കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧. അപ്പേതുന്തി നിഗമേതും. ‘‘പദഭാജനീയം ന വുത്ത’’ന്തി പദഭാജനീയാവചനേന അപ്പനാവരോധം സാധേത്വാ പദഭാജനീയാവചനസ്സ കാരണം വദന്തോ ‘‘സരൂപേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദീസു ഹോതി-സദ്ദോ അത്ഥി-സദ്ദേന അനാനത്ഥോതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘ദുതിയേന ഹോതി-സദ്ദേനാ’’തി. പുബ്ബേ അട്ഠകഥാധിപ്പായേന വത്വാ യഥാവുത്തസ്സ പാളിപ്പദേസസ്സ അപ്പനാവരോധോ സമത്ഥിതോതി അത്തനോ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഖേപേനാ’’തിആദിമാഹ.

ഞാതും ഇച്ഛിതോതി ലക്ഖണസ്സ പുച്ഛാവിസയതം ദസ്സേതും വുത്തം. യേന കേനചീതി ദസ്സനാദിവിസേസയുത്തേന, ഇതരേന വാ. അവത്ഥാവിസേസോ ഹി ഞാണസ്സ ദസ്സനതുലനതീരണാനി. ‘‘അദിട്ഠത’’ന്തിആദീസു ആഹാതി യോജേതബ്ബം, സബ്ബത്ഥ ച ലക്ഖണസ്സാതി. തഞ്ഹേത്ഥ അധികതന്തി. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി ഏതേന ദിട്ഠം സംസന്ദതി ഏതായാതി ദിട്ഠസംസന്ദനാ. വിമതിം ഛിന്ദതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാതി ഏതാസമ്പി സദ്ദത്ഥോ നയതോ ദസ്സിതോ, അത്ഥതോ പന സബ്ബാപി തഥാപവത്തം വചനം, തദുപ്പാദകോ വാ ചിത്തുപ്പാദോതി വേദിതബ്ബം.

അഞ്ഞമഞ്ഞതോ പഭിജ്ജതീതി പഭേദോ, വിസേസോ, തേന പഭേദേന. ധമ്മാനം ദേസനന്തി കിഞ്ചാപി സമയഭൂമിജാതിആരമ്മണസഭാവാദിവസേന അനവസേസപ്പഭേദപരിഗ്ഗഹതോ നിദ്ദേസദേസനാവ വത്തും യുത്താ, തഥാപി കുസലാദിമാതികാപദസങ്ഗഹിതവിസേസോയേവ ഇധ പഭേദോതി അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘പഭേദ…പേ… ദേസനം ആഹാ’’തി. തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കുസല…പേ… ദീപേത്വാതി ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ധമ്മുദ്ദേസവാര ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ). ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തിആദിനാ ച പഭേദവന്തോവ സാതിസയം നിദ്ദിട്ഠാ, ന പന മാതികായം വുത്തപ്പഭേദോതി പഭേദവന്തദസ്സനം നിദ്ദേസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതീതിആദിനാ ‘‘പഭേദേ…പേ… ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ഇമസ്സ വാക്യസ്സ പിണ്ഡത്ഥമാഹ. യദി ധമ്മാ ഏവ പുച്ഛിതബ്ബാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ ച, കസ്മാ കുസലാതി പഭേദവചനന്തി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദി. ന ഹി പഭേദേഹി വിനാ പഭേദവന്തോ അത്ഥീതി. ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി ഏതേന ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തി, ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തി ച ആദിനാ ഉദ്ദിട്ഠനിദ്ദിട്ഠാനം ധമ്മാനം കുസലഭാവോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാതി വിസ്സജ്ജനേപീ’’തി ആഹ. ഇമസ്മിഞ്ഹീതി ഹി-സദ്ദോ കാരണത്ഥോ. തേന യസ്മാ ധമ്മാവ ദേസേതബ്ബാ, തേ ച കുസലാ…പേ… ഭേദാ ദേസേതബ്ബാ, തസ്മാതി ഏവം വാ യോജനാ. ധമ്മാനമേവാതി അവധാരണഫലം ദസ്സേതി ‘‘അവോഹാരദേസനാതോ’’തി. അത്ഥാനഞ്ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തി ഏവമാദിസഭാവനിരുത്തിം യഥാവുത്തധമ്മാദിഞാണഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഇതി ഏവം അയം പവത്തേതബ്ബോ നിവത്തേതബ്ബോ ചാ’’തി തഥാ തഥാ വിധേതബ്ബഭാവോ ഇതികത്തബ്ബതാ, തായ യുത്തോ ഇതി…പേ… യുത്തോ, തസ്സ വിധേതബ്ബസ്സാതി അത്ഥോ, വിസേസനത്താ പഭേദസ്സാതി അധിപ്പായോ.

ഇതികത്തബ്ബതായുത്തസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ ഉദ്ദേസോ ധമ്മപ്പധാനോ, തസ്മാ തത്ഥ ധമ്മസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി അയം പദാനുക്കമോ കതോ. പുച്ഛാ സംസയിതപ്പധാനാ അനിച്ഛിതനിച്ഛയനായ പവത്തേതബ്ബത്താ. തേന സബ്ബധമ്മേസു സമുഗ്ഘാടിതവിചികിച്ഛാനുസയാനമ്പി പുച്ഛാ ദേസേതബ്ബപുഗ്ഗലഗതസംസയാപത്തിം അത്തനി ആരോപേത്വാ സംസയാപന്നേഹി വിയ പവത്തീയതീതി ദസ്സേതി. കാമാവചരാദിഭേദോ വിയ കുസലാദിഭാവേന കുസലാദിഭേദോ ധമ്മഭാവേന നിയതോതി ധമ്മാതി വുത്തേ നിച്ഛയാഭാവതോ ‘‘കുസലാ നു ഖോ അകുസലാ നു ഖോ’’തിആദിനാ സംസയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കുസലാദിഭേദോ പന സംസയിതോ’’തി. ധമ്മഭാവോ പന കുസലാദീസു ഏകന്തികത്താ നിച്ഛിതോയേവാതി വുത്തം ‘‘ന ച ധമ്മഭാവോ സംസയിതോ’’തി. തേന സംസയിതോ നിച്ഛേതബ്ബഭാവേന പധാനോ ഏത്ഥ കുസലഭാവോ, ന തഥാ ധമ്മഭാവോതി ധമ്മാ കുസലാതി വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

ചിത്തുപ്പാദസമയേതി ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനസമയേ. ‘‘അഥ വിജ്ജമാനേ’’തി ഏത്ഥ അഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ ‘‘പച്ഛാ’’തി. ഭോജനഗമനാദീഹി സമയേകദേസനാനത്തം ദസ്സേത്വാ അവസേസനാനത്തം ദസ്സേതും ‘‘സമവായാദീ’’തി വുത്തം. വിസേസിതാതി ഏതേന ‘‘നിയമിതാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരതി, തസ്മാ യഥാവുത്തചിത്തവിസേസിതബ്ബതോ സമയതോതി അത്ഥോ. യഥാധിപ്പേതാനന്തി കാമാവചരാദിവിസേസയുത്താനം. ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി ചിത്തുപ്പത്തിയാ വിസേസിതബ്ബോപി സമയോ യേന ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജമാനേന വിസേസീയതി, തസ്സേവ ചിത്തസ്സ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി ഏത്ഥ സയം വിസേസനഭാവം ആപജ്ജതി. തഥാ ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി ഏത്ഥ വിസേസനഭൂതം ചിത്തം അത്തനാ വിസേസിതബ്ബസമയസ്സ ഉപകാരത്ഥം ‘‘യസ്മിം സമയേ…പേ… ചിത്ത’’ന്തി വിസേസിതബ്ബഭാവം ആപജ്ജതി. ഉപകാരോതി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അവച്ഛേദകാവച്ഛിന്ദിതബ്ബഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമധമ്മാനം ഭങ്ഗസമകാലം, ഭങ്ഗാനന്തരമേവ വാ പച്ഛിമധമ്മാനം ഉപ്പത്തി പുരിമപച്ഛിമാനം നിരന്തരതാ കേനചി അനന്തരിതതാ. യായ ഭാവപക്ഖസ്സ ബലവഭാവേന പടിച്ഛാദിതോ വിയ ഹുത്വാ അഭാവപക്ഖോ ന പഞ്ഞായതീതി തദേവേതന്തി ഗഹണവസേന പചുരജനോ വിപരിയേസിതോ, സോയമത്ഥോ അലാതചക്കേന സുപാകടോ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ഏകീഭൂതാനമിവാ’’തി. ഏകസമൂഹവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സമൂഹഘനതാ, ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യകിച്ചഭേദവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി കിച്ചഘനതാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന പവത്തമാനാനം അനേകേസം ധമ്മാനം കാലസഭാവബ്യാപാരാരമ്മണേഹി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യഭേദതായ ഏകീഭൂതാനമിവ ഗഹേതബ്ബതാ യഥാക്കമം സന്തതിഘനതാദയോതി ദട്ഠബ്ബം.

സഹകാരീകാരണസന്നിജ്ഝം സമേതീതി സമയോ, സമവേതീതി അത്ഥോതി സമയ-സദ്ദസ്സ സമവായത്ഥതം ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചയസാമഗ്ഗി’’ന്തി ആഹ. സമേതി സമാഗച്ഛതി ഏത്ഥ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. സമേന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ, സമാഗച്ഛന്തി ധമ്മാ സഹജാതധമ്മേഹി ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോ. പച്ചയന്തരസമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സമ്ബന്ധോ ഏതി സവിസയേ പവത്തതി, സമ്ബന്ധാ വാ അയന്തി ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സമയനം സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോ അപ്പവത്തീതി സമയോ, പഹാനം. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അഭിസമേതബ്ബോ അധിഗന്തബ്ബോതി അവിപരീതോ സഭാവോ അഭിസമയോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ വാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, അവിരാധേത്വാ ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവാവബോധോ. ഏത്ഥ ച ഉപസഗ്ഗാനം ജോതകമത്തത്താ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ സമയ-സദ്ദോ ഏവാതി സഉപസഗ്ഗോപി വുത്തോ. താനേവാതി പീളനാദീനേവ. വിപ്ഫാരികതാ സേരിഭാവേന കിരിയാസു ഉസ്സാഹനപരിനിപ്ഫന്നോ.

കേസുചീതി അകുസലവിപാകാദീസു. ഖണസ്സ അസമ്ഭവോ തേന വിനാഭാവോതി ആഹ ‘‘നനൂ’’തിആദി. ധമ്മേനേവാതി വിസേസന്തരരഹിതേന. തംയേവ ഹി അവധാരണേന നിവത്തിതം വിസേസം ദസ്സേതി ‘‘ന തസ്സ പവത്തിത്ഥാ’’തിആദിനാ. യഥാ വാ തഥാ വാതി കാലേന ലോകോ പവത്തതി നിവത്തതീതി വാ കാലോ നാമ ഭാവോ വത്തനലക്ഖണോ ഭാവാനം പവത്തിഓകാസദായകോതി വാ യേന തേന പകാരേന. ഇധ ഉത്തമഹേതുനോ സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി ഹേതുഹേതുസാധാരണഹേതൂയേവ പടിസേധേതി. തപ്പച്ചയതം അനേകപച്ചയതം.

പകതിസ്സരവാദഗ്ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. പജാപതിപുരിസകാലവാദാദയോപി ‘‘ഏകകാരണവാദോ’’തി. വാ-സദ്ദേന വാ തേസമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അവയവ…പേ… ദായോ വുത്തോ അവയവധമ്മേന സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബത്താ, യഥാ ‘‘സമം ചുണ്ണം, അലങ്കതോ ദേവദത്തോ’’തി ച. അനിപ്ഫാദനം നിപ്ഫാദനാഭാവോ അഹേതുഭാവോ. നിപ്ഫാദേതും അസമത്ഥസ്സ പന പച്ചയന്തരാനം സഹസ്സേപി സമാഗതേ നത്ഥേവ സമത്ഥതാതി ആഹ ‘‘നിപ്ഫാദനസമത്ഥസ്സാ’’തി. ഏത്ഥ ച സഹകാരീകാരണായത്താ ഫലുപ്പാദനാ പച്ചയധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാതി വുത്താതി അപേക്ഖാ വിയാതി അപേക്ഖാ ദട്ഠബ്ബാ.

നിബ്യാപാരേസു അബ്യാവടേസു. ഏകേകസ്മിന്തി അട്ഠകഥായം ആമേഡിതവചനസ്സ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠതം ദസ്സേതി. സതി ച ആമേഡിതേ സിദ്ധോ ബഹുഭാവോതി. അന്ധസതം പസ്സതീതി ച പച്ചത്തവചനം നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവസേന പരിണാമേത്വാ ‘‘അന്ധസതേ’’തി ആഹ. തഥാ ഏകേകസ്മിന്തി ഇമിനാ വിസും അസമത്ഥതാ ജോതിതാതി അന്ധസതം പസ്സതീതി സമുദിതം പസ്സതീതി അത്ഥതോ അയമത്ഥോ ആപന്നോതി ആഹ ‘‘അന്ധസതം സഹിതം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ’’തി. അഞ്ഞഥാതി യഥാരുതവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ. യസ്മാ അസാ…പേ… സിദ്ധോ സിവികുബ്ബഹനാദീസു, തസ്മാ നായമത്ഥോ സാധേതബ്ബോ. ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ സുപാകടഭാവേന അസാധേതബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസു’’ന്തിആദിമാഹ.

ഏതേനുപായേനാതി യോയം ഖണസങ്ഖാതോ സമയോ കുസലുപ്പത്തിയാ ദുല്ലഭഭാവം ദീപേതി. അത്തനോ ദുല്ലഭതായാതി ഏത്ഥ ഖണത്ഥോ വാ സമയ-സദ്ദോ ഖണസങ്ഖാതോ സമയോതി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏതേന ഉപായഭൂതേന നയഭൂതേന. യോജനാ കാതബ്ബാതി ഏത്ഥായം യോജനാ – സമവായ…പേ… വുത്തിം ദീപേതി സയം പച്ചയസാമഗ്ഗിഭാവതോ, സമവായത്ഥോ വാ സമയ-സദ്ദോ സമവായസങ്ഖാതോ സമയോ. സോ യായ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ സതീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ പകാസനവസേന ധമ്മാനം അനേകഹേതുതോ വുത്തിം ദീപേതി. കാല…പേ… പരിത്തതം ദീപേതി അത്തനോ അതിപരിത്തതായ. സമൂഹ…പേ… സഹുപ്പത്തിം ദീപേതി സയം ധമ്മാനം സമുദായഭാവതോ. ഹേതു…പേ… വുത്തിതം ദീപേതി സതി ഏവ അത്തനി അത്തനോ ഫലാനം സമ്ഭവതോതി. അത്ഥപക്ഖേ ച സദ്ദപക്ഖേ ച യസ്മിം അതിപരിത്തേ കാലേ യസ്മിം ധമ്മസമുദായേ യമ്ഹി ഹേതുമ്ഹി സതീതി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ഞാപനവസേന തദാധാരായ തദധീനായ ച കുസലധമ്മപ്പവത്തിയാ ദുപ്പടിവിജ്ഝതം അനേകേസം സഹുപ്പത്തിം പരാധീനപ്പത്തിഞ്ച ദീപേതീതി.

ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹാതി ദള്ഹധനുനോ ഇസ്സാസാ. ദള്ഹധനു നാമ ദ്വിസഹസ്സഥാമം വുച്ചതി. ദ്വിസഹസ്സഥാമന്തി ച യസ്സ ആരോപിതസ്സ ജിയാബദ്ധോ ലോഹസീസാദീനം ഭാരോ ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ യാവ കണ്ഡപ്പമാണാ ഉക്ഖിത്തസ്സ പഥവിതോ മുച്ചതി. സിക്ഖിതാതി ദസദ്വാദസവസ്സാനി ആചരിയകുലേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പാ. കതഹത്ഥാതി ധനുസ്മിം ചിണ്ണവസീഭാവാ. കോചി സിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, കതഹത്ഥോ ന ഹോതി, ഇമേ പന ന തഥാതി ദസ്സേതി. കതുപാസനാതി രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പാ. ചതുദ്ദിസാ ഠിതാ അസ്സൂതി ഏകസ്മിംയേവ പദേസേ ഥമ്ഭം വാ രുക്ഖം വാ യം കിഞ്ചി ഏകംയേവ നിസ്സായ ചതുദ്ദിസാഭിമുഖാ ഠിതാ സിയുന്തി അത്ഥോ. ഏവം വുത്തജവനപുരിസസ്സാതി ന ഏവരൂപോ പുരിസോ കോചി ഭൂതപുബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ബോധിസത്തേന. സോ ഹി ജവനഹംസകാലേ ഏവരൂപമകാസി. സുത്തേ പന അഭൂതപരികപ്പനവസേന ഉപമാമത്തം ആഹടം. തപ്പരഭാവാതി തപ്പരഭാവതോ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ സമയസ്സ പരായത്തവുത്തിദീപനേ ഏകന്തബ്യാവടസഭാവതോതി അത്ഥോ. യേ പന ‘‘തപ്പരഭാവോ’’തി പഠന്തി, തേസം പച്ചയായത്തവുത്തിദീപനതോ തപ്പരഭാവോ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ സമയസ്സ, തസ്മാ തസ്സ പരായത്തവുത്തിദീപനതാ വുത്താതി യോജനാ. സമുദായായത്തതാദീപനേ തപ്പരോ, തദേകദേസായത്തതാദീപനേ തപ്പരോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അതപ്പരഭാവതോ’’തി.

നനു ച തം തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ കാലോ വോഹാരമത്തകോ, സോ കഥം ആധാരോ തത്ഥ വുത്തധമ്മാനന്തി ആഹ ‘‘കാലോപി ഹീ’’തിആദി. യദി കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം, കാ പനേത്ഥ ലക്ഖണകിരിയാതി ആഹ ‘‘ഇഹാപീ’’തിആദി. ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ സത്താസങ്ഖാതായ ലക്ഖണകിരിയായ യുത്തോ സമയോ, തസ്മാ തത്ഥ ഭൂമിനിദ്ദേസോതി.

ഉദ്ദാനതോതി യദി സങ്ഖേപതോതി അത്ഥോ. നനു ച അവസിട്ഠകിലേസാദയോ വിയ കിലേസകാമോപി അസ്സാദേതബ്ബതായ വത്ഥുകാമേ സമവരുദ്ധോ ഞാണം വിയ ഞേയ്യേതി സങ്ഖേപതോ ഏകോയേവ കാമോ സിയാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘കിലേസകാമോ’’തിആദി. സഹിതസ്സാതി വിസയവിസയിഭാവേന അവട്ഠിതസ്സ. ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ’’തി കിഞ്ചാപി സബ്ബേ കാമാ ഉദ്ദിട്ഠാ, ‘‘ചതുന്നം അപായാന’’ന്തിആദിനാ പന വിസയസ്സ വിസേസിതത്താ ഓരമ്ഭാഗിയകിലേസഭൂതോ കാമരാഗോ ഇധ കിലേസകാമോതി ഗഹിതോതി ‘‘തേനാ’’തിആദിമാഹ. ചോദകോ തസ്സ അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിനാ അനുയുഞ്ജതി. ഇതരോ പന ‘‘ബഹലകിലേസസ്സാ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി.

കാമാവചരധമ്മേസു വിമാനകപ്പരുക്ഖാദിപ്പകാരേസു പരിത്തകുസലാദീസു വാ. നനു ച ‘‘ചതുന്നം അപായാന’’ന്തി വിസയസ്സ വിസേസിതത്താ രൂപാരൂപധാതുഗ്ഗഹണസ്സ അസമ്ഭവോയേവാതി? ന, ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ’’തി നിരവസേസതോ കാമാനം ഉദ്ദിട്ഠത്താ. ഉദ്ദിട്ഠേപി ഹി കാമസമുദായേ യഥാ തദേകദേസോവ ഗയ്ഹതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധോ’’തിആദിമാഹ. കാമരാഗോ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ. കാമതണ്ഹാ കാമാവചരധമ്മവിസയാ തണ്ഹാ. നിരോധതണ്ഹാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ. ഇധാതി ഏകാദസവിധേ പദേസേ. യദി അനവസേസപ്പവത്തി അധിപ്പേതാ, ‘‘ദുവിധോപേസോ’’തി ന വത്തബ്ബം വത്ഥുകാമേകദേസസ്സ ഇധ അപ്പവത്തനതോതി അനുയോഗേന യേഭുയ്യഭാവതോ അനവസേസോ വിയ അനവസേസോതി വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുകാമോപീ’’തിആദിമാഹ. അനവസേസസദിസതാ ചേത്ഥ സഭാവഭിന്നസ്സ കസ്സചി അനവസേസതോ. ഏവഞ്ച കത്വാതി കിലേസകാമവത്ഥുകാമാനം അനവസേസപരിപുണ്ണഭാവേന അഭിലക്ഖിതത്താതി അത്ഥോ. ചാസദ്ദസ്സ രസ്സത്തം കതന്തി കാമാവചരസദ്ദേ ഹേതുകത്തുഅത്ഥോ അന്തോനീതോതി ദസ്സേതി.

വിസയേതി വത്ഥുസ്മിം അഭിധേയ്യത്ഥേതി അത്ഥോ. നിമിത്തവിരഹേതി ഏതേന രുള്ഹീസു കിരിയാ വിഭാഗകരണായ, ന അത്തകിരിയായാതി ദസ്സേതി. കുസലഭാവന്തി ജാതകബാഹിതികസുത്തഅഭിധമ്മപരിയായേന കഥിതം കുസലത്തം. തസ്സാതി സുഖവിപാകഭാവസ്സ. തസ്സ പച്ചുപട്ഠാനതം വത്തുകാമതായാതി ഏതേന ‘‘അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണ’’ന്തി ഏത്ഥ സുഖസദ്ദോ ഇട്ഠപരിയായോ വുത്തോതി ദസ്സേതി. സഞ്ഞാപഞ്ഞാകിച്ചം സഞ്ഞാണകരണപടിവിജ്ഝനാനി, തദുഭയവിധുരാ ആരമ്മണൂപലദ്ധി ‘‘വിജാനാതീ’’തി ഇമിനാ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘സഞ്ഞാ…പേ… ഗഹണ’’ന്തി. നനു ച ഫസ്സാദികിച്ചതോപി വിസിട്ഠകിച്ചം ചിത്തന്തി? സച്ചമേതം, സോ പന വിസേസോ ന തഥാ ദുരവബോധോ, യഥാ സഞ്ഞാപഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനന്തി സഞ്ഞാപഞ്ഞാകിച്ചവിസിട്ഠലക്ഖണതായ വിഞ്ഞാണലക്ഖണമാഹ. അനന്തരധമ്മാനം പഗുണബലവഭാവസ്സ കാരണഭാവേന പവത്തമാനോ സന്താനം ചിനോതി നാമ. തഥാപവത്തി ച ആസേവനപച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘ആസേവനപച്ചയഭാവേന ചിനോതീ’’തി.

ചിത്തകതമേവാതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണകതമേവ. നാനത്താദീനം വവത്ഥാനന്തി ഏത്ഥ വവത്ഥാനം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. വവത്ഥാനം പരിച്ഛേദോ അസങ്കരഭാവോ. തേന ച ധമ്മോ നിച്ഛിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിച്ഛിതതാ’’തി. ലിങ്ഗനാനത്താദീനീതി ഏത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസസണ്ഠാനവസേന ലിങ്ഗനാനത്തം. ദേവമനുസ്സതിരച്ഛാനാദിവസേന ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ പുഥുത്തം, തഥാ പുരിസലിങ്ഗസ്സ. ദേവാദിഭേദേ ഇത്ഥിലിങ്ഗേ പച്ചേകം നാനത്തകായതാസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസസഭാവസ്സ ദേസാദിഭേദഭിന്നസ്സ ച വിസേസസ്സ വസേന പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ പുരിസലിങ്ഗേ. ലിങ്ഗനിബ്ബത്തകസ്സ വാ കമ്മസ്സ യഥാവുത്തനാനത്താദിവസേന ലിങ്ഗസ്സ നാനത്താദീനി യോജേതബ്ബാനി. ലിങ്ഗനാനത്താദീസു പവത്തത്താ സഞ്ഞാദീനം നാനത്താദീനി. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മനാനത്താദീഹി നിബ്ബത്താനി ഹി താനീ’’തി. അപദാദിനാനാകരണദസ്സനേന ലിങ്ഗനാനത്തം ദസ്സിതം. തസ്മിഞ്ച ദസ്സിതേ സഞ്ഞാനാനത്താദയോ ദസ്സിതാ ഏവാതി ആവത്തതി ഭവചക്കന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനാഗ…പേ… ഘടേന്തോ’’തി. ഇത്ഥിലിങ്ഗപുരിസലിങ്ഗാദി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതസ്സ രൂപക്ഖന്ധസ്സ സന്നിവേസവിസേസോ. സഞ്ഞാസീസേന ചത്താരോ ഖന്ധാ വുത്താ. വോഹാരവചനേന ച പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വോഹരിതബ്ബഭാവേന പവത്തി ദീപിതാ, യാ സാ തണ്ഹാദിട്ഠിഅഭിനിവേസഹേതൂതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലിങ്ഗാദി…പേ… യോസാനാനീ’’തി ആഹ.

‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലഭാഗിയാ, സബ്ബേതേ മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തി (അ. നി. ൧.൫൬-൫൭), ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧, ൨) ച ഏവമാദിവചനതോ ചിത്തഹേതുകം കമ്മന്തി ആഹ ‘‘കമ്മഞ്ഹി ചിത്തതോ നിബ്ബത്ത’’ന്തി. യഥാസങ്ഖ്യന്തി കമ്മതോ ലിങ്ഗം ലിങ്ഗതോ സഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ന പുരിമവികപ്പേ വിയ കമ്മതോ ലിങ്ഗസഞ്ഞാ ലിങ്ഗതോ ലിങ്ഗസഞ്ഞാതി ഉഭയതോ ഉഭയപ്പവത്തിദസ്സനവസേന. ‘‘ഭേദം ഗച്ഛന്തി ഇത്ഥായം പുരിസോതി വാ’’തി ഭേദസ്സ വിസേസിതത്താ ഇത്ഥാദിഭാവേന വോഹരിതബ്ബഭാവോ ഇധ ഭേദോതി ‘‘ഇത്ഥിപുരിസാദിവോഹാരം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. അദ്ധദ്വയവസേനാതി അതീതപച്ചുപ്പന്നദ്ധദ്വയവസേന. ഗുണാഭിബ്യാപനം കിത്തീതി ആഹ ‘‘പത്ഥടയസത’’ന്തി. കമ്മനാനാകരണേന വിനാ കമ്മനിബ്ബത്തനാനാകാരണാഭാവതോ ‘‘കമ്മജേഹി…പേ… നാനാകരണ’’ന്തി വുത്തം. അവിപച്ചനോകാസോ അട്ഠാനഭൂതാ, ഗതികാലോപി വാ. കാമാവചരം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം രൂപധാതുയാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിം ജനേത്വാ അനോകാസതായ തദാരമ്മണം അജനേന്തം ഏത്ഥ നിദസ്സേതബ്ബം. ഏകച്ചചിത്തകരണസ്സ അധിപ്പേതത്താ ചക്ഖാദിവേകല്ലേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അജനകം കമ്മവിഞ്ഞാണം അവസേസപച്ചയവികലേ അനോഗധം ദട്ഠബ്ബം. തദപി കാലഗതിപയോഗാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സഹകാരീകാരണവികലം വിപാകസ്സ അച്ചന്തം ഓകാസമേവ ന ലഭതി, ഇതരം വിപാകേകദേസസ്സ ലദ്ധോകാസന്തി, ഇദമേതേസം നാനത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം വിപാകസ്സ ഓകാസലാഭേ സതി സഹായകാരണവികലതാവ നത്ഥീതി അധിപ്പായേന വുത്തം.

ഭവതു താവ ഭവിത്വാ അപഗതം ഭൂതാപഗതം, അനുഭവിത്വാ അപഗതം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അനുഭൂതഭൂതാ’’തിആദി. തേന അനുഭൂത-സദ്ദേന യോ അത്ഥോ വുച്ചതി, തസ്സ ഭൂത-സദ്ദോയേവ വാചകോ, ന അനു-സദ്ദോ, അനു-സദ്ദോ പന ജോതകോതി ദസ്സേതി. സാഖാഭങ്ഗസദിസാ ഹി നിപാതോപസഗ്ഗാതി. കിരിയാവിസേസകത്തഞ്ച ഉപസഗ്ഗാനം അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം തേഹി വത്തബ്ബവിസേസസ്സ ജോതനഭാവേനേവ അവച്ഛിന്ദനന്തി യത്തകാ ധാതുസദ്ദേന അഭിധാതബ്ബാ അത്ഥവിസേസാ, തേസം യം സാമഞ്ഞം അവിസേസോ, തസ്സ വിസേസേ അവട്ഠാപനം തസ്സ തസ്സ വിസേസസ്സ ജോതനമേവാതി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞ…പേ… വിസേസീയതീ’’തി. അനുഭൂത-സദ്ദോ ബഹുലം കമ്മത്ഥേ ഏവ ദിസ്സതീതി തസ്സ ഇധ കത്തുഅത്ഥവാചിതം ദസ്സേതും ‘‘അനുഭൂതസദ്ദോ ചാ’’തിആദിമാഹ. സതിപി സബ്ബേസം ചിത്തുപ്പാദാനം സവേദയിതഭാവതോ ആരമ്മണാനുഭവനേ, സവിപല്ലാസേ പന സന്താനേ ചിത്താഭിസങ്ഖാരവസേന പവത്തിതോ അബ്യാകതേഹി വിസിട്ഠോ കുസലാകുസലാനം സാതിസയോ വിസയാനുഭവനാകാരോതി അയമത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്തും അധിപ്പായവസേനാ’’തി ആഹ. ഭൂതാപഗതഭാവാഭിധാനാധിപ്പായേനാതി കുസലാകുസലസ്സ ആകഡ്ഢനുപായമാഹ.

ഉപ്പതിതകിച്ചനിപ്ഫാദനതോ ഉപ്പതിതസദിസത്താ ‘‘ഉപ്പതിത’’ന്തി വുത്തം. ഉപ്പജ്ജിതും ആരദ്ധോതി അനാഗതസ്സപി തസ്സേവ ഉപ്പന്ന-സദ്ദേന വുത്തതായ കാരണമാഹ. ഏത്ഥ ച രജ്ജനാദിവസേന ആരമ്മണരസാനുഭവനം സാതിസയന്തി അകുസലഞ്ച കുസലഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധതാസാമഞ്ഞേന ‘‘സബ്ബസങ്ഖതം ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘വിപാകാനുഭവനവസേന തദാരമ്മണം. അവിപക്കവിപാകസ്സ സബ്ബഥാ അവിഗതത്താ ഭവിത്വാ വിഗതതാമത്തവസേനകമ്മഞ്ച ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. തേനേവ തത്ഥ ഓകാസകതുപ്പന്നന്തി വിപാകമേവാഹ. ഇധ പന കമ്മമ്പീതി. ആരമ്മണകരണവസേന ഭവതി ഏത്ഥ കിലേസജാതന്തി ഭൂമീതി വുത്താ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. അഗ്ഗിആഹിതോ വിയാതി ഭൂമിലദ്ധന്തി വത്തബ്ബതായ ഉപായം ദസ്സേതി. ഏതേനാതി കമ്മം. ഏതസ്സാതി വിപാകോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

അവിക്ഖമ്ഭിതത്താതി അവിനോദിതത്താ. സഭൂമിയന്തി സകഭൂമിയം. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി പുന ഉപ്പജ്ജിതും അദത്വാ. ഖണത്തയേകദേസഗതം ഖണത്തയഗതന്തി വുത്തന്തി യഥാവുത്തസ്സ ഉദാഹരണസ്സ ഉപചാരഭാവമാഹ. തേന ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ പച്ചുപ്പന്നാ ധമ്മാതി ഇദമേത്ഥ ഉദാഹരണം യുത്തന്തി ദസ്സേതി. പധാനേനാതി പധാനഭാവേന. ദേസനായ ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമന്തി ലോകിയധമ്മേ ദേസേതബ്ബേ ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ദേസനാ ഭഗവതാ ഉചിതാതി ദസ്സേതി. ധമ്മസഭാവം വാ സന്ധായാതി ലോകിയധമ്മാനം അയം സഭാവോ യദിദം തേ ചിത്തജേട്ഠകാ ചിത്തപുബ്ബങ്ഗമാ പവത്തന്തീതി ദസ്സേതി. തേന തേസം തഥാദേസനായ കാരണമാഹ, സബ്ബേ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തവജ്ജാതി അത്ഥോ. കേചീതി പദകാരാ. ഫസ്സാദയോപീതി പി-സദ്ദേന രാഗാദയോ സമ്പിണ്ഡേതി. കാലഭേദാഭാവേപി പച്ചയഭാവേന അപേക്ഖിതോ ധമ്മോ പുരിമനിപ്ഫന്നോ വിയ വോഹരീയതീതി ആഹ ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നോ വിയാ’’തി. അനുപചരിതമേവസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അനന്തരപച്ചയമന’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ഖീണാ ഭവനേത്തീ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൨.൧൫൫; നേത്തി. ൧൧൪) നേത്തിഭൂതായ തണ്ഹായ യുത്തം ചിത്തം നായകന്തി ആഹ ‘‘തണ്ഹാസമ്പയുത്തം വാ’’തി.

‘‘യം തസ്മിം സമയേ ചേതസികം സാത’’ന്തി നിദ്ദിട്ഠത്താ സോമനസ്സവേദനാ സാതസഭാവാതി ആഹ ‘‘സഭാവവസേന വുത്ത’’ന്തി. നിപ്പരിയായേന മധുര-സദ്ദോ രസവിസേസപരിയായോ, ഇട്ഠഭാവസാമഞ്ഞേന ഇധ ഉപചാരേന വുത്തോതിആഹ ‘‘മധുരം വിയാ’’തി. പരമത്ഥതോ തണ്ഹാവിനിമുത്തോ നന്ദിരാഗോ നന്ദിരാഗഭാവോ വാ നത്ഥീതി ‘‘ന ഏത്ഥ സമ്പയോഗവസേന സഹഗതഭാവോ അത്ഥീ’’തി, ‘‘നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി ച വുച്ചതി. തേന വിഞ്ഞായതി ‘‘സഹഗതസദ്ദോ തണ്ഹായ നന്ദിരാഗഭാവം ജോതേതീ’’തി. അവത്ഥാവിസേസവാചകോ വാ സഹ-സദ്ദോ ‘‘സനിദസ്സനാ’’തിആദീസു വിയ, സബ്ബാസുപി അവത്ഥാസു നന്ദിരാഗസഭാവാവിജഹനദീപനവസേന നന്ദിരാഗഭാവം ഗതാ നന്ദിരാഗസഹഗതാതി തണ്ഹാ വുത്താ. ഗത-സദ്ദസ്സ വാ ‘‘ദിട്ഠിഗത’’ന്തിആദീസു വിയ അത്ഥന്തരാഭാവതോ നന്ദിരാഗസഭാവാ തണ്ഹാ ‘‘നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി വുത്താ, നന്ദിരാഗസഭാവാതി അത്ഥോ. ഇധാപീതി ഇമിസ്സം അട്ഠകഥായം. ഇമസ്മിമ്പി പദേതി ‘‘സോമനസ്സസഹഗത’’ന്തി ഏതസ്മിമ്പി പദേ. അയമേവത്ഥോതി സംസട്ഠോ ഏവ. യഥാദസ്സിതസംസട്ഠസദ്ദോതി അത്ഥുദ്ധാരപ്പസങ്ഗേന പാളിതോ അട്ഠകഥായ ആഗതസംസട്ഠസദ്ദോ. സഹജാതേതി സഹജാതത്ഥേ.

കാലവിസേസാനപേക്ഖോ കമ്മസാധനോ ആഭട്ഠ-സദ്ദോ ഭാസിതപരിയായോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഭാസിതബ്ബതാ അനാഭട്ഠതാ’’തി. പാളിയന്തി ഇമിസ്സാ പഠമചിത്തുപ്പാദപാളിയം. അഭാസിതത്താ ഏവാതി അസങ്ഖാരികഭാവസ്സ അവുത്തത്താ ഏവ. കാരണപരിയായത്താ വത്ഥുസദ്ദസ്സ പച്ചയഭാവസാമഞ്ഞതോ ദ്വാരഭൂതധമ്മാനമ്പി സിയാ വത്ഥുപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദ്വാരം വത്ഥൂതി വുത്ത’’ന്തി. തേന വത്ഥു വിയ വത്ഥൂതി ദസ്സേതി. മനോദ്വാരഭൂതാ ധമ്മാ യേഭുയ്യേന ഹദയവത്ഥുനാ സഹ ചരന്തീതി ദ്വാരേന…പേ… ഹദയവത്ഥു വുത്തന്തി ആഹ യഥാ ‘‘കുന്താ പചരന്തീ’’തി. സകിച്ചഭാവേനാതി അത്തനോ കിച്ചഭാവേന, കിച്ചസഹിതതായ വാ. അഞ്ഞാസാധാരണോതി സ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. സകോ ഹി രസോ സരസോതി.

അനന്തരചിത്തഹേതുകത്താ ചിത്തസ്സ ഏകസമുട്ഠാനതാ വുത്താ, സഹജാതചിത്തഫസ്സഹേതുകത്താ ചേതസികാനം ദ്വിസമുട്ഠാനതാ. ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാ ധമ്മാ, ഫുട്ഠോ ഭിക്ഖവേ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) ഹി വുത്തം.

സുഖുമരജാദിരൂപന്തി അണുതജ്ജാരിരൂപമാഹ. പരമാണുരൂപേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. വത്ഥുപരിത്തതായാതി ഏതേന അനേകകലാപഗതാനി ബഹൂനിയേവ രൂപായതനാനി സമുദിതാനി സംഹച്ചകാരിതായ സിവികുബ്ബഹനഞായേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ, ന ഏകം കതിപയാനി വാതി ദസ്സേതി. നനു ച ഏവം സന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സമുദായാരമ്മണം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി സമുദായസ്സേവ അഭാവതോ. ന ഹി പരമത്ഥതോ സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. വണ്ണായതനമേവ ഹി യത്തകം യോഗ്യദേസേ അവട്ഠിതം, സതി പച്ചയന്തരസമായോഗേ തത്തകം യഥാവുത്തേന ഞായേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി അവികപ്പകത്താ തസ്സ. തദഭിനിഹടം പന മനോവിഞ്ഞാണം അനേകക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജമാനം പുരിമസിദ്ധകപ്പനാവസേന സമൂഹാകാരേന സണ്ഠാനാദിആകാരേന ച പവത്തതീതി കിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഏകം വണ്ണായതനം ആരമ്മണം, ഉദാഹു അനേകാനീതി ന ചോദേതബ്ബമേതം. ന ഹി പച്ചക്ഖവിസയേ യുത്തിമഗ്ഗനാ യുത്താ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ അച്ഛരാസങ്ഘാതക്ഖണേന അനേകകോടിസങ്ഖായ ചിത്തുപ്പത്തിയാ പവത്തനതോ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ സമാനേപി ഘടസരാവാദിവണ്ണാനം യോഗ്യദേസാവട്ഠാനേ പുരിമമനസികാരാനുരൂപം ‘‘ഘടോ’’തി വാ ‘‘സരാവോ’’തി വാ പഠമം താവ ഏകോ മനോവിഞ്ഞാണസന്താനേന പരിച്ഛിജ്ജതി, പച്ഛാ ഇതരോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ബ്യവഹിതേനാതി അവിസേസവിദുതായ പന ഘടസരാവാദിബുദ്ധിയാ അഭേദാപത്തിപരികപ്പനാതി. ഈദിസീപേത്ഥ ചോദനാ അചോദനാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഖണപരിത്തതായാതി പബന്ധക്ഖണസ്സ ഇത്തരതായ. പബന്ധവസേന ഹി പച്ചേകം രൂപാരൂപധമ്മാ വിരോധിഅവിരോധിപച്ചയസമായോഗേ ലഹും ദന്ധഞ്ച നിരുജ്ഝനതോ പരിത്തകാലാ ദീഘകാലാ ച ഹോന്തി, സഭാവലക്ഖണവസേന പന ഏകപരിച്ഛേദാ ഏവാതി. യഥാ ച രൂപായതനം, ഏവം ഇതരാനിപി. സദ്ദാദയോപി ഹി വത്ഥുപരിത്തതാദിഭാവേന ലബ്ഭന്തീതി. അച്ചാസന്നാദിതായാതി ആദി-സദ്ദേന അനാവജ്ജനം കേനചി പടിച്ഛന്നതാതി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. വിസയിധമ്മം വിസേസതോ സിനോതി ബന്ധതീതി വിസയോതി അനഞ്ഞത്ഥഭാവാപേക്ഖോ വിസയോതി ആഹ ‘‘വിസയോ അനഞ്ഞത്ഥഭാവേനാ’’തി. ന ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ രൂപായതനാദിതോ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ പവത്തന്തീതി. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോതി സമ്ബഹുലചാരിതാപേക്ഖോ ഗോചരോതി ആഹ ‘‘ഗോചരോ തത്ഥ ചരണേനാ’’തി. ബഹുലഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി രൂപാദയോ ഗയ്ഹന്തി, ന തഥാ മനോവിഞ്ഞാണേനാതി. തേസന്തി മനോവിഞ്ഞാണേന ഗയ്ഹമാനാനം രൂപായതനാദീനം. ‘‘വചനസ്സ അനുപപത്തിതോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പഞ്ചദ്വാരേ പവത്തമനോവിഞ്ഞാണധാതും സന്ധായ തേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീതി വചനം ഉപപജ്ജതിയേവാതി? ന, നിയമാഭാവതോ. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരാഭിനിഹടംയേവ മനോ ഇധ ‘‘മനോ’’തി വുത്തന്തി നിയമഹേതു അത്ഥീതി, ഏതംയേവ വാ ചോദനം മനസി കത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാദിഗ്ഗഹണം കതം. ഏവംവണ്ണോതിആദിവചനതോ പുബ്ബേനിവാസഅതീതാനാഗതംസഞാണാദയോപി ഇധ സമ്ഭവന്തി. ഇതരഥാതി രൂപം സദ്ദന്തിആദിനാ.

ഭോജന …പേ… ഉസ്സാഹാദീഹീതി ഇദം യായ കമ്മഞ്ഞതായ രൂപകായസ്സ കല്ലതാ ഹോതി, തസ്സാ പച്ചയനിദസ്സനം. ഭോജനേ ഹി സമ്മാപരിണതേ സപ്പായേ ച ഉതുഭോജനേ സമ്മുപയുത്തേ സമ്മാപയോഗസങ്ഖാതേ കായികചേതസികവീരിയേ ച സമാരദ്ധേ ലഹുതാദിസബ്ഭാവേന കായോ കമ്മക്ഖമോ ഹോതി സബ്ബകിരിയാനുകൂലോതി. അഥ വാ ഭോജന…പേ… ഉസ്സാഹാദീഹീതി ഇദം കായസ്സ കല്യതായ വിയ ഉപദ്ദുതതായപി കാരണവചനം. വിസമഭോജനാപരിണാമാദിതോ ഹി കായസ്സ ഉപദ്ദവകരാ വാതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. അനുവത്തന്തസ്സാതി പദം ‘‘ജയം വേരം പസവതീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൦൧) വിയ ഹേതുഅത്ഥവസേന വേദിതബ്ബം. ജാഗരണനിമിത്തഞ്ഹി ഇധ അനുവത്തനം അധിപ്പേതന്തി. അഥ വാ അനുവത്തന്തസ്സാതി ഇദം പകതിയാ ദിട്ഠാദിവസേന ആപാഥഗമനുപനിസ്സയാനം കല്യതാദിനിബ്ബത്താനം കായികസുഖാദീനം സമ്ഭവദസ്സനം. കായകല്യതാദിം അനനുവത്തന്തസ്സ ഹി യഥാവുത്തഉപനിസ്സയാഭോഗാഭാവേന വുത്തപ്പകാരം ആപാഥഗമനം ന സിയാതി. യഥാനുഭൂതേ രൂപാദിവിസയേ ചിത്തസ്സ ഠപനം ആവജ്ജനം ചിത്തപണിദഹനം. യഥാനുഭൂതേന രൂപാദിനാ സദിസം അസദിസം സമ്ബന്ധഞ്ച സദിസാസദിസസമ്ബന്ധം, തസ്സ ദസ്സനാദി സദിസാസദിസസമ്ബന്ധദസ്സനാദി, ചിത്തപണിദഹനഞ്ച സദിസാസദിസ…പേ… ദസ്സനാദി ച ചിത്ത…പേ… ദസ്സനാദയോ തേ പച്ചയാതി യോജേതബ്ബം. ധാതുക്ഖോഭാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദേവതൂപസംഹാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തംസദിസതാ ദിട്ഠസുതസദിസതാ. തംസമ്പയുത്തതാ ദിട്ഠസുതപടിബദ്ധതാ. കേനചി വുത്തേതി ഇമിനാ സദ്ധായ അനുസ്സവനിബ്ബത്തതം ആഹ. ആകാരവിചാരണന്തി തേസം തേസം അത്ഥാനം ഉപട്ഠാനാകാരവിചാരണം. കത്ഥചി അത്ഥേ.

നിയമിതസ്സാതി കുസലമേവ മയാ ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി ഏവം നിയമിതസ്സ. പസാദസിനേഹാഭാവോ ദോസബഹുലതായ ഹോതീതി ലൂഖപുഗ്ഗലാ ദോസബഹുലാതി ആഹ.

ആയതനഭാവതോതി കാരണഭാവതോ.

വിജ്ജമാനവത്ഥുസ്മിന്തി ഏതേന ‘‘വിനാപി ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേനേവ ദാനമയം കുസലം ഉപചിതം ഹോതീ’’തി കേസഞ്ചി അതിധാവനം നിവത്തിതം ഹോതീതി.

ധമ്മസവനസ്സ ഘോസനം ധമ്മസവനഘോസനം. തസ്സാതി ‘‘സദ്ദദാനം ദസ്സാമീ’’തി സദ്ദവത്ഥൂനം ഠാനകരണഭേരിആദീനം സസദ്ദപ്പവത്തികരണസ്സ. ചിന്തനം തഥാ തഥാ ചിത്തുപ്പാദനം. അഞ്ഞത്ഥാതി സുത്തേസു. അപരത്ഥാതി അഭിധമ്മപദേസു. അപരിയാപന്നാതി പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ ‘‘പരിഭോഗരസോ’’തിആദികായ അത്ഥവണ്ണനായ പരതോ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ലിഖീയതി, യഥാഠാനേയേവ പന ആനേത്വാ വത്തബ്ബാ. തത്ഥ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ ലക്ഖണപഞ്ഞത്തിയോ അഞ്ഞായതനത്താ ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി അസങ്ഗഹിതാ ധമ്മായതനേനാതി യോജേതബ്ബം.

‘‘ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം യഥാ ന അഞ്ഞാരമ്മണം ഹോതി ചിത്തവിസേസസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ഏവം കമ്മവിസേസേ അധിപ്പേതേ കായദ്വാരാദീസു ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ന ഉപ്പജ്ജതി തത്ഥേവ പരിയോസിതത്താ, അഥ കമ്മസാമഞ്ഞം അധിപ്പേതം, രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണന്തി ഇദം ഉദാഹരണം ന സിയാതി? ന, അസദിസഭാവവിഭാവനവസേന ഉദാഹടത്താ, ഇതരഥാ മനോവിഞ്ഞാണഭൂതം ഇദം ചിത്തം ഛസുപി വിസയേസു പവത്തനതോ അനിബദ്ധാരമ്മണന്തി ആരമ്മണം സദിസൂദാഹരണഭാവേന വുച്ചേയ്യ ആരമ്മണം വിയ ദ്വാരമ്പി അനിബദ്ധന്തി. യസ്മാ പന സതിപി കമ്മാനം ദ്വാരന്തരചരണേ യേഭുയ്യേന വുത്തിയാ തബ്ബഹുലവുത്തിയാ ച ദ്വാരകമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥാനം വക്ഖതി, തസ്മാ പാണാതിപാതാദിഭാവസാമഞ്ഞേന കമ്മം ഏകത്തനയവസേന ഗഹേത്വാ തസ്സ വചീദ്വാരാദീസു പവത്തിസബ്ഭാവതോ കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കായദ്വാരാദീസു ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ന നുപ്പജ്ജതീ’’തി. രൂപാദീസു പന ഏകാരമ്മണം ചിത്തം തേനേവാരമ്മണേന പരിച്ഛിന്നന്തി വിസിട്ഠമേവ ഗഹിതന്തി ആരമ്മണമേവ നിബദ്ധന്തി വുത്തന്തി ചിത്തവിസേസോ ഏവ ഗഹിതോ, ന ചിത്തസാമഞ്ഞം. ‘‘നനു ച രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ യം യം വാ പനാ’’തി ആരമ്മണമ്പി അനിയമേനേവ വുത്തന്തി? സച്ചമേതം, തത്ഥ പന യം രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം, തം തേന വിനാ നപ്പവത്തതി, കമ്മം പന കായദ്വാരികാദിഭേദം വചീദ്വാരാദീസു ന നപ്പവത്തതീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ജോതനത്ഥം പാളിയം ആരമ്മണമേവ ഗഹിതം, ദ്വാരം ന ഗഹിതന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ആരമ്മണമേവ നിബദ്ധ’’ന്തിആദിനാ. വചീദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി പാണാതിപാതാദീതി അത്ഥോ.

കാമാവചരകുസലം

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

കമ്മദ്വാരാനന്തിആദിനാ പകാസേതബ്ബസ്സ സരൂപം പകാസനുപായഞ്ച ദസ്സേതി. നിയതരൂപരൂപവസേനാതി ധമ്മസങ്ഗഹേ നിദ്ദിട്ഠനിയതരൂപരൂപവസേന. അഞ്ഞഥാ കമ്മസമുട്ഠാനികകായേ ഹദയവത്ഥുപി ഗഹേതബ്ബം സിയാ. ഏകസന്തതിപരിയാപന്നോ ഉപാദിന്നകകായോ ഇധ ഗഹിതോതി ചക്ഖായതനാദീതി വുത്തേസു ഏകോ ഭാവോ ഹദയവത്ഥു ച ഗഹിതന്തി ന സക്കാ വത്തും ‘‘ചക്ഖായതനാദീനി ജീവിതപരിയന്താനീ’’തി സന്നിവേസസ്സ വിഭാവിതത്താ.

വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണസ്സ ഇച്ഛിതത്താ ചലനാകാരാവ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാതി കദാചി ആസങ്കേയ്യാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പഠമജവനസമുട്ഠിതാ’’തി ആഹ. ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചാലേതുന്തി ഏതേന ദേസന്തരുപ്പത്തി ചലനം, തംനിമിത്തേ ച കത്തുഭാവോ ഉപചരിതോതി ദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ ഖണികതാ അബ്യാപാരതാ ച ധമ്മാനം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീതി തംദിസമഭിമുഖോ തദഭിമുഖോ, തസ്സ ഭാവോ തദഭിമുഖഭാവോ, സോ ഏവ വികാരോ, തംസമങ്ഗിനീ വായോധാതു തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീ. ഇദാനി തദഭിമുഖഭാവവികാ രസ്സ വിഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധിപ്പായസഹഭാവീ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ ഇമിസ്സാ അത്ഥവണ്ണനായ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആവജ്ജനസ്സാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ. യതോ ബാത്തിംസാതിആദിനാ തസ്സ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകതാ ന സക്കാ പടിസേധേതുന്തി ദസ്സേതി.

പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോതി ഏതേന യഥാവുത്തവായോധാതുയാ ഥമ്ഭനചലനസങ്ഖാതകിച്ചനിപ്ഫാദനേ തസ്സ ആകാരവിസേസസ്സ സഹകാരീകാരണഭാവമാഹ. അനിദസ്സനസപ്പടിഘതാദയോ വിയ മഹാഭൂതാനം അവത്ഥാവിസേസമത്തം സോ ആകാരവിസേസോതി പരമത്ഥതോ ന കിഞ്ചി ഹോതീതി ‘‘പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. പരമത്ഥതോ ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ പടിസേധിതോ. കമ്മസമുട്ഠാനാദിഭാവസ്സ പന സമ്ഭവോയേവ നത്ഥീതി യഥാവുത്തവികാരസ്സ പരമത്ഥതോ സബ്ഭാവേ നകുതോചിസമുട്ഠിതത്താ അപ്പച്ചയത്തം ആപന്നം. ന ഹി രൂപം അപ്പച്ചയം അത്ഥി, അപ്പച്ചയത്തേ ച സതി നിച്ചഭാവോ ആപജ്ജതി, ന ച നിബ്ബാനവജ്ജോ അത്ഥോ സഭാവധമ്മോ നിച്ചോ അത്ഥി. ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ വിയാതി വിഞ്ഞത്തിയാ ചിത്തസമുട്ഠാനഉപാദാരൂപഭാവോ ഉപചാരസിദ്ധോതി ദസ്സേതി.

വിഞ്ഞത്തിയാ കരണഭൂതായ. യം കരണന്തി യം ചിത്തകിരിയം ചിത്തബ്യാപാരം. വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതത്തന്തി ഇദമേസ കാരേതീതി യദേതം അധിപ്പായവിഭാവനം, ഏതം വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ന ദിട്ഠം, ഹത്ഥചലനാദീസു പന ദിട്ഠം, തസ്മാ വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി കായികകരണസങ്ഖാതസ്സ അധിപ്പായസ്സ ഞാപകോതി വിഞ്ഞായതി. ഞാപകോ ച ഹേതു ഞാപേതബ്ബമത്ഥം സയം ഞാതോയേവ ഞാപേതി, ന സബ്ഭാവമത്തേനാതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വികാരഗ്ഗഹണമ്പി വിഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി വിസയഭാവമാപന്നോ ഏവ സദ്ദോ അത്ഥം പകാസേതി, നേതരോ. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി വിഞ്ഞത്തീ’’തിആദി. യദി പന ചിത്തജരൂപാനം ചലനാകാരോ വിഞ്ഞത്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണാരമ്മണത്താ തേനപി സാ ഗഹിതാ സിയാതി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ആഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സാ’’തിആദി.

താലപണ്ണാദിരൂപാനീതിആദിനാപി വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതബ്ബതം മനോവിഞ്ഞാണേനേവ ച വിഞ്ഞാതബ്ബതം ദസ്സേതി. സഞ്ജാനാതി ഏതേനാതി സഞ്ഞാണം, തസ്സ ഉദകാദിനോ സഞ്ഞാണം തംസഞ്ഞാണം, തസ്സ ആകാരോ തംസഞ്ഞാണാകാരോ, ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരോ ച സോ തംസഞ്ഞാണാകാരോ ചാതി ഉദകാ…പേ… കാരോ, തം ഗഹേത്വാ ജാനിത്വാ. തദാകാരസ്സാതി ഉദകാദിഞാപനാകാരസ്സ. യദി യഥാവുത്തവികാരഗ്ഗഹണംയേവ കാരണം അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ, അഥ കസ്മാ അഗ്ഗഹിതസങ്കേതസ്സ അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ന ഹോതീതി? ന കേവലം വികാരഗ്ഗഹണമേവ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ കാരണം, കിഞ്ചരഹീതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ പനാ’’തിആദി.

അഥ പനാതിആദിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ അനുമാനേന ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി. സാധിപ്പായ…പേ… നന്തരന്തി അധിപ്പായസഹിതവികാരേന സഹജാതവണ്ണായതനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതസ്സ ചക്ഖുദ്വാരികവിഞ്ഞാണസന്താനസ്സ അനന്തരം. അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സാതി അധിപ്പായവവത്ഥാപകസ്സ തതിയവാരേ ജവനസ്സ. അധിപ്പായസഹഭൂ വികാരാഭാവേ അഭാവതോതി ഏതേന യഥാവുത്തവികാരം അധിപ്പായഗ്ഗഹണേന അനുമിനോതി. ഏവം സതീതിആദിനാ യഥാനുമിതമത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. തത്ഥ ഉദകാദിഗ്ഗഹണേനേവാതി താലപണ്ണാദീനം വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധാനുഗ്ഗഹിതേന ഉദകാദീനം തത്ഥ അത്ഥിഭാവവിജാനനേനേവ. യഥാ താലപണ്ണാദീനം ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരതം സഞ്ഞാണാകാരോ വിഞ്ഞാതോയേവ ഹോതി നാനന്തരിയകത്താ, ഏവം വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധാനുഗ്ഗഹിതേന ഗന്തുകാമതാദിഅധിപ്പായവിജാനനേനേവ വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാതാ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോതി ഉപമായോജനാ.

സഭാവഭൂതന്തി അന്വത്ഥഭൂതം. ദ്വിധാതി വിഞ്ഞാപനതോ വിഞ്ഞേയ്യതോ ച. കായവിഞ്ഞത്തിയാ തഥാപവത്തമാനായ ചേതനാസങ്ഖാതസ്സ കമ്മസ്സ കായകമ്മഭാവോ നിപ്ഫജ്ജതി തായ ഉപലക്ഖിതബ്ബത്താ, ന പന ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു കേനചി പച്ചയഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാ’’തിആദിമാഹ. തേന വചീദ്വാരുപ്പന്നാപി പാണാതിപാതാദയോ സങ്ഗഹിതാതി തേസം സങ്ഗഹിതഭാവം ദസ്സേതി. അഥ വാ കായദ്വാരുപ്പന്നായ കായകമ്മഭൂതായ ചേതനായ വസേന ‘‘തേന ദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ’’തി വുത്തം, തസ്സായേവ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നായ വസേന ‘‘തേന ദ്വാരേന നാമലാഭതോ’’തി. മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവോ നിച്ഛിതോതി ‘‘ഏകാദസന്നം കിരിയചിത്താന’’ന്തി ആഹ.

ദ്വാരന്തരചാരിനോതി ദ്വാരന്തരഭാവേന പവത്തനകാ. ദ്വാരസമ്ഭേദാതി ദ്വാരാനം സങ്കരണതോ. ദ്വാരാനഞ്ഹി ദ്വാരന്തരഭാവപ്പത്തിയാ സതി കായദ്വാരസ്സ വചീദ്വാരാദിഭാവോ, വചീദ്വാരസ്സ ച കായദ്വാരാദിഭാവോ ആപജ്ജതീതി തംതംദ്വാരുപ്പന്നകമ്മാനമ്പി സങ്കരോ സിയാ. തേനാഹ ‘‘കമ്മസമ്ഭേദോപീ’’തി. ഏവം സതി കായകമ്മം…പേ… വവത്ഥാനം ന സിയാ. യദി കമ്മാനി കമ്മന്തരചാരീനി ഹോന്തി, കായകമ്മാദികസ്സ വചീകമ്മാദികഭാവാപത്തിതോ ‘‘കമ്മസമ്ഭേദാ ദ്വാരസമ്ഭേദോപീ’’തി കായകമ്മം കായകമ്മദ്വാരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം ന സിയാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘കമ്മാനമ്പി കമ്മന്തരചരണേ ഏസേവ നയോ’’തി. കമ്മന്തരചരണം കമ്മന്തരൂപലക്ഖണതാ. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വാരഭാവേനാ’’തി. ദ്വാരന്തരചരണം ദ്വാരന്തരുപ്പത്തി. ദ്വാരേതി അത്തനോ ദ്വാരേ. അഞ്ഞസ്മിന്തി ദ്വാരന്തരേ. കമ്മാനീതി തംതംദ്വാരികകമ്മാനി. അഞ്ഞാനീതി അഞ്ഞദ്വാരികകമ്മാനി. ദ്വാരേ ദ്വാരാനി ന ചരന്തീതി ദ്വാരന്തരഭാവേന നപ്പവത്തന്തി, ദ്വാരന്തരം വാ ന സങ്കമന്തി. കിഞ്ചാപി വിഞ്ഞത്തിയാ ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു യേന കേനചി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയഭാവോ നത്ഥി, തഥാ പന വിഞ്ഞത്തിയാ പവത്തമാനായ ഏവ പാണാതിപാതാദി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി സിയാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭാവോ ചേതനായാതി വുത്തം ‘‘ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി. കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി കമ്മവവത്ഥാനസ്സേവ വാ കാരണഭാവം സന്ധായ ‘‘ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി വുത്തം. യദിപി ‘‘ദ്വാരേഹി കമ്മാനീ’’തി വുത്തം, ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി പന വുത്തത്താ കമ്മേഹിപി ദ്വാരാനി വവത്ഥിതാനീതി അയമത്ഥോപി സിദ്ധോയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. അദ്വാരചാരീഹീതി ദ്വാരാനം സയം വവത്ഥിതഭാവമാഹ, ന പന അവവത്ഥാനം, വവത്ഥാനമേവാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തം വവത്ഥാനം വിഭാവേതി കമ്മാനപേക്ഖാതിആദിനാ. തത്ഥ സമയനിയമിതേന ചിത്തേന സമയോ വിയ ദ്വാരനിയമിതേഹി കമ്മേഹി ദ്വാരാനി നിയമിതാനീതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

ഏവംസഭാവത്താതി ദ്വാരഭൂതേഹി കായാദീഹി ഉപലക്ഖണീയസഭാവത്താ. ആണത്തി…പേ… മാനസ്സാതി കായവചീകമ്മാനം വചീകായവിഞ്ഞത്തീഹി പകാസേതബ്ബതം ആഹ. കായാദീഹീതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി. തസ്മാതി യസ്മാ ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി കമ്മാനി സകേന ദ്വാരേന ഉപലക്ഖിതാനേവ ചരന്തി, തസ്മാ. നാപി കമ്മം ദ്വാരസ്സാതി യസ്മിം ദ്വാരന്തരേ കമ്മം ചരതി, തസ്സ ദ്വാരസ്സ അനത്തനിയസ്സ. തംതംദ്വാരമേവാതി സകദ്വാരമേവ. കമ്മസ്സാതി സകസകകമ്മസ്സ. യദി കമ്മേഹി ദ്വാരാനി വവത്ഥിതാനി, ‘‘കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താ’’തി ഇദം കഥം നീയതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ പനാ’’തിആദി.

സാതി വിഞ്ഞത്തി. തസ്സാതി കമ്മസ്സ. കേനചി പകാരേനാതി ചതുവീസതിയാ പച്ചയപ്പകാരേസു കേനചി പകാരേന. തംസഹജാതാതി ഏതേന കായവിഞ്ഞത്തിയാ സബ്ഭാവേയേവ കായകമ്മസ്സ സബ്ഭാവോ, നാഞ്ഞഥാതി പരിയായേന വിഞ്ഞത്തിയാ കമ്മസ്സ കാരണഭാവം വിഭാവേതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേന വുത്താ’’തി. യഥാവുത്തനിയമേനാതിആദിനാ കമ്മസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേ ബ്യഭിചാരാഭാവമാഹ. തത്ഥ യഥാവുത്തനിയമേനാതി അട്ഠകഥായം വുത്തപ്പകാരേന വവത്ഥാനയുത്തിസങ്ഖാതേന നിയമേന. ദ്വാരചരണേതി അഞ്ഞദ്വാരചരണേ.

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ചതൂഹി അങ്ഗേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘സുഭാസിതംയേവ ഭാസതി, നോ ദുബ്ഭാസിതം. ധമ്മംയേവ, പിയംയേവ, സച്ചംയേവ ഭാസതി, നോ അലിക’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൧൩; സു. നി. സുഭാസിതസുത്ത) യാനി അങ്ഗാനി സുത്തേ വുത്താനി, തേസം ചേതനാസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സുഭാസിതഭാസനാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാപവത്താതി സുഭാസിതഭാസനാദിഭാവേന പവത്താ. സഹ സമ്ഭൂതത്താതി സഹേവ ഉപ്പന്നത്താ. ന ഹി വചീവിഞ്ഞത്തി സദ്ദരഹിതാ അത്ഥി. തഥാ ഹി ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘വാചാഗിരാ ബ്യപഥോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൩൬) നാതിസുഖുമംയേവ സദ്ദവാചം വത്വാ ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി, തായ സദ്ധിം യോജേത്വാ വചീവിഞ്ഞത്തിയാ വുത്തത്താ രൂപായതനം വിയ വത്ഥുപരിത്തതാദിനാ സദ്ദായതനമ്പി അനിന്ദ്രിയഗോചരോ അത്ഥീതി ച അധിപ്പായേന ‘‘യാ തായ…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ.

ഇദാനി അവിസേസേന ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാരമ്മണതാ പാളിയം വുത്താതി വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പാളിയാ വിരോധം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏവം സങ്ഗഹകാരസ്സ അധിപ്പായേ ഠത്വാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പടിസേധേതബ്ബതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ അധിപ്പായേ ഠത്വാ തം പരിഹരിതും ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിമാഹ. സങ്ഘട്ടനാകാരേന പവത്താനം ഭൂതാനം സദ്ദസ്സ നിസ്സയഭാവതോ സങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തപ്പച്ചയഭാവോതി ഉപാദിന്നകഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭാവോ. ചിത്തജപഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നകഘട്ടനേ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനമഹാഭൂതാനം ഏകോ ആകാരവിസേസോ അത്ഥി. തദാകാരത്താ ഹി തേസം പഥവീധാതു ഉപാദിന്നകം ഘട്ടേതീതി ഇമമത്ഥം വുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബത്താ ‘‘വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി വത്വാ തമേവ വുത്തനയം ‘‘തബ്ബികാരാന’’ന്തിആദിനാ വിഭാവേതി. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയഭാവോ തപ്പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം വിധാനന്തി ‘‘ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതി ഏതേന പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതീ’’തിആദിനാ അത്തനാ വുത്തവിധാനം. അട്ഠകഥായം പന വുത്തവിധാനം ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തമേവാതി.

അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ദേസന്തരേ പാരമ്പരിയേന ഉപ്പാദനം ദേസന്തരുപ്പാദനപരമ്പരതാ. ലദ്ധാസേവനേനാതി ലദ്ധപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന. ചിത്തേനേവാതി പഠമചിത്തേനേവ. ‘‘സത്ത ജവനാനി സത്ത അക്ഖരാനി നിബ്ബത്തേന്തീതി വാദം പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകജവനവാരപരിയാപന്നാനി ചിത്താനി ഏകമക്ഖരം നിബ്ബത്തേന്തീ’’തി വദന്തി. കിഞ്ചാപി പഠമചിത്തേനപി ഘട്ടനാ നിപ്ഫജ്ജതി, ഏകസ്സേവ പന ബഹുസോ പവത്തനേന അത്ഥി കോചി വിസേസോതി പുരിമജവനസമുട്ഠിതാഹി ഘട്ടനാഹി പടിലദ്ധാസേവനേന സത്തമജവനേന സമുട്ഠിതാ ഘട്ടനാ പരിബ്യത്തമക്ഖരം നിബ്ബത്തേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭനം നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും. ലദ്ധാഭിസങ്ഖാരേന പന പഠമചിത്തേനപി ഘട്ടനാ ബലവതീ ഹോതീതി അട്ഠകഥായം ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വുത്തം സിയാ, സബ്ബമേതം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബായപി കായവചീവിഞ്ഞത്തിയാ കായവചീദ്വാരഭാവോ വിയ സബ്ബസ്സപി ചിത്തസ്സ മനോദ്വാരഭാവോ സമ്ഭവതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠകഥായം ‘‘അയം നാമ മനോ മനോദ്വാരം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോ’’തി വത്വാ തംദ്വാരവന്തധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘അയം നാമ ചേതനാ’’തിആദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്സ ദ്വാരം മനോ, തം ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. യഥാ പന തിവിധചതുബ്ബിധകായവചീകമ്മാനം ദ്വാരഭാവതോ കായകമ്മദ്വാരവചീകമ്മദ്വാരാനി വുത്താനി, ഏവം മനോകമ്മന്തി വുത്തഅഭിജ്ഝാദീനം ദ്വാരഭാവതോ വട്ടഹേതുഭൂതലോകിയകുസലാകുസലസമ്പയുത്തമനോ ഏവ മനോകമ്മദ്വാരന്തി സന്നിട്ഠാനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചേതനായ അത്തനോ കിച്ചം ആരദ്ധായ സമ്പയുത്താപി തം തം സകിച്ചം ആരഭന്തീതി സാ നേ സകിച്ചേ പവത്തേതി നാമ, തഥാ പവത്തേന്തീ ച സമ്പയുത്തേ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ അവിപ്പകിണ്ണേ കരോതി ബ്യാപാരേതി ചാതി വുച്ചതി, തഥാ സമ്പയുത്താനം യഥാവുത്തം അവിപ്പകിണ്ണകരണം സമ്പിണ്ഡനം ആയൂഹനം ബ്യാപാരാപാദനം ബ്യാപാരണം ചേതയനന്തി ആയൂഹനചേതയനാനം നാനത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഫസ്സാദിധമ്മേഹീ’’തിആദിമാഹ. തഥാകരണന്തി യഥാ ഫസ്സാദയോ സകസകകിച്ചേ പസുതാ ഭവന്തി, തഥാ കരണം. തേനേവ യഥാവുത്തേന അവിപ്പകിണ്ണബ്യാപാരണാകാരേന സമ്പയുത്താനം കരണം പവത്തനന്തി ദട്ഠബ്ബം. കമ്മക്ഖയകരത്താതി കമ്മക്ഖയകരമനസ്സ കമ്മദ്വാരഭാവോ ന യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. യതോ ‘‘കമ്മപഥകഥാ ലോകിയാ ഏവാ’’തി വദന്തി.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ

സമാനകാലാപി കാരണഫലകിരിയാ പുബ്ബാപരകാലാ വിയ വത്തും യുത്തായേവ. സേയ്യഥാപി പടിച്ചസമുപ്പാദേ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. ചോപനകിരിയന്തി വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ആഹ. തസ്സാ ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനകായസദ്ദവാചാഹി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി ഏവ വാ പുരിമപുരിമാഹി പവത്തേതബ്ബത്താ ‘‘കായവാചാഹി ചോപനകിരിയം കരോതീ’’തി വുത്തം തബ്ബികാരാനം ഭൂതാനം തഥാപവത്തനതോ. അഥ വാ കായവാചാഹീതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി. ചോപനകിരിയന്തി രൂപകായസ്സ ഥമ്ഭനചലനകിരിയം ഉപാദിന്നകഘട്ടനകിരിയഞ്ച. ഏസാ ഹി കിരിയാ ‘‘രൂപകായം ഥമ്ഭേതും ചാലേതും പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ’’തി, ‘‘ഉപാദിന്നകഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭൂതോ’’തി ച വുത്തത്താ കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി നിപ്ഫജ്ജതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ചോപനകിരിയാനിസ്സയഭൂതാ കായവാചാ’’തി, ‘‘കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തി വാസിആദീഹി വിയ ഛേദനാദി’’ന്തി ച ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിതം ഭവതി. ന കേവലം ധരമാനതാവ സബ്ഭാവോ, അഥ ഖോ മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിരോധിതേവാ’’തി ആഹ. അസമുച്ഛിന്നതാ ച കായാദീനം തദുപനിസ്സയകിലേസാസമുച്ഛേദേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തീ’’തി ഏതേന ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയാനിബ്ബത്തിദ്വാരേന ചേതനാനിബ്ബത്തിയേവ വുത്താതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഏവഞ്ച…പേ… യുജ്ജന്തീ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ച കത്വാ കായേ സതി വാചായ സതീതിആദിവചനം അനുലോമിതം ഹോതി. യായ ചേതനായാതി കരണനിദ്ദേസോ പന കായാദീനം ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയായ ച ചേതനാഹേതുകത്തദസ്സനത്ഥം വുത്തോതി.

സഭാവതോ ഉപകാരകതോ മഗ്ഗേ സതി സബ്ഭാവതോ ച ബോജ്ഝങ്ഗാ മഗ്ഗേ അന്തോഗധാതി ആഹ ‘‘ന ച ന സക്കാ’’തിആദി.

കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനന്തി യഥാ കമ്മപഥം പത്താനം, ഏവം കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി സതിപി ദ്വാരന്തരുപ്പത്തിയം യഥാസകം ദ്വാരേഹേവ നാമഗ്ഗഹണന്തി വദന്തി, ഏവം സതി അട്ഠകഥായ വിരോധോ. ദുതിയത്ഥസ്സ ച അഭാവോ സിയാ, തസ്മാ തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനന്തി യസ്മിം യസ്മിം ദ്വാരേ കമ്മപഥം അപ്പത്താ അകുസലചേതനാദയോ പവത്താ, താസം തേന തേനേവ ദ്വാരേന നാമഗ്ഗഹണം. തം പന തംതംദ്വാരപക്ഖികഭാവകരണതോ തത്ഥ അവരോധനന്തി വുത്തം. യഥാ ഹി കമ്മപഥം പത്താ കായകമ്മാദിസങ്ഖാതാ ചേതനാ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പന്നാപി കായകമ്മാദിനാമമേവ ലഭന്തി, ന ഏവം കമ്മപഥം അപ്പത്താ. താ പന യത്ഥ യത്ഥ ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേന തേനേവ ദ്വാരേന കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതന്തിആദിനാമം ലഭന്തി. ഏവം നാമഗ്ഗഹണമേവ ഹി തേസം തംതംദ്വാരപക്ഖികകരണം വുത്തം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘കിഞ്ചാപി വചീദ്വാരേ ചോപനപ്പത്തം കമ്മപഥം, അപ്പത്തതായ പന കായകമ്മം ന ഹോതി, കേവലം വചീദുച്ചരിതം നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

സതിപി പാണാതിപാതാദിചേതനായ വചീദ്വാരാദീസു പവത്തിയം യഥാവുത്തയേഭുയ്യതബ്ബഹുലവുത്തിയാ കായകമ്മാദിഭാവവവത്ഥാപനം കായാദികസ്സ തംതംദ്വാരഭാവവവത്ഥാപനഞ്ച കമ്മദ്വാരാഭേദനം. തഞ്ഹി കമ്മദ്വാരാനം അസംകിണ്ണഭാവേന പതിട്ഠാപനം. യം സന്ധായ ‘‘ആണത്തിസമുട്ഠിതേസൂ’’തി അട്ഠകഥായം വക്ഖതി. കേചി പന ‘‘ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ അനേകേസം കമ്മാനം പവത്തിദസ്സനമ്പി ദ്വാരസംസന്ദന’’ന്തി വദന്തി. യഥാ പവത്തോ ബ്യാപാദോ കമ്മപഥോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തി പവത്തി ബ്യാപാദസ്സ ദസ്സിതാ. കായദ്വാരികചേതനായ സഹകാരീകാരണഭാവതോ കായകമ്മവോഹാരലാഭാ, അഭിജ്ഝാദീനം പരസന്തകസ്സ അത്തനോ പരിണാമനവസേന ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തിആദിനാ ച അപ്പവത്തത്താ മനോകമ്മവോഹാരവിരഹാ, അചേതനാസഭാവതോ വാ പാണാതിപാതാദിവസേന അബ്ബോഹാരികാ, പാണാതിപാതാദിഭാവേന ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി അബ്ബോഹാരികഭാവേ.

ദസവിധാ ഇദ്ധി…പേ… തബ്ബാ വിത്ഥാരേനാതി അധിപ്പായോ.

തേനാധിപ്പേതന്തി ‘‘അകുസലം വചീകമ്മം മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതീ’’തി വദന്തേന അധിപ്പേതം. ‘‘ന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്ത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു തേന ഉപോസഥക്ഖന്ധകതോ സുത്തം ആഹടന്തി? കിഞ്ചാപി ആഹടം, തത്ഥ അവുത്തോയേവ പന സോ തേന വുത്തോതി ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ അവുത്തമേവാ’’തിആദിമാഹ.

‘‘സുഗതിദുഗ്ഗതീസു ഉപപജ്ജനം സുകതദുക്കടകമ്മതോ ന ഹോതി, ഖന്ധസിവാദീഹി പന ഹോതീതി ഗഹേത്വാ ‘നത്ഥി ദിന്ന’ന്തിആദിനാ പരാമസന്തസ്സ വസേന ‘മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… പരിഭണ്ഡാദീനി കരോതീ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. അഭിജ്ഝാദിപധാനത്താതി ഏതേന വിജ്ജമാനേസുപി ബ്യാപാദാദീസു യദാ കായവചീദ്വാരേസു ചേതനാ ബലവതീ ഹോതി, ന തഥാ ഇതരേ, തദാ പധാനഭാവതോ ചേതനാ കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ലഭതി. സോ ഖോ പനസ്സാ പധാനഭാവോ പാണാതിപാതാദിസിദ്ധിയാ വിഞ്ഞായതി. യദാ പന തേസുയേവ ദ്വാരേസു അഭിജ്ഝാദയോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ന തഥാ ചേതനാ, തദാ തത്ഥ വിജ്ജമാനാപി ചേതനാ അപധാനഭാവതോ കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ന ലഭതി. അഭിജ്ഝാദയോ പന പധാനഭാവതോ സതിപി കായങ്ഗവാചങ്ഗചോപനേ സകേന വവത്ഥാനേന മനോകമ്മന്ത്വേവ വുച്ചന്തീതി ദസ്സേതി. യേ പന ‘‘തീസുപി ദ്വാരേസു കമ്മപഥഭാവേന അപ്പത്തിയാ ദ്വാരത്തയേപി കമ്മപഥപ്പത്തമനോകമ്മേന സഹ പവത്തിയാ ച ചേതനാ ഏത്ഥ കമ്മന്തി ന വുച്ചതീ’’തി വദന്തി, തേഹി അഭിജ്ഝാദീനം പധാനസഭാവംയേവ സന്ധായ വുത്തം സിയാ. അഥ വാ ചേതനായ നിപ്പരിയായകമ്മഭാവതോ പരിയായകമ്മേ അനവരോധേതബ്ബത്താ ‘‘അബ്ബോഹാരികാ’’തി വുത്തം. അത്തനോ സഭാവേനേവ പന സാ ഏത്ഥാപി കമ്മന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമീ’’തിആദി (കഥാ. ൫൩൯). അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാ ചേതനാ’’തിആദിനാ ചേതനായേവ പധാനം കത്വാ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘സഭാവേനേവ സാ മനോകമ്മ’’ന്തിആദി. അഥ വാ കമ്മപഥപ്പത്തഅഭിജ്ഝാദീഹി കായവചീദ്വാരേ സഹജാതാ ചേതനാ കായവചീകമ്മവസേന അബ്ബോഹാരികാ ചേതനാസങ്ഖാതമനോകമ്മത്താതി. യദി അഭിജ്ഝാദയോ പധാനാ, ന ചേതനാ, ഏവം സതി അഭിജ്ഝാദയോ ചേത്ഥ കമ്മം, ന ചേതനാ, അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികാ വാ സാ സിയാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി. ‘‘ചേതനാപി…പേ… മനോദ്വാരേ ഏവ സമുട്ഠഹന്തീ’’തി ഇദം മനോദ്വാരേ ചേതനായ അഭിജ്ഝാദീഹി മനോകമ്മഭാവേ നിബ്ബിസേസഭാവദസ്സനന്തി കത്വാ ‘‘ചേതനാ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി ആഹ. ചേതനാ ചേതനാകമ്മം, അഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാസമ്പയുത്തകമ്മന്തി ഏത്തകമേവ ഹി ഏത്ഥ വിസേസോതി. ഏത്ഥ ച ചേതനായ കായവചീകമ്മഭാവോ സിയാതി ആസങ്കായ അഭാവതോ മനോദ്വാരേ അകുസലകായവചീകമ്മാനം അനുപ്പത്തിതോ ച അബ്ബോഹാരികാതി ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വിരതിവിസിട്ഠാതി വിരതിതോ ചേതനായ പധാനഭാവമാഹ. തത്ഥ ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൫൩൯) ആഗമമ്ഹി ‘‘പാണാതിപാതാദിപടിപക്ഖഭൂതാ’’തി യുത്തിം ദസ്സേതി. യസ്മാ ച പട്ഠാനേ ചേതനാവ ‘‘കമ്മപച്ചയോ’’തി വുത്താ, ന വിരതി, അഭിജ്ഝാദയോ വാ, തസ്മാ നിപ്പരിയായേന കമ്മം ‘‘ചേതനാ’’തി അനഭിജ്ഝാദയോ ‘‘ചേതനാപക്ഖികാ വാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. അസങ്കരതോ കമ്മദ്വാരാനി വവത്ഥപേന്തോ ‘‘രക്ഖതീ’’തി, വിപരിയായേന ‘‘ഭിന്ദതീ’’തി വുത്തോതി രക്ഖണഭിന്ദനാനി അനാസേത്വാ നാസേത്വാ ച കഥനന്തി വുത്താനീതി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയോ വികപ്പോ പഠമചതുത്ഥവിഞ്ഞാണദ്വാരേസുയേവ ലബ്ഭതി, ന ഇതരത്ഥ ‘‘സോതം ഘാന’’ന്തിആദിനാ അവുത്തത്താ, ഇതരഥാപി വാ അവിഭത്തികേ നിദ്ദേസേ ലബ്ഭതി. യതോ സംവരവസേന പാതിമോക്ഖസീലം പവത്തതി, തം ദുസ്സീല്യന്തി ആഹ ‘‘ദുസ്സീല്യം പാണാതിപാതാദിചേതനാ’’തി. ഇതരാ സംവരവിനിമുത്താ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സയുത്താ തപ്പധാനാ വാ അകുസലധമ്മാ സതിപടിപക്ഖാ അകുസലാ ധമ്മാ. ആരമ്മണേ ചിത്തവോസ്സഗ്ഗവസേന പവത്തോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ പമാദോ. വീരിയപനോദനഭാവതോ ഥിനമിദ്ധം ‘‘കോസജ്ജ’’ന്തി വുത്തം, ഥിനമിദ്ധപ്പധാനോ വാ ചിത്തുപ്പാദോ.

അസുദ്ധതാതി അകേവലതാ അഞ്ഞേന സമ്മിസ്സതാ. ദ്വാരഞ്ഹി ദ്വാരന്തരികകമ്മസ്സ ദ്വാരം ഹോന്തം തേന മിസ്സിതം വിയ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘മുസാവാദാദിനോപി കായദ്വാരേ പവത്തിസബ്ഭാവാ’’തി. കേചി പന ‘‘അവിഞ്ഞേയ്യമാനന്തരാനം ദ്വാരന്തരചിത്താനം അന്തരന്തരാ അപ്പവത്തിതോ സുദ്ധന്തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം അനേകസ്സപി ജവനവാരസ്സ കായകമ്മാദിഭാവേന പബന്ധനവസേന പവത്തി അത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. അവിരുദ്ധം ഹോതീതി അകുസലകായകമ്മാദിഭാവേന അവധാരേത്വാ അസംവരം വത്വാ പുന തസ്സേവ വാചാഅസംവരദ്വാരാദീസു ഉപ്പത്തിവചനം കായദ്വാരൂപലക്ഖിതോ അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ പവത്തോപി കായദ്വാരികോ ഏവാതി ഏവം സംവണ്ണനായ സതി ന വിരുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തം അവിരുജ്ഝനാകാരം ‘‘അസംവരോ ഹീ’’തിആദിനാ വിഭാവേതി. സദ്വാരേതി അത്തനോ ദ്വാരേ. അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോതി വുച്ചതീതി ഏതേന വാചാഅസംവരദ്വാരേ ഉപ്പന്നോപി കായികോ അസംവരോ ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോത്വേവ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതരത്ഥാപി. കമ്മം അഞ്ഞദ്വാരേതി കമ്മസ്സ ദ്വാരന്തരചരണം പാകടന്തി കത്വാ വുത്തം.

ഏവം സതീതി ചോപനസങ്ഖാതേ കായഅസംവരദ്വാരേ അസംവരോതി ഏത്തകേ ഏവ ഗഹിതേ. കമ്മപഥഭാവപ്പത്തസ്സേവ കമ്മഭാവോ അട്ഠകഥായം വുത്തോതി ആഹ ‘‘കമ്മപഥഭാവപ്പത്തതായ വചീമനോകമ്മ’’ന്തി. സേസന്തി ദ്വാരന്തരാനുപലക്ഖിതം. തഥാ ന വുച്ചതീതി കായകമ്മന്തി ന വുച്ചതീതി അത്ഥോ. തത്ഥേവ വക്ഖാമാതി കമ്മപഥസംസന്ദനേ വക്ഖാമ. ‘‘സോ ഹി കായദ്വാരേ ചോപനപ്പത്തോ അകുസലം കായകമ്മം ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാ) ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച വചീകമ്മാദീനഞ്ച കമ്മപഥപ്പത്താനം അസംവരഭൂതാനം കായകമ്മാദിഭാവേ ആപന്നേ ‘‘ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം അകുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ അപവാദേന നിവത്തി ദട്ഠബ്ബാതി ഏവം വക്ഖമാനതം സന്ധായാഹ. അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ പച്ചയസന്നിസ്സിതആജീവപാരിസുദ്ധിസീലാനം ഞാണവീരിയേഹി സാധേതബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

സരസേന അത്തനോ സഭാവേന. യായ ചേതനായ പവത്തമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പച്ചയഭൂതേസു മഹാഭൂതേസു ഉപക്കമകരണഹേതു തംമഹാഭൂതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകമഹാഭൂതാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തി, സാ താദിസപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പാണാതിപാതോ നാമ. ലദ്ധുപക്കമാനി ഹി ഭൂതാനി ന പുരിമഭൂതാനി വിയ വിസദാനീതി സമാനജാതിയാനം ഭൂതാനം കാരണം ന ഹോന്തീതി. ഏകസ്സപി പയോഗസ്സ സഹസാ നിപ്ഫാദനവസേന കിച്ചസാധികായ ബഹുക്ഖത്തും പവത്തജവനേഹി ലദ്ധാസേവനായ ച സന്നിട്ഠാപകചേതനായ വസേന പയോഗസ്സ മഹന്തഭാവോ. സതിപി കദാചി ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച പാണേ പയോഗസ്സ സമഭാവേ മഹന്തം ഹനന്തസ്സ ചേതനാ തിബ്ബതരാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്ഥുസ്സ മഹന്തഭാവോതി തദുഭയം ചേതനായ ബലവഭാവേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പയോഗ…പേ… ഭാവതോ’’തി. യഥാവുത്തപച്ചയവിപരിയായേപീതി പയോഗവത്ഥുആദിപച്ചയാനം അമഹത്തേപി. തംതംപച്ചയേഹീതി ഗുണവന്തതാദിപച്ചയേഹി. ഏത്ഥ ച ഹന്തബ്ബസ്സ ഗുണവന്തതായ മഹാസാവജ്ജതാ വത്ഥുമഹന്തതായ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. കിലേസാനം ഉപക്കമാനം ദ്വിന്നഞ്ച മുദുതായ തിബ്ബതായ ച അപ്പസാവജ്ജതാ മഹാസാവജ്ജതാ ച യോജേതബ്ബാ. പാണോ പാണസഞ്ഞിതാ വധകചിത്തഞ്ച പുബ്ബഭാഗസമ്ഭാരാ, ഉപക്കമോ വധകചേതനാസമുട്ഠാപിതോ, പഞ്ചസമ്ഭാരവതീ പാണാതിപാതചേതനാതി സാ പഞ്ചസമ്ഭാരവിനിമുത്താ ദട്ഠബ്ബാ. ഏസ നയോ അദിന്നാദാനാദീസുപി.

മന്തപരിജപ്പനേന പരസ്സ സന്തകഹരണം വിജ്ജാമയോ, വിനാ മന്തേന പരസന്തകസ്സ കായവചീപയോഗേഹി ആകഡ്ഢനം താദിസഇദ്ധിയോഗേന ഇദ്ധിമയോ പയോഗോതി അദിന്നാദാനസ്സപി ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോ വേദിതബ്ബാ.

അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമനേ മിച്ഛാചാരോ മഹാസാവജ്ജോ, ന തഥാ ഉഭിന്നം സമാനച്ഛന്ദഭാവേ. ‘‘ചത്താരോ സമ്ഭാരാതി വുത്തത്താ അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമനേ സതിപി മഗ്ഗേനമഗ്ഗപടിപത്തിഅധിവാസനേ പുരിമുപ്പന്നസേവനാഭിസന്ധിപയോഗാഭാവതോ മിച്ഛാചാരോ ന ഹോതി അഭിഭുയ്യമാനസ്സാ’’തി വദന്തി. സേവനചിത്തേ സതി പയോഗാഭാവോ ന പമാണം ഇത്ഥിയാ സേവനപ്പയോഗസ്സ യേഭുയ്യേന അഭാവതോ. പുരിസസ്സേവ ഹി യേഭുയ്യേന സേവനപ്പയോഗോ ഹോതീതി ഇത്ഥിയാ പുരേതരം സേവനചിത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ നിപന്നായപി മിച്ഛാചാരോ ന സിയാതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ പുരിസസ്സ വസേന ഉക്കംസതോ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഇത്ഥിയാ പുരിസകിച്ചകരണകാലേ പുരിസസ്സപി സേവനപ്പയോഗാഭാവതോ മിച്ഛാചാരോ ന സിയാതി. കേചി പന ‘‘അത്തനോ രുചിയാ പവത്തിതസ്സ തീണി അങ്ഗാനി, ബലക്കാരേന പവത്തിതസ്സ തീണീതി സബ്ബാനി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചത്താരീ’’തി വദന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ദുട്ഠചിത്തസ്സ അമരണാധിപ്പായസ്സ ഫരുസകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഫരുസചേതനാ ഫരുസവാചാ. മരണാധിപ്പായേ പന സതി അത്ഥസിദ്ധിതദഭാവേസു പാണാതിപാതാ ബ്യാപാദാ ച ഹോന്തീതി. യം പതി ഫരുസവാചാ പയുജ്ജതി, തസ്സ സമ്മുഖാവ സീസം ഏതി. ‘‘പരമ്മുഖേപി ഫരുസവാചാ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

യദി ചേതനായ സബ്ബദാ കമ്മപഥഭാവാഭാവതോ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവോതി കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം, നനു അഭിജ്ഝാദീനമ്പി കമ്മപഥം അപ്പത്താനം അത്ഥിതായ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവോതി തേസമ്പി കമ്മപഥരാസിയം അവചനം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹി തേസം തത്ഥ വുത്തത്താ. യദി ഏവം ചേതനാപി തത്ഥ വത്തബ്ബാ സിയാതി? സച്ചമേതം, സാ പന പാണാതിപാതാദികാതി പാകടോ തസ്സാ കമ്മപഥഭാവോതി ന വുത്തം സിയാ. ചേതനായ ഹി ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമി,’’‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനേഹി കമ്മഭാവോ ദീപിതോ. കമ്മംയേവ ച സുഗതിദുഗ്ഗതീനം തദുപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖാനഞ്ച പഥഭാവേന പവത്തം കമ്മപഥോതി വുച്ചതീതി പാകടോ തസ്സാ കമ്മപഥഭാവോ. അഭിജ്ഝാദീനം പന ചേതനാസമീഹനഭാവേന സുചരിതദുച്ചരിതഭാവോ, ചേതനാജനിതതംബന്ധതിഭാവേന സുഗതിദുഗ്ഗതിതദുപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖാനം പഥഭാവോ ചാതി ന തഥാ പാകടോ കമ്മപഥഭാവോതി തേ ഏവ കമ്മപഥരാസിഭാവേന വുത്താ. അതഥാജാതിയത്താ വാ ചേതനാ തേഹി സദ്ധിം ന വുത്താ സിയാ. വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ തബ്ബിരതിആരമ്മണാനീതി പഞ്ച സിക്ഖാപദാ പരിത്താരമ്മണാ ഏവാതി വചനേന അദിന്നാദാനാദീനം സത്താരമ്മണതാവചനസ്സ വിരോധം ചോദേതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വേരമണീ നാമ ഹോതീ’’തി. സയമേവ പരിഹരിസ്സതീതി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ ഹി ‘‘യസ്മാ സത്തോതി സങ്ഖ്യം ഗതേ സങ്ഖാരേയേവ ആരമ്മണം കരോതി, തസ്മാ പരിത്താരമ്മണാതി വുച്ചന്തീ’’തി വുത്തം.

ദുഗ്ഗതതാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അലദ്ധാലാഭോ ലദ്ധവിനാസോ ഇച്ഛിതാനം ഭോഗാനം കിച്ഛപടിലാഭോ രാജാദീഹി സാധാരണഭോഗതാ ദുക്ഖവിഹാരോ സാസങ്കവിഹാരോ’’തി ഏവമാദയോ സങ്ഗഹിതാ. കേചി പന ‘‘ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഭോഗജാനിആദയോ നിസ്സന്ദഫല’’ന്തി വദന്തി.

കുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

താസഞ്ച വിരതീനം ചേതനാസമ്പയുത്തത്താ ചേതനാദ്വാരേന സുഗതിദുഗ്ഗതിതദുപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖാനം പഥഭാവോ യുത്തോതി അധിപ്പായോ.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

തഥാതി കമ്മപഥപ്പത്താനം. കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി കമ്മപഥപ്പത്താനമേവ ദുസ്സീല്യാദീനം സുസീല്യാദീനഞ്ച കമ്മപഥേഹി അത്ഥതോ നാനത്താഭാവദസ്സനം, തേസം വാ ഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധഭാവേന ദീപനം കമ്മപഥസംസന്ദനന്തി വദതി. കമ്മപഥതാ നത്ഥീതി ഏതേന യഥാവുത്താനം അസംവരസംവരാനം തേസം വാദേ കമ്മപഥസംസന്ദനേ അസങ്ഗഹിതതം ദസ്സേതി. യേ പന സങ്ഗഹം ലഭന്തി, തേസം ഗഹണേ പയോജനാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തിവിധ…പേ… ദസ്സനേനാ’’തി വുത്തം. ഏവം പുരിമപക്ഖേ സങ്ഖേപതോ ദോസം വത്വാ ദുതിയപക്ഖേപി വത്തും ‘‘ന ച ദുച്ചരിതാന’’ന്തിആദിമാഹ. തേന യേ ദുച്ചരിതസുചരിതഅസംവരസംവരാ അനുചരീയന്തി, തേസം കായകമ്മാദിതാ വിധീയതീതി ദസ്സേതി. ‘‘പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അസംവരോ അകുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഹി വുത്തന്തി. യദി ചാതിആദിനാ അനവസേസപരിയാദാനാഭാവമാഹ. ഉപ്പത്തി ന വത്തബ്ബാതി കമ്മപഥ…പേ… വദന്തേഹി ‘‘മനോകമ്മം ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യദി കമ്മപഥപ്പത്താനേവ ദുസ്സീല്യാദീനി കായകമ്മാദിനാമേഹി അട്ഠകഥായം വുത്താനീതി ഏവം വദന്തേഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി മനോകമ്മസ്സ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പത്തി ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. തംതംകമ്മഭാവസ്സ വുത്തത്താതി ‘‘തിവിധം കായദുച്ചരിതം അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിം (വിഭ. ൯൧൩) സന്ധായാഹ.

കമ്മന്തരമ്പി തംദ്വാരികകമ്മമേവ സിയാതി പാണാതിപാതാദികസ്സ വചീകമ്മാദിഭാവമാസങ്കതി. തസ്മാതി യസ്മാ കേസഞ്ചി അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച കമ്മപഥതാ നത്ഥി, കായദുച്ചരിതാദീനഞ്ച കമ്മപഥേഹി നാനത്താഭാവദസ്സനേന പയോജനം നത്ഥി, ന ച ദുച്ചരിതാദീനം ഫസ്സദ്വാരാനം വസേന ഉപ്പത്തി ദീപിതാ, ന ചായം വിധി നിരവസേസസങ്ഗാഹികാ, കമ്മാനഞ്ച സങ്കരോ ആപജ്ജതി, അട്ഠകഥായഞ്ച പുബ്ബാപരവിരോധോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. സമാനനാമതാ കായകമ്മാദിതാ. സാമഞ്ഞനാമാവിജഹനം കായകമ്മാദിഭാവാവിജഹനം. ഉഭയേസന്തി കമ്മപഥാകമ്മപഥാനം. ഉപ്പത്തിപരിയായവചനാഭാവതോതി ഏതേന ഫസ്സദ്വാരഅസംവരദ്വാരാദീനം തംദ്വാരികകമ്മാനഞ്ച അത്ഥതോ നാനത്താഭാവേപി തഥാ തഥാ പവത്തദേസനാവസേന തേ വിചാരിതാതി ദസ്സേതി. ‘‘അകുസലം കായകമ്മം പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദികോ ദുതിയവിനിച്ഛയോ.

കായേ വാചായ ച…പേ… സിദ്ധിതോതി ഏതേന ചോപനപ്പത്തം അകുസലം മനോകമ്മം ചോപനം അപ്പത്തതോ വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കായവചീകമ്മ’’ന്തി വുത്തം, ന പന കായവചീകമ്മഭാവതോതി ദസ്സേതി. തേന കായവചീഗഹണം യഥാവുത്തചോപനപ്പത്തം ഏവ വിഭാവേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ – ‘‘ചോപനപ്പത്തം അകുസലം കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച മനോകമ്മം ഹോതീ’’തി. തം-സദ്ദേ വുത്തേ യം-സദ്ദോ അബ്യഭിചാരിതസമ്ബന്ധതായ വുത്തോയേവ ഹോതീതി കത്വാ ‘‘യം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പാദമത്തപരിച്ഛിന്നേനാതി ഛഫസ്സദ്വാരികകമ്മേനാതി അത്ഥോ. മത്ത-സദ്ദേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന മനോകമ്മതാവിസേസം നിവത്തേതി. നിയമസ്സ ഏവ-സദ്ദസ്സ അകതത്താ ‘‘കായവചീകമ്മമേവ ഹോതീ’’തി അവുത്തത്താ. ഇദാനി നിയമാകരണേന ലദ്ധഗുണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന പന സബ്ബമ്പീ’’തിആദിമാഹ.

‘‘നിയമസ്സ അകതത്താ’’തിആദി പുരിമനയോതി അധിപ്പേതോ. വത്തുഅധിപ്പായാനുരോധിനീ സദ്ദപ്പവത്തീതി സമാസപദേ ഏകദേസോപി ആകഡ്ഢീയതി അധികാരവസേനാതി അധിപ്പായേന ‘‘കമ്മ-സദ്ദമത്തേന സമ്ബന്ധം കത്വാ’’തി വുത്തം. യം പന വദന്തീതിആദിനാ ഏത്ഥ പദകാരമതസ്സ അയുത്തതം ദസ്സേതി. തത്ഥ ചേതനാപക്ഖികാനന്തി കായവചീകമ്മഭൂതചേതനാപക്ഖികാനം. സതന്തി സമാനാനം. തംതംദ്വാരകമ്മപഥാനഞ്ചാതി ഇദം ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ കമ്മപഥഭാവേന പവത്തം കാലം സന്ധായ വുത്തം, ന സബ്ബദാ, കമ്മപഥഭാവേനേവ പവത്തനതോ. ച-സദ്ദേന വാ അകമ്മപഥസങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ തംതംദ്വാരാ ച തംതംദ്വാരകമ്മപഥാ ച തംതംദ്വാരകമ്മപഥാതി ‘‘തംതംദ്വാരാ’’തി പദേന അകമ്മപഥാനം സംവരാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സഭാവേനാതി മനോകമ്മസ്സ ദ്വാരഭാവേന, ന അത്തനോതി അധിപ്പായോ. ഏവമിധാപീതി ചിത്തജനിതോ ചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ കമ്മസ്സ ദ്വാരഭാവോ ചിത്തേപി ഉപചരിതോതി അത്ഥോ. വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി അനന്തരപച്ചയഭൂതമനോരഹിതസ്സ ചിത്തസ്സ അഭാവതോതി.

ദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമാഭാവനിയമാഭാവേ സബ്ബാരമ്മണതാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി. ന ഹി…പേ… അത്ഥീതി പധാനേ അസമ്ഭവതോ അപ്പധാനം അധികരീയതീതി ദസ്സേതി.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാ

ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ

‘‘തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദികായ പാളിയാ ഫസ്സാദീനം കാമാവചരതാദിദസ്സനേ ന തപ്പരഭാവോ, സഭാവദസ്സനേ ഏവ പന തപ്പരഭാവോതി ദസ്സേതി ‘‘ന ഹി ഫസ്സാദീന’’ന്തിആദിനാ.

ചിത്തകിരിയാഭാവേനാതി ചിത്തബ്യാപാരഭാവേന. ഫസ്സസ്സ സമ്പജ്ജനമുപ്പജ്ജനമേവ. സന്നിപതിതപ്പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏതേന ചിത്താരമ്മണസന്നിപാതകാരണം ഫസ്സോ ചിത്താരമ്മണസന്നിപാതോതി വുത്തോതി ദസ്സേതി. ഫസ്സോ ഹി ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തിതോ തസ്സ ആരമ്മണേ സന്നിപതിതപ്പവത്തിയാ പച്ചയോതി ച വുച്ചതി. സാ ചസ്സ ഫുസനാകാരപ്പവത്തി സാഖഗ്ഗേ ഠിതം ദിസ്വാ ഭൂമിസണ്ഠിതസ്സ അവീരകപുരിസസ്സ ജങ്ഘചലനം, അമ്ബിലഅമ്ബപക്കാദിം ഖാദന്തം ദിസ്വാ മുഖേ ഖേളുപ്പത്തി, ദയാലുകസ്സ പരം ഹഞ്ഞമാനം ദിസ്വാ സരീരകമ്പനന്തി ഏവമാദീസു പരിബ്യത്താ ഹോതി. തബ്ബിസേസഭൂതാ രൂപധമ്മാതി യഥാ പടിഹനനവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നതരം ഉപ്പജ്ജമാനേസു രൂപധമ്മവിസേസേസു സങ്ഘട്ടനപരിയായോ, ഏവം ചിത്താരമ്മണാനം വിസയകരണവിസയഭാവപ്പത്തി പടിഹനനാകാരേന ഹോതി. സോ ച ചിത്തനിസ്സിതോ ധമ്മവിസേസോ സങ്ഘട്ടനപരിയായേന വുത്തോ, യദാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. കേചി പന ‘‘സങ്ഘട്ടനരസോ ഫസ്സോ പഞ്ചദ്വാരികോവ, ന ഇതരോ വത്ഥാരമ്മണസങ്ഘട്ടനാഭാവതോ’’തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ഉപചാരസിദ്ധത്താ സങ്ഘട്ടനസ്സ. ഇതരഥാ പഞ്ചദ്വാരികസ്സപി തം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. ഇന്ദ്രിയമനസികാരേസു യഥാപവത്തമാനേസു തംതംആരമ്മണേ വിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തേസം തഥാപവത്തിയേവ വിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവകരണം.

‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വുച്ചതി കാമാനം അസ്സാദോ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൯.൩൪) സുഖവേദനാവ അസ്സാദോതി ആഹ ‘‘അസ്സാദഭാവതോ’’തി. ഫുസനാദിഭാവേന ആരമ്മണഗ്ഗഹണം ഏകദേസാനുഭവനന്തി അനുപചരിതമേവ ഫസ്സാദീനം അനുഭവനകിച്ചമാഹ.

നിമിത്തേനാതി നീലാദിനാ ദീഘാദിനാ ച നിമിത്തേന. ഏതേനുപായേനാതി യഥാ ഞാണപ്പധാനേ ചിത്തുപ്പാദേ സഞ്ഞാ ഞാണമനുവത്തതി, ഏവം സമാധിപ്പധാനേ സമാധിന്തി ദസ്സേതി.

പബന്ധതീതി പട്ഠപേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ സകസകകിച്ചേ പട്ഠപേതി. തേനേവ ഹി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘പവത്തേതീ’’തി ആഹ.

വിജ്ജമാനതാവാചീ ഹോതി-സദ്ദോ, വിജ്ജമാനതാ ച സങ്ഖതധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജനേന വിനാ നത്ഥീതി ‘‘ചിത്തം ന തഥാ അത്ഥതോ നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. തേന യസ്മാ ചിത്തം ന നുപ്പജ്ജതി ഉപ്പജ്ജതി ഏവ, തസ്മാ ചിത്തം ഹോതീതി വുത്തന്തി അയമേത്ഥ അട്ഠകഥായ അത്ഥോ. ഏവമവട്ഠിതേ ഹോതി-ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദാനം സമാനത്ഥത്തേന ന കിഞ്ചി പയോജനം ദിസ്സതി. അഥ വാ ഭവനം നാമ സത്താ, സത്താ ച ഉപ്പാദാദിനാ സമങ്ഗിതാതി ഫസ്സാദീനം ഖണത്തയപരിയാപന്നതാ ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദീസു ഹോതി-സദ്ദേന വുത്താ. തത്ഥ യോ ഭാവോ ഉപ്പാദസമങ്ഗീ, ന സോ ന ഹോതി നാമ, തസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ ഹോതി-സദ്ദവചനീയതാ ന ന സമ്ഭവതി. ഉപ്പന്നം ഹോതീതി ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി ഉപ്പന്ന-സദ്ദേനേവ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിതാ വുച്ചതി, തബ്ഭാവാനതിവത്തി പന ഹോതി-സദ്ദേന വുത്താ ഖണത്തയവീതിവത്തേപി ഉപ്പന്ന-സദ്ദസ്സ വത്തനതോ, തസ്മാ ന ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന സമാനത്ഥതാസബ്ഭാവദസ്സനം വിയ ഉപ്പജ്ജതിദസ്സനമ്പി വിരുജ്ഝതി പാകടകരണഭാവതോ. ഇതരഥാ ‘‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി ഇമിനാവ ചിത്തസ്സ വിജ്ജമാനഭാവോ ദസ്സിതോതി കിം പുന വിജ്ജമാനഭാവദസ്സനേനാതി ന ന സക്കാ വത്തും, സമയവവത്ഥാനവസേന സവിസേസം വുത്തമ്പി ചിത്തം ഫസ്സാദീഹി സഹുപ്പത്തിയാ സുട്ഠുതരം നിബ്ബിസേസന്തി ദസ്സേതും ചിത്തസ്സ പുന വചനം. ഉദ്ദിട്ഠധമ്മാനംയേവ ചേത്ഥ നിദ്ദേസവാരേ വിഭജനം, ന വിഭങ്ഗേ വിയ പാളിയാ ആരുള്ഹസബ്ബപദാനന്തി ‘‘ഉദ്ദേസവാരേ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം നിദ്ദേസവാരേ വിഭജനത്ഥ’’ന്തി അയമ്പി അത്ഥോ നിച്ചലോ. തഥാ ഹി ‘‘യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദീസു മഗ്ഗാദയോ ന വിഭത്താ. അപിച അധിപതിഭാവേന ഇന്ദ്രിയേസു വിയ ഫസ്സവേദനാസഞ്ഞാചേതനാഹി സഹ സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണരാസിയം ഗഹേതബ്ബത്താ സമയവവത്ഥാനേ വുത്തമ്പി ചിത്തം ഫസ്സപഞ്ചമകേ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

വിതക്കനന്തി വിതക്കനകിരിയാ, സാ ച വിതക്കസ്സ അത്തനോ പച്ചയേഹി പവത്തിമത്തമേവാതി ഭാവനിദ്ദേസോ വസവത്തിഭാവനിവാരണായ ഹോതി. യസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി, തം തസ്സ ഗഹണയോഗ്യം കരോന്തോ വിതക്കോ ആകോടേന്തോ വിയ പരിവത്തേന്തോ വിയ ച ഹോതീതി തസ്സ ആകോടനലക്ഖണതാ പരിയാഹനനരസതാ ച വുത്താ. ഇദഞ്ച ലക്ഖണം കിച്ചസന്നിസ്സിതം കത്വാ വുത്തം. ധമ്മാനഞ്ഹി സഭാവവിനിമുത്താ കാചി കിരിയാ നാമ നത്ഥി, തഥാ ഗഹേതബ്ബാകാരോ. ബോധനേയ്യജനാനുരോധേന പന പരമത്ഥതോ ഏകസഭാവോപി സഭാവധമ്മോ പരിയായവചനേഹി വിയ സമാരോപിതരൂപേഹി ബഹൂഹി പകാരേഹി പകാസീയതി. ഏവഞ്ഹി സോ സുട്ഠു പകാസിതോ ഹോതീതി.

വിപ്ഫാരോ നാമ വിതക്കസ്സ ഥിനമിദ്ധപടിപക്ഖോ ആരമ്മണേ അനോലീനതാ അസങ്കോചോ, സോ പന അഭിനിരോപനഭാവതോ ചലനം വിയ ഹോതീതി അധിപ്പായേന ‘‘വിപ്ഫാരവാതി വിചലനയുത്തോ’’തി വുത്തം. ഉപചാരപ്പനാസു സന്താനേന പവത്തിയന്തി ഏതേന യഥാ അപുബ്ബാരമ്മണേ പഠമാഭിനിപാതഭൂതോ വിതക്കോ വിപ്ഫാരവാ ഹോതി, ന തഥാ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ നിരന്തരം അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തിയം, നാതിവിപ്ഫാരവാ പന തത്ഥ ഹോതി സന്നിസിന്നഭാവതോതി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘നിച്ചലോ ഹുത്വാ’’തിആദി.

‘‘പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൪൨൭) പീതിയാ ഫരണം കായവിസയന്തി യഥാ തം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പണീതരൂപേഹീ’’തി വുത്തം.

വിസാരസ്സ ബ്യഗ്ഗഭാവസ്സ പടിപക്ഖോ സഭാവോ അവിസാരോ, ന വിസാരാഭാവമത്തം. അവിസാരാവിക്ഖേപാനം സമാധാനഭാവതോ അത്ഥതോ വിസേസാഭാവേപി സമുഖേന സമ്പയുത്തമുഖേന ച ഉഭയം വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘അവിസാ…പേ… വിക്ഖേപോ’’തി വുത്തം. വിസേസതോതി അതിസയേനാതി വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സുഖഞ്ഹി സമാധിസ്സ വിസേസകാരണം ‘‘സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൯; അ. നി. ൩.൯൬; ൬.൧൦; ൧൧.൧൨) വചനതോ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ

തത്ഥാതി സദ്ദഹനസങ്ഖാതേ അധിമോക്ഖലക്ഖണേ. പുഗ്ഗലോ സദ്ദഹതീതി ഇമിനാപി സദ്ധായ ആഹിതവിസേസാനം തംസമ്പയുത്തധമ്മാനം സദ്ദഹനകിരിയായ കത്തുഭാവമേവ വിഭാവേതി. അവയവബ്യാപാരോ ഹി സമുദായേ വോഹരീയതീതി. ന കേവലം പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം അപ്പസാദനാകാരപ്പവത്തമേവ അകുസലം അസ്സദ്ധിയം, അഥ ഖോ അപ്പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം പസാദനാകാരപ്പവത്തമ്പീതി ദസ്സേതും ‘‘മിച്ഛാധിമോക്ഖോ’’തി വുത്തം. തേന പൂരണാദീസു പസാദസ്സ അസ്സദ്ധിയതമാഹ. പസാദഭൂതോതി ഏതേന അപ്പസാദഭൂതം അസ്സദ്ധിയം നിവത്തേതി. വത്ഥുഗതോതി ഇമിനാ മിച്ഛാധിമോക്ഖം. ‘‘പസാദഭൂതോ നിച്ഛയോ’’തി ഇമിനാ പന വിഭാവിതമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ‘‘ന യേവാപനകാധിമോക്ഖോ’’തി ആഹ. അകാലുസ്സിയം പസാദോ, തം പന അസങ്ഖോഭഭാവതോ ‘‘അനാവിലഭാവോ’’തി വുത്തം. തഞ്ഹി സമ്പയുത്തേസു വിദഹന്തീ സദ്ധാ അകാലുസ്സിയപച്ചുപട്ഠാനാ. ഏവമേതന്തി അധിമുച്ചനാകാരേന പന ഗഹേതബ്ബത്താ അധിമുത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ. ബുദ്ധാദിവത്ഥൂനീതി ഏത്ഥ ഇധലോകപരലോകകമ്മഫലസമ്ബന്ധാപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ’’തി, ‘‘സദ്ധീധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪), ‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൯൭; സു. നി. ൭൭) ഏവമാദിവചനതോ കുസലധമ്മാനം ആദാനാദീസു ഹത്ഥാദയോ വിയ സദ്ധാ ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘ഇധ ഭിക്ഖുനാ കമ്മം കത്തബ്ബം ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘കമ്മം ഖോ മേ കത്തബ്ബം ഭവിസ്സതി, കമ്മം ഖോ പന മേ കരോന്തസ്സ ന സുകരം ബുദ്ധാനം സാസനം മനസി കാതും, ഹന്ദാഹം വീരിയം ആരഭാമി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൫) –

ആദികാ അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണാ.

തംമൂലകാനീതി ഗന്തബ്ബമഗ്ഗാദിമൂലകാനി. ഏത്ഥ ച മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോ ഹോതീതിആദയോ അട്ഠകഥായം ദസ്സനവസേനേവ വുത്താ, ന പാളിയം ആഗതാനുക്കമേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

കരണാദികാലേ വിയ ചിരകതാദിആരമ്മണം വിഭൂതം കത്വാ പവത്തന്തീ സതി തം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠന്തീ അനിസ്സജ്ജന്തീ ച ഹോതി. യം ആരമ്മണം സമ്മുട്ഠം, തം പിലവിത്വാ ഗതം വിയ ചലിതം വിയ ച ഹോതി, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന പന അസമ്മുട്ഠന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉദകേ അലാബു വിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാരണന്തി ഏതേന ‘‘സരന്തി തായാ’’തി ഇമമേവത്ഥം വിഭാവേതി. സരണകിരിയായ ഹി പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം തത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന സതി പച്ചയോ. തസ്സാ ഹി തഥാ പച്ചയഭാവേ സതി തേ ധമ്മാ സാരിതാ അസമ്മുട്ഠകതാ അപിലാവിതാഹോന്തീതി. ‘‘ഇമേഹി നാമ ഹേതൂഹി പച്ചയേഹി ച ഏതേ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി സമ്ഭവതോ. ‘‘ഇമം നാമ ഫലം നിബ്ബത്തേന്തീ’’തി ഫലതോ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജനേന വിപച്ചനേന ച നിപ്ഫന്നാ നാമ ഹോന്തീതി. വത്ഥുഭൂതാതി ആരമ്മണഭൂതാ.

സതിപി സബ്ബേസം സാരമ്മണധമ്മാനം ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ ന ചിത്തം വിയ പരേ പരിച്ഛിജ്ജഗാഹിനോതി ‘‘പരിച്ഛിന്നോപലദ്ധിവസേന ജാനാതീ’’തി ചിത്തം വുത്തം. ചേതസികേസു ഹി കേചി വിസയം പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതും ന സക്കോന്തി, കേചി പന പരിച്ഛേദമത്തേയേവ തിട്ഠന്തി, ന വിഞ്ഞാണം വിയ വിസയം ഗണ്ഹന്തീതി യേ ആസങ്കിതബ്ബാ, തേസു തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന സഞ്ഞാ…പേ… വിജ്ഝനവസേനാ’’തി ആഹ.

പീതിയാ ച സോമനസ്സഭാവോ ആപജ്ജതീതി ഇദം പീതി ച സോമനസ്സഞ്ച പീതിസോമനസ്സന്തി പീതിസോമനസ്സാനം തുല്യയോഗം സന്ധായ വുത്തം. സോമനസ്സസ്സേവ പന ‘‘ആജഞ്ഞരഥോ’’തി വിയ പീതിയുത്തം സോമനസ്സം പീതിസോമനസ്സന്തി പധാനഭാവോ ഇച്ഛിതോതി ന പീതിയാ സോമനസ്സഭാവപ്പത്തി. ന ഹി പധാനേ വിജ്ജമാനേ അപ്പധാനം ഉപയുജ്ജതി, പീതിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ പീതിയുത്തസ്സ സോമനസ്സസ്സ യേഭുയ്യേന ഭാവതോ പരിബ്യത്തകിച്ചതോ ച കതം, ന ച നിപ്പീതികസോമനസ്സസ്സ അസങ്ഗഹോ. രുള്ഹീസദ്ദേസു കിരിയായ അനച്ചന്തികഭാവതോ. പീതിയാ പന ഉപലക്ഖണഭാവേന അയമത്ഥോ സുട്ഠു യുജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പീതിഉപലക്ഖിതം വാ’’തിആദി.

പവത്തം ഉപാദിന്നക്ഖന്ധം. ചിരട്ഠിതികം ഹോതീതി ഏതേന ന കേവലം അനുപാലേതബ്ബധമ്മാനം ഖണട്ഠിതിയായേവ, അഥ ഖോ പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സപി ജീവിതം കാരണന്തി ദസ്സേതി. അഞ്ഞഥാ ഹി ആയുക്ഖയമരണം ന യുജ്ജേയ്യാതി. അവിസേസേനാതി കാരണവിസേസാനപേക്ഖേന ജീവിതിന്ദ്രിയതാസാമഞ്ഞേന. യദിപി അരൂപാസഞ്ഞഭവേസു രൂപാരൂപധമ്മാ നപ്പവത്തന്തി, തേഹി പന പുരിമപച്ഛിമഭവേസു ചരിമപഠമധമ്മാ സമാനജാതിയേന അബ്യവഹിതതായ നിരന്തരായേവ നാമ ഹോന്തീതി ‘‘യാവ പരിനിബ്ബാനം അവിച്ഛിന്നം പവത്തതീ’’തി വുത്തം. അനുപാലനാദികസ്സാതി അനുപാലനപവത്തനട്ഠപനാനിയേവ വദതി. ജീവമാനവിസേസപ്പച്ചയഭാവതോതി സഹജാതാനം ജീവമാനതാവിസേസസ്സ പച്ചയഭാവതോ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ ഹി മതരൂപതോ കമ്മജസ്സ ച ഉതുജാദിതോ വിസേസോ ജീവിതിന്ദ്രിയകതോതി.

മഗ്ഗങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

അവിപരീതനിയ്യാനികഭാവേനാതി ഇദം സമ്മാ-സദ്ദസ്സ ദിട്ഠി-ആദിസദ്ദാനഞ്ച സമാനാധികരണതാവസേന ദിട്ഠിആദീനം അവിസേസഭൂതസ്സ നിയ്യാനികഭാവസ്സ സമ്മാ-സദ്ദേന വിസേസിതബ്ബത്താ വുത്തം. അവിപരീതത്ഥോ ഹി സമ്മാ-സദ്ദോ, ന നിയ്യാനികത്ഥോതി. അവിപരീതനിയ്യാനികത്ഥോ ഏവ വാ സമ്മാ-സദ്ദോ. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാതി. ഏവമേവാതി അവിപരീതനിയ്യാനികഭാവേന.

ബലരാസിവണ്ണനാ

പതിസ്സവോ വചനസമ്പടിഗ്ഗഹോതി അധിപ്പായേന ‘‘സപ്പതിസ്സവം പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗാരവ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേനാതി അജ്ഝത്തഭൂതേസു ജാതിയാദീസു ബഹിദ്ധാഭൂതേസു ഭിക്ഖുആദീസു ഹിരോത്തപ്പാനം അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണവസേന സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു പഥവീധാതുആദീനം വിയ വിഭൂതകിച്ചഭാവേനാതി അത്ഥോ.

മൂലരാസിവണ്ണനാ

ഏവഞ്ഹി ഉപമായ സമേതീതി യഥാ അസുചിമ്ഹി പതിതപുരിസസ്സ സതിപി കായേന അല്ലീയനേ ഭാവോ അനല്ലീനോ, ഏവം അലോഭോപി ആരമ്മണകരണവസേന ഗഹിതേപി ആരമ്മണേ അലഗ്ഗഭാവേന അനല്ലീനഭാവോ അനല്ലീനാകാരോ ഏവ പവത്തതി. ഏവംസഭാവോ ഹി സോ ധമ്മോതി. കിഞ്ചി ദുസ്സീല്യം ദോസസമുട്ഠാനം സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം ദോസൂപനിസ്സയന്തി ‘‘ദോസസമുട്ഠാനതം ദോസൂപനിസ്സയതഞ്ചാ’’തി വുത്തം. തേന അദോസോ ദോസസ്സേവ ഉജുവിപച്ചനീകോ, തംമുഖേന ദുസ്സീല്യസ്സാതി ദസ്സേതി.

തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാതി യോ സോ ഏകത്തുപഗതോ പഠമജ്ഝാനാദിഅപ്പനാചിത്തുപ്പാദോ ആസന്നൂപചാരാഹിതവിസേസോ നീവരണാദിപരിപന്ഥവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധോ, തദാവരണവിസയവിരഹേന ച സമപ്പവത്തഅപ്പനാസമാധിസങ്ഖാതം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപന്നോ, ഏവം പടിപന്നത്താ ഏവ തത്ഥുപഗമനേന തത്ഥ ച പക്ഖന്ദോ, വിസോധേതബ്ബസ്സ വിക്ഖേപസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗസ്സ ച അഭാവതോ വിസോധനസമാധാനഏകത്തുപട്ഠാനബ്യാപാരവിരഹേന വിസുദ്ധിസമഥപടിപത്തിഏകത്തുപട്ഠാനാകാരേ അജ്ഝുപേക്ഖന്തോ അഭിബ്യത്തരൂപായ സഹജാതതത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതോ, തസ്മിംയേവ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ. തേ യഥാ അഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ഏവം ഭാവനാ ബ്രൂഹനാ. തഥാ യാനി തത്ഥ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസാനി ഹുത്വാ പവത്താനി. യഞ്ച തത്ഥ തദുപഗം, തേസം അനതിവത്തനഏകരസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം വാഹീയതി പവത്തീയതി, യാ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ പഗുണബലവഭാവാപത്തിസങ്ഖാതാ ആസേവനാ. സബ്ബേസം ഏതേസം ആകാരാനം ഭാവനാ ഉപ്പാദനാ വഡ്ഢനാ, അയം തത്ഥ ജാതാനം…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ നാമ.

യസ്മാ പനായം ഭാവനാകാരോ ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീ’’തിആദിനാപി (പടി. മ. ൧.൧൫൮) പാളിയം ആഗതോ ഏവ, ഞാണേന ച സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവം ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ തഥാ തഥാ നിപ്ഫാദേതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘ഏവം വുത്തായ പഞ്ഞാസാധനായ ഭാവനായാ’’തി വുത്തം. അപ്പവത്തീതി യസ്മിം ധമ്മേ സതി യഥാവുത്താ ഭാവനാ നപ്പവത്തതി, സോ ധമ്മോ പടിപക്ഖഭാവനാപരാമസനേന അഭാവനാതി വുത്തോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി അഭാവമത്തസ്സ അമോഹോ പടിപക്ഖോതി യുജ്ജതീതി. തപ്പടിപക്ഖഭൂതാ അകുസലാ കാമച്ഛന്ദാദയോ ദട്ഠബ്ബാ. പമാദവിസേസോ വാ അഭാവനാ. സോ ഹി ‘‘കുസലാനം വാ ധമ്മാനം അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മ’’ന്തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠോതി.

ഏകന്തേന അലബ്ഭനേയ്യദസ്സനത്ഥം ‘‘ജരാധമ്മോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘ജാതിധമ്മാനം, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൭൩) ഇച്ഛിതാലാഭോ വിഭത്തോ. അലോഭാനുഭാവേന കായാനുപസ്സനായ, അമോഹാനുഭാവേന ചിത്തധമ്മാനുപസ്സനായ സിദ്ധി പാകടായേവാതി അപാകടം അദോസാനുഭാവേന വേദനാനുപസ്സനാസിദ്ധിം വിഭാവേന്തോ ‘‘സുഖവിപരിണാമേ’’തിആദിമാഹ. അയഞ്ച യോജനാ അലോഭാദീനം വിസേസപച്ചയതം സന്ധായ കതാ, അവിസേസേന പന സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാ. സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച ഉപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ അസഹനവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ദോസോ തംദസ്സനസ്സ ആസന്നപടിപക്ഖോ, ന രാഗോ വിയ ദൂരപടിപക്ഖോ.

കമ്മപഥരാസിവണ്ണനാ

അഭിജ്ഝാദയോ വിയ അനഭിജ്ഝാദയോപി ന ഏകന്തം കമ്മപഥഭൂതായേവാതി ആഹ ‘‘കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹീ’’തി. മനോകമ്മപഥഭാവേന പവത്തനകമ്മഭാവതോ ഹി ഏതേസം കമ്മപഥരാസിഭാവേന സങ്ഗഹോ, ന സബ്ബദാ കമ്മപഥായേവാതി. തേന യോ അഞ്ഞോപി ധമ്മോ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവേന പാകടോ ച, തസ്സപി കമ്മപഥതാവചനം ന വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേതി.

പസ്സദ്ധാദിയുഗലവണ്ണനാ

സമന്തി സമ്മാ. ചേതിയവന്ദനാദിഅത്ഥന്തി ചേതിയവന്ദനാദിഹേതു. സമഥചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനവസേന തബ്ഭേദവസേന ച സബ്ബകമ്മട്ഠാനഭാവനാഭിയുത്താനം മുദുമജ്ഝിമതിക്ഖിന്ദ്രിയതാദിഭേദവസേന സബ്ബയോഗീനം ചിത്തസ്സ ലീനുദ്ധച്ചാദികാലവസേന സബ്ബദാ ഹിതാഹിതധമ്മൂപലക്ഖണഭാവതോ യഥാസഭാവം പടിവേധഭാവതോ ച സതിസമ്പജഞ്ഞാനം പാരിബന്ധകഹരണഭാവനാവഡ്ഢനാനി അവിസേസതോ ദട്ഠബ്ബാനി. യഥാ അപ്പനാകോസല്ലേന വിനാ സമഥോ സമഥമന്തരേന യഥാഭൂതാവബോധോ ച നത്ഥീതി നാനാക്ഖണികാ സമാധിപഞ്ഞാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിസേസകാരണം, ഏവം പടിവേധേ ഏകക്ഖണികാപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം നിമിത്തഭാവേനാ’’തി. പഞ്ഞായ ഹി സാതിസയം അവഭാസിയമാനേ വിസയേ സമാധി ഏകത്തവസേന അപ്പേതും സക്കോതി, സമാധിമ്ഹി ച മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപന്നേ പഞ്ഞാ ആരമ്മണേസു വിസദാ വഹതീതി. സമം പവത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനേന സമം അവിസമം ഏകരസഭാവേന പവത്താ. അഞ്ഞമഞ്ഞസഹായഭാവൂപഗമനേന യോഗിനോ മനോരഥധുരാകഡ്ഢനേ രഥധുരാകഡ്ഢനേ വിയ ആജാനേയ്യയുഗോ യുഗലകോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തമാനേന നദ്ധാ ബദ്ധാ വിയാതി വാ യുഗനദ്ധാ. അധിചിത്തമനുയുത്തേഹി വീരിയസമാധയോ സമം യോജേതബ്ബാതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം പുബ്ബേ ഗഹിതാപി തേ പുന ഗഹിതാതി ദസ്സേതും വീരിയസമാധിയോജനത്ഥായാതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തം പന സമാധിവീരിയയോഗസ്സ വിഭാവനം ഹോതീതി ‘‘യോഗവചനത്ഥായാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ.

യേവാപനകവണ്ണനാ

യഥാ തഥാ വാതി സമ്മാ മിച്ഛാ വാ. അനധിമുച്ചന്തോതി ‘‘ഇദം കരിസ്സാമി, ഏതം കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തപുബ്ബഭാഗസന്നിട്ഠാനഹേതുകേന പയോഗകാലസന്നിട്ഠാനേന അനിച്ഛിനന്തോ. യത്ഥ ഹി അനിച്ഛയോ, തത്ഥ അപ്പടിപത്തി ഏവാതി. സംസപ്പനം സംസയോ. സോ ഹി ‘‘ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ’’തി വുത്തോ. അസതിപി ബ്യാപാരേ തത്രമജ്ഝത്തതായ സതി തംസമ്പയുത്തധമ്മാ സകസകകിച്ചവസേന അനൂനാനധികതായ അലീനഅനുദ്ധതതായ ച സംവത്തന്തീതി സാ തേസം തഥാപവത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ ഊനാധികഭാവം നിവാരേതി വിയാതി ഊനാധികനിവാരണരസാ വുത്താ. തഥാ പവത്തിപച്ചയത്തായേവ തേസു ധമ്മേസു മജ്ഝത്തതാതി ച വുത്താ.

ഝാനപദസ്സാതി ഝാനസദ്ദസ്സ. തേസൂതി പഞ്ചസു. പഞ്ച ഹി അങ്ഗാനി ഝാനപദസ്സ അത്ഥോതി ഇദം സംവണ്ണിയമാനത്തായേവ ഇമം ചിത്തുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി സബ്ബസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ പഞ്ചേവ ഝാനങ്ഗാനി. പദസമൂഹോ വാക്യം, പദകോട്ഠാസോ വാ ഫസ്സപഞ്ചമകാദി ധമ്മരാസി. വുത്തം പൂരിതന്തി ഛപണ്ണാസാദിതായ പൂരണവസേന. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൪.൯൩) ഫസ്സോ വേദനാദീനം പച്ചയോ. യദിപി ഛന്ദാദയോ യഥാവുത്തരാസികിച്ചാഭാവതോ തേസു ന വത്തബ്ബാ, വിസും രാസിഅന്തരഭാവേന പന സരൂപതോ വത്തബ്ബാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘വുത്താനമ്പീ’’തിആദിമാഹ.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കാമാവചരകുസലം

നിദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ

൨. സന്തേതി സഭാവതോ വിജ്ജമാനേ. ഫസ്സസ്സ വിസയവിസയീനം സന്നിപതനാകാരേന ഗഹേതബ്ബത്താ ഫുസനം വിസയേ ചിത്തസ്സ സന്നിപതനം വുത്തം. ‘‘ചിന്തനട്ഠേന ചിത്തം, മനനട്ഠേന മനോ’’തിആദിനാ ചിത്താദിസദ്ദാ ചിന്തനാദിബ്യാപാരമുഖേന അത്തനോ അത്ഥം വിഭാവേന്തീതി ആഹ ‘‘ചിത്തം മനോതിആദീസു വിയ കിച്ചവിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ’’തി. യഥാ ലോകേ വികതമേവ വേകതം, വിസയോ ഏവ വേസയന്തി വുച്ചതി, ഏവം മനോ ഏവ മാനസന്തി സദ്ദമത്തവിസേസോ. നീലാദി-സദ്ദാ വിയ വത്ഥാദീസു ചിത്തേസു പരിസുദ്ധഭാവനിബന്ധനാ പണ്ഡരസദ്ദസ്സ പവത്തീതി തസ്സ ഗുണവിസേസാപേക്ഖതാ വുത്താ. യഥാ കായികം സാതന്തി ഏത്ഥ കായപ്പസാദനിസ്സിതന്തി അത്ഥോ, ഏവം ചേതസികം സാതന്തി ഏത്ഥ ചേതോനിസ്സിതം സാതന്തി നിസ്സയവിസേസാപേക്ഖതാ വുത്താ. ഏകക്ഖണികാ നാനാക്ഖണികാ ച ചിത്തസ്സ ഠിതി നാമ, തസ്സ അവത്ഥാവിസേസോതി അവത്ഥാവിസേസാപേക്ഖോ ചിത്തസ്സ ഠിതീതി ഏവംപകാരോ നിദ്ദേസോ. ‘‘ന ലുബ്ഭതീ’’തി വുത്തസ്സ ചിത്തസ്സ, പുഗ്ഗലസ്സ വാ പവത്തിആകാരഭാവേന അലുബ്ഭനാതി അലോഭോ വുത്തോതി അഞ്ഞസ്സ കിരിയാഭാവവിസേസാപേക്ഖോ അലുബ്ഭനാതി നിദ്ദേസോ. വുത്തനയേനേവ അലുബ്ഭിതസ്സ ഭാവോ അലുബ്ഭിതത്തന്തി അയം നിദ്ദേസോ അഞ്ഞസ്സ ഭാവഭൂതതാവിസേസാപേക്ഖോ വുത്തോ. കത്തുകരണഭാവാദയോ സഭാവധമ്മാനം അജ്ഝാരോപനവസേനേവ സിജ്ഝന്തി, ഭാവനിദ്ദേസോ പന അജ്ഝാരോപനാനപേക്ഖോ, തതോയേവ ച വിസേസന്തരവിനിമുത്തോ വിനിവത്തോ വിസേസതോ നിജ്ജീവഭാവഗിഭാവതോ സഭാവനിദ്ദേസോ നാമ ഹോതീതി ഫസ്സോതി ഇദം ഫുസനട്ഠേന ‘‘ധമ്മമത്തദീപനം സഭാവപദ’’ന്തി വുത്തം. ആരമ്മണം ഫുസന്തസ്സ ചിത്തസ്സ പവത്തിആകാരോ ഫുസനബ്യാപാരോ ഹോതീതി ‘‘ഫുസനകിരിയാ ഫുസനാകാരോ’’തി വുത്തം. സമ്ഫുസനാതി സം-സദ്ദോ ‘‘സമുദയോ’’തിആദീസു വിയ സമാഗമത്ഥദീപകോതി ആഹ ‘‘സമാഗമഫുസനാ’’തി. ‘‘ഫുസാമി നേക്ഖമ്മസുഖ’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൨൭൨) പടിലാഭോപി ഫുസനാ സമ്ഫുസനാതി ച വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ന പടിലാഭസമ്ഫുസനാ’’തി.

അപരേന വേവചനേന. ബഹുസ്സുതഭാവസമ്പാദികായ പഞ്ഞായ പണ്ഡിച്ചപരിയായോ. സിപ്പായതനാദീസു ദക്ഖതാഭൂതായ കോസല്ലപരിയായോ, യത്ഥ കത്ഥചി തിക്ഖസുഖുമായ നേപുഞ്ഞപരിയായോ, സമ്മാ ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തിയാ വേഭബ്യാപരിയായോതി ഏവമാദിനാ തേസു തേസു പഞ്ഞാവിസേസേസു തേ തേ പരിയായവിസേസാ വിസേസേന പവത്താതി തേസം പഞ്ഞാവിസേസാനം നാനാകാലേ ലബ്ഭമാനതാ വുത്താ, ഇതരേപി അനുഗതാ ഹോന്തി യേഭുയ്യേനാതി അധിപ്പായോ. അത്ഥനാനത്തേന പഞ്ഞാദിഅത്ഥവിസേസേന. കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തന്തി ഏവംപകാരാ നിദ്ദേസാ സഭാവാകാരഭാവദീപനവസേന ബ്യഞ്ജനവസേനേവ വിഭാഗവചനം. പണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ പഞ്ഞാവിസേസനിബന്ധനത്താ അത്ഥവസേന വിഭാഗവചനന്തി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ. ഏവമാകാരോ പനാതി പുരിമാകാരതോ വിസേസോ അത്ഥതോ വിഭത്തിഗമനസ്സ കാരണം വുത്തം.

പടിക്ഖിപനം പടിസേധനം പടിക്ഖേപോ, തസ്സ നാനത്തം വിസേസോ പടിക്ഖേപനാനത്തം, സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിക്ഖേപോ സദ്ധമ്മഗരുതാപടിക്ഖേപോ, തേന സദ്ധമ്മഗരുതാപടിക്ഖേപേന നാനത്തം സദ്ധമ്മഗരുതാപടിക്ഖേപനാനത്തം. തം സദ്ധമ്മഗരുതാപടിക്ഖേപനാനത്തം പന കോധഗരുതാദിഭേദഭിന്നന്തി ‘‘കോധഗരുതാദിവിസിട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. കോധാദീഹി വിസിട്ഠോ ഭിന്നോ സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിക്ഖേപോ പടിസേധനം കോധാദിവിസിട്ഠപടിക്ഖേപോ. കോധഗരുതാദിയേവ, തസ്സ നാനത്തേന സദ്ധമ്മഗരുതാപടിപക്ഖനാനത്തേനാതി കോധഗരുതാ സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിപക്ഖോ. മക്ഖലാഭസക്കാരഗരുതാ സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിപക്ഖോതി സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിപക്ഖഭാവവിസേസേന അസദ്ധമ്മഗരുതാ തബ്ഭാവേന ഏകീഭൂതാപി നാനത്തം ഗതാ. യസ്മാ പന കോധോ അത്ഥതോ ദോസോയേവ. മക്ഖോ ദോസപ്പധാനാ പരഗുണവിദ്ധംസനാകാരപ്പവത്താ അകുസലാ ഖന്ധാ. തഗ്ഗരുതാ ച തേസം സാദരഅഭിസങ്ഖരണവസേന പവത്തനമേവ. ലാഭഗരുതാ ചതുന്നം പച്ചയാനം സക്കാരഗരുതാ, തേസംയേവ സുസങ്ഖതാനം ലദ്ധകാമതാ. തദുഭയേസു ച ആദരകിരിയാ തഥാപവത്താ ഇച്ഛായേവ, തസ്മാ ‘‘സദ്ധമ്മഗരുതാപടിപക്ഖനാനത്തേന അസദ്ധമ്മാ നാനത്തം ഗതാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി ചത്താരോ അസദ്ധമ്മാ ഇച്ചേവ ഉദ്ദിട്ഠാ. അസദ്ധമ്മഗരുതാതി ഏത്ഥ ച പുരിമസ്മിം വികപ്പേ ‘‘ന സദ്ധമ്മഗരുതാ’’തി സദ്ധമ്മഗരുതാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ദുതിയസ്മിം സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിപക്ഖോതി സദ്ധമ്മഗരുതാ ഏവ വാ പടിപക്ഖോ, തസ്സ നാനത്തേന സദ്ധമ്മഗരുതാപടിപക്ഖനാനത്തേനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കോധമക്ഖഗരുതാനഞ്ഹി സദ്ധമ്മവിസേസാ പവത്തിഭേദഭിന്നാ മേത്താ പടിപക്ഖോ. ലാഭസക്കാരഗരുതാനം അപ്പിച്ഛതാ സന്തോസാ. തേന കോധഗരുതാ ന സദ്ധമ്മഗരുതാതി കോധഗരുതാ കായചി സദ്ധമ്മഗരുതായ പടിപക്ഖോതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. തഥാ മക്ഖഗരുതാദീസുപി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ചത്താരോ സദ്ധമ്മാ സദ്ധമ്മഗരുതാ ന കോധഗരുതാ…പേ… സദ്ധമ്മഗരുതാ ന സക്കാരഗരുതാ’’തി (അ. നി. ൪.൪൪) ആഗതതന്തിപി സമത്ഥിതാ ഭവതി. ലോഭോ ന ഹോതീതി അലോഭോ ലുബ്ഭനാ ന ഹോതീതി അലുബ്ഭനാതി ഏവമാദികോ അലോഭോതിആദീനം ലോഭാദിവിസിട്ഠോ പടിക്ഖേപോ ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തിആദികേഹി വിസദിസഭാവതോ ‘‘ഫസ്സാദീഹി നാനത്ത’’ന്തി വുത്തോ. ഫസ്സാദീഹീതി ചേത്ഥ അലുബ്ഭനാദയോപി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ലോഭാദിപടിപക്ഖേനാതി ‘‘ലോഭപടിപക്ഖോ അലോഭോ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. സേസം പുരിമസദിസമേവ. അലോഭാദോസാമോഹാനം വിധുരതായ പടിപക്ഖഭാവേന ച ലബ്ഭമാനോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസോ ലോഭാദിവിസിട്ഠപടിക്ഖേപഭാവേന ലോഭാദിപടിപക്ഖഭാവേന ച വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അലോഭാ…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി. ബഹൂഹി പകാരേഹി ദീപേതബ്ബത്ഥതാ മഹത്ഥതാ. ആദരവസേന സോതൂനം.

൩. യദിപി ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകംയേവ ആരമ്മണം ഹോതി, ഛസുപി പന ആരമ്മണേസു ഉപ്പത്തിരഹത്താ ‘‘തേഹി വാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സാതി സാതസ്സ സുഖസ്സ. ജാതാതി ഏതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കാരണഭാവേന ഫസ്സത്ഥം പവത്താ’’തി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ചേതസികസാതസങ്ഖാതാ സോമനസ്സവേദനാ സഹേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം തദനുരൂപഫസ്സസഹിതാ ഹുത്വാ പവത്താ തജ്ജാതി വുത്താ. സാദയതീതി അധിഗമാസീസായ അനഞ്ഞനിന്നം കരോതി.

൫. ന തസ്സാ തജ്ജതാതി തസ്സാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തസ്സാരുപ്പാ ‘‘തസ്സ ജാതാ’’തി വാ ഉഭയഥാപി തജ്ജതാ ന യുജ്ജതി. യദിപി ഫസ്സോ വിഞ്ഞാണസ്സ വിസേസപച്ചയോ ന ഹോതി, തഥാപി സോ തസ്സ പച്ചയോ ഹോതിയേവാതി തസ്സ തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജതാ വത്തബ്ബാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന ച തദേവാ’’തിആദി. തേഹി ആരമ്മണേഹി ജാതാ തജ്ജാതി ഇമിനാപി അത്ഥേന തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാതി വത്തും ന സക്കാ. വിഞ്ഞാണസ്സ പന തജ്ജതാപഞ്ഞത്തി ലബ്ഭതേവ. തഥാ ഹി ‘‘കിം വാ ഏതേനാ’’തിആദിനാ ഫസ്സാദീനം തഥാ ദേസേതബ്ബതം ആഹ.

൭. ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ ആനയനാകാരപ്പവത്തോ വിതക്കോ അത്ഥതോ ആരമ്മണം തത്ഥ ആകഡ്ഢന്തോ വിയ ഹോതീതി ‘‘ആരമ്മണസ്സ ആകഡ്ഢനം വിതക്കന’’ന്തി വുത്തം.

൮. ആരമ്മണസ്സ അനുമജ്ജനാകാരപ്പവത്തോ വിചാരോ തത്ഥ പരിബ്ഭമന്തോ വിയ സമന്തതോ ചരന്തോ വിയ ച ഹോതീതി ‘‘സമന്തതോ ചരണം വിചരണ’’ന്തി വുത്തം.

൧൧. തഥാ അവട്ഠാനമത്തഭാവതോതി പാണവധാദിസാധനഅവട്ഠാനമത്തഭാവതോ, ന ബലവഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൧൪. യേന ധമ്മേന ചിത്തേ ആരമ്മണം ഉപതിട്ഠതി ജോതതി ച, സോ ധമ്മോ ഉപട്ഠാനം ജോതനന്തി ച വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഉപട്ഠാനം ജോതനഞ്ച സതിയേവാ’’തി.

൧൬. സണ്ഹട്ഠേനാതി സുഖുമട്ഠേന.

൩൦. ഭാവോതി ഹിരിയനം വദതി.

൩൩. ന ബ്യാപാദേതബ്ബോതി അബ്യാപജ്ജ-സദ്ദസ്സ കമ്മത്ഥതം ആഹ.

൪൨-൪൩. യദി അനവജ്ജധമ്മാനം സീഘസീഘപരിവത്തനസമത്ഥതാ ലഹുതാ, സാവജ്ജധമ്മാനം കഥന്തി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാന’’ന്തിആദി. തേസം ഭാവോ ഗരുതാതി ഏതേന സതിപി സബ്ബേസം അരൂപധമ്മാനം സമാനഖണത്തേ മോഹസമ്പയുത്താനം സാതിസയോ ദന്ധോ പവത്തിആകാരോതി ദസ്സേതി. സോ പന തേസം ദന്ധാകാരോ സന്താനേ പാകടോ ഹോതി.

൪൪-൪൫. അപ്പടിഘാതോ അവിലോമനം.

൪൬-൪൭. കിലിന്നന്തി അവസ്സുതം.

൫൦-൫൧. പച്ചോസക്കനം മായാ യാ അച്ചസരാതിപി വുച്ചതി. അരുമക്ഖനം വണാലേപനം. വേളു ഏവ ദാതബ്ബഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതോ വേളുദാനം നാമ.

നിദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കോട്ഠാസവാരകഥാവണ്ണനാ

൫൮-൧൨൦. തേതി ഫസ്സപഞ്ചമകാദയോ. സങ്ഗഹഗമനേനേവാതി സാധാരണതാദിനാ കേനചി സദിസതാലേസേന, ന ഫസ്സാദയോ വിയ വിസും ധമ്മഭാവേനേവാതി അത്ഥോ. തഥാ അവിപ്പകിണ്ണത്താതി ഫസ്സാദയോ വിയ സരൂപേന വിസും വിസും അവുത്തത്താ. യദിപി ഛന്ദാദയോ സങ്ഗഹസുഞ്ഞതവാരേസുപി സരൂപേന ന വുത്താ, ഖന്ധായതനധാതുരാസീസു പന സങ്ഗഹിതായേവാതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തംനിദ്ദേസേതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ. ഖന്ധാനം ധാതായതനഭാവേ ബ്യഭിചാരാഭാവതോ അഖന്ധഭാവനിവാരണേന അനായതനാധാതുഭാവനിവാരണമ്പി ദട്ഠബ്ബം. ന യേവാപനകാ ഠപേതബ്ബാതി ഖന്ധാദിരാസിഅന്തോഗധതം സന്ധായ വുത്തം. ഉദ്ദേസാദീസു പന ‘‘യേവാപനാത്വേവ വുത്താനം തേസം തഥായേവ സങ്ഗഹോ യുത്തോ’’തി അട്ഠകഥായം ‘‘ഠപേത്വാ യേവാപനകേ’’തി വുത്തം. സരൂപേന അവുത്താനമ്പി ചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനം ഖന്ധാദിഭാവോ ന വാരേതബ്ബോതി ന യേവാപനകാ ഠപേതബ്ബാതി വുത്തന്തി ഉഭയേസമ്പി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

ആഹാരപച്ചയസങ്ഖാതേനാതി ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയസങ്ഖാതേന. സോ ച ആഹാരാനം ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവോ പാകടോതി കത്വാ വുത്തോ, ന ജനകത്താഭാവതോ. ഓജട്ഠമകരൂപസ്സ ഹി വേദനാദീനഞ്ച ആഹാരണതോ തേസം ജനകത്തം ലബ്ഭതീതി. യദി ഉപത്ഥമ്ഭകോ ഇധ പച്ചയോതി അധിപ്പേതോ, കബളീകാരാഹാരസ്സ താവ ഹോതു, ഇതരേസം കഥന്തി ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. സഹജാതാദിപച്ചയേതി സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേ വദതി, മഹാചതുക്കം വാ, ഏകേനാകാരേനാതി രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകഭാവമാഹ. സോ ഏവ ച നേസം ആഹരണകിച്ചം. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനതോ ചേതനായ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവോ സാതിസയോതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണം വിസേസേനാ’’തി.

യഥാഗതമഗ്ഗോതി വുത്തോ കാരണഫലാനം അഭേദൂപചാരേനാതി ദട്ഠബ്ബം, നാനാക്ഖണികോ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗോ ഉപനിസ്സയോ ഏതസ്സാതി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗൂപനിസ്സയോ. അരിയമഗ്ഗസ്സ യഥാഗതമഗ്ഗപരിയായോ വുച്ചമാനോ തസ്സ യാ പുരിമകാലഭൂതാ അഭേദോപചാരസിദ്ധാ ആഗമനാവത്ഥാ തതോ നാതിവിലക്ഖണാതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗ…പേ… ദീപിതാ’’തി. വിഞ്ഞാണസ്സ ചിത്തവിചിത്തതാ വിജാനനഭാവവിസേസാ ഏവാതി ആഹ ‘‘വിജാനനമേവ ചിത്തവിചിത്തതാ’’തി. വേദനാക്ഖന്ധാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ദ്വായതനാനി ഹോന്തീ’’തിആദീസു വുത്തമനായതനാദയോപി സങ്ഗണ്ഹാതി. തപ്പടിക്ഖേപോതി തസ്സ ജാതിനിദ്ദേസഭാവസ്സ പടിക്ഖേപോ. കതോ ഹോതീതി ഏതേന ആഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗഫലഹേതുയോ യത്തകാ ഇമസ്മിം ചിത്തേ ലബ്ഭന്തി, തേ സബ്ബേപി ‘‘ഏകോ വിഞ്ഞാണാഹാരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ അവുത്താപി അത്ഥതോ വുത്തായേവാതി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ അഞ്ഞത്ഥാപി.

കോട്ഠാസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുഞ്ഞതവാരാദിവണ്ണനാ

൧൨൧-൧൪൫. യഥാവുത്തേ സമയേതി വുത്തപ്പകാരസമൂഹേ.

൧൪൬. ഉസ്സാഹനം പേസനം നിയോജനം.

൧൫൬-൧൫൯. നാതിസമാഹിതായാതി നാനാവജ്ജനൂപചാരം സന്ധായ വദതി. യേവാപനകേഹിപി നിബ്ബിസേസതം ദസ്സേതി കരുണാമുദിതാനമ്പി ഉപ്പജ്ജനതോ.

കായവചീകിരിയാ കായവചീപവത്തി, വിഞ്ഞത്തി ഏവ വാ. അസമത്തഭാവനന്തി പുബ്ബഭാഗഭാവനമാഹ.