൪. അട്ഠകഥാകണ്ഡം

തികഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ

൧൩൮൪. നയഗമനന്തി നീയതി, നേതി, നീയന്തി വാ ഏതേനാതി നയോ, ഗമ്മതി ഏതേനാതി ഗമനം, നയോവ, നയസ്സ വാ ഗമനം നയഗമനം. ഗതി ഏവ വാ ഗമനം. പഠമേന ആദി-സദ്ദേന അഭിധമ്മഭാജനീയാദിസങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിഏകകാദിസുദ്ധികസച്ഛി കട്ഠാദിമൂലമൂലാദികാ പഞ്ചപകരണികാ നയഗതി സങ്ഗയ്ഹതി. അനുലോമാദീതി പന പച്ചനീയഅനുലോമപച്ചനീയപച്ചനീയാനുലോമപകാരാ ഏകമൂലാദിപ്പകാരാ ച. ഏത്ഥ അത്ഥേസു നിച്ഛിതേസൂതി ഏതസ്മിം അട്ഠകഥാകണ്ഡേ ചിത്തുപ്പാദവസേന ഭൂമന്തരവിസേസയോഗതോ സബ്ബേസം മാതികാപദാനം അത്ഥേസു സങ്ഖേപതോ വവത്ഥാപിതേസു.

പഞ്ഹുദ്ധാരന്തിആദീസു ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൫) കുസലപദം ആദിം കത്വാ കുസലാകുസലാബ്യാകതന്താ തിസ്സോ കുസലാദികാ, കുസലാബ്യാകതഅകുസലാബ്യാകതകുസലാകുസലന്താ തിസ്സോ, കുസലാകുസലാബ്യാകതന്താ ഏകാതി കുസലാദികാ സത്ത പുച്ഛാ, തഥാ അകുസലാദികാ, അബ്യാകതാദികാ, കുസലാബ്യാകതാദികാ, അകുസലാബ്യാകതാദികാ, കുസലാകുസലാദികാ, കുസലാകുസലാബ്യാകതാദികാതി സത്തന്നം സത്തകാനം വസേന ധമ്മാനുലോമേ കുസലത്തികം നിസ്സായ ഹേതുപച്ചയേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ, തഥാ സേസപച്ചയേസു സേസതികേസു ധമ്മപച്ചനീയാദീസു ച. തം സന്ധായ ‘‘ഏകൂനപഞ്ഞാസായ ഏകൂനപഞ്ഞാസായാ’’തി വുത്തം. ‘‘സിയാ ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച ഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൩.൧.൧) ‘‘ഹേതും പടിച്ച ഹേതു, ഹേതും പടിച്ച നഹേതു, ഹേതും പടിച്ച ഹേതു ച നഹേതു ച. നഹേതും പടിച്ച നഹേതു, നഹേതും പടിച്ച ഹേതു, നഹേതും പടിച്ച ഹേതു ച നഹേതു ച. ഹേതുഞ്ച നഹേതുഞ്ച പടിച്ച ഹേതു, ഹേതുഞ്ച നഹേതുഞ്ച പടിച്ച നഹേതു, ഹേതുഞ്ച നഹേതുഞ്ച പടിച്ച ഹേതു ച നഹേതു ചാ’’തി ഏകേകസ്മിം ദുകേ ഹേതുപച്ചയാദീസു ഏകമേകസ്മിം പച്ചയേ നവ നവ പുച്ഛാ ഹോന്തി. താ സന്ധായ ‘‘നവസു നവസു പഞ്ഹേസൂ’’തി വുത്തം.

ലബ്ഭമാനസ്സാതി കുസലത്തികേ താവ പടിച്ചവാരേ ഹേതുപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ, കുസലം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩) കുസലേന കുസലം, കുസലേന അബ്യാകതം, കുസലേന കുസലാബ്യാകതം, അകുസലേന അകുസലം, അകുസലേന അബ്യാകതം, അകുസലേന അകുസലാബ്യാകതം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതേന അബ്യാകതം, അകുസലാബ്യാകതേന അബ്യാകതന്തി നവന്നം നവന്നം പഞ്ഹാനം അത്ഥതോ സമ്ഭവന്തസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനവസേന ഉദ്ധരണം, തഥാ സേസപച്ചയവാരത്തികാദീസു. തേസുയേവാതി യഥാവുത്തേസു ഏവ പഞ്ഹേസു അത്ഥസമ്ഭവതോ യഥാവിഭത്താനം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാനം ‘‘ഹേതുയാ നവാ’’തിആദിനാ ഗണനാഠപനം. പസടേ ധമ്മേതി യഥാ ഹേട്ഠാ കണ്ഡദ്വയേ ‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) വിപ്പകിണ്ണേ മുത്തപുപ്ഫേ വിയ ഫസ്സാദയോ ധമ്മേ. അവിസിട്ഠനിദ്ദേസോ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ. വിഞ്ഞാതധമ്മസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി അധിപ്പായോ.

യദി ചിത്തുപ്പാദരൂപകണ്ഡേസു ചതുഭൂമിചിത്തുപ്പാദാദിവസേന വിഞ്ഞാതധമ്മസ്സ അത്ഥുദ്ധാരദേസനാ ആരദ്ധാ, ഏവം സന്തേ ഇധ കസ്മാ കുസലത്തികനിദ്ദേസോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘യദിപി കുസലത്തികവിത്ഥാരോ’’തിആദി. ധമ്മവിസേസനഭാവതോതി ‘‘ധമ്മാ’’തി പദസ്സ പധാനഭാവം ദസ്സേതി. അതോ ഹി തദഭിധേയ്യാ പുച്ഛിതബ്ബാ ജാതാ. വിഞ്ഞാതാഹീതി ഭൂമീനം വിസേസനലക്ഖണയോഗമാഹ. ഏത്ഥ പധാനന്തി കിഞ്ചാപി ഉദ്ദേസേ കുസലപദേന ധമ്മാ വിസേസിതബ്ബാ, ‘‘ചതൂസു ഭൂമീസു കുസല’’ന്തി ഇമസ്മിം പന നിദ്ദേസേ ഭൂമീഹി വിസേസിതബ്ബത്താ കുസലപദം പധാനന്തി വിസേസനഭാവേന വചനിച്ഛായ അഭാവതോ സതിപി വിസേസിതബ്ബധമ്മാനം കാമാവചരാദിഫസ്സാദിഭേദേ തദനപേക്ഖം അനവജ്ജസുഖവിപാകതാസങ്ഖാതം അത്തനോ കുസലാകാരമേവ ഗഹേത്വാ പവത്തമാനത്താ ‘‘ഏകത്തമേവ ഉപാദായ പവത്തതീ’’തി വുത്തം. സബ്ബേപി ഹി കുസലാ ധമ്മാ അനവജ്ജസുഖവിപാകതായ ഏകസഭാവായേവാതി.

൧൩൮൫. യഥായോഗം യോജേതബ്ബന്തി ചതൂഹി ഭൂമീഹി ആധാരഭൂതാഹി വിസേസേത്വാ സമയഫസ്സാദിഭേദം അനാമസിത്വാ വിപാകഭാവേന ഏകത്തം നേത്വാ ‘‘ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകോ’’തി വുത്തന്തി യോജേതബ്ബം. ഏസ നയോ ‘‘തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകത’’ന്തിആദീസുപി.

ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഉപ്പാദോ, ചേതസികാ. തേ ഹി ചിത്തസ്സ സബ്ബഥാപി നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവതോ ഏത്ഥ ച ഉപ്പത്തിയാ ആധാരഭാവേന അപേക്ഖിതാ. യഥാ ച ചേതസികാ ചിത്തസ്സ, ഏവം ചിത്തമ്പി ചേതസികാനം നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവതോ ആധാരഭാവേന വത്തബ്ബതം അരഹതീതി യഥാവുത്തം ഉപ്പാദസദ്ദാഭിധേയ്യതം ന വിനിവത്തതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ചിത്തുപ്പാദോ’’തി ഏത്ഥ ഉപ്പാദസ്സ വിസേസനഭാവേന പവത്തമാനമ്പി ചിത്തം അത്തനി യഥാവുത്തഉപ്പാദഅത്ഥസമ്ഭവതോ അപരിച്ചത്തവിസേസിതബ്ബഭാവമേവ ഹുത്വാ തസ്സ വിസേസനഭാവം പടിപജ്ജതീതി. യദാഹ ‘‘അവയവേന സമുദായോപലക്ഖണവസേന അത്ഥോ സമ്ഭവതീ’’തി. ചിത്തസമാനഗതികസ്സ ഇധ ചിത്തഗ്ഗഹണേന ഗഹേതബ്ബതായ ‘‘ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനീ’’തി നിദസ്സനേന വക്ഖമാനത്താ ‘‘ചിത്ത…പേ… ഗഹണം കത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സാതി രൂപസ്സ.

൧൪൨൦. പഞ്ചദ്വാരേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ പഞ്ചദ്വാരികചിത്താനം. ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനന്തി വിപാകസ്സ പകപ്പേത്വാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണാഭാവമാഹ. തതോ കമ്മാനുരൂപം പവത്തമാനോ വിപാകോ പരിത്തകമ്മവിപാകതായ പരിത്താരമ്മണേയേവ പവത്തിതുമരഹതി, ന മഹഗ്ഗതപ്പമാണാരമ്മണേതി അധിപ്പായോ. സമാധിപ്പധാനസ്സപി കസ്സചി കമ്മസ്സ അപ്പനാഅപ്പത്തസ്സ ഏകന്തേന സദിസവിപാകതാഅഭാവതോ ‘‘അപ്പനാപ്പത്തസ്സാ’’തി കമ്മം വിസേസിതം. വണ്ണലക്ഖണാദിം അഗ്ഗഹേത്വാ ലോകസഞ്ഞാനുരോധേനേവ ഗഹിതേ പഥവാദികേ പരികമ്മസഞ്ഞായ സമുപ്പാദിതത്താ പടിഭാഗനിമിത്തസങ്ഖാതം സഞ്ഞാവസം ആരമ്മണം അസ്സാതി സഞ്ഞാവസാരമ്മണം. താദിസേനേവാതി സമാധിപ്പധാനതായ അപ്പനാപ്പത്തീഹി വിയ സഞ്ഞാവസാരമ്മണതായ ച നിബ്ബിസേസേനേവ. സോപീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘അത്തനോ കമ്മസ്സ സമാനഭൂമികധമ്മാരമ്മണതായ വിയ തസ്സ ആരമ്മണാരമ്മണതായപി വിപാകോ കമ്മാനുരൂപോയേവ നാമ ഹോതീ’’തി.

യദി ഏവം കസ്മാ മഹഗ്ഗതപ്പമാണാരമ്മണസ്സ പരിത്തകമ്മസ്സ വിപാകോ തദാരമ്മണാരമ്മണോ ന ഹോതീതി? അപ്പനാപ്പത്തകമ്മവിപാകസ്സ വിയ തസ്സ കമ്മാരമ്മണാരമ്മണതായ നിയമാഭാവതോ കമ്മാനുരൂപതായ ച അനേകരൂപത്താ. യഥാ അത്തനോ കമ്മസദിസസ്സ മഹഗ്ഗതജവനസ്സ പരിത്താരമ്മണസ്സപി തദാരമ്മണം നാനുബന്ധകം പരിചയാഭാവതോ, ഏവം അത്തനോ കമ്മസ്സ നിമിത്തഭൂതേപി തസ്സ സഹകാരീകാരണാഹി അപരിയാദിന്നേ മഹഗ്ഗതപ്പമാണേ ആരമ്മണേ പരിചയാഭാവതോ പരിത്തവിപാകോ ന പവത്തതി, കമ്മനിമിത്താരമ്മണോ പന ജായമാനോ പരിത്തേനേവ തേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിസന്ധിആദിഭൂതോ’’തിആദി. യസ്മാ പനാതിആദിനാ പാളിയാവ യഥാവുത്തമത്ഥം നിച്ഛിനോതി. നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ ഹി ഏത്ഥ അധിപ്പേതോ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം ഭിന്നാരമ്മണതായ വുത്തത്താ. ന ചാതിആദിനാ പരിത്തവിപാകാ ഏവ ഇധ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന വുത്താതി ദസ്സേതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം അത്ഥുദ്ധാരകണ്ഡേ.

സതിവേപുല്ലപ്പത്താനം സതിവിരഹിതസ്സ കായകമ്മസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘വാസനാവസേനാ’’തി വുത്തം. അവീതരാഗാനം അപരിത്തേപി കത്ഥചി ആരമ്മണേ സിയാ ചേതസോ ഉപ്പിലാവിതത്തന്തി ‘‘കിലേസവിരഹേ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ആദരാകരണവസേനേവാതി ആദരാകരണമത്തവസേനേവാതി വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ ഏവ-സദ്ദോ തമേവ നിവത്തേതബ്ബം വിസേസം ദസ്സേതി, നാഞ്ഞഥാ. കോസജ്ജാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദോസാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ആദരാകരണം നിരുസ്സുക്കതാ ഏവാതി ആദരം കരോന്താ നിരുസ്സുക്കഭാവേനേവ ന ഹോന്തി, ന പന ആദരം ന കരോന്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏകച്ചേ പന ‘‘അകമ്മഞ്ഞസരീരതായ അഞ്ഞവിഹിതതായ ച ഖീണാസവാനം അസക്കച്ചദാനാദിപവത്തി ന അനാദരവസേനാ’’തി വദന്തി.

൧൪൨൧. അതിപഗുണാനന്തി സുഭാവിതാനം സുട്ഠുതരം വസിപ്പത്താനം. ഏവം പഗുണജ്ഝാനേസുപി പവത്തി ഹോതി തത്ഥ വിചാരണുസ്സാഹസ്സ മന്ദഭാവതോതി അധിപ്പായോ. പുബ്ബേ ദസ്സിതന്തി ‘‘തീണി ലക്ഖണാനീതി അഹന്തി വാ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ ദസ്സിതം. ‘‘അവിജ്ജമാനോ അപരമത്ഥഭാവതോ, വിജ്ജമാനോ ച ലോകസങ്കേതസിദ്ധിയാ സമ്മുതിസച്ചഭാവതോ അത്ഥോ അരീയതി ചിത്തേന ഗമ്മതി ഞായതീ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. യതോ തബ്ബിസയാ ചിത്തുപ്പാദാ നവത്തബ്ബം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി നവത്തബ്ബാരമ്മണാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസവസേന വുച്ചന്തി. അയം പന വാദോ ഹേവത്ഥികവാദോ വിയ ഹോതീതി തസ്സ അച്ചന്തം അവിജ്ജമാനതം മഞ്ഞന്തോ ഇതോ ച അഞ്ഞഥാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മുതിസച്ചേ പനാ’’തിആദിമാഹ. കഥം പന തസ്സ അച്ചന്തമവിജ്ജമാനത്തേ തബ്ബിസയാനം ധമ്മാനം പവത്തി നവത്തബ്ബാരമ്മണഭാവോ ചാതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജമാനമ്പീ’’തിആദി. പരിത്താദിആരമ്മണാതി ന വത്തബ്ബാതി വുത്താതി പരിത്താദയോ വിയ തസ്സ വിസും വവത്ഥിതഭാവം നിസേധേതി.

വിക്ഖിപനം നാനാരമ്മണേസു ചിത്തസ്സ പവത്തനം. അനവട്ഠാനം ഏകസ്മിംയേവ പവത്തിതും അപ്പദാനം. ദുതിയാദിമഗ്ഗപുരേചാരികം ഫലസമാപത്തിപുരേചാരികഞ്ച കാമാവചരഞാണം നിബ്ബാനാരമ്മണതായ ലോകുത്തരചിത്തസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയതായ ച പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികഞാണേന സമാനന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഗോത്രഭുവോദാനേ ഗോത്രഭൂതി ഗഹേത്വാ’’തി.

സബ്ബത്ഥപാദകന്തി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ, പയോജനേ വാ ഭുമ്മം ‘‘ചേതസോ അവൂപസമേ’’തിആദീസു വിയ. തേന സബ്ബേസു വിപസ്സനാദീസു നിപ്ഫാദേതബ്ബേസൂതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സബ്ബേസൂ’’തിആദി. അതീതംസഞാണസ്സ കാമാവചരത്താ ഇദ്ധിവിധാദീസു തസ്സ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. തസ്സ പന അതീതസത്തദിവസതോ ഹേട്ഠാ യാവ പച്ചുപ്പന്നപടിസന്ധി, താവ വിസയോതി വദന്തി. അതീതസത്തദിവസേസുപി ഖന്ധപടിബദ്ധാനം തസ്സ വിസയഭാവോ യുത്തോ വിയ ദിസ്സതി.

പാദകജ്ഝാനചിത്തം പരികമ്മേഹി ഗഹേത്വാതി പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഇദം ചിത്തം വിയ അയം കായോ സീഘഗമനോ ഹോതൂ’’തി പുബ്ബഭാഗപരികമ്മേഹി രൂപകായസ്സ വിയ പാദകജ്ഝാനചിത്തസ്സപി ഗഹേതബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം. ഇദം പന അധിട്ഠാനം ഏവം പവത്തതീതി വേദിതബ്ബം. അധിപ്പേതട്ഠാനപാപുണനത്ഥം ഗന്തുകാമതം പുരക്ഖത്വാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഇദം ചിത്തം വിയ അയം കായോ സീഘഗമനോ ഹോതൂ’’തി കരജകായാരമ്മണം പരികമ്മം കത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ വുട്ഠായ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പുന ഭവങ്ഗേ ഓതിണ്ണേ മനോദ്വാരാവജ്ജനം രൂപകായം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി അനുലോമാനി ച. തതോ അധിട്ഠാനചിത്തമ്പി തമേവാരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സാനുഭാവേന യഥാധിപ്പേതട്ഠാനം ഗതോയേവ ഹോതി. ഏവം അദിസ്സമാനേന കായേന ഗച്ഛന്തോ പനായം കിം തസ്സ അധിട്ഠാനചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഗച്ഛതി, ഉദാഹു ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാതി? തീസു ഖണേസു ഗച്ഛതീതി ഇച്ഛന്തി. ചിത്തേതി പാദകജ്ഝാനചിത്തേ. സമോദഹതീതി ചിത്താനുഗതികം ചിത്തം വിയ സീഘഗമനം കരോതീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ചിത്തം ഇച്ഛിതക്ഖണേ അതിദൂരേപി വിസയം ആരബ്ഭ പവത്തതി, ഏവം രൂപകായസ്സപി ലഹുപരിവത്തിഭാവാപാദനം ചിത്തവസേന കായപരിണാമനം. ന ചേത്ഥ രൂപധമ്മാനം ദന്ധപരിവത്തിഭാവതോ ഏകചിത്തക്ഖണേന ദേസന്തരുപ്പത്തി ന യുജ്ജതീതി വത്തബ്ബാ അധിട്ഠാനചിത്തേന രൂപകായസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവസ്സ ആപാദിതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠഹിത്വാ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൩൯൭). അചിന്തേയ്യോ ഹി ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിവിസയോതി.

ചിത്തസന്താനം രൂപകായേ സമോദഹിതന്തി യത്തകേഹി ചിത്തേഹി ദിസ്സമാനേന കായേന യഥാധിപ്പേതട്ഠാനപ്പത്തി, തത്തകാനം ചിത്താനം പബന്ധസ്സ ദന്ധഗമനകരണതോ ഇമസ്സ അധിട്ഠാനസ്സ കരജകായേ ആരോപിതം തദനുഗുണന്തി അത്ഥോ. ഇദമ്പി അധിട്ഠാനപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘അയം കായോ വിയ ഇദം ചിത്തം ദന്ധഗമനം ഹോതൂ’’തി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതജ്ഝാനചിത്താരമ്മണം പരികമ്മം കത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ ഭവങ്ഗതോ വുട്ഠായ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പുന ഭവങ്ഗേ ഓതിണ്ണേ മനോദ്വാരാവജ്ജനം പാദകജ്ഝാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി അനുലോമാനി ച. തതോ അധിട്ഠാനചിത്തമ്പി തമേവാരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സാനുഭാവേന അന്തരാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദീസു ഉപ്പന്നേസുപി അപതന്തോ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛതി. ഏവം ഗച്ഛന്തോ ച സചേ ഇച്ഛതി, പഥവീകസിണവസേന ആകാസേ മഗ്ഗം നിമ്മിനിത്വാ പദസാ ഗച്ഛതി. സചേ ഇച്ഛതി, വായോകസിണവസേന വായും അധിട്ഠഹിത്വാ തൂലപിചു വിയ വായുനാ ഗച്ഛതി. അപിച ഗന്തുകാമതാവ ഏത്ഥ പമാണം. സതി ഹി ഗന്തുകാമതായ ഏവം കതാധിട്ഠാനോ അധിട്ഠാനവേഗക്ഖിത്തോവേസോ ഇസ്സാസപക്ഖിത്തോ സരോ വിയ ദിസ്സമാനോ ഗച്ഛതീതി. തത്ഥ ആകാസേ മഗ്ഗം നിമ്മിനിത്വാ ഗച്ഛന്തോ വിനാപി അഭിഞ്ഞാഞാണേന പകതിപഥവിയം വിയ ഗച്ഛതി. തേനേവ ‘‘പദസാ ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം. വായും അധിട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തോ അഭിഞ്ഞാഞാണസമുട്ഠിതവായോധാതുപരമ്പരായ ഗച്ഛതി. ഉഭയത്ഥാപി അന്തരാ വനരാമണീയകാദീനി പേക്ഖമാനോ ആപാഥഗതേ സദ്ദേ ച സുണമാനോ ഗച്ഛതീതി വദന്തി. കേചി പന ‘‘അദിസ്സമാനേന കായേന ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനഗമനേ ദിസ്സമാനേന കായേന പദസാ വായുനാ ച ഗമനേ അഭിഞ്ഞാചിത്തസമുട്ഠിതകായവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരേന ഗമന’’ന്തി വദന്തി. അപരേ ‘‘അഭിഞ്ഞാചിത്തസ്സ വിഞ്ഞത്തിനിബ്ബത്തനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വദന്തി.

അധിട്ഠാനദ്വയന്തി ചിത്തകായവസേന കായചിത്തപരിണാമനഭൂതം രൂപകായപാദകജ്ഝാനചിത്താരമ്മണം ഉഭയം അധിട്ഠാനം. തംസമ്പയുത്തായാതി യഥാവുത്തഅധിട്ഠാനദ്വയസമ്പയുത്തായ. സുഖസഞ്ഞാലഹുസഞ്ഞാഭാവതോതി സുഖസഞ്ഞാലഹുസഞ്ഞാസബ്ഭാവതോ, തബ്ഭാവം ആപജ്ജനതോതി അത്ഥോ. സുഖസഞ്ഞാതി ചേത്ഥ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ. ഉപേക്ഖാ ഹി ‘‘സന്തം സുഖ’’ന്തി വുത്താ. സായേവ ച സഞ്ഞാ നീവരണേഹി ചേവ വിതക്കാദീഹി പച്ചനീകേഹി ച വിമുത്തത്താ ‘‘ലഹുസഞ്ഞാ’’തിപി വേദിതബ്ബാ. താഹി സമോക്കന്താഹി രൂപകായോപി തൂലപിചു വിയ സല്ലഹുകോ ഹോതി. സോ ഏവം വാതക്ഖിത്തതൂലപിചുനാ വിയ സല്ലഹുകേന ഏകചിത്തക്ഖണേന അദിസ്സമാനേന ച കായേന യഥാരുചി ഗച്ഛതീതി.

‘‘മുത്തോ വതമ്ഹി തായ അനത്ഥസംഹിതായ ദുക്കരകാരികായ, സാധു വതമ്ഹി സമ്മാസമ്ബോധിം സമ്ബുജ്ഝ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൩൭) പവത്തം ഭഗവതോ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ മാരോ ‘‘അമുത്തഭാവമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി,

‘‘തപോകമ്മാ അപക്കമ്മ, യം ന സുജ്ഝന്തി മാണവാ;

അസുദ്ധോ മഞ്ഞസി സുദ്ധോ, സുദ്ധിമഗ്ഗാ അപരദ്ധോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൩൭) –

ആഹാതി ഏവമാദിം സന്ധായ ‘‘മാരാദീനമ്പി ഭഗവതോ ചിത്തജാനനം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണഞ്ച പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന നിബ്ബാനാ…പേ… ഞാതേസു പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. നിബ്ബാനാ…പേ… ഞാതേസൂതി ഇദം അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ പരതോ പവത്തമാനം പച്ചവേക്ഖണം അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ വിസയേ വിയ അഭിഞ്ഞാഞാണവിസയവിസയേപി കദാചി പവത്തിതും അരഹതീതി കത്വാ വുത്തം. അപ്പമാണാരമ്മണതന്തി അപ്പമാണഖന്ധാരമ്മണതന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണഭാവദീപകോ കോചി പാഠോ നത്ഥി, തസ്മാ. പച്ചവേക്ഖണകിച്ചേ വുച്ചമാനേതി രുള്ഹിം അഗ്ഗഹേത്വാ മഗ്ഗാദീനം അതീതാനം പതി പതി അവേക്ഖനം അനുസ്സരണം പച്ചവേക്ഖണന്തി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ കിച്ചംയേവ പച്ചവേക്ഖണന്തി വുച്ചമാനേതി അത്ഥോ. അനുഞ്ഞാതാതി ദിസ്സതീതി ‘‘മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണതോ’’തി ഇദമേവ സന്ധായ വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന നിബ്ബാനാരമ്മണേ ഖന്ധേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കിം നു ഖോ ആരബ്ഭ പവത്താ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം നിബ്ബാനാരമ്മണേ പവത്തതീതി. അനാഗതംസഞാണേപി ഏസേവ നയോ.

യദി ഏവം കസ്മാ പരിത്തത്തികേ ‘‘അപ്പമാണോ ധമ്മോ മഹഗ്ഗതസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൫൮) ഏത്ഥ ‘‘അപ്പമാണാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി അജ്ഝത്തത്തികേ ച ‘‘ബഹിദ്ധാധമ്മോ ബഹിദ്ധാധമ്മസ്സ, ബഹിദ്ധാധമ്മോ അജ്ഝത്തസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതേസം വിഭങ്ഗേസു ‘‘ബഹിദ്ധാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയപുബ്ബേനിവാസയഥാകമ്മൂപഗഅനാഗതംസആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൨൦.൨൯) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം നിബ്ബാനന്തി. ചേതോപരിയഇദ്ധിവിധാദിഞാണേഹി സഹ വുത്തത്താതി ചേ, ഏവമ്പി വിസും വിഭജിതബ്ബം സിയാ. ന ഹി വിസും വിഭജനാരഹം സഹ വിഭജതീതി? ന, അവചനസ്സ അഞ്ഞകാരണത്താ. യാനി ഹി പുഥുജ്ജനാനം പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസഞാണാനി, തേസം അവിസയോ ഏവ നിബ്ബാനം. അരിയാനം പന മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണേഹി സച്ഛികതനിബ്ബാനാനം ഇമേഹി ഞാണേഹി പച്ചക്ഖകരണേ പയോജനം നത്ഥീതി സാധാരണേന ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനം ഗഹിതത്താ നിബ്ബാനം ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിബ്ബത്തക്ഖന്ധജാനനമാഹ, ന നിബ്ബത്തകക്ഖന്ധജാനനം. യഥാകമ്മൂപഗഞാണകിച്ചഞ്ഹി തന്തി. അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി ഇദം അനാഗതംസഞാണസ്സപി അനിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായ വുത്തം.

൧൪൨൯. മഗ്ഗാരമ്മണത്തികേ യസ്മാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ബോധിതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഏകന്തതോ മഗ്ഗാരമ്മണായേവ കേചി നത്ഥി, മഗ്ഗാരമ്മണായേവ പന കദാചി മഗ്ഗാധിപതിനോ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘കതമേ ധമ്മാ മഗ്ഗാരമ്മണാ’’തി ഏകമേവ പുച്ഛം കത്വാ തയോപി കോട്ഠാസാ ലബ്ഭമാനവസേന വിഭത്താ. ഇമിനാ നയേന പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ചിത്തുപ്പാദാ’’തി, ‘‘മഗ്ഗാരമ്മണാ’’തി ച വുത്തധമ്മാനംയേവ മഗ്ഗഹേതുകത്താഭാവം സാധേതും ‘‘അസഹജാതത്താ’’തി ഇദം ഹേതുവചനന്തി ‘‘അസമ്പയുത്തത്താതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി അരൂപധമ്മാന’’ന്തിആദി. ‘‘അഞ്ഞധമ്മാരമ്മണകാലേ ഏവാ’’തി അവധാരണസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ ഗരും അകത്വാ മഗ്ഗാരമ്മണകാലേപി മഗ്ഗാധിപതിഭാവേന ന വത്തബ്ബാതി അയമ്പി അത്ഥോ അട്ഠകഥായം പരിഗ്ഗഹിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖണകാലേ’’തി ഹി വുത്തത്താ ഗരും അകത്വാ പച്ചവേക്ഖണകാലേപി അത്ഥി ഏവ. തദാ ച മഗ്ഗാധിപതിഭാവേന ന വത്തബ്ബാ തേ ധമ്മാതി ഭിയ്യോപി സിദ്ധോവായമത്ഥോ.

൧൪൩൪. അതീതാരമ്മണാവാതി ഉദ്ധടം, ‘‘അതീതാരമ്മണാ’’തി പന അട്ഠകഥാപാഠോ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ദിസ്സതി. തസ്മാതി യസ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനായം (വിഭ. അ. ൨൨൭) ‘‘മരണസമയേ ഞാതകാ ‘അയം, താത, തവത്ഥായ ബുദ്ധപൂജാ കരീയതി, ചിത്തം പസാദേഹീ’തി വത്വാ’’തിആദിനാ പഞ്ചദ്വാരേ രൂപാദിആരമ്മണൂപസംഹരണം തത്ഥ തദാരമ്മണപരിയോസാനാനം ചുദ്ദസന്നം ചിത്താനം പവത്തിഞ്ച വത്വാ തസ്മിംയേവ ഏകചിത്തക്ഖണട്ഠിതികേ ആരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണഭാവം പടിസന്ധിയാ വക്ഖതി, തസ്മാതി അത്ഥോ. ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി ആവജ്ജനം മരണസ്സാസന്നഭാവേന മന്ദീഭൂതവേഗത്താ പഞ്ച ജവനാനി ദ്വേ തദാരമ്മണാനി ചുതിചിത്തന്തി ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചചിത്തക്ഖണാവസിട്ഠായുകേ’’തി. ഇതരത്ഥാതി അഞ്ഞതദാരമ്മണായ ചുതിയാ. ഇദാനി തമേവ ‘‘ഇതരത്ഥാ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘യദാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ചുതിയാ തദാരമ്മണരഹിതത്താ പടിസന്ധിയാ ച പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ ‘‘രൂപാ…പേ… ജ്ജന്തസ്സാ’’തി ഉദാഹടം. ഛ ഭവങ്ഗാനി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനി ഹോന്തി, നവ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാതി സത്തചിത്തക്ഖണാവസിട്ഠായുകേ ഗതിനിമിത്തേ പടിസന്ധിയാ പവത്തത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

വിജ്ജമാനമേവ കായം ആരമ്മണം കരോതീതി ഏതേന സുഖലഹുസഞ്ഞോക്കമനേന പച്ചുപ്പന്നസ്സേവ ഭൂതുപാദായരൂപസങ്ഘാതസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവാപാദനം, ന ഭാവിനോതി ദസ്സേതി.

ഏത്ഥന്തരേതി അപാകടകാലതോ പട്ഠായ യാവ പാകടകാലോ, ഏതസ്മിം അന്തരേ. യസ്മാ പന കസ്സചി കിഞ്ചി സീഘം പാകടം ഹോതി, കസ്സചി ദന്ധം, തസ്മാ ‘‘ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ’’തി അനിയമേത്വാ വുത്തം. ‘‘വചനസിലിട്ഠതാവസേന വുത്ത’’ന്തി ഏകേ, കേചി പന ‘‘ഏത്ഥന്തരേ പവത്താ രൂപധമ്മാ അരൂപധമ്മാ ച പച്ചുപ്പന്നാതി ഗഹിതേ ഏകോ സന്തതിവാരോ ഹോതി, തം പന ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ അപാകടകാലം ആദിം കത്വാ യേഭുയ്യേന പാകടകാലതോ ഓരഭാവോ ഏകോ കോട്ഠാസോ യേഭുയ്യേന പാകടകാലം ആദിം കത്വാ യാവ സുപാകടകാലോ ഏകോതി ഏതേ ദ്വേ സന്തതിവാരാ. ഇമിനാ നയേന സേസസന്തതിവാരഭേദാപി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ കാലവസേന സബ്ബേസം സമാനഭാവം അഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മാനം സദിസപ്പവത്തിവസേന സന്തതിപരിച്ഛേദോ ദീപിതബ്ബോ’’തി വദന്തി. കിഞ്ചി കിഞ്ചി കാലം സദിസം പവത്തമാനാപി ഹി ഉതുചിത്താദിസമുട്ഠാനാ രൂപധമ്മാ സന്തതിവാരാതി വുച്ചന്തി. യദാഹ ‘‘അതിപരിത്താ’’തിആദിനാ, അരൂപസന്തതിപി ചേത്ഥ യഥാവുത്തരൂപസന്തതിപരിച്ഛിന്നാ സങ്ഗഹിതായേവാതി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതീതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആകഡ്ഢനീയട്ഠാനഭാവേന വുത്തം. ‘‘യോ ചാവുസോ, മനോ യേ ച ധമ്മാ’’തി വിസയിവിസയഭൂതാ ഏകഭവഭൂതാ ച ഏകസന്തതിപരിയാപന്നാ ധമ്മാ വിഭാഗം അകത്വാ ഗയ്ഹമാനാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം ഹോതി, സതി പന വിഭാഗകരണേ ഖണസന്തതിപച്ചുപ്പന്നതാ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ഏതം ഉഭയം ഹോതീ’’തി.

തസ്സാതി മഹാജനസ്സ. അതീതാദിവിഭാഗം അകത്വാതി ആവജ്ജനാദീനം സമാനാകാരപ്പവത്തിയാ ഉപായം ദസ്സേതി. സിദ്ധം ഹോതീതി ഖണപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്തേപി പരികമ്മചേതോപരിയഞാണാനം അയം പാളി സുട്ഠു നീതാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അതീതത്തികോ ച ഏവം അഭിന്നോ ഹോതീതി ഏവം ഖണപച്ചുപ്പന്നേയേവ ധമ്മേ ഇധ പച്ചുപ്പന്നോതി ഗയ്ഹമാനേ അഞ്ഞപദസങ്ഗഹിതസ്സേവ അനന്തരപച്ചയഭാവം പകാസേന്തോ അതീതത്തികോ ച പട്ഠാനേ അഭേദതോ സമ്മാ അത്ഥസ്സ ഉദ്ധടത്താ അവിനാസിതോ ഹോതി. അഥ വാ അതീതത്തികോതി പട്ഠാനേ അതീതത്തികപാളി, ഇമായ അതീതത്തികപാളിയാ യഥാവുത്തകാരണതോയേവ അഭിന്നോ അവിസിട്ഠോ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതീതി അത്ഥോ.

യഥാസമ്ഭവന്തി ആവജ്ജനായ അനാഗതാരമ്മണതാ, ജവനാനം പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണതാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണതാതി യോജേതബ്ബം. നാനാരമ്മണതാ ന സിയാ അദ്ധാവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ഏകിസ്സാ ജവനവീഥിയാ ഏകസ്മിംയേവ ചിത്തേ പവത്തിയം ആവജ്ജനാദീനം അനാഗതാദിആരമ്മണതാ സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവദസ്സനവസേന വുത്തോതി യഥാധിപ്പേതസ്സ അഭിഞ്ഞാചിത്തസ്സ ഖണപച്ചുപ്പന്നേ പവത്തിം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേനാ’’തിആദിമാഹ. തീണീതി ‘‘അതീതാരമ്മണോ ധമ്മോ അതീതാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ, അനാഗതാരമ്മണോ ധമ്മോ അനാഗതാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൩൪) പദന്തരസങ്ഗഹിതധമ്മാനപേക്ഖാ ധമ്മാ തീണി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാനീതി അത്ഥോ. അനാസേവനം നത്ഥീതി ആസേവനലാഭേ സതി യഥാധമ്മസാസനേ അവചനസ്സ കാരണം നത്ഥീതി അവചനേന തത്ഥ ഇതരേസം പഞ്ഹാനം പടിസേധോ വിഞ്ഞായതീതി അധിപ്പായോ.

ഏതസ്സ വാദസ്സാതി ‘‘ആവജ്ജനജവനാനം അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്തേപി ചേതോപരിയഞാണം സിദ്ധ’’ന്തി വാദസ്സ. നിസ്സയഭാവോതി അത്ഥസമ്ഭവതോ യഥാവുത്തനയസ്സ ജോതകഭാവോ. യന്തി ചിത്തം. തസ്സാതി ആവജ്ജനജവനാനം ഖണപച്ചുപ്പന്നനിരുദ്ധാരമ്മണതാവചനസ്സ. ഏത്ഥ ച കാലവിസേസം ആമസതി, അനാഗതായേവ ച ആവജ്ജനാ പവത്തതീതി നയിദം യുജ്ജമാനകം. അഥ ‘‘യം ഇമസ്സ ചിത്തം ഭവിസ്സതി, തം ജാനാമീ’’തി ആഭോഗം കരോതി, ഏവം സതി പരികമ്മാഭിഞ്ഞാചിത്താനമ്പി അനാഗതാരമ്മണത്തമേവാതി സബ്ബത്ഥ ആവജ്ജനജവനാനം അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ ന സിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘പവത്തി…പേ… വുത്തത്താ’’തി. ദോസാപത്തിയാതി ദോസാപജ്ജനേന, ദോസാപത്തിതോ വാ. രാസിഏകദേസാവജ്ജനപടിവേധേതി യഥാരുതവസേനേവ പുരിമവാദിപക്ഖമാഹ, സമ്പത്തസമ്പത്താവജ്ജനജാനനേതി അത്തനാ നിദ്ധാരിതപക്ഖം. പുരിമവാദിനോ നാനുജാനേയ്യുന്തി അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നപദത്ഥതാ അഭിധമ്മമാതികായം ആഗതപച്ചുപ്പന്നപദസ്സ നത്ഥീതി അധിപ്പായേ ഠത്വാ നാനുജാനേയ്യും. ഏത്ഥ ച സതിപി സഭാവഭേദേ ആകാരഭേദാഭാവതോ ഏകത്തനയവസേന ആവജ്ജനപരികമ്മാഭിഞ്ഞാചിത്താനം നാനാരമ്മണതാദോസോ നത്ഥീതി ഖണപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുരിമവാദീനം അധിപ്പായവിഭാവനമുഖേന ദസ്സിതാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സഭാവഭേദേ സതി നാനാരമ്മണതാദോസാഭാവോ നത്ഥി ഏവാതി ഏകസ്മിം ഏവ ചിത്തേ അദ്ധാസന്തതിവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വിഭാവിതാ’’തി ദ്വീസുപി വാദേസു യം യുത്തം, തം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

തേനേവാതി യസ്മാ അതീതത്തികേ ഉപ്പന്നത്തികേ ച ചേതോപരിയഞാണസ്സ വത്തമാനധമ്മാരമ്മണഭാവജോതനോ പാഠോ ന ദിസ്സതി, തേനേവ കാരണേന. ദ്വീസു ഞാണേസൂതി പുബ്ബേനിവാസചേതോപരിയഞാണേസു. കമ്മമുഖേന ഗയ്ഹന്തീതി സതിപി ആരമ്മണഭാവേ ചത്താരോ ഖന്ധാ യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന കമ്മദ്വാരേന കുസലാകുസലാ ഇച്ചേവ ഗയ്ഹന്തി, ന പന വിഭാഗസോതി ദസ്സേതി. ലോഭാദിസമ്പയോഗവിസേസേന ദുച്ചരിതഭാവോ, അലോഭാദിസമ്പയോഗവിസേസേന ച സുചരിതഭാവോ ലക്ഖീയതീതി ദുച്ചരിതസുചരിതാനി വിഭാവേന്തം ലോഭാദയോപി വിഭാവേതിയേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുച്ചരിത…പേ… ഭാവനം ഹോതീ’’തി.

൧൪൩൫. അസഭാവധമ്മസ്സ ‘‘അഹ’’ന്തിആദിപഞ്ഞത്തിയാ അജ്ഝത്തധമ്മുപാദാനതായ സിയാ കോചി അജ്ഝത്തപരിയായോ, ന പന സഭാവധമ്മസ്സ അസത്തസന്താനേവ തസ്സാതി വുത്തം ‘‘സഭാവ…പേ… അഹോന്ത’’ന്തി. തഥാ ഹി ‘‘അത്തനോ ഖന്ധാദീനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘അജ്ഝത്താരമ്മണാ’’തി പദസ്സ അത്ഥവിവരണവസേന ‘‘അജ്ഝത്തം ഗയ്ഹമാനം അഹന്തി പഞ്ഞത്തിം ആദി-സദ്ദേന ഗണ്ഹാതീ’’തി വക്ഖതി. യദി ഏവം തസ്സ അജ്ഝത്തത്തികേപി അജ്ഝത്തഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാ? ന, ബഹിദ്ധാഭാവസ്സ വിയ അജ്ഝത്തഭാവസ്സപി അജ്ഝത്തത്തികേ നിപ്പരിയായവസേന അധിപ്പേതത്താതി. യദാഹ ‘‘അസഭാ…പേ… ന വുത്ത’’ന്തി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാദീതി ആദി-സദ്ദേന സാവജ്ജനാനി തസ്സ പുരേചാരികഉപചാരചിത്താനി തസ്സ ആരമ്മണേന പവത്തനകപച്ചവേക്ഖണഅസ്സാദനാദിചിത്താനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം തം-സദ്ദേന ആകഡ്ഢിത്വാ വദതി, ന പന തം സബ്ബന്തി വുത്തം, യഞ്ച തസ്സ പുരേചാരികന്തി അത്ഥോ. ലേസവചനന്തി ഏകദേസസാരുപ്പേന സമാനാരമ്മണഭാവേന ഏകദേസസ്സേവ വചനം. ലിസ്സതി സിലിസ്സതി ഏകദേസേന അല്ലീയതീതി ഹി ലേസോ. യേസന്തി കാമാവചരകുസലാകുസലമഹാകിരിയാവജ്ജനചിത്താനം കുസലകിരിയാഭേദസ്സ രൂപാവചരചതുത്ഥസ്സ ച. ഏവം ഉപേക്ഖാസഹഗതനിദ്ദേസാദീസൂതി യേസം അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തതാ വുത്താ, തേസു ഏകമേവ ഉപേക്ഖാസഹഗതനിദ്ദേസം വത്വാ ഇതരം ന വത്തബ്ബം സിയാതി അത്ഥോ. ആദി-സദ്ദേന ഹേതുസമ്പയുത്തകാമാവചരാദിനിദ്ദേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥാപി ഹി പരിത്തസഹേതുകാദിഭാവേന വുത്തേസു ധമ്മേസു ഏകമേവ വത്വാ ഇതരം ന വത്തബ്ബം സിയാതി. അഭാവനാനിട്ഠപ്പവത്തിയാതി അഭാവനാനിട്ഠപ്പവത്തിയാ അഭാവനാകാരസ്സ ഉക്കംസപ്പവത്തിയാതി അത്ഥോ, അഭാവസ്സ വാ ഉക്കംസപ്പവത്തിയാ. നവത്തബ്ബം ജാതം അജ്ഝത്താരമ്മണാദിഭാവേനാതി അധിപ്പായോ. താനീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേന സമാനാരമ്മണാനി ആവജ്ജനാദീനി. യദി ഏവം ‘‘അഭാവനാസാമഞ്ഞേ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാരമ്മണസ്സ പച്ചവേക്ഖണഅസ്സാദനാദിവസേന പവത്തചിത്താനം അഭാവനാകാരേന പവത്തി അത്ഥീതി? ന, അഭാവേതബ്ബതായ അധിപ്പേതത്താ. ന ഭാവീയതീതി ഹി അഭാവനം, ന ന ഭാവേതീതി.

ഗഹണവിസേസനിമ്മിതാനീതിആദീസു അയമധിപ്പായോ – യദിപി ഭാവനാഞാണനിമ്മിതാകാരമത്തേസു സഭാവതോ അവിജ്ജമാനേസു വിസയേസു യേഭുയ്യേന മഹഗ്ഗതാ ധമ്മാ പവത്തന്തി, ബഹിദ്ധാകാരഗ്ഗഹണവസേന പന കസിണാദീനം ബഹിദ്ധാഭാവോതി തദാരമ്മണധമ്മാ ബഹിദ്ധാരമ്മണാതി വുത്തം. കസിണാനഞ്ഹി സന്താനം മുഞ്ചിത്വാ ഉപട്ഠാനം വിസേസതോ വഡ്ഢിതകസിണവസേന വിഞ്ഞായതി, പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവസ്സ പന ന ബഹിദ്ധാകാരോ, നാപി അജ്ഝത്താകാരോതി ഉഭയാകാരവിധുരേ തസ്മിം അനഞ്ഞസാധാരണേന പവത്തിയാകാരേന പവത്തമാനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേവ നവത്തബ്ബാരമ്മണം വുത്തം, ന ഇതരേ ഇതരാകാരപ്പവത്തിതോതി. കാമാവചരകുസലാനന്തി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനവിപാകം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ വിപാകാദികസ്സാതി അത്ഥവസേന വിഭത്തി പരിണാമേതബ്ബാ. അഭിനീഹാരാസമ്ഭവതോതി സമാപത്തിചിത്തസ്സ അഭിനീഹരണാസമ്ഭവതോ. കുസലമേവ വിപാകസ്സ ആരമ്മണന്തി കത്വാ ‘‘വിപാകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

അസഭാവധമ്മത്തേപി ബഹിദ്ധാകാരേന ഗഹണീയഭാവതോ കസിണാനം ബഹിദ്ധാഭാവോ വിയ ഏകന്തതോ ഇധ അജ്ഝത്തധമ്മുപാദാനതായ അഹന്തി പഞ്ഞത്തിയാ സിയാ അജ്ഝത്തഭാവോതി വുത്തം ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി. ‘‘ഖന്ധാദീതി ആദി-സദ്ദേന ധാതുആയതനാദി സങ്ഗയ്ഹതീ’’തി ച വദന്തി. ഏസ നയോതി ‘‘അരൂപക്ഖന്ധേ ഖന്ധാതി ഗഹേത്വാ’’തിആദികം വണ്ണനാനീതിം ആഹ. പരേസം ഖന്ധാദിഗ്ഗഹണേതി പരേസം ഖന്ധാദീതി ഇമസ്സ പദസ്സ കഥനേ ഉച്ചാരണേ. സബ്ബം ഉപാദാപഞ്ഞത്തിം ആഹ ആദിസദ്ദേനാതി സമ്ബന്ധോ.

തികഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ

൧൪൭൩. അഞ്ഞഥാതി വുത്തപ്പകാരസ്സ ദസ്സനേ. വുത്തപ്പകാരസ്സ ദസ്സനതോ ഏവ ഹി അട്ഠകഥായം സസങ്ഖാരികാനം ഥിനമിദ്ധവിരഹേ അസങ്ഖാരികസദിസീ യോജനാ ന ദസ്സിതാ. ഭവരാഗാദീസൂതി ഭവരാഗമൂലികാദീസു യോജനാസു.

൧൫൧൧. ദ്വേതി ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാനീവരണാനി. തീണീതി കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദവിചികിച്ഛാസു ഏകേകേന ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാനീവരണാനി. ദ്വേ വാ തീണി വാതി പാളിയം വാ-സദ്ദസ്സ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠതം ആഹ. അഥ വാ നിപാതസദ്ദസന്നിധാനേപി നാമപദാദീഹി ഏവ സമുച്ചയാദിഅത്ഥോ വുച്ചതി, ന നിപാതപദേഹി തേസം അവാചകത്താതി അന്തരേനപി നിപാതപദം അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി. തഥാ വചനിച്ഛായ സമ്ഭവോ ഏവ ഹേത്ഥ പമാണന്തി പാളിയം ‘‘ദ്വേ തീണീ’’തി വുത്തം. യത്ഥ സഹുപ്പത്തീതിആദിനാ ‘‘ദ്വേ തീണീ’’തി ലക്ഖണവചനന്തി സബ്ബസാധാരണമത്ഥമാഹ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ കിലേസഗോച്ഛകേ ചാ’’തി വുത്തം. തസ്സായമധിപ്പായോ – കിലേസദ്വയസഹിതസ്സേവ ചിത്തുപ്പാദസ്സ അഭാവേപി പാളിയം ദ്വിഗ്ഗഹണം കതം, കിലേസാനഞ്ച സമ്ഭവന്താനം സബ്ബേസം സരൂപേന ഗഹണം ന കതന്തി ദ്വേ തയോതി ലക്ഖണകരണന്തി വിഞ്ഞായതീതി.

യദി സബ്ബാകുസലേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സപി ഉദ്ധച്ചസ്സ ഏകോ ഏവ ചിത്തുപ്പാദോ വിസയഭാവേന വുച്ചതി, അവിജ്ജാനീവരണസ്സപി തഥാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ‘‘കസ്മാ വുത്ത’’ന്തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സേവ തഥാ വത്തബ്ബതം അവിജ്ജാനീവരണസ്സ തഥാ വത്തബ്ബതാഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘സുത്തന്തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുത്തന്തേ വുത്തേസു പഞ്ചസു നീവരണേസൂതി ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ഉദ്ധച്ചസ്സ അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണസഹിതതം ആസങ്കിത്വാ വുത്തം. നനു ച സുത്തന്തേപി ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൨൪) അവിജ്ജാ ‘‘നീവരണ’’ന്തി വുത്താതി? സച്ചമേതം, ഝാനങ്ഗാനം പടിപക്ഖഭാവേന പന സുത്തന്തേ ബഹുലം കാമച്ഛന്ദാദയോ പഞ്ചേവ നീവരണാനി വുത്താനീതി യേഭുയ്യവുത്തിവസേന ഏതം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന ‘‘യഥാ നിക്ഖേപകണ്ഡേ കുസലപടിപക്ഖഭൂതാനി ദുബ്ബലാനിപി നീവരണാനി പട്ഠാനേ വിയ ദസ്സിതാനി. തഥാ ഹി പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൩.൮.൧) ‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച നീവരണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന പുരേജാതപച്ചയാ. അരൂപേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണ’ന്തിആദി വുത്തം, ന ഏവം അട്ഠകഥാകണ്ഡേ. അട്ഠകഥാകണ്ഡേ പന ഝാനപടിപക്ഖഭൂതാനിയേവ നീവരണാനി നിദ്ദിട്ഠാനീതി ‘ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പജ്ജതീ’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സ കാമച്ഛന്ദാദീഹി ഏകതോ ഉപ്പത്തിദസ്സനം നിക്ഖേപകണ്ഡാനുസാരേന കതം ഏകതോ ഉപ്പത്തിയാ പഭേദദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ ഹി പാളിയംയേവ താനി വിത്ഥാരതോ വുത്താനീ’’തി വദന്തി. അയഞ്ച വാദോ ‘‘ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഇദമേവ വചനം ഞാപകന്തി കത്വാ വുത്തോ. അഞ്ഞഥാ അവിജ്ജാനീവരണം വിയ വത്തബ്ബം സിയാ. ന തി ഇതോ അഞ്ഞം പരിയുട്ഠാനപട്ഠായീനിയേവ നീവരണാനി അത്ഥുദ്ധാരകണ്ഡേ അധിപ്പേതാനീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം വചനം അത്ഥി, ഇദം വചനം ദ്വേതീണിവചനസ്സ സാമഞ്ഞേന സബ്ബനീവരണസങ്ഗാഹകത്താ യഥാവുത്തവചനസ്സ വിസയവിസേസപ്പകാസനസങ്ഖാതേന പയോജനന്തരേന വുത്തഭാവസ്സ ദസ്സിതത്താ ച ഞാപകം ന ഭവതീതി ദിസ്സതി, തസ്മാ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

അഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാരുതവസേനേവ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ യഥാ നിക്ഖേപകണ്ഡപട്ഠാനാദീഹി ന ഇമിസ്സാ പാളിയാ വിരോധോ ഹോതി, ഏവം അധിപ്പായോ ഗവേസിതബ്ബോതി യഥാവുത്തമേവത്ഥം നിഗമേതി.

൧൫൭൭. തേസന്തി ലോഭാദിതോ അഞ്ഞേസം. ദസ്സിതാതി കഥം ദസ്സിതാ? മാനോ താവ ലോഭമോഹഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, തഥാ ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ മോഹഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ഥിനം ലോഭമോഹദിട്ഠിഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹമാനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ദോസമോഹഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ഉദ്ധച്ചം ലോഭമോഹദിട്ഠിഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹദിട്ഠിഥിനഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹമാനഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹമാനഥിനഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹഥിനഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ദോസമോഹഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ദോസമോഹഥിനഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, മോഹവിചികിച്ഛാഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, മോഹഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി.

യഥാ ച ഉദ്ധച്ചം, ഏവം അഹിരികാനോത്തപ്പാനി ച യോജേത്വാ വേദിതബ്ബാനി. കഥം? അഹിരികം ലോഭമോഹദിട്ഠിഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹദിട്ഠിഥിനഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹമാനഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹമാനഥിനഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹഥിനഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ലോഭമോഹഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ദോസമോഹഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, ദോസമോഹഥിനഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, മോഹവിചികിച്ഛാഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി, മോഹഉദ്ധച്ചാനോത്തപ്പേഹി ച ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. അനോത്തപ്പം ലോഭമോഹദിട്ഠിഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ലോഭമോഹദിട്ഠിഥിനഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ലോഭമോഹമാനഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ലോഭമോഹമാനഥിനഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ലോഭമോഹഥിനഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ലോഭമോഹഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ദോസമോഹഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, ദോസമോഹഥിനഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, മോഹവിചികിച്ഛാഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി, മോഹഉദ്ധച്ചാഹിരികേഹി ച ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ മാനാദീനമ്പി ഏകതോ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

അട്ഠകഥാകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ധമ്മസങ്ഗണീമൂലടീകായ ലീനത്ഥപദവണ്ണനാ

ധമ്മസങ്ഗണീ-അനുടീകാ സമത്താ.