ഥീതി വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവേന അച്ചന്താഭേദം ദസ്സേതി, ന പന അച്ചന്തം അഭിന്നേസുയേവ വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവം. അഥ വാ അച്ചന്തം അഭിന്നേസു അവിവടസദ്ദത്ഥവിവരണത്ഥം പവത്താ. കസ്മാ? വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവതോതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. അമിത്തം അഭിഭവിതും സക്കുണാതീതി സക്കോ, ഇന്ദതീതി ഇന്ദോ, പുരിമേ ദദാതീതി പുരിന്ദദോതി ഏവം കിരിയാഗുണാദിപരിഗ്ഗഹവിസേസേന.

ഭേദാഭേദവന്തേസൂതി വിസേസസാമഞ്ഞവന്തേസു. നീല-സദ്ദോ ഹി ഉപ്പലസദ്ദസമായോഗോ രത്തുപ്പലസേതുപ്പലാദിഉപ്പലജാതിസാമഞ്ഞതോ വിനിവത്തേത്വാ നീലഗുണയുത്തമേവ ഉപ്പലജാതിവിസേസം ജോതേതി. ഉപ്പല-സദ്ദോപി നീല-സദ്ദസമായുത്തോ ഭമരങ്ഗാരകോകിലാദിഗതനീലഗുണസാമഞ്ഞതോ അവച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പലവത്ഥുഗതമേവ നീലഗുണം പകാസേതീതി വിസേസത്ഥസാമഞ്ഞത്ഥയുത്തതാ പദദ്വയസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. ഇമിനാ നയേന ഇതരത്രാപി ഭേദാഭേദവന്തതാ യോജേതബ്ബാ. തായ തായ അനുമതിയാതി തേന തേന സങ്കേതേന. തേ തേ വോഹാരാതി അച്ചന്തം അഭിന്നേ അത്ഥേ പരിയായഭാവേന അച്ചന്തം ഭിന്നേ യഥാസകം അത്ഥവിവരണഭാവേന ഭേദാഭേദവന്തേ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന താ താ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തിയോ സിദ്ധാതി അത്ഥോ. സമാനേതി ഏകസ്മിം. കുസലാദിഭാവന്തി കുച്ഛിതസലനാദിഭാവം. അഭിധാനത്ഥോപി ഹി അനവജ്ജസുഖവിപാകാദിഅഭിധേയ്യത്ഥോ വിയ സഭാവധാരണാദിസാമഞ്ഞത്ഥം വിസേസേതീതി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘കിം പന കാരണം തികാ ഏവ പഠമം വുത്താ, ന ദുകാ, തികേസുപി കുസലത്തികോവ, ന അഞ്ഞോ’’തി? വുച്ചതേ – സുഖഗ്ഗഹണതോ അപ്പഭേദതോ ച തികാ ഏവ പഠമം വുത്താ. യസ്മാ തികേഹി ബോധിതേ കുസലാദിഭേദേ തബ്ബിഭാഗഭിന്നാ ഹേതുആദയോ വുച്ചമാനാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദിനാ കുസലാദിമുഖേന ഹേതുആദയോ വിഭത്താ, കതിപയഭേദാ ച തികാ ദ്വാവീസതിപരിമാണത്താ.

തേസു പന സബ്ബസങ്ഗഹഅസങ്കരആദികല്യാണഭാവേന പഠമം കുസലത്തികം വുത്തം. നിരവസേസാ ഹി രൂപാരൂപധമ്മാ കുസലത്തികേന സങ്ഗഹിതാ, ന തഥാ വേദനാത്തികാദീഹി. നനു വിപാകത്തികാദീഹിപി നിരവസേസാ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതാതി? സച്ചമേതം, തേസു പന അനവജ്ജസാവജ്ജധമ്മാ ന അസങ്കരതോ വുത്താ യഥാ കുസലത്തികേ. നനു ച സംകിലിട്ഠസംകിലേസികത്തികാദീസുപി തേ അസങ്കരതോ വുത്താതി? ഏവമേതം, തേ പന അകല്യാണഭൂതേ പാപധമ്മേ ആദിം കത്വാ വുത്താ, ന ഏവമയം. അയം പന കല്യാണഭൂതേ പുജ്ജഭവപരിനിബ്ബുതിനിപ്ഫാദകേ പുഞ്ഞധമ്മേ ആദിം കത്വാ വുത്തോ. ഇതി ഭഗവാ സണ്ഹസുഖുമം രൂപാരൂപദേസനം ആരഭന്തോ സബ്ബസങ്ഗഹഅസങ്കരആദികല്യാണഗുണയോഗതോ പഠമം കുസലത്തികം ദേസേതി, കിഞ്ച തദഞ്ഞത്തികാനം സുഖഗ്ഗഹണതോ. തഥാ ഹി കുസലത്തികമുഖേന ‘‘കാമാവചരകുസലതോ ചത്താരോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ വേദനാത്തികാദയോ വിഭത്താതി.

കുസലത്തികേപി ച പധാനപാസംസഉഭയഹിതഭാവതോ കുസലാ ധമ്മാ പഠമം വുത്താ. കുസലാ ഹി ധമ്മാ സുഖവിപാകത്താ സബ്ബസങ്ഖതധമ്മാനം ഉത്തമാ അവജ്ജവിധമനതോ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ ഇധലോകപരലോകേസു അത്ഥാവഹാ നിസ്സരണാവഹാ ച, തസ്മാ പധാനാദിഭാവേന പഠമം വുത്താ, തപ്പടിപക്ഖത്താ തദനന്തരം അകുസലാ, തദുഭയവിപരീതസഭാവാ തദനന്തരം അബ്യാകതാ വുത്താ. കുസലവസേന വാ അസ്സാദോ, അകുസലവസേന ആദീനവോ, അബ്യാകതധമ്മേസു നിബ്ബാനവസേന നിസ്സരണന്തി ഇമിനാ അസ്സാദാദിക്കമേന, കുസലേസു പതിട്ഠായ പണ്ഡിതാ അകുസലേ പജഹന്താ അബ്യാകതധമ്മഭൂതമഗ്ഗഫലം നിബ്ബാനഞ്ച സച്ഛികരോന്തീതി ഇമിനാ വാ പടിപത്തിക്കമേന അയമനുപുബ്ബീ ഠപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ സേക്ഖത്തികാദീസു വിയ സരൂപതോ പുരിമപദദ്വയപടിക്ഖേപവസേന തതിയപദം ന വുത്തം ‘‘നേവകുസലാ നാകുസലാ’’തി? വിസേസദീപനത്ഥം. യഥാ ഹി സേക്ഖാസേക്ഖസഭാവേസു ധമ്മേസു കോചിപി ധമ്മോ തദുഭയസഭാവേന കേനചിപി പരിയായേന കദാചി അബ്യാകരണീയോ നാമ നത്ഥീതി സേക്ഖത്തികേ പദദ്വയപടിക്ഖേപവസേന ‘‘നേവസേക്ഖാ നാസേക്ഖാ’’ത്വേവ വുത്തം, ന ഏവം ഇധ. ഇധ പന കുസലസഭാവാ ഏവ ധമ്മാ അഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ തഥാ ന ബ്യാകരണീയാ ഹോന്തീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദീപനത്ഥം ‘‘അബ്യാകതാ’’തി വുത്തം. വചനമത്തേ ഏവ വാ ഇദം നാനാകരണം ‘‘അബ്യാകതാ നേവകുസലാ നാകുസലാ’’തി ബ്യാകത-സദ്ദേന കുസലാകുസലാനം ബോധിതത്താതി.

ഏത്ഥ ച അകുസലേസു തണ്ഹായ സബ്ബാകുസലേഹി, തേഭൂമകകുസലാകുസലേഹി വാ സമുദയസച്ചം, തംതംഅവസിട്ഠതേഭൂമകധമ്മേഹി ദുക്ഖസച്ചം, ലോകുത്തരകുസലേന മഗ്ഗസച്ചം, അവസിട്ഠഅബ്യാകതവിസേസേന നിരോധസച്ചം ദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം. കിഞ്ചാപി നാമരൂപപരിച്ഛേദഭാവതോ സഭാവധമ്മനിദ്ധാരണപധാനാ അഭിധമ്മകഥാ, തേസം പന കുസലാദിവിസേസേ നിദ്ധാരിതേ തസ്സ ഉപസമ്പാദേതബ്ബതാദിപി അത്ഥതോ വുത്തമേവ ഹോതി. അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ’’തി (ധ. പ. ൧൮൩; ദീ. നി. ൨.൯൦) ഏവമാദിവചനതോ ഹി കുസലാദീനം ഉപസമ്പാദനാദിദസ്സനപരം ഭഗവതോ സാസനം, തസ്മാ കുസലാനം ഉപസമ്പാദനം അകുസലാനം പഹാനഞ്ച ഉപായോ, അബ്യാകതവിസേസസ്സ സച്ഛികിരിയാ ഫലം, കുസലാദീനം ഉപസമ്പാദനാദിഅത്ഥാ ദേസനാ ആണത്തീതി അയം ദേസനാഹാരോ.

ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന കോസല്യസമ്ഭൂതട്ഠേന ച കുസലാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലാ, തദുഭയവിപരീതതോ അബ്യാകതാ, സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേന ധമ്മാതി അനുപദവിചിനനം വിചയോ ഹാരോ.

പുജ്ജഭവഫലപരിനിബ്ബുതിനിപ്ഫത്തി കുസലേഹീതി യുജ്ജതി സുഖവിപാകത്താ, അപായദുക്ഖസംസാരദുക്ഖുപ്പത്തി അകുസലേഹീതി യുജ്ജതി അനിട്ഠഫലത്താ, തദുഭയഫലാനം അനുപ്പത്തി അബ്യാകതേഹീതി യുജ്ജതി അവിപാകധമ്മത്താതി അയം യുത്തി ഹാരോ.

കുസലാ ധമ്മാ സുഖവിപാകസ്സ പദട്ഠാനം, അകുസലാ ദുക്ഖവിപാകസ്സ, അബ്യാകതാ കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനന്തി അയം പദട്ഠാനോ ഹാരോ.

കുസലഗ്ഗഹണേന യേ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ വിപാകധമ്മധമ്മാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാ…പേ… അരണാ ധമ്മാ, തേ ബോധിതാ ഭവന്തി കുസലലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ അകുസലഗ്ഗഹണേന യേ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ വിപാകധമ്മധമ്മാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ സംകിലിട്ഠസംകിലേസികാ…പേ… സരണാ ധമ്മാ, തേ ബോധിതാ ഭവന്തി അകുസലലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന യേ അവിപാകാരഹാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ വിപാകാ ധമ്മാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാ…പേ… അരണാ ധമ്മാ, തേ ബോധിതാ ഭവന്തി അബ്യാകതലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താതി അയം ലക്ഖണോ ഹാരോ.

‘‘കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയന്തീ’’തിആദിനാ നിരുത്തി വേദിതബ്ബാ, കുസലാദിമുഖേന രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിസുദ്ധിപരമ്പരായ ‘‘കഥം നു ഖോ സത്താ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനഭാഗിനോ ഭവേയ്യു’’ന്തി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ, നിദാനം അസാധാരണതോ കുസലാദിഭേദേന ബുജ്ഝനകസത്താ. സാധാരണതോ പന പാകടമേവ. പഠമം കുസലത്തികസ്സ ദേസനാ വിചാരിതായേവാതി അയം ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.

കുസലഗ്ഗഹണേന കല്യാണമിത്തപരിഗ്ഗഹോ യോനിസോമനസികാരപരിഗ്ഗഹോ ച. തത്ഥ പഠമേന സകലം ബ്രഹ്മചരിയമാവത്തതി, ദുതിയേന ച യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ. അകുസലഗ്ഗഹണേന വുത്തവിപരിയായേന യോജേതബ്ബം. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന പന സകലസംകിലേസവോദാനപക്ഖോ യഥാരഹമാവത്തതീതി അയം ആവത്തോ ഹാരോ.

തത്ഥ കുസലാ ഭൂമിതോ ചതുധാ വിഭത്താ, സമ്പയുത്തപവത്തിആകാരാദിതോ പന അനേകധാ. അകുസലാ ഭൂമിതോ ഏകധാ വിഭത്താ, സമ്പയുത്താദിതോ അനേകധാ. അബ്യാകതാ പന വിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനവസേന ചതുധാ ഭൂമിസമ്പയുത്താദിതോ അനേകധാ ച വിഭത്താതി അയം വിഭത്തി ഹാരോ.

കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാനം തദങ്ഗാദിപ്പഹാനായ വീതിക്കമാദിപ്പഹാനായ ച സംവത്തന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ കുസലാനം അനുപസമ്പജ്ജനായ, അബ്യാകതേസു അസങ്ഖതധാതു സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണായാതി അയം പരിവത്തോ ഹാരോ.

കുസലാ അനവജ്ജാ പുഞ്ഞാനീതി പരിയായവചനം, അകുസലാ സാവജ്ജാ അപുഞ്ഞാനീതി പരിയായ വചനം, അബ്യാകതാ അവിപാകാരഹാ നേവആചയഗാമീ നഅപചയഗാമീനോതി പരിയായവചനന്തി അയം വേവചനോ ഹാരോ.

കുസലാദയോ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തിആദിനാ പഭവഭൂമിവേവചനപഞ്ഞത്തിവസേന യഥാസമ്ഭവം പരിഞ്ഞാദിപഞ്ഞത്തിവസേന ച പഞ്ഞത്താതി അയം പഞ്ഞത്തി ഹാരോ.

അകുസലാനം കുച്ഛിതാനം പാപധമ്മാനം സലനം കുസാനം വിയ കുസാനം വാ രാഗാദീനം ലവനം ഏവംധമ്മതാതി അയം പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന അവതരണം, തഥാ കുസേന ലാതബ്ബാ കോസല്ലസമ്ഭൂതാ ചാതി പച്ചയപടിബദ്ധവുത്തിതായ പടിച്ചസമുപ്പാദ…പേ… അവതരണം, പച്ചയപടിബദ്ധവുത്തിതായ വാ ആദിഅന്തവന്താ അനിച്ചന്തികാ ചാതി അനിച്ചതാമുഖേന അവതരണം, അനിച്ചതാ ഏവ ഉദയബ്ബയപടിപീളിതതായ ദുക്ഖാതി ദുക്ഖതാമുഖേന അവതരണം, നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ധമ്മാതി അബ്യാപാരതോ സുഞ്ഞതാമുഖേന അവതരണം, ഏവം കുസലാതി ചത്താരോ ഖന്ധാ ദ്വായതനാനി ദ്വേ ധാതുയോതിആദിനാ ഖന്ധായതനധാതാദിമുഖേനപി അവതരണം വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന അകുസലാബ്യാകതേസുപി അവതരണം ദസ്സേതബ്ബന്തി അയം അവതരണോ ഹാരോ.

കുസലാതി ആരമ്ഭോ, ധമ്മാതി പദസുദ്ധി, നോ ആരമ്ഭസുദ്ധി. തഥാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാതി, ധമ്മാതി പന പദസുദ്ധി ആരമ്ഭസുദ്ധി ചാതി അയം സോധനോ ഹാരോ.

ധമ്മാതി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം കുസലാകുസലാബ്യാകതാതി. തഥാ കുസലാ ധമ്മാതി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ കാമാവചരം സോമനസ്സസഹഗതന്തിആദി വിസേസവചനം. അകുസലാ ധമ്മാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോതി അയം അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.

കുസലാനം ധമ്മാനം നവമോ ഖണോ ചത്താരി ച സമ്പത്തിചക്കാനി യോനിസോമനസികാരോ ഏവ വാ ഹേതു, വുത്തവിപരിയായേന അകുസലാനം ധമ്മാനം ഹേതു, കുസലാകുസലാ ധമ്മാ യഥാസമ്ഭവം അബ്യാകതാനം ധമ്മാനം ഹേതൂതി അയം പരിക്ഖാരോ ഹാരോ.

കുസലാതി പരിഞ്ഞേയ്യഗ്ഗഹണഞ്ചേവ ഭാവേതബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ച. അകുസലാതി പരിഞ്ഞേയ്യഗ്ഗഹണഞ്ചേവ പഹാതബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ച. അബ്യാകതാതി പരിഞ്ഞേയ്യഗ്ഗഹണഞ്ചേവ സച്ഛികാതബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ച. ധമ്മാതി പരിഞ്ഞാദീനം പവത്തനാകാരഗ്ഗഹണം. തേന പരിഞ്ഞേയ്യപ്പഹാനഭാവനാസച്ഛികരണാനി ദീപിതാനീതി തദങ്ഗാദിവീതിക്കമാദിപ്പഹാനാനി ലോകിയലോകുത്തരാ ച ഭാവനാ ദസ്സിതാതി അയം സമാരോപനോ ഹാരോ.

കാമഞ്ചേതം അവിസേസതോ സഭാവധമ്മകഥനം, വിസേസവന്തോ പന ധമ്മാ വിസേസതോ നിദ്ധാരിതാ. തഥാ ഹി ചിത്തേനേവ സമയോ നിയമിതോ, തസ്മാ കുസലഗ്ഗഹണേന വിസേസതോ സാധിട്ഠാനോ സമഥോ വിപസ്സനാ ച ദസ്സിതാതി. തഥാ തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലഗ്ഗഹണേന സാധിട്ഠാനാ തണ്ഹാ അവിജ്ജാ ച, അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന സപരിവാരാ ചേതോവിമുത്തി പഞ്ഞാവിമുത്തി ചാതി അയം നന്ദിയാവത്തസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

തഥാ കുസലഗ്ഗഹണേന മൂലഭാവവിസേസതോ തീണി കുസലമൂലാനി, തേസു ച അദോസേന സീലക്ഖന്ധോ, അലോഭേന സമാധിക്ഖന്ധോ, അമോഹേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ നീയതി. തഥാ അകുസലഗ്ഗഹണേന തീണി അകുസലമൂലാനി, തേസു ച ലോഭേന തദേകട്ഠാ അകുസലാ ധമ്മാ. തഥാ ദോസമോഹേഹി തംതദേകട്ഠാ. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന അപ്പണിഹിതാനിമിത്തസുഞ്ഞതാ നീയന്തീതി അയം തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

തഥാ കുസലഗ്ഗഹണേന യതോ കോസല്ലതോ സമ്ഭൂതാ കുസലാ, തം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തംസഹജാതാ തദുപനിസ്സയാ ച സദ്ദഹനുസ്സഹനാപിലാപാവിക്ഖേപാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി. തേഹി ച സബ്ബേ സദ്ധമ്മാ ബോധിതാ ഭവന്തി. അകുസലഗ്ഗഹണേന അകോസല്ലപടിച്ഛാദിതാദീനവേസു കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്താഭിനിവേസഭൂതാ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന യഥാവുത്തഇന്ദ്രിയപച്ചയാനി യഥാവുത്തവിപല്ലാസപ്പഹാനഭൂതാനി ച ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ബോധിതാനീതി അയം സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതി ഇമേ തയോ അത്ഥനയാ.

തേഹി ച സിദ്ധേഹി ദ്വേ കമ്മനയാപി സിദ്ധാ ഹോന്തീതി. അയം തികോ സബ്ബധമ്മസങ്ഗഹിതസബ്ബഭാഗിയോ വേദിതബ്ബോതി ഇദം സാസനപട്ഠാനം.

അയം താവ നേത്തിനയേന കുസലത്തികവണ്ണനാ.

ഏവം വേദനാത്തികാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം ചതുസച്ചനിദ്ധാരണാദിവിധിനാ സോളസ ഹാരാ പഞ്ച നയാ നിദ്ദിസിതബ്ബാ, അതിവിത്ഥാരഭയേന പന ന വിത്ഥാരയാമ. സക്കാ ഹി ഇമിനാ നയേന തേസു തേസു തികദുകേസു തംതംഹാരനയയോജനാനുരൂപധമ്മനിദ്ധാരണവസേന തേ തേ ഹാരനയാ വിഞ്ഞുനാ നിദ്ദിസിതുന്തി.

൨. തഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയം സുഖവേദനാ ഏവ ഹോതി സാമഞ്ഞസ്സ ഭേദപരിയാദാനതോ, ഭേദസ്സ ച സാമഞ്ഞപരിച്ചാഗതോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ പന വിസേസസാമഞ്ഞാനി അവയവസമുദായാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞതോ ഭിന്നാനി, തസ്മാ ‘‘ന പന…പേ… സമാനത്ഥത്താ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ നേസം ഭിന്നതത്വം ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തന്തി സുഖഹേതൂനം കാരണം. തേന സുഖസ്സ കാരണം സുഖഹേതു, സുഖസ്സ കാരണകാരണം സുഖമൂലന്തി ദസ്സേതി. സുഖഹേതൂനന്തി ഏത്ഥ ഹേതു-സദ്ദേന കാരണഭാവസാമഞ്ഞതോ ഹേതുപച്ചയാ സങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘പുഞ്ഞപസ്സദ്ധിആദീന’’ന്തി. ഏത്ഥ ച സുഖമൂലസുഖഹേതൂസു ഫലൂപചാരേന, സുഖാരമ്മണസുഖപച്ചയട്ഠാനേസു സുഖസഹചരിയായ, അബ്യാപജ്ജനിബ്ബാനേസു ദുക്ഖാപഗമഭാവേന സുഖപരിയായോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠാസൂതി സുഖുപേക്ഖാനം വിപരിണാമാഞ്ഞാണസങ്ഖാരദുക്ഖതായ അനിട്ഠഭാവോപി അത്ഥീതി വിസേസേതി. ഉപേക്ഖമേവ വാ അപേക്ഖിത്വാ വിസേസനം കതം. സാ ഹി അകുസലവിപാകഭൂതാ അനിട്ഠാപി അത്ഥീതി. ഏവമാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാക’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൩) ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇട്ഠപരിയായോ ഹി ഏത്ഥ സുഖ-സദ്ദോതി.

സങ്ഖാരദുക്ഖാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഠിതിസുഖം വിപരിണാമദുക്ഖം, അകുസലം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’’ന്തിആദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. യഥാക്കമം സുഖവേദനാ ദുക്ഖഅനിട്ഠപരിയായോ ഹി ഏത്ഥ ദുക്ഖ-സദ്ദോതി. ദുക്ഖവേദനാദുക്ഖവത്ഥുആദീസു ദുക്ഖസദ്ദപ്പവത്തി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബാ. വിപാകാവിപാകഭേദായ സബ്ബായപി സുഖവേദനായ വസേന ലക്ഖണസ്സ വുത്തത്താ തദുഭയാനുകൂലമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സഭാവതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിപാകാ സഭാവതോ ഇട്ഠസ്സ അനുഭവനലക്ഖണാ. ഇതരാ സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച ഇട്ഠസ്സ ഇട്ഠാകാരസ്സ വാ അനുഭവനലക്ഖണാതി ദട്ഠബ്ബം.

അസമാനപച്ചയേഹി ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തിതോ സമാനപച്ചയേഹി ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തി സാതിസയാതി ഉക്കംസഗതിവിജാനനവസേന ‘‘സമാനപച്ചയേഹി സഹുപ്പത്തികാതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ ഉപ്പജ്ജനം ഉപ്പാദോ, ഉപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാതി ഉപ്പാദോതി ദുവിധോപി ഉപ്പാദോ ഏകുപ്പാദാതി ഏത്ഥ ഏകസേസനയേന സങ്ഗഹിതോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘സമാ…പേ… അത്ഥോ’’തി വുത്തം സിയാ. തേന താനി ഏകവത്ഥുകാനീതി ഏതസ്സ ച ‘‘കപ്പേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ പുരിമവികപ്പേ ഏകം വത്ഥു നിസ്സയോ ഏതേസന്തി യോജനാ, ന ഏകംയേവ വത്ഥൂതി. ഏകേകഭൂതസ്സ ഭൂതത്തയനിസ്സിതത്താ ചതുഭൂതനിസ്സിതത്താ ച ഉപാദാരൂപാനം. ദുതിയവികപ്പേ പന ഏകംയേവ വത്ഥു ഏതേസു നിസ്സിതന്തി യോജനാ. നിസ്സയനിസ്സിതതാസങ്ഖാതഉപകാരോപകത്തബ്ബഭാവദീപനം ഏകവത്ഥുകവചനന്തി ദുതിയവികപ്പേ മഹാഭൂതവസേന യോജനാ കതാ. ഇതരഥാ ഏകം വത്ഥു ഏതേസൂതി സമാസത്ഥഭാവേന ഉപാദാരൂപാനമ്പി പരിഗ്ഗഹോ വത്തബ്ബോ സിയാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാനന്തി ഇദം നിദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിരിയമനോധാതുചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോപി ഹി ഏകാരമ്മണാഭിന്നവത്ഥുകാ ചാതി പാകടോയമത്ഥോതി. സന്തീരണാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വോട്ഠബ്ബനജവനതദാരമ്മണാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി, ഏതാനി ച സമ്പടിച്ഛനാദീനി ചുതിആസന്നാനി ഇധാധിപ്പേതാനീതി ദട്ഠബ്ബം. താനി ഹി തദുദ്ധം കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ ഏകസ്മിംയേവ ഹദയവത്ഥുസ്മിം വത്തന്തി, ഇതരാനി പന പുരിമപുരിമചിത്തക്ഖണുപ്പന്നേ ഹദയവത്ഥുസ്മിം ഉത്തരുത്തരാനി പവത്തന്തീതി. ഛസു വാ വത്ഥൂസു ഏകം ഹദയവത്ഥുയേവ വത്ഥു ഏതേസന്തി ഏവം പന അത്ഥേ സതി ചുതിആസന്നതോ ഇതരേസം സമ്പടിച്ഛനാദീനം ഗഹണം സിയാതി ഞാതബ്ബം.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കസ്മാ പനേത്ഥ കുസലത്തികാനന്തരം വേദനാത്തികോവ വുത്തോ’’തി? കിസ്മിം പന വുച്ചമാനേ അയമനുയോഗോ ന സിയാ, അപിച അവയവാനം അനേകഭേദതാദസ്സനത്ഥാ തികന്തരദേസനാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി കുസലത്തികേന സബ്ബധമ്മാനം തിധാ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ പുന തദവയവാനം കുസലാദീനമ്പി അനേകഭേദഭിന്നതം ദസ്സേന്തേന തേസം വേദനാസമ്പയോഗവിഭാഗവിഭാവനത്ഥം ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തി വുത്തം. കുസലാ ഹി ധമ്മാ സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ. അകുസലാ ധമ്മാ സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, തഥാ അബ്യാകതാ സമ്പയോഗാരഹാതി. ഏവം കുസലാദിധമ്മാനം പച്ചേകം വേദനാഭേദേന വിഭാഗദസ്സനത്ഥം കുസലത്തികാനന്തരം വേദനാത്തികം വത്വാ ഇദാനി സുഖസമ്പയുത്താദീനം പച്ചേകം വിപാകാദിഭേദഭിന്നതം ദസ്സേതും വേദനാത്തികാനന്തരം വിപാകത്തികോ വുത്തോ. സുഖസമ്പയുത്താ ഹി ധമ്മാ സിയാ വിപാകാ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ. തഥാ അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്താ, ദുക്ഖസമ്പയുത്താ പന സിയാ വിപാകാ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാതി ഇമിനാ നയേന അവസേസത്തികാനം ദുകാനഞ്ച തസ്സ തസ്സ അനന്തരവചനേ പയോജനം വിഭാവേതബ്ബം.

൩. വിപാകനിരുത്തിഞ്ച ലഭന്തീതി തേസു വിപാകസദ്ദസ്സ നിരുള്ഹതം ദസ്സേതി. സുക്കകണ്ഹാദീതി ആദി-സദ്ദേന അകണ്ഹഅസുക്കഫസ്സാദിഭാവോ പരിഗ്ഗഹിതോ. സതി പന പാക-സദ്ദസ്സ ഫലപരിയായഭാവേ രൂപം വിയ ന നിഹീനോ പക്കം വിയ വിസിട്ഠോ പാകോതി വിപാകോതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്യാപാരതാതി സഉസ്സാഹതാ. സന്താനേ സബ്യാപാരതാതി ഏതേന ചിത്തപ്പയോഗസങ്ഖാതേന കിരിയാഭാവേന വിപാകധമ്മാനം സന്താനവിസേസമാഹ ‘‘യതോ യസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ കുസലാകുസലാ ചേതനാ, തംസന്താനേ ഏവ തസ്സാ വിപാകുപ്പത്തീ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്യാപാരതാ’’തി ഏതേന ആവജ്ജനദ്വയം വിപാകഞ്ച നിവത്തേതി, ‘‘അനുപച്ഛിന്നാവിജ്ജാതണ്ഹാമാനേ’’തി ഇമിനാ അവസിട്ഠം കിരിയം നിവത്തേതി. ഉഭയേനപി അനുസയസഹായസഉസ്സാഹതാലക്ഖണാ വിപാകധമ്മധമ്മാതി ദസ്സേതി. ലോകുത്തരകുസലാനമ്പി ഹി അനുസയാ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തി, യതോ ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം…പേ… തസ്മിം സമയേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൩൪൨) അരിയമഗ്ഗചേതനായ അവിജ്ജാഉപനിസ്സയതാ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ പകാസിതാ. നിരുസ്സാഹസന്തഭാവലക്ഖണാ വിപാകാ, ഉഭയവിപരീതലക്ഖണാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാതി.

അഭിഞ്ഞാദികുസലാനന്തി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഇമിനാ തികേന സങ്ഗഹിതം ഗതിഉപധികാലപയോഗാഭാവേന അവിപാകം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. അപരാപരിയവേദനീയം പന സംസാരപ്പവത്തിയം അഹോസികമ്മാദിഭാവം ന ഭജതി. ഭാവനായ പഹാതബ്ബാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉഭയമ്പി ‘‘വിപാകാനുപ്പാദനേ’’തി വചനതോ ഗതിഉപധികാലപയോഗാഭാവേന അനുപ്പന്നവിപാകമേവ അധിപ്പേതം ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സപി പവത്തിവിപാകസ്സ അനുജാനനതോ. യേസം പന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ അവിപാകാ, തേസം മതേന ആദി-സദ്ദേന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസ്സ അഹോസികമ്മന്തി ഏവംപകാരസ്സേവ പരിഗ്ഗഹോതി വേദിതബ്ബം.

൪. ‘‘കഥമാദിന്നാ’’തി അയമ്പി പഞ്ഹോ ലബ്ഭതി. ‘‘ഫലഭാവേനാ’’തി ഹി ആദാനപ്പകാരവചനം. കേസഞ്ചി ഗോത്രഭുപച്ചവേക്ഖണാദീനം ഉപേതകിരിയഭൂതാനം തംകത്തുഭൂതാനഞ്ച അത്ഥാനം ഉപേതബ്ബസമ്ബന്ധഭാവതോ തദഭിധായിനോപി സദ്ദാ സമ്ബന്ധാ ഏവാതി ‘‘ഉപേതസദ്ദസമ്ബന്ധിനാ’’തി വുത്തം. ഉപേതന്തി ഹി ഉപേതബ്ബത്ഥേ വുച്ചമാനേ അവസ്സം ഉപേതകിരിയാ ഉപേതാ ച ഞായതീതി. ‘‘രൂപധാതുയാ ഖോ പന, ഗഹപതി, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ, ചേതസോ അധിട്ഠാനാ അഭിനിവേസാ അനുസയാ’’തിആദീസു ‘‘ഉപയോ’’തി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഉപയ…പേ… ദിട്ഠീഹീ’’തി. യഥാസമ്ഭവന്തി ‘‘ആരമ്മണകരണവസേനാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തഅത്ഥേസു യോ യോ സമ്ഭവതി യോജേതും, സോ സോതി അത്ഥോ. ന വചനാനുപുബ്ബേനാതി ‘‘കിം പന തം ഉപേത’’ന്തിആദിനാ വുത്തവചനാനുപുബ്ബേന ന യോജേതബ്ബോ. സബ്ബപച്ചയുപ്പന്നാനന്തി സബ്ബതേഭൂമകപച്ചയുപ്പന്നാനം. നാപജ്ജതി സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസോ അനുപയുജ്ജതീതി തം പന വിസേസം വുത്തപ്പകാരം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ബോധനേയ്യാ’’തിആദി വുത്തം.

ഉപേതം ദീപേതീതി യഥാ ‘‘പാചരിയോ’’തി ഏത്ഥ പഗതോ ആചരിയോ പാചരിയോതി പ-സദ്ദോ പഗതം ദീപേതി, ഏവം ഉപ-സദ്ദോ ഉപേതം ദീപേതി ഏവ, ന ചേത്ഥ ഗതാദിഅത്ഥാനം ഏകന്തേന പച്ചത്തവചനയോഗോ ഇച്ഛിതോതി. അതിസദ്ദോ വിയാതി ച ഇദം സസാധനകിരിയാദീപനസാമഞ്ഞേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചയഭാവേനാതി ഏതേന പുരിമനിബ്ബത്തിം വിസേസേതി. തേന സഹജാതസ്സപി ഉപാദാനസ്സ സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. സഹജാതോപി ഹി ധമ്മോ പച്ചയഭൂതോ പുരിമനിപ്ഫന്നോ വിയ വോഹരീയതി യഥാ ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ’’തി, ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩) ച. ധാതുകഥായം പകാസിതന്തി ‘‘ഉപപത്തിഭവോ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹായതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ. കതിഹി അസങ്ഗഹിതോ. ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ അസങ്ഗഹിതോ’’തി (ധാതു. ൬൭) ഏവമാദിം സന്ധായാഹ. തസ്മാ ഏവാതി ഉപാദിന്നസദ്ദാനപേക്ഖത്താ ഏവ. അവിസേസേത്വാതി ഉപാദിന്നാനുപാദിന്നവിസേസം അകത്വാ. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭാവാനതിവത്തനതോ ഉപാദാനേഹി ഉപാദാതബ്ബാതി വാ ഉപാദാനിയാ, ഉപാദാതും വാ അരഹന്തീതി ഉപാദാനിയാ, ഉപാദാനേ നിയുത്താതി വാ ഉപാദാനിയാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി.

൫. വിബാധനം പീളനം കിലമനം ഉപതാപോ പരിളാഹോ അപ്പസ്സദ്ധിഭാവോ. വിദൂസിതാ മലീനാ ച യതോ കേചി അകിലേസസഭാവാപി അനിട്ഠഫലാ ഗാരയ്ഹാ ച ജാതാ.

൬. ‘‘സീലമത്തകം, പരം വിയ മത്തായാ’’തിആദീസു മത്താ-സദ്ദസ്സ പമാണവാചകതാ ദട്ഠബ്ബാ. മരിയാദവാചകോ വാ മത്താ-സദ്ദോ. വിചാരോ ഹേത്ഥ ഝാനങ്ഗേസു ഹേട്ഠിമമരിയാദോ, ന പഠമജ്ഝാനഉപചാരജ്ഝാനേസു വിയ വിതക്കോ. സാ പന വിചാരമരിയാദതാ വിതക്കാഭാവേന ഏതേസം ജാതാതി അവിതക്കഗ്ഗഹണം കതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അവിതക്കാ ഹുത്വാ വിചാരമരിയാദഝാനങ്ഗേസു വിചാരഹേട്ഠിമകോടികാതി. അഥ വാ ഈസദത്ഥോ മത്താ-സദ്ദോ ‘‘മത്താസുഖപരിച്ചാഗാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൦) വിയ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – വിതക്കരഹിതാ ഭാവനായ അതിസുഖുമഭൂതവിചാരത്താ ഈസം വിചാരാ ച അവിതക്കവിചാരമത്താതി. ന ഹി ഇതോ പരം വിചാരോ അത്ഥീതി. യദി വിതക്കവിസേസരഹിതാ വിചാരമത്താ, ഏവം സന്തേ അവിതക്കവചനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘വിചാരമത്തവചനേനാ’’തിആദി. യദി വിചാരമത്തതോ അഞ്ഞേസമ്പി അവിതക്കാനം അത്ഥിഭാവജോതനത്ഥം അവിതക്കവചനം, അവിതക്കാ ച വിചാരമത്താ അവിചാരാതി നിവത്തേതബ്ബാ ഗഹേതബ്ബാ ച, ഏവം സതി വിചാരമത്താ വിസേസനം, അവിതക്കാ വിസേസിതബ്ബാതി വിചാരമത്താവിതക്കാതി വത്തബ്ബന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ’’തിആദി. യഥാകാമന്തി വത്തുഇച്ഛാനുരൂപം. യേന യേന ഹി പകാരേന ധമ്മേസു നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബഭാവാ ലബ്ഭന്തി, തേന തേന പകാരേന വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ സമ്ഭവതീതി. പദാനം അനുക്കമോ പദാനുക്കമോ.

അവിതക്കാ സവിതക്കാ ച സവിചാരാ അവിചാരാ ചാതി അവിതക്കാസവിചാരാ സവിതക്കാ അവിചാരാതി യോജേതബ്ബം. ഉഭയേകദേസദസ്സനമ്പി ഉഭയദസ്സനന്തി അധിപ്പായേന ‘‘യദി സവിതക്കസവിചാരാ’’തിആദി വുത്തം. ഇതരമ്പി പകാസേതുന്തി ഇദം യഥാ സവിതക്കസവിചാരേസു ചിത്തുപ്പാദേസു വിതക്കോ അവിതക്കസവിചാരതായ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്തോ’’തി വുത്തോ, ഏവം യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദേസു വിചാരോ ‘‘സവിതക്കഅവിചാരോ’’തി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. വിതക്കാഭാവേന ഏതേ വിചാരമത്താതി അയമ്പി അത്ഥോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥംയേവ മത്താ-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. വിചാരമത്താതി ഹി വിചാരമത്തവന്തോതി വിഞ്ഞായമാനത്താ തദഞ്ഞവിസേസവിരഹസാമഞ്ഞതോ നിവത്തേത്വാ വിതക്കവിസേസവിരഹസങ്ഖാതേ അവിതക്ക-സദ്ദോ സന്നിധാപിതോ വിസേസേതി ദുതിയജ്ഝാനധമ്മേതി. യഥാഹ ‘‘ന വിചാരതോ’’തിആദി.

൭. വേദയമാനാതി അനുഭവമാനാ. സുഖാകാരേതി ഇട്ഠാകാരേ, ഇട്ഠാനുഭവനാകാരേ വാ. ഉദാസിനാതി നതിഅപനതിരഹിതാ. സുഖദുക്ഖാനം അവിരുദ്ധാ തേസം ബ്യവധായികാഭാവതോ. സുഖദുക്ഖാനി വിയ ഹി സുഖദുക്ഖാനം അനന്തരം പവത്തനതോ ബ്യവധായികാഭൂതാ ന തേഹി വിരുജ്ഝതി, ന പന സുഖദുക്ഖാനി അനന്തരാപവത്തിതോ. ‘‘ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ’’തി അയം പനത്ഥോ ഇധ ഉപേക്ഖാ-സദ്ദസ്സ സബ്ബുപേക്ഖാപരിയാദാനതോ ന വുത്തോ. ന ഹി ലോഭസമ്പയുത്താദിഉപേക്ഖാ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി. തസ്മാതി യസ്മാ പീതിസഹഗതായേവ ന സുഖസഹഗതാ, സുഖസഹഗതാപി ന പീതിസഹഗതാ ഏവാതി പീതിസഹഗതാ സുഖസഹഗതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്നാ, തസ്മാ. സതിപി സുഖസഹഗതാനം യേഭുയ്യേന പീതിസഹഗതഭാവേ യേന സുഖേന സമന്നാഗതാ സുഖസഹഗതാ ഏവ ഹോന്തി, ന പീതിസഹഗതാ, തം സുഖം നിപ്പീതികസുഖന്തി അയം വിസേസോ ഇമിനാ തികേന ദസ്സിതോതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘പീതിസഹഗതാതി വത്വാ’’തിആദിമാഹ.

സിദ്ധോതി സാവസേസം നിരവസേസഞ്ച സുഖപീതിയോ സങ്ഗഹേത്വാ പവത്തേഹി പഠമദുതിയപദേഹി യോ പീതിസഹഗതോ ധമ്മവിസേസോ, തം സുഖം, യോ ച സുഖസഹഗതോ ധമ്മവിസേസോ, സാ പീതീതി സതിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠഭാവേ പദന്തരസങ്ഗഹിതഭാവദീപനതോസിദ്ധോ ഞാതോ വിദിതോതി അത്ഥോ. ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖം അതിപണീതസുഖന്തി ഓളാരികങ്ഗതോ നീഹരിത്വാ തസ്സ പണീതഭാവം ദസ്സേതും അയം തികോ വുത്തോ’’തി കേചി വദന്തി, തദേതം സബ്ബേസം സുഖവേദനാസമ്പയുത്തധമ്മാനം ഇധ ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി വുത്തത്താ വിചാരേതബ്ബം. തഥാ ഹി ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൩) ‘‘കാമാവചരകുസലതോ ചത്താരോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൫൯൮) ച നിദ്ദേസോ പവത്തോതി.

൮. നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായാഹ, ന നിബ്ബാനപടിവിജ്ഝനം, ഇതരഥാ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തി അചോദനീയാ സിയാതി അധിപ്പായോ. നനു ച ദിസ്വാ കത്തബ്ബകിച്ചകരണേന സോതാപത്തിമഗ്ഗോവ ദസ്സനന്തി ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന നിബ്ബാനസ്സ പടിവിജ്ഝനമേവ ദസ്സനന്തി ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തി ന ചോദേതബ്ബാവാതി? ന, ദസ്സനസാമഞ്ഞസ്സേവ സുയ്യമാനത്താ ദസ്സനകത്തബ്ബകിച്ചകരണാനഞ്ച ഭേദേന വുത്തത്താ. തത്ഥ യദിപി ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൮൨) വിയ അഭിന്നകാലസ്സപി ഭിന്നകാലസ്സ വിയ ഭേദോപചാരദസ്സനതോ ഭേദവചനം യുത്തം, ദസ്സനവിസേസേ പന അധിപ്പേതേ ദസ്സനസാമഞ്ഞവചനം ന കത്തബ്ബന്തി ദസ്സനസാമഞ്ഞമത്തം ഗഹേത്വാ ചോദനാ കതാതി ‘‘നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായാഹാ’’തി വുത്തം. ദുതിയതതിയമഗ്ഗാനമ്പി ധമ്മചക്ഖുപരിയായസബ്ഭാവതോ ‘‘ഭാവനാഭാവം അപ്പത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ. സാ ച ബഹുലം ഉപ്പത്തിയാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേനാ’’തി. തഥാ ഹി സതീതി ‘‘ഉഭയപടിക്ഖേപവസേനാ’’തി പദസ്സ ദസ്സനഭാവനാപടിക്ഖേപവസേനാതി അത്ഥേ സതി. നനു ലോകിയസമഥവിപസ്സനാപി യഥാബലം കാമച്ഛന്ദാദീനം പഹായകാ, തത്ര കഥമിദം വുത്തം, ന ച അഞ്ഞോ പഹായകോ അത്ഥീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അഞ്ഞേഹീ’’തിആദി.

൯. അപ്പഹാതബ്ബഹേതുമത്തേസൂതി അപ്പഹാതബ്ബഹേതുകമത്തേസു. സബ്ബോ കുസലാബ്യാകതധമ്മോ യഥാധിപ്പേതത്ഥോ. സമാസോ ന ഉപപജ്ജതി അസമത്ഥഭാവതോ. യേസന്തി യേ തതിയരാസിഭാവേന വുത്താ ധമ്മാ, അത്ഥോ തേസം. ഉഭിന്നന്തി വിസും വിസും യോജേതബ്ബതായ ദ്വേ പഹാതബ്ബഹേതുസദ്ദാതി കത്വാ വുത്തം. ഏതന്തി ‘‘നേവദസ്സനേന നഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീ’’തി ഏതം വചനം. തേഹി ദസ്സനഭാവനാപദേഹി യുത്തേന പഹാതബ്ബഹേതുകപദേന. ഏവഞ്ച കത്വാതി ഏവം ദസ്സനഭാവനാപദേഹി പഹാതബ്ബഹേതുകപദസ്സ വിസും വിസും യോജനതോ. ഏവഞ്ഹി പുരിമപദദ്വയ…പേ… ദസ്സനമേതം ഹോതീതി. ഏവന്തി ദസ്സനഭാവനാഹി നപഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസന്തി ഏവം അത്ഥേ സതി. ‘‘ഹേതു…പേ… സിയാ’’തി ഏതസ്സ ‘‘പുരിമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ’’തിആദിനാ അഹേതുകാനം അഗ്ഗഹിതഭാവദസ്സനവസേന അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ദുതിയസ്സേവ അത്ഥസ്സ യുത്തഭാവം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഗഹേതബ്ബത്ഥസ്സേവാ’’തിആദിമാഹ. സോ ഹി ‘‘ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ഗഹേതബ്ബത്ഥോ.

൧൦. അഞ്ഞഥാതി ആരമ്മണകരണമത്തേ അധിപ്പേതേ. കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം ‘‘ആരമ്മണം കത്വാതി ഏതേന ചതുകിച്ചസാധകം ആരമ്മണകരണം വുച്ചതീ’’തി? സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ അരിയമഗ്ഗധമ്മാനംയേവ ച അപചയഗാമിഭാവതോ. ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ അപചയഗാമിനോ’’തി (ധ. സ. ൧൦൨൧) ഹി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗാനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി. ഏതേനേവ വാ വിസേസുപലക്ഖണഹേതുഭൂതേന വചനേന യഥാവുത്തോ ആരമ്മണകരണവിസേസോ വിഞ്ഞായതി. ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന വാ അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചവേക്ഖണാദീനന്തി വോദാനാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹേതുഭാവേനാതി സമ്പാപകഹേതുഭാവേന. ഞാപകോ കാരകോ സമ്പാപകോതി തിവിധോ ഹി ഹേതു, തഥാ ഞാപേതബ്ബാദിഭാവേന ഫലം. യഥാ നിരയാദിമനുസ്സഭാവാദിഗാമിപടിപദാഭാവതോ അകുസലലോകിയകുസലചിത്തുപ്പാദാ ‘‘ആചയഗാമിനോ ധമ്മാ’’തി വുത്താ, ന മിച്ഛാദിട്ഠിആദിലോകിയസമ്മാദിട്ഠിആദിധമ്മാ ഏവ, ഏവം നിബ്ബാനഗാമിപടിപദാഭാവതോ ലോകുത്തരകുസലചിത്തുപ്പാദാ ‘‘അപചയഗാമിനോ’’തി ദട്ഠബ്ബാ, ന അരിയമഗ്ഗധമ്മാ ഏവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരിമപച്ഛിമാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ അരിയമഗ്ഗസ്സേവ നിബ്ബാനഗാമിപടിപദാഭാവോ പരിബ്യത്തോതി തസ്സേവ അപചയഗാമിഭാവോ യുത്തോ, തദനുവത്തകത്താ പന സേസധമ്മേ സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം. അപചയേ ദുക്ഖപരിജാനനാദിനാ സാതിസയം ഗമനം യേസന്തേ അപചയഗാമിനോതി ‘‘മഗ്ഗാ ഏവ അപചയഗാമിനോ’’തി വുത്തം. പുരിമപച്ഛിമാനന്തി ച ഇമസ്മിം തികേ പഠമപദദുതിയപദസങ്ഗഹിതാനം അത്ഥാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ജയം വേരം പസവതി (ധ. പ. ൨൦൧), ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠ’’ന്തിആദീസു (ഇതിവു. ൮൬, ൧൧൦; സു. നി. ൧൯൫) വിയ സാനുനാസികോ ആചയ-സദ്ദോതി ‘‘അനുനാസികലോപോ കതോ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ആചിന’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ആചയ’’ന്തി ബ്യത്തയവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആചയാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തീതി ഏതേന അപചിനന്തീതി അപചയാ, അപചയാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി അയമത്ഥോ നയതോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧. ലോകിയേസു അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി ദട്ഠബ്ബാതി കസ്മാ ഏവം വുത്തം, നനു –

‘‘സിക്ഖതീതി ഖോ ഭിക്ഖു തസ്മാ സേക്ഖോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സിക്ഖതി, അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി. സിക്ഖതീതി ഖോ ഭിക്ഖു തസ്മാ സേക്ഖോതി വുച്ചതി (അ. നി. ൩.൮൬). യോപി കല്യാണപുഥുജ്ജനോ അനുലോമപടിപദായ പരിപൂരകാരീ സീലസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി ‘അജ്ജ വാ സ്വേ വാ അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞഫലം അധിഗമിസ്സാമീ’തി, സോപി സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ’’തി –

വചനതോ യഥാവുത്തകല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സപി സീലാദിധമ്മാ സേക്ഖാതി വുച്ചന്തീതി? ന, പരിയായഭാവതോ. നിപ്പരിയായേന ഹി സേക്ഖാസേക്ഖഭാവോ യഥാസമ്ഭവം മഗ്ഗഫലധമ്മേസു ഏവാതി ലോകിയേസു സേക്ഖഭാവാസങ്കാഭാവതോ അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘സീലസമാധീ’’തിആദി. അരഹത്തഫലധമ്മാപി സിക്ഖാഫലഭാവേന പവത്തനതോ ഹേട്ഠിമഫലധമ്മാ വിയ സിക്ഖാസു ജാതാതിആദിഅത്ഥേഹി സേക്ഖാ സിയും, ഹേട്ഠിമഫലധമ്മാപി വാ സിക്ഖാഫലഭാവേന പവത്തനതോ അരഹത്തഫലധമ്മാ വിയ അസേക്ഖാതി ചോദനം മനസികത്വാ ‘‘പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചത്താ’’തി വുത്തം, തഥാ ‘‘ഹേട്ഠിമഫലേസു പനാ’’തിആദി. ‘‘തം ഏവ സാലിം ഭുഞ്ജാമി, സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തിആദീസു തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏതേന ച സേക്ഖസദിസാ അസേക്ഖാ യഥാ ‘‘അമനുസ്സോ’’തി വുത്തം ഹോതീതി അഞ്ഞേ. അഞ്ഞത്ഥ ‘‘അരിട്ഠ’’ന്തിആദീസു വുദ്ധിഅത്ഥേപി അ-കാരോ ദിസ്സതീതി വുദ്ധിപ്പത്താ സേക്ഖാ അസേക്ഖാതി അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ.

൧൨. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായാതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. വിതക്കാദിവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാപി ഹേത്ഥ ലബ്ഭതീതി. അകുസലവിദ്ധംസനരസത്താ വാ കുസലാനം തത്ഥ സാതിസയകിച്ചയുത്തതം പരിത്തധമ്മേഹി മഹഗ്ഗതാനം പകാസേതും ‘‘കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായാ’’തി വുത്തം. വിപാകകിരിയേസു ദീഘസന്താനതാവ, ന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാ വിപുലഫലതാ ചാതി അത്ഥോ. ‘‘വിപുലം ഫലം വിപുലഫല’’ന്തി ഏവം പന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ വിപാകേസുപി വിപുലഫലതാ ലബ്ഭതേവ. സോപി ഏകസേസനയേന അട്ഠകഥായം വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. മഹന്തേഹി ഗതാ പടിപന്നാതി അയം പനത്ഥോ തിണ്ണമ്പി സാധാരണോതി. ഗുണതോ അയം ഏത്തകോതി സത്താനം പമാണം കരോന്താ വിയ പവത്തന്തീതി ഓളാരികാ കിലേസാ ‘‘പമാണകരാ’’തി വുത്താ. തേഹി പരിതോ ഖണ്ഡിതാ പരിച്ഛിന്നാതി പരിത്താ. സതിപി കേഹിചി പരിച്ഛിന്നത്തേ മഹാപമാണഭാവേന ഗതാ പവത്താതി മഹഗ്ഗതാ. പരിച്ഛേദകരാനം കിലേസാനം സുഖുമാനമ്പി അഗോചരഭാവതോ തേഹി ന കഥഞ്ചിപി പരിച്ഛിന്നാ വീതിക്കന്താതി അപരിച്ഛിന്നാ അപ്പമാണാ, യതോ തേ ‘‘അപരിയാപന്നാ’’തിപി വുച്ചന്തി.

൧൪. തിത്തിം ന ജനേന്തി സന്തതരതായ അസേചനകഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പമാണകരേഹീ’’തിആദികോ അത്ഥവികപ്പോ ‘‘അതപ്പകത്ഥേനാ’’തിആദികായ ഹീനത്തികപദവണ്ണനായ പരതോ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ലിഖീയതി, യഥാഠാനേ ഏവ പന ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ.

൧൫. ലോകിയസാധുജനേഹിപി അതിജിഗുച്ഛനീയേസു ആനന്തരിയകമ്മനത്ഥികവാദാദീസു പവത്തി വിനാ വിപല്ലാസബലവഭാവേന ന ഹോതീതി ‘‘വിപരിയാസദള്ഹതായാ’’തി വുത്തം. ഏതേനാതി ‘‘വിപാകദാനേ സതീ’’തിആദിനാ സതിപി കാലനിയമേ വിപാകുപ്പാദനേ സാസങ്കവചനേന. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാവുത്തനയേന നിയതതായ അതിപ്പസങ്ഗോ ദുന്നിവാരോ, തസ്മാ. ബലവതാ…പേ… പവത്തീതി ഏതേന അസമാനജാതികേന അനിവത്തനീയവിപാകതം, സമാനജാതികേന ച വിപാകാനുപ്പാദനേപി അനന്തരം വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതായ അവിഹന്തബ്ബതം അനന്തരികാനം ദസ്സേതി. യതോ തേസം വിപാകധമ്മതാ വിയ സഭാവസിദ്ധാ നിയതാനന്തരിയതാ. അഞ്ഞസ്സ…പേ… ദാനതോതി ഇമിനാപി അസമാനജാതികാദീഹി അനിവത്തനീയഫലതം ഏവ വിഭാവേതി.

ചോദകോ അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘നനൂ’’തിആദിനാ അതിപ്പസങ്ഗമേവ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. ഏകന്തേതി അവസ്സമ്ഭാവിനി. സന്നിയതത്താതി സമ്പാദനേ ജനനേ നിയതഭാവതോ. ഉപരതാ അവിപച്ചനസഭാവാസങ്കാ യേസു താനി ഉപരതാവിപച്ച…പേ… സങ്കാനി, തബ്ഭാവോ ഉപ…പേ… സങ്കത്തം, തസ്മാ. ‘‘ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി ബലവതാപി ആനന്തരിയേന അനുപഹന്തബ്ബതം ആഹ. ഉപത്ഥമ്ഭകാനി അനുബലപ്പദായകാനി ഹോന്തി ഉപ്പത്തിയാ സന്താനസ്സ വിസേസിതത്താ. തേന നേസം വിപാകാനുപ്പാദനേപി അമോഘവുത്തിതം ആഹ.

൧൬. മഗ്ഗകിച്ചം പരിഞ്ഞാദി. അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിമഗ്ഗസമ്പയുത്താലോഭാദോസസങ്ഖാതേഹി മഗ്ഗഹേതൂഹി മഗ്ഗസമ്പയുത്തഖന്ധസേസമഗ്ഗങ്ഗസമ്മാദിട്ഠീനം സഹേതുകഭാവദസ്സനതോ തിണ്ണം നയാനം അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേനാതി വുത്തം. ഹേതുബഹുതാവസേനാതി ബഹുഹേതുകസ്സ പഠമനയസ്സ അനന്തരം ബഹുഹേതുകതാസാമഞ്ഞേന നിക്ഖേപകണ്ഡപാളിയം തതിയം വുത്തനയോ ഇധ അട്ഠകഥായം ദുതിയം വുത്തോ. യഥാസകം പച്ചയേഹി പവത്തമാനേസു നിരീഹകേസു ധമ്മേസു കേസഞ്ചി അനുവത്തനീയഭാവോ ന കേവലം ധമ്മസഭാവതോയേവ, അഥ ഖോ പുരിമധമ്മാനം പവത്തിവിസേസേനപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേനാ’’തി. പവത്തിവിസേസോ ഹി പുരിമപുരിമാനം ചിത്തചേതസികാനം ഉത്തരുത്തരേസു വിസേസാധാനം ഭാവനാപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോതി. അനുവത്തയമാനോതി ഗരുകാരയമാനോ. ഉദാഹരണവസേനാതി നിദസ്സനവസേന, ന നിരവസേസദസ്സനവസേന. യസ്മാ പനാതിആദിനാ യഥാവുത്തം അത്ഥം പാഠന്തരേന സാധേതി. തത്ഥ ഹി അധിപതിപച്ചയസ്സ പച്ചനീയേ ഠിതത്താ മഗ്ഗോ അധിപതി മഗ്ഗാധിപതീതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി. സമാനസദ്ദത്ഥവസേനാതി സതിപി അഞ്ഞപദത്ഥസമാനാധികരണസമാസത്ഥഭേദേ മഗ്ഗാധിപതിസദ്ദത്ഥഭേദാഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

൧൭. ഉപ്പന്ന-സദ്ദോ ഉപ്പാദാദിം പടിപജ്ജമാനോ, പത്വാ വിഗതോ ചാതി ദുവിധേസു അത്ഥേസു ഉഭയേസമ്പി വാചകോ, ന പുരിമാനംയേവാതി തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അനുപ്പന്നാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപ്പന്നഭാവോ ഉപ്പാദാദിപ്പത്തതാ. തേന അതീതാപി സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘സബ്ബോ ഉപ്പന്നഭാവോ’’തി. ഉപ്പന്നധമ്മഭാവോ ‘‘ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി പദേന ഗഹിതധമ്മഭാവോ, വത്തമാനധമ്മഭാവോതി അത്ഥോ. യോ വാ ഉപ്പാദാദിപ്പത്തോ അത്തനോ ച സഭാവം ധാരേതി പച്ചയേഹി ച ധാരീയതി, സോ ഉപ്പന്നധമ്മോതി പച്ചുപ്പന്നഭാവോ ഉപ്പന്നധമ്മഭാവോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപ്പന്നധമ്മേ വത്വാ ‘‘അനുപ്പന്നാ’’തി വചനം ന യഥാധിഗതപടിസേധനന്തി കഥമിദം പച്ചേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്നാതി പദേന അതീതാപി സങ്ഗഹിതാ. യദി ന സങ്ഗഹിതാ, നിബ്ബാനം വിയ തേപി നവത്തബ്ബാതി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തഥാ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം പന തേസം മതിമത്തമേവ. അയം പന തികോ ദ്വിന്നം അദ്ധാനം വസേന പൂരേത്വാ ദസ്സിതോതി അട്ഠകഥായം വക്ഖതീതി. ഏവം സന്തേ കസ്മാ അതീതാ നവത്തബ്ബാതി ന വുത്താതി? ധമ്മവസേന അസങ്ഗഹിതത്താഭാവതോ. ധമ്മവസേന ഹി അസങ്ഗഹിതം നിബ്ബാനം തത്ഥ നവത്തബ്ബം ജാതം, ന ച നിയോഗതോ അതീതാ നാമ ധമ്മാ കേചി അത്ഥി, യേ ഇധ അസങ്ഗഹിതത്താ നവത്തബ്ബാ സിയുന്തി. ഫലനിബ്ബത്തിതോ കാരണസ്സ പുരേതരം നിബ്ബത്തി ഇധ പരിനിട്ഠിതസദ്ദേന വുച്ചതി, ന തസ്സ ഹുത്വാ വിഗതഭാവോതി ആഹ ‘‘അനാഗതേ വാ’’തി. യതോ മേത്തേയ്യസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പജ്ജനകഫലമ്പി ‘‘ഉപ്പാദീ’’തി വുച്ചതി.

൨൦. യസ്സ ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതിആദിനാ ‘‘തേനാനന്ദാ’’തിആദിപാളിയാ ഹേട്ഠാപാളിം അത്ഥവസേന ദസ്സേതി. അയഞ്ഹി തത്ഥ പാളി –

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതി സന്നിസാദേതി ഏകോദിം കരോതി സമാദഹതി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ…പേ… സമാദഹതി. സോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി, തസ്സ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ സുഞ്ഞതായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി…പേ… മുച്ചതി. ഏവം സന്തമേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം സമ്പജാനാതി അജ്ഝത്തം ഖോ മേ സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി…പേ… മുച്ചതീതി, ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സോ ബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ സുഞ്ഞതം…പേ… സോ ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി, തസ്സ ആനേഞ്ജം മനസികരോതോ ആനേഞ്ജായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി…പേ… മുച്ചതീതി, ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൮).

തത്ഥ അജ്ഝത്തസുഞ്ഞതാദീസൂതി അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ച സുഞ്ഞതായ ആനേഞ്ജേ ച. പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിനിമിത്തേതി പാദകഭൂതപഠമജ്ഝാനാദിസമാധിനിമിത്തേ. അപഗുണപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതസ്സ ഹി അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ തത്ഥ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ‘‘പരസ്സ സന്താനേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി ബഹിദ്ധാ മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ‘‘കാലേന അത്തനോ സന്താനേ, കാലേന പരസ്സ സന്താനേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതുകാമോ ‘‘അരൂപസമാപത്തിയം നു ഖോ കഥ’’ന്തി ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. ‘‘ഇദാനി മേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീ’’തി വിസ്സട്ഠവീരിയേന ന ഭവിതബ്ബം, പാദകജ്ഝാനമേവ പന സാധുകം പുനപ്പുനം മനസി കാതബ്ബം, ഏവമസ്സ രുക്ഖം ഛിന്ദതോ ഫരസുമ്ഹി അവഹന്തേ പുനപ്പുനം നിസിതനിസിതം കാരേത്വാ ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിജ്ജേ ഫരസു വിയ കമ്മട്ഠാനേ മനസികാരോ വഹതീതി ദസ്സേതും ‘‘തസ്മിംയേവാ’’തിആദി വുത്തന്തി.

അത്ഥതോ ച അസമാനത്താതി ഇദം കസ്മാ വുത്തം. നനു യേസു അത്ഥേസു അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ വത്തതി, തേ സബ്ബേ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതത്ഥനിദ്ധാരണത്ഥം അത്ഥുദ്ധാരവസേനേതം വുത്തം. ചക്ഖാദീസു ച അജ്ഝത്തിക-സദ്ദോ അജ്ഝത്താനം അബ്ഭന്തരതാവിസേസമുപാദായ പവത്തതി, യതോ തേ അജ്ഝത്തഅജ്ഝത്താതി വുച്ചന്തി. അപിച ‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനീ’’തി ഇദം അജ്ഝത്തിക-സദ്ദസ്സ ചക്ഖാദീനം അജ്ഝത്തഭാവവിഭാവനസബ്ഭാവതോ ഇധ ഉദാഹരണവസേന വുത്തം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം അജ്ഝത്തികദുകേ ‘‘അജ്ഝത്താവ അജ്ഝത്തികാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി ന ഏത്ഥ സദ്ദതോ അസമാനതാപി സിയാ, തസ്മായേവ യഥാവുത്തചോദനം വിസോധേന്തോ ‘‘അയം പനേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തേനാതി തസ്മാ. തംവാചകസ്സാതി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തവാചകസ്സ സക്കാ വത്തും തദത്ഥസ്സ അജ്ഝത്തഭാവസബ്ഭാവതോ.

‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സോഭതി സങ്ഗണികാരാമോ സങ്ഗണികാരതോ സങ്ഗണികാരാമതം അനുയുത്തോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൮൬) പബ്ബജിതാസാരുപ്പസ്സ നേക്ഖമ്മസുഖാദിനികാമലാഭിതായ അഭാവസ്സ ച ദസ്സനേന സങ്ഗണികാരാമതായ, ‘‘നാഹം, ആനന്ദ, ഏകം രൂപമ്പി സമനുപസ്സാമി, യത്ഥ രത്തസ്സ യഥാഭിരതസ്സ രൂപസ്സ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരി…പേ… ഉപായാസാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൬) ഏവം രൂപാദിരതിയാ ച ആദീനവം വത്വാ സചേ കോചി ദുപ്പഞ്ഞജാതികോ പബ്ബജിതോ വദേയ്യ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖേത്തേ പവിട്ഠാ ഗാവിയോ വിയ അമ്ഹേയേവ ഗണതോ നീഹരതി, ഏകീഭാവേ നിയോജേതി, സയം പന രാജരാജമഹാമത്താദീഹി പരിവുതോ വിഹരതീ’’തി, തസ്സ വചനോകാസുപച്ഛേദനത്ഥം ചക്കവാളപരിയന്തായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസിന്നോപി തഥാഗതോ ഏകകോവാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അയം ഖോ പനാ’’തി ദേസനാ ആരദ്ധാതി ആഹ ‘‘തപ്പടിപക്ഖവിഹാരദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സങ്ഖതനിമിത്താനം. അജ്ഝത്തന്തി വിസയജ്ഝത്തം. സുഞ്ഞതന്തി അനത്താനുപസ്സനാനുഭാവനിബ്ബത്തഫലസമാപത്തിം. തേനേവാഹ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ദുതിയേ വികപ്പേ ഠാന-സദ്ദോ കാരണപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. സച്ചകസുത്തേനാതി മഹാസച്ചകസുത്തേന. തത്ഥ ഹി –

‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതാ, അപിസ്സു മം ഏകമേകോ ഏവം മഞ്ഞതി ‘മമേവാരബ്ഭ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’തി. ന ഖോ പനേതം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യാവദേവ വിഞ്ഞാപനത്ഥായ തഥാഗതോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതീതി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സായേവ കഥായ പരിയോസാനേ തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി, ഏകോദിം കരോമി, സമാദഹാമി ‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) –