കാമാവചരകുസലം

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

കമ്മദ്വാരാനന്തിആദിനാ പകാസേതബ്ബസ്സ സരൂപം പകാസനുപായഞ്ച ദസ്സേതി. നിയതരൂപരൂപവസേനാതി ധമ്മസങ്ഗഹേ നിദ്ദിട്ഠനിയതരൂപരൂപവസേന. അഞ്ഞഥാ കമ്മസമുട്ഠാനികകായേ ഹദയവത്ഥുപി ഗഹേതബ്ബം സിയാ. ഏകസന്തതിപരിയാപന്നോ ഉപാദിന്നകകായോ ഇധ ഗഹിതോതി ചക്ഖായതനാദീതി വുത്തേസു ഏകോ ഭാവോ ഹദയവത്ഥു ച ഗഹിതന്തി ന സക്കാ വത്തും ‘‘ചക്ഖായതനാദീനി ജീവിതപരിയന്താനീ’’തി സന്നിവേസസ്സ വിഭാവിതത്താ.

വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണസ്സ ഇച്ഛിതത്താ ചലനാകാരാവ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാതി കദാചി ആസങ്കേയ്യാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പഠമജവനസമുട്ഠിതാ’’തി ആഹ. ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചാലേതുന്തി ഏതേന ദേസന്തരുപ്പത്തി ചലനം, തംനിമിത്തേ ച കത്തുഭാവോ ഉപചരിതോതി ദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ ഖണികതാ അബ്യാപാരതാ ച ധമ്മാനം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീതി തംദിസമഭിമുഖോ തദഭിമുഖോ, തസ്സ ഭാവോ തദഭിമുഖഭാവോ, സോ ഏവ വികാരോ, തംസമങ്ഗിനീ വായോധാതു തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീ. ഇദാനി തദഭിമുഖഭാവവികാ രസ്സ വിഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധിപ്പായസഹഭാവീ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ ഇമിസ്സാ അത്ഥവണ്ണനായ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആവജ്ജനസ്സാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ. യതോ ബാത്തിംസാതിആദിനാ തസ്സ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകതാ ന സക്കാ പടിസേധേതുന്തി ദസ്സേതി.

പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോതി ഏതേന യഥാവുത്തവായോധാതുയാ ഥമ്ഭനചലനസങ്ഖാതകിച്ചനിപ്ഫാദനേ തസ്സ ആകാരവിസേസസ്സ സഹകാരീകാരണഭാവമാഹ. അനിദസ്സനസപ്പടിഘതാദയോ വിയ മഹാഭൂതാനം അവത്ഥാവിസേസമത്തം സോ ആകാരവിസേസോതി പരമത്ഥതോ ന കിഞ്ചി ഹോതീതി ‘‘പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. പരമത്ഥതോ ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ പടിസേധിതോ. കമ്മസമുട്ഠാനാദിഭാവസ്സ പന സമ്ഭവോയേവ നത്ഥീതി യഥാവുത്തവികാരസ്സ പരമത്ഥതോ സബ്ഭാവേ നകുതോചിസമുട്ഠിതത്താ അപ്പച്ചയത്തം ആപന്നം. ന ഹി രൂപം അപ്പച്ചയം അത്ഥി, അപ്പച്ചയത്തേ ച സതി നിച്ചഭാവോ ആപജ്ജതി, ന ച നിബ്ബാനവജ്ജോ അത്ഥോ സഭാവധമ്മോ നിച്ചോ അത്ഥി. ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ വിയാതി വിഞ്ഞത്തിയാ ചിത്തസമുട്ഠാനഉപാദാരൂപഭാവോ ഉപചാരസിദ്ധോതി ദസ്സേതി.

വിഞ്ഞത്തിയാ കരണഭൂതായ. യം കരണന്തി യം ചിത്തകിരിയം ചിത്തബ്യാപാരം. വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതത്തന്തി ഇദമേസ കാരേതീതി യദേതം അധിപ്പായവിഭാവനം, ഏതം വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ന ദിട്ഠം, ഹത്ഥചലനാദീസു പന ദിട്ഠം, തസ്മാ വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി കായികകരണസങ്ഖാതസ്സ അധിപ്പായസ്സ ഞാപകോതി വിഞ്ഞായതി. ഞാപകോ ച ഹേതു ഞാപേതബ്ബമത്ഥം സയം ഞാതോയേവ ഞാപേതി, ന സബ്ഭാവമത്തേനാതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വികാരഗ്ഗഹണമ്പി വിഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി വിസയഭാവമാപന്നോ ഏവ സദ്ദോ അത്ഥം പകാസേതി, നേതരോ. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി വിഞ്ഞത്തീ’’തിആദി. യദി പന ചിത്തജരൂപാനം ചലനാകാരോ വിഞ്ഞത്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണാരമ്മണത്താ തേനപി സാ ഗഹിതാ സിയാതി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ആഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സാ’’തിആദി.

താലപണ്ണാദിരൂപാനീതിആദിനാപി വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതബ്ബതം മനോവിഞ്ഞാണേനേവ ച വിഞ്ഞാതബ്ബതം ദസ്സേതി. സഞ്ജാനാതി ഏതേനാതി സഞ്ഞാണം, തസ്സ ഉദകാദിനോ സഞ്ഞാണം തംസഞ്ഞാണം, തസ്സ ആകാരോ തംസഞ്ഞാണാകാരോ, ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരോ ച സോ തംസഞ്ഞാണാകാരോ ചാതി ഉദകാ…പേ… കാരോ, തം ഗഹേത്വാ ജാനിത്വാ. തദാകാരസ്സാതി ഉദകാദിഞാപനാകാരസ്സ. യദി യഥാവുത്തവികാരഗ്ഗഹണംയേവ കാരണം അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ, അഥ കസ്മാ അഗ്ഗഹിതസങ്കേതസ്സ അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ന ഹോതീതി? ന കേവലം വികാരഗ്ഗഹണമേവ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ കാരണം, കിഞ്ചരഹീതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ പനാ’’തിആദി.

അഥ പനാതിആദിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ അനുമാനേന ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി. സാധിപ്പായ…പേ… നന്തരന്തി അധിപ്പായസഹിതവികാരേന സഹജാതവണ്ണായതനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതസ്സ ചക്ഖുദ്വാരികവിഞ്ഞാണസന്താനസ്സ അനന്തരം. അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സാതി അധിപ്പായവവത്ഥാപകസ്സ തതിയവാരേ ജവനസ്സ. അധിപ്പായസഹഭൂ വികാരാഭാവേ അഭാവതോതി ഏതേന യഥാവുത്തവികാരം അധിപ്പായഗ്ഗഹണേന അനുമിനോതി. ഏവം സതീതിആദിനാ യഥാനുമിതമത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. തത്ഥ ഉദകാദിഗ്ഗഹണേനേവാതി താലപണ്ണാദീനം വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധാനുഗ്ഗഹിതേന ഉദകാദീനം തത്ഥ അത്ഥിഭാവവിജാനനേനേവ. യഥാ താലപണ്ണാദീനം ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരതം സഞ്ഞാണാകാരോ വിഞ്ഞാതോയേവ ഹോതി നാനന്തരിയകത്താ, ഏവം വിപ്ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധാനുഗ്ഗഹിതേന ഗന്തുകാമതാദിഅധിപ്പായവിജാനനേനേവ വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാതാ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോതി ഉപമായോജനാ.

സഭാവഭൂതന്തി അന്വത്ഥഭൂതം. ദ്വിധാതി വിഞ്ഞാപനതോ വിഞ്ഞേയ്യതോ ച. കായവിഞ്ഞത്തിയാ തഥാപവത്തമാനായ ചേതനാസങ്ഖാതസ്സ കമ്മസ്സ കായകമ്മഭാവോ നിപ്ഫജ്ജതി തായ ഉപലക്ഖിതബ്ബത്താ, ന പന ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു കേനചി പച്ചയഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാ’’തിആദിമാഹ. തേന വചീദ്വാരുപ്പന്നാപി പാണാതിപാതാദയോ സങ്ഗഹിതാതി തേസം സങ്ഗഹിതഭാവം ദസ്സേതി. അഥ വാ കായദ്വാരുപ്പന്നായ കായകമ്മഭൂതായ ചേതനായ വസേന ‘‘തേന ദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ’’തി വുത്തം, തസ്സായേവ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നായ വസേന ‘‘തേന ദ്വാരേന നാമലാഭതോ’’തി. മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവോ നിച്ഛിതോതി ‘‘ഏകാദസന്നം കിരിയചിത്താന’’ന്തി ആഹ.

ദ്വാരന്തരചാരിനോതി ദ്വാരന്തരഭാവേന പവത്തനകാ. ദ്വാരസമ്ഭേദാതി ദ്വാരാനം സങ്കരണതോ. ദ്വാരാനഞ്ഹി ദ്വാരന്തരഭാവപ്പത്തിയാ സതി കായദ്വാരസ്സ വചീദ്വാരാദിഭാവോ, വചീദ്വാരസ്സ ച കായദ്വാരാദിഭാവോ ആപജ്ജതീതി തംതംദ്വാരുപ്പന്നകമ്മാനമ്പി സങ്കരോ സിയാ. തേനാഹ ‘‘കമ്മസമ്ഭേദോപീ’’തി. ഏവം സതി കായകമ്മം…പേ… വവത്ഥാനം ന സിയാ. യദി കമ്മാനി കമ്മന്തരചാരീനി ഹോന്തി, കായകമ്മാദികസ്സ വചീകമ്മാദികഭാവാപത്തിതോ ‘‘കമ്മസമ്ഭേദാ ദ്വാരസമ്ഭേദോപീ’’തി കായകമ്മം കായകമ്മദ്വാരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം ന സിയാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘കമ്മാനമ്പി കമ്മന്തരചരണേ ഏസേവ നയോ’’തി. കമ്മന്തരചരണം കമ്മന്തരൂപലക്ഖണതാ. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വാരഭാവേനാ’’തി. ദ്വാരന്തരചരണം ദ്വാരന്തരുപ്പത്തി. ദ്വാരേതി അത്തനോ ദ്വാരേ. അഞ്ഞസ്മിന്തി ദ്വാരന്തരേ. കമ്മാനീതി തംതംദ്വാരികകമ്മാനി. അഞ്ഞാനീതി അഞ്ഞദ്വാരികകമ്മാനി. ദ്വാരേ ദ്വാരാനി ന ചരന്തീതി ദ്വാരന്തരഭാവേന നപ്പവത്തന്തി, ദ്വാരന്തരം വാ ന സങ്കമന്തി. കിഞ്ചാപി വിഞ്ഞത്തിയാ ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു യേന കേനചി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയഭാവോ നത്ഥി, തഥാ പന വിഞ്ഞത്തിയാ പവത്തമാനായ ഏവ പാണാതിപാതാദി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി സിയാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭാവോ ചേതനായാതി വുത്തം ‘‘ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി. കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി കമ്മവവത്ഥാനസ്സേവ വാ കാരണഭാവം സന്ധായ ‘‘ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി വുത്തം. യദിപി ‘‘ദ്വാരേഹി കമ്മാനീ’’തി വുത്തം, ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി പന വുത്തത്താ കമ്മേഹിപി ദ്വാരാനി വവത്ഥിതാനീതി അയമത്ഥോപി സിദ്ധോയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. അദ്വാരചാരീഹീതി ദ്വാരാനം സയം വവത്ഥിതഭാവമാഹ, ന പന അവവത്ഥാനം, വവത്ഥാനമേവാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തം വവത്ഥാനം വിഭാവേതി കമ്മാനപേക്ഖാതിആദിനാ. തത്ഥ സമയനിയമിതേന ചിത്തേന സമയോ വിയ ദ്വാരനിയമിതേഹി കമ്മേഹി ദ്വാരാനി നിയമിതാനീതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

ഏവംസഭാവത്താതി ദ്വാരഭൂതേഹി കായാദീഹി ഉപലക്ഖണീയസഭാവത്താ. ആണത്തി…പേ… മാനസ്സാതി കായവചീകമ്മാനം വചീകായവിഞ്ഞത്തീഹി പകാസേതബ്ബതം ആഹ. കായാദീഹീതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി. തസ്മാതി യസ്മാ ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി കമ്മാനി സകേന ദ്വാരേന ഉപലക്ഖിതാനേവ ചരന്തി, തസ്മാ. നാപി കമ്മം ദ്വാരസ്സാതി യസ്മിം ദ്വാരന്തരേ കമ്മം ചരതി, തസ്സ ദ്വാരസ്സ അനത്തനിയസ്സ. തംതംദ്വാരമേവാതി സകദ്വാരമേവ. കമ്മസ്സാതി സകസകകമ്മസ്സ. യദി കമ്മേഹി ദ്വാരാനി വവത്ഥിതാനി, ‘‘കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താ’’തി ഇദം കഥം നീയതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ പനാ’’തിആദി.

സാതി വിഞ്ഞത്തി. തസ്സാതി കമ്മസ്സ. കേനചി പകാരേനാതി ചതുവീസതിയാ പച്ചയപ്പകാരേസു കേനചി പകാരേന. തംസഹജാതാതി ഏതേന കായവിഞ്ഞത്തിയാ സബ്ഭാവേയേവ കായകമ്മസ്സ സബ്ഭാവോ, നാഞ്ഞഥാതി പരിയായേന വിഞ്ഞത്തിയാ കമ്മസ്സ കാരണഭാവം വിഭാവേതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേന വുത്താ’’തി. യഥാവുത്തനിയമേനാതിആദിനാ കമ്മസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേ ബ്യഭിചാരാഭാവമാഹ. തത്ഥ യഥാവുത്തനിയമേനാതി അട്ഠകഥായം വുത്തപ്പകാരേന വവത്ഥാനയുത്തിസങ്ഖാതേന നിയമേന. ദ്വാരചരണേതി അഞ്ഞദ്വാരചരണേ.

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ചതൂഹി അങ്ഗേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘സുഭാസിതംയേവ ഭാസതി, നോ ദുബ്ഭാസിതം. ധമ്മംയേവ, പിയംയേവ, സച്ചംയേവ ഭാസതി, നോ അലിക’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൧൩; സു. നി. സുഭാസിതസുത്ത) യാനി അങ്ഗാനി സുത്തേ വുത്താനി, തേസം ചേതനാസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സുഭാസിതഭാസനാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാപവത്താതി സുഭാസിതഭാസനാദിഭാവേന പവത്താ. സഹ സമ്ഭൂതത്താതി സഹേവ ഉപ്പന്നത്താ. ന ഹി വചീവിഞ്ഞത്തി സദ്ദരഹിതാ അത്ഥി. തഥാ ഹി ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘വാചാഗിരാ ബ്യപഥോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൩൬) നാതിസുഖുമംയേവ സദ്ദവാചം വത്വാ ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി, തായ സദ്ധിം യോജേത്വാ വചീവിഞ്ഞത്തിയാ വുത്തത്താ രൂപായതനം വിയ വത്ഥുപരിത്തതാദിനാ സദ്ദായതനമ്പി അനിന്ദ്രിയഗോചരോ അത്ഥീതി ച അധിപ്പായേന ‘‘യാ തായ…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ.

ഇദാനി അവിസേസേന ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാരമ്മണതാ പാളിയം വുത്താതി വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പാളിയാ വിരോധം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏവം സങ്ഗഹകാരസ്സ അധിപ്പായേ ഠത്വാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ പടിസേധേതബ്ബതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ അധിപ്പായേ ഠത്വാ തം പരിഹരിതും ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിമാഹ. സങ്ഘട്ടനാകാരേന പവത്താനം ഭൂതാനം സദ്ദസ്സ നിസ്സയഭാവതോ സങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തപ്പച്ചയഭാവോതി ഉപാദിന്നകഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭാവോ. ചിത്തജപഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നകഘട്ടനേ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനമഹാഭൂതാനം ഏകോ ആകാരവിസേസോ അത്ഥി. തദാകാരത്താ ഹി തേസം പഥവീധാതു ഉപാദിന്നകം ഘട്ടേതീതി ഇമമത്ഥം വുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബത്താ ‘‘വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി വത്വാ തമേവ വുത്തനയം ‘‘തബ്ബികാരാന’’ന്തിആദിനാ വിഭാവേതി. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയഭാവോ തപ്പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം വിധാനന്തി ‘‘ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതി ഏതേന പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതീ’’തിആദിനാ അത്തനാ വുത്തവിധാനം. അട്ഠകഥായം പന വുത്തവിധാനം ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തമേവാതി.

അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ദേസന്തരേ പാരമ്പരിയേന ഉപ്പാദനം ദേസന്തരുപ്പാദനപരമ്പരതാ. ലദ്ധാസേവനേനാതി ലദ്ധപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന. ചിത്തേനേവാതി പഠമചിത്തേനേവ. ‘‘സത്ത ജവനാനി സത്ത അക്ഖരാനി നിബ്ബത്തേന്തീതി വാദം പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകജവനവാരപരിയാപന്നാനി ചിത്താനി ഏകമക്ഖരം നിബ്ബത്തേന്തീ’’തി വദന്തി. കിഞ്ചാപി പഠമചിത്തേനപി ഘട്ടനാ നിപ്ഫജ്ജതി, ഏകസ്സേവ പന ബഹുസോ പവത്തനേന അത്ഥി കോചി വിസേസോതി പുരിമജവനസമുട്ഠിതാഹി ഘട്ടനാഹി പടിലദ്ധാസേവനേന സത്തമജവനേന സമുട്ഠിതാ ഘട്ടനാ പരിബ്യത്തമക്ഖരം നിബ്ബത്തേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭനം നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും. ലദ്ധാഭിസങ്ഖാരേന പന പഠമചിത്തേനപി ഘട്ടനാ ബലവതീ ഹോതീതി അട്ഠകഥായം ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വുത്തം സിയാ, സബ്ബമേതം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബായപി കായവചീവിഞ്ഞത്തിയാ കായവചീദ്വാരഭാവോ വിയ സബ്ബസ്സപി ചിത്തസ്സ മനോദ്വാരഭാവോ സമ്ഭവതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠകഥായം ‘‘അയം നാമ മനോ മനോദ്വാരം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോ’’തി വത്വാ തംദ്വാരവന്തധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘അയം നാമ ചേതനാ’’തിആദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്സ ദ്വാരം മനോ, തം ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. യഥാ പന തിവിധചതുബ്ബിധകായവചീകമ്മാനം ദ്വാരഭാവതോ കായകമ്മദ്വാരവചീകമ്മദ്വാരാനി വുത്താനി, ഏവം മനോകമ്മന്തി വുത്തഅഭിജ്ഝാദീനം ദ്വാരഭാവതോ വട്ടഹേതുഭൂതലോകിയകുസലാകുസലസമ്പയുത്തമനോ ഏവ മനോകമ്മദ്വാരന്തി സന്നിട്ഠാനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചേതനായ അത്തനോ കിച്ചം ആരദ്ധായ സമ്പയുത്താപി തം തം സകിച്ചം ആരഭന്തീതി സാ നേ സകിച്ചേ പവത്തേതി നാമ, തഥാ പവത്തേന്തീ ച സമ്പയുത്തേ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ അവിപ്പകിണ്ണേ കരോതി ബ്യാപാരേതി ചാതി വുച്ചതി, തഥാ സമ്പയുത്താനം യഥാവുത്തം അവിപ്പകിണ്ണകരണം സമ്പിണ്ഡനം ആയൂഹനം ബ്യാപാരാപാദനം ബ്യാപാരണം ചേതയനന്തി ആയൂഹനചേതയനാനം നാനത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഫസ്സാദിധമ്മേഹീ’’തിആദിമാഹ. തഥാകരണന്തി യഥാ ഫസ്സാദയോ സകസകകിച്ചേ പസുതാ ഭവന്തി, തഥാ കരണം. തേനേവ യഥാവുത്തേന അവിപ്പകിണ്ണബ്യാപാരണാകാരേന സമ്പയുത്താനം കരണം പവത്തനന്തി ദട്ഠബ്ബം. കമ്മക്ഖയകരത്താതി കമ്മക്ഖയകരമനസ്സ കമ്മദ്വാരഭാവോ ന യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. യതോ ‘‘കമ്മപഥകഥാ ലോകിയാ ഏവാ’’തി വദന്തി.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ

സമാനകാലാപി കാരണഫലകിരിയാ പുബ്ബാപരകാലാ വിയ വത്തും യുത്തായേവ. സേയ്യഥാപി പടിച്ചസമുപ്പാദേ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. ചോപനകിരിയന്തി വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ആഹ. തസ്സാ ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനകായസദ്ദവാചാഹി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി ഏവ വാ പുരിമപുരിമാഹി പവത്തേതബ്ബത്താ ‘‘കായവാചാഹി ചോപനകിരിയം കരോതീ’’തി വുത്തം തബ്ബികാരാനം ഭൂതാനം തഥാപവത്തനതോ. അഥ വാ കായവാചാഹീതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി. ചോപനകിരിയന്തി രൂപകായസ്സ ഥമ്ഭനചലനകിരിയം ഉപാദിന്നകഘട്ടനകിരിയഞ്ച. ഏസാ ഹി കിരിയാ ‘‘രൂപകായം ഥമ്ഭേതും ചാലേതും പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ’’തി, ‘‘ഉപാദിന്നകഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭൂതോ’’തി ച വുത്തത്താ കായവചീവിഞ്ഞത്തീഹി നിപ്ഫജ്ജതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ചോപനകിരിയാനിസ്സയഭൂതാ കായവാചാ’’തി, ‘‘കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തി വാസിആദീഹി വിയ ഛേദനാദി’’ന്തി ച ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിതം ഭവതി. ന കേവലം ധരമാനതാവ സബ്ഭാവോ, അഥ ഖോ മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിരോധിതേവാ’’തി ആഹ. അസമുച്ഛിന്നതാ ച കായാദീനം തദുപനിസ്സയകിലേസാസമുച്ഛേദേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തീ’’തി ഏതേന ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയാനിബ്ബത്തിദ്വാരേന ചേതനാനിബ്ബത്തിയേവ വുത്താതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഏവഞ്ച…പേ… യുജ്ജന്തീ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ച കത്വാ കായേ സതി വാചായ സതീതിആദിവചനം അനുലോമിതം ഹോതി. യായ ചേതനായാതി കരണനിദ്ദേസോ പന കായാദീനം ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയായ ച ചേതനാഹേതുകത്തദസ്സനത്ഥം വുത്തോതി.

സഭാവതോ ഉപകാരകതോ മഗ്ഗേ സതി സബ്ഭാവതോ ച ബോജ്ഝങ്ഗാ മഗ്ഗേ അന്തോഗധാതി ആഹ ‘‘ന ച ന സക്കാ’’തിആദി.

കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനന്തി യഥാ കമ്മപഥം പത്താനം, ഏവം കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി സതിപി ദ്വാരന്തരുപ്പത്തിയം യഥാസകം ദ്വാരേഹേവ നാമഗ്ഗഹണന്തി വദന്തി, ഏവം സതി അട്ഠകഥായ വിരോധോ. ദുതിയത്ഥസ്സ ച അഭാവോ സിയാ, തസ്മാ തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനന്തി യസ്മിം യസ്മിം ദ്വാരേ കമ്മപഥം അപ്പത്താ അകുസലചേതനാദയോ പവത്താ, താസം തേന തേനേവ ദ്വാരേന നാമഗ്ഗഹണം. തം പന തംതംദ്വാരപക്ഖികഭാവകരണതോ തത്ഥ അവരോധനന്തി വുത്തം. യഥാ ഹി കമ്മപഥം പത്താ കായകമ്മാദിസങ്ഖാതാ ചേതനാ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പന്നാപി കായകമ്മാദിനാമമേവ ലഭന്തി, ന ഏവം കമ്മപഥം അപ്പത്താ. താ പന യത്ഥ യത്ഥ ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേന തേനേവ ദ്വാരേന കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതന്തിആദിനാമം ലഭന്തി. ഏവം നാമഗ്ഗഹണമേവ ഹി തേസം തംതംദ്വാരപക്ഖികകരണം വുത്തം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘കിഞ്ചാപി വചീദ്വാരേ ചോപനപ്പത്തം കമ്മപഥം, അപ്പത്തതായ പന കായകമ്മം ന ഹോതി, കേവലം വചീദുച്ചരിതം നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

സതിപി പാണാതിപാതാദിചേതനായ വചീദ്വാരാദീസു പവത്തിയം യഥാവുത്തയേഭുയ്യതബ്ബഹുലവുത്തിയാ കായകമ്മാദിഭാവവവത്ഥാപനം കായാദികസ്സ തംതംദ്വാരഭാവവവത്ഥാപനഞ്ച കമ്മദ്വാരാഭേദനം. തഞ്ഹി കമ്മദ്വാരാനം അസംകിണ്ണഭാവേന പതിട്ഠാപനം. യം സന്ധായ ‘‘ആണത്തിസമുട്ഠിതേസൂ’’തി അട്ഠകഥായം വക്ഖതി. കേചി പന ‘‘ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ അനേകേസം കമ്മാനം പവത്തിദസ്സനമ്പി ദ്വാരസംസന്ദന’’ന്തി വദന്തി. യഥാ പവത്തോ ബ്യാപാദോ കമ്മപഥോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തി പവത്തി ബ്യാപാദസ്സ ദസ്സിതാ. കായദ്വാരികചേതനായ സഹകാരീകാരണഭാവതോ കായകമ്മവോഹാരലാഭാ, അഭിജ്ഝാദീനം പരസന്തകസ്സ അത്തനോ പരിണാമനവസേന ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തിആദിനാ ച അപ്പവത്തത്താ മനോകമ്മവോഹാരവിരഹാ, അചേതനാസഭാവതോ വാ പാണാതിപാതാദിവസേന അബ്ബോഹാരികാ, പാണാതിപാതാദിഭാവേന ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി അബ്ബോഹാരികഭാവേ.

ദസവിധാ ഇദ്ധി…പേ… തബ്ബാ വിത്ഥാരേനാതി അധിപ്പായോ.

തേനാധിപ്പേതന്തി ‘‘അകുസലം വചീകമ്മം മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതീ’’തി വദന്തേന അധിപ്പേതം. ‘‘ന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്ത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു തേന ഉപോസഥക്ഖന്ധകതോ സുത്തം ആഹടന്തി? കിഞ്ചാപി ആഹടം, തത്ഥ അവുത്തോയേവ പന സോ തേന വുത്തോതി ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ അവുത്തമേവാ’’തിആദിമാഹ.

‘‘സുഗതിദുഗ്ഗതീസു ഉപപജ്ജനം സുകതദുക്കടകമ്മതോ ന ഹോതി, ഖന്ധസിവാദീഹി പന ഹോതീതി ഗഹേത്വാ ‘നത്ഥി ദിന്ന’ന്തിആദിനാ പരാമസന്തസ്സ വസേന ‘മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… പരിഭണ്ഡാദീനി കരോതീ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. അഭിജ്ഝാദിപധാനത്താതി ഏതേന വിജ്ജമാനേസുപി ബ്യാപാദാദീസു യദാ കായവചീദ്വാരേസു ചേതനാ ബലവതീ ഹോതി, ന തഥാ ഇതരേ, തദാ പധാനഭാവതോ ചേതനാ കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ലഭതി. സോ ഖോ പനസ്സാ പധാനഭാവോ പാണാതിപാതാദിസിദ്ധിയാ വിഞ്ഞായതി. യദാ പന തേസുയേവ ദ്വാരേസു അഭിജ്ഝാദയോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ന തഥാ ചേതനാ, തദാ തത്ഥ വിജ്ജമാനാപി ചേതനാ അപധാനഭാവതോ കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ന ലഭതി. അഭിജ്ഝാദയോ പന പധാനഭാവതോ സതിപി കായങ്ഗവാചങ്ഗചോപനേ സകേന വവത്ഥാനേന മനോകമ്മന്ത്വേവ വുച്ചന്തീതി ദസ്സേതി. യേ പന ‘‘തീസുപി ദ്വാരേസു കമ്മപഥഭാവേന അപ്പത്തിയാ ദ്വാരത്തയേപി കമ്മപഥപ്പത്തമനോകമ്മേന സഹ പവത്തിയാ ച ചേതനാ ഏത്ഥ കമ്മന്തി ന വുച്ചതീ’’തി വദന്തി, തേഹി അഭിജ്ഝാദീനം പധാനസഭാവംയേവ സന്ധായ വുത്തം സിയാ. അഥ വാ ചേതനായ നിപ്പരിയായകമ്മഭാവതോ പരിയായകമ്മേ അനവരോധേതബ്ബത്താ ‘‘അബ്ബോഹാരികാ’’തി വുത്തം. അത്തനോ സഭാവേനേവ പന സാ ഏത്ഥാപി കമ്മന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമീ’’തിആദി (കഥാ. ൫൩൯). അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാ ചേതനാ’’തിആദിനാ ചേതനായേവ പധാനം കത്വാ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘സഭാവേനേവ സാ മനോകമ്മ’’ന്തിആദി. അഥ വാ കമ്മപഥപ്പത്തഅഭിജ്ഝാദീഹി കായവചീദ്വാരേ സഹജാതാ ചേതനാ കായവചീകമ്മവസേന അബ്ബോഹാരികാ ചേതനാസങ്ഖാതമനോകമ്മത്താതി. യദി അഭിജ്ഝാദയോ പധാനാ, ന ചേതനാ, ഏവം സതി അഭിജ്ഝാദയോ ചേത്ഥ കമ്മം, ന ചേതനാ, അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികാ വാ സാ സിയാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി. ‘‘ചേതനാപി…പേ… മനോദ്വാരേ ഏവ സമുട്ഠഹന്തീ’’തി ഇദം മനോദ്വാരേ ചേതനായ അഭിജ്ഝാദീഹി മനോകമ്മഭാവേ നിബ്ബിസേസഭാവദസ്സനന്തി കത്വാ ‘‘ചേതനാ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി ആഹ. ചേതനാ ചേതനാകമ്മം, അഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാസമ്പയുത്തകമ്മന്തി ഏത്തകമേവ ഹി ഏത്ഥ വിസേസോതി. ഏത്ഥ ച ചേതനായ കായവചീകമ്മഭാവോ സിയാതി ആസങ്കായ അഭാവതോ മനോദ്വാരേ അകുസലകായവചീകമ്മാനം അനുപ്പത്തിതോ ച അബ്ബോഹാരികാതി ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വിരതിവിസിട്ഠാതി വിരതിതോ ചേതനായ പധാനഭാവമാഹ. തത്ഥ ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൫൩൯) ആഗമമ്ഹി ‘‘പാണാതിപാതാദിപടിപക്ഖഭൂതാ’’തി യുത്തിം ദസ്സേതി. യസ്മാ ച പട്ഠാനേ ചേതനാവ ‘‘കമ്മപച്ചയോ’’തി വുത്താ, ന വിരതി, അഭിജ്ഝാദയോ വാ, തസ്മാ നിപ്പരിയായേന കമ്മം ‘‘ചേതനാ’’തി അനഭിജ്ഝാദയോ ‘‘ചേതനാപക്ഖികാ വാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. അസങ്കരതോ കമ്മദ്വാരാനി വവത്ഥപേന്തോ ‘‘രക്ഖതീ’’തി, വിപരിയായേന ‘‘ഭിന്ദതീ’’തി വുത്തോതി രക്ഖണഭിന്ദനാനി അനാസേത്വാ നാസേത്വാ ച കഥനന്തി വുത്താനീതി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയോ വികപ്പോ പഠമചതുത്ഥവിഞ്ഞാണദ്വാരേസുയേവ ലബ്ഭതി, ന ഇതരത്ഥ ‘‘സോതം ഘാന’’ന്തിആദിനാ അവുത്തത്താ, ഇതരഥാപി വാ അവിഭത്തികേ നിദ്ദേസേ ലബ്ഭതി. യതോ സംവരവസേന പാതിമോക്ഖസീലം പവത്തതി, തം ദുസ്സീല്യന്തി ആഹ ‘‘ദുസ്സീല്യം പാണാതിപാതാദിചേതനാ’’തി. ഇതരാ സംവരവിനിമുത്താ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സയുത്താ തപ്പധാനാ വാ അകുസലധമ്മാ സതിപടിപക്ഖാ അകുസലാ ധമ്മാ. ആരമ്മണേ ചിത്തവോസ്സഗ്ഗവസേന പവത്തോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ പമാദോ. വീരിയപനോദനഭാവതോ ഥിനമിദ്ധം ‘‘കോസജ്ജ’’ന്തി വുത്തം, ഥിനമിദ്ധപ്പധാനോ വാ ചിത്തുപ്പാദോ.

അസുദ്ധതാതി അകേവലതാ അഞ്ഞേന സമ്മിസ്സതാ. ദ്വാരഞ്ഹി ദ്വാരന്തരികകമ്മസ്സ ദ്വാരം ഹോന്തം തേന മിസ്സിതം വിയ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘മുസാവാദാദിനോപി കായദ്വാരേ പവത്തിസബ്ഭാവാ’’തി. കേചി പന ‘‘അവിഞ്ഞേയ്യമാനന്തരാനം ദ്വാരന്തരചിത്താനം അന്തരന്തരാ അപ്പവത്തിതോ സുദ്ധന്തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം അനേകസ്സപി ജവനവാരസ്സ കായകമ്മാദിഭാവേന പബന്ധനവസേന പവത്തി അത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. അവിരുദ്ധം ഹോതീതി അകുസലകായകമ്മാദിഭാവേന അവധാരേത്വാ അസംവരം വത്വാ പുന തസ്സേവ വാചാഅസംവരദ്വാരാദീസു ഉപ്പത്തിവചനം കായദ്വാരൂപലക്ഖിതോ അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ പവത്തോപി കായദ്വാരികോ ഏവാതി ഏവം സംവണ്ണനായ സതി ന വിരുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തം അവിരുജ്ഝനാകാരം ‘‘അസംവരോ ഹീ’’തിആദിനാ വിഭാവേതി. സദ്വാരേതി അത്തനോ ദ്വാരേ. അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോതി വുച്ചതീതി ഏതേന വാചാഅസംവരദ്വാരേ ഉപ്പന്നോപി കായികോ അസംവരോ ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോത്വേവ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതരത്ഥാപി. കമ്മം അഞ്ഞദ്വാരേതി കമ്മസ്സ ദ്വാരന്തരചരണം പാകടന്തി കത്വാ വുത്തം.

ഏവം സതീതി ചോപനസങ്ഖാതേ കായഅസംവരദ്വാരേ അസംവരോതി ഏത്തകേ ഏവ ഗഹിതേ. കമ്മപഥഭാവപ്പത്തസ്സേവ കമ്മഭാവോ അട്ഠകഥായം വുത്തോതി ആഹ ‘‘കമ്മപഥഭാവപ്പത്തതായ വചീമനോകമ്മ’’ന്തി. സേസന്തി ദ്വാരന്തരാനുപലക്ഖിതം. തഥാ ന വുച്ചതീതി കായകമ്മന്തി ന വുച്ചതീതി അത്ഥോ. തത്ഥേവ വക്ഖാമാതി കമ്മപഥസംസന്ദനേ വക്ഖാമ. ‘‘സോ ഹി കായദ്വാരേ ചോപനപ്പത്തോ അകുസലം കായകമ്മം ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാ) ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച വചീകമ്മാദീനഞ്ച കമ്മപഥപ്പത്താനം അസംവരഭൂതാനം കായകമ്മാദിഭാവേ ആപന്നേ ‘‘ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം അകുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ അപവാദേന നിവത്തി ദട്ഠബ്ബാതി ഏവം വക്ഖമാനതം സന്ധായാഹ. അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ പച്ചയസന്നിസ്സിതആജീവപാരിസുദ്ധിസീലാനം ഞാണവീരിയേഹി സാധേതബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

സരസേന അത്തനോ സഭാവേന. യായ ചേതനായ പവത്തമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പച്ചയഭൂതേസു മഹാഭൂതേസു ഉപക്കമകരണഹേതു തംമഹാഭൂതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകമഹാഭൂതാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തി, സാ താദിസപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പാണാതിപാതോ നാമ. ലദ്ധുപക്കമാനി ഹി ഭൂതാനി ന പുരിമഭൂതാനി വിയ വിസദാനീതി സമാനജാതിയാനം ഭൂതാനം കാരണം ന ഹോന്തീതി. ഏകസ്സപി പയോഗസ്സ സഹസാ നിപ്ഫാദനവസേന കിച്ചസാധികായ ബഹുക്ഖത്തും പവത്തജവനേഹി ലദ്ധാസേവനായ ച സന്നിട്ഠാപകചേതനായ വസേന പയോഗസ്സ മഹന്തഭാവോ. സതിപി കദാചി ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച പാണേ പയോഗസ്സ സമഭാവേ മഹന്തം ഹനന്തസ്സ ചേതനാ തിബ്ബതരാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്ഥുസ്സ മഹന്തഭാവോതി തദുഭയം ചേതനായ ബലവഭാവേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പയോഗ…പേ… ഭാവതോ’’തി. യഥാവുത്തപച്ചയവിപരിയായേപീതി പയോഗവത്ഥുആദിപച്ചയാനം അമഹത്തേപി. തംതംപച്ചയേഹീതി ഗുണവന്തതാദിപച്ചയേഹി. ഏത്ഥ ച ഹന്തബ്ബസ്സ ഗുണവന്തതായ മഹാസാവജ്ജതാ വത്ഥുമഹന്തതായ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. കിലേസാനം ഉപക്കമാനം ദ്വിന്നഞ്ച മുദുതായ തിബ്ബതായ ച അപ്പസാവജ്ജതാ മഹാസാവജ്ജതാ ച യോജേതബ്ബാ. പാണോ പാണസഞ്ഞിതാ വധകചിത്തഞ്ച പുബ്ബഭാഗസമ്ഭാരാ, ഉപക്കമോ വധകചേതനാസമുട്ഠാപിതോ, പഞ്ചസമ്ഭാരവതീ പാണാതിപാതചേതനാതി സാ പഞ്ചസമ്ഭാരവിനിമുത്താ ദട്ഠബ്ബാ. ഏസ നയോ അദിന്നാദാനാദീസുപി.

മന്തപരിജപ്പനേന പരസ്സ സന്തകഹരണം വിജ്ജാമയോ, വിനാ മന്തേന പരസന്തകസ്സ കായവചീപയോഗേഹി ആകഡ്ഢനം താദിസഇദ്ധിയോഗേന ഇദ്ധിമയോ പയോഗോതി അദിന്നാദാനസ്സപി ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോ വേദിതബ്ബാ.

അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമനേ മിച്ഛാചാരോ മഹാസാവജ്ജോ, ന തഥാ ഉഭിന്നം സമാനച്ഛന്ദഭാവേ. ‘‘ചത്താരോ സമ്ഭാരാതി വുത്തത്താ അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമനേ സതിപി മഗ്ഗേനമഗ്ഗപടിപത്തിഅധിവാസനേ പുരിമുപ്പന്നസേവനാഭിസന്ധിപയോഗാഭാവതോ മിച്ഛാചാരോ ന ഹോതി അഭിഭുയ്യമാനസ്സാ’’തി വദന്തി. സേവനചിത്തേ സതി പയോഗാഭാവോ ന പമാണം ഇത്ഥിയാ സേവനപ്പയോഗസ്സ യേഭുയ്യേന അഭാവതോ. പുരിസസ്സേവ ഹി യേഭുയ്യേന സേവനപ്പയോഗോ ഹോതീതി ഇത്ഥിയാ പുരേതരം സേവനചിത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ നിപന്നായപി മിച്ഛാചാരോ ന സിയാതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ പുരിസസ്സ വസേന ഉക്കംസതോ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഇത്ഥിയാ പുരിസകിച്ചകരണകാലേ പുരിസസ്സപി സേവനപ്പയോഗാഭാവതോ മിച്ഛാചാരോ ന സിയാതി. കേചി പന ‘‘അത്തനോ രുചിയാ പവത്തിതസ്സ തീണി അങ്ഗാനി, ബലക്കാരേന പവത്തിതസ്സ തീണീതി സബ്ബാനി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചത്താരീ’’തി വദന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ദുട്ഠചിത്തസ്സ അമരണാധിപ്പായസ്സ ഫരുസകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഫരുസചേതനാ ഫരുസവാചാ. മരണാധിപ്പായേ പന സതി അത്ഥസിദ്ധിതദഭാവേസു പാണാതിപാതാ ബ്യാപാദാ ച ഹോന്തീതി. യം പതി ഫരുസവാചാ പയുജ്ജതി, തസ്സ സമ്മുഖാവ സീസം ഏതി. ‘‘പരമ്മുഖേപി ഫരുസവാചാ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

യദി ചേതനായ സബ്ബദാ കമ്മപഥഭാവാഭാവതോ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവോതി കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം, നനു അഭിജ്ഝാദീനമ്പി കമ്മപഥം അപ്പത്താനം അത്ഥിതായ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവോതി തേസമ്പി കമ്മപഥരാസിയം അവചനം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹി തേസം തത്ഥ വുത്തത്താ. യദി ഏവം ചേതനാപി തത്ഥ വത്തബ്ബാ സിയാതി? സച്ചമേതം, സാ പന പാണാതിപാതാദികാതി പാകടോ തസ്സാ കമ്മപഥഭാവോതി ന വുത്തം സിയാ. ചേതനായ ഹി ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമി,’’‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനേഹി കമ്മഭാവോ ദീപിതോ. കമ്മംയേവ ച സുഗതിദുഗ്ഗതീനം തദുപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖാനഞ്ച പഥഭാവേന പവത്തം കമ്മപഥോതി വുച്ചതീതി പാകടോ തസ്സാ കമ്മപഥഭാവോ. അഭിജ്ഝാദീനം പന ചേതനാസമീഹനഭാവേന സുചരിതദുച്ചരിതഭാവോ, ചേതനാജനിതതംബന്ധതിഭാവേന സുഗതിദുഗ്ഗതിതദുപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖാനം പഥഭാവോ ചാതി ന തഥാ പാകടോ കമ്മപഥഭാവോതി തേ ഏവ കമ്മപഥരാസിഭാവേന വുത്താ. അതഥാജാതിയത്താ വാ ചേതനാ തേഹി സദ്ധിം ന വുത്താ സിയാ. വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ തബ്ബിരതിആരമ്മണാനീതി പഞ്ച സിക്ഖാപദാ പരിത്താരമ്മണാ ഏവാതി വചനേന അദിന്നാദാനാദീനം സത്താരമ്മണതാവചനസ്സ വിരോധം ചോദേതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വേരമണീ നാമ ഹോതീ’’തി. സയമേവ പരിഹരിസ്സതീതി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ ഹി ‘‘യസ്മാ സത്തോതി സങ്ഖ്യം ഗതേ സങ്ഖാരേയേവ ആരമ്മണം കരോതി, തസ്മാ പരിത്താരമ്മണാതി വുച്ചന്തീ’’തി വുത്തം.

ദുഗ്ഗതതാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അലദ്ധാലാഭോ ലദ്ധവിനാസോ ഇച്ഛിതാനം ഭോഗാനം കിച്ഛപടിലാഭോ രാജാദീഹി സാധാരണഭോഗതാ ദുക്ഖവിഹാരോ സാസങ്കവിഹാരോ’’തി ഏവമാദയോ സങ്ഗഹിതാ. കേചി പന ‘‘ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഭോഗജാനിആദയോ നിസ്സന്ദഫല’’ന്തി വദന്തി.

കുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

താസഞ്ച വിരതീനം ചേതനാസമ്പയുത്തത്താ ചേതനാദ്വാരേന സുഗതിദുഗ്ഗതിതദുപ്പജ്ജനസുഖദുക്ഖാനം പഥഭാവോ യുത്തോതി അധിപ്പായോ.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

തഥാതി കമ്മപഥപ്പത്താനം. കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി കമ്മപഥപ്പത്താനമേവ ദുസ്സീല്യാദീനം സുസീല്യാദീനഞ്ച കമ്മപഥേഹി അത്ഥതോ നാനത്താഭാവദസ്സനം, തേസം വാ ഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധഭാവേന ദീപനം കമ്മപഥസംസന്ദനന്തി വദതി. കമ്മപഥതാ നത്ഥീതി ഏതേന യഥാവുത്താനം അസംവരസംവരാനം തേസം വാദേ കമ്മപഥസംസന്ദനേ അസങ്ഗഹിതതം ദസ്സേതി. യേ പന സങ്ഗഹം ലഭന്തി, തേസം ഗഹണേ പയോജനാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തിവിധ…പേ… ദസ്സനേനാ’’തി വുത്തം. ഏവം പുരിമപക്ഖേ സങ്ഖേപതോ ദോസം വത്വാ ദുതിയപക്ഖേപി വത്തും ‘‘ന ച ദുച്ചരിതാന’’ന്തിആദിമാഹ. തേന യേ ദുച്ചരിതസുചരിതഅസംവരസംവരാ അനുചരീയന്തി, തേസം കായകമ്മാദിതാ വിധീയതീതി ദസ്സേതി. ‘‘പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അസംവരോ അകുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഹി വുത്തന്തി. യദി ചാതിആദിനാ അനവസേസപരിയാദാനാഭാവമാഹ. ഉപ്പത്തി ന വത്തബ്ബാതി കമ്മപഥ…പേ… വദന്തേഹി ‘‘മനോകമ്മം ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യദി കമ്മപഥപ്പത്താനേവ ദുസ്സീല്യാദീനി കായകമ്മാദിനാമേഹി അട്ഠകഥായം വുത്താനീതി ഏവം വദന്തേഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി മനോകമ്മസ്സ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പത്തി ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. തംതംകമ്മഭാവസ്സ വുത്തത്താതി ‘‘തിവിധം കായദുച്ചരിതം അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിം (വിഭ. ൯൧൩) സന്ധായാഹ.

കമ്മന്തരമ്പി തംദ്വാരികകമ്മമേവ സിയാതി പാണാതിപാതാദികസ്സ വചീകമ്മാദിഭാവമാസങ്കതി. തസ്മാതി യസ്മാ കേസഞ്ചി അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച കമ്മപഥതാ നത്ഥി, കായദുച്ചരിതാദീനഞ്ച കമ്മപഥേഹി നാനത്താഭാവദസ്സനേന പയോജനം നത്ഥി, ന ച ദുച്ചരിതാദീനം ഫസ്സദ്വാരാനം വസേന ഉപ്പത്തി ദീപിതാ, ന ചായം വിധി നിരവസേസസങ്ഗാഹികാ, കമ്മാനഞ്ച സങ്കരോ ആപജ്ജതി, അട്ഠകഥായഞ്ച പുബ്ബാപരവിരോധോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. സമാനനാമതാ കായകമ്മാദിതാ. സാമഞ്ഞനാമാവിജഹനം കായകമ്മാദിഭാവാവിജഹനം. ഉഭയേസന്തി കമ്മപഥാകമ്മപഥാനം. ഉപ്പത്തിപരിയായവചനാഭാവതോതി ഏതേന ഫസ്സദ്വാരഅസംവരദ്വാരാദീനം തംദ്വാരികകമ്മാനഞ്ച അത്ഥതോ നാനത്താഭാവേപി തഥാ തഥാ പവത്തദേസനാവസേന തേ വിചാരിതാതി ദസ്സേതി. ‘‘അകുസലം കായകമ്മം പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദികോ ദുതിയവിനിച്ഛയോ.

കായേ വാചായ ച…പേ… സിദ്ധിതോതി ഏതേന ചോപനപ്പത്തം അകുസലം മനോകമ്മം ചോപനം അപ്പത്തതോ വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കായവചീകമ്മ’’ന്തി വുത്തം, ന പന കായവചീകമ്മഭാവതോതി ദസ്സേതി. തേന കായവചീഗഹണം യഥാവുത്തചോപനപ്പത്തം ഏവ വിഭാവേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ – ‘‘ചോപനപ്പത്തം അകുസലം കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച മനോകമ്മം ഹോതീ’’തി. തം-സദ്ദേ വുത്തേ യം-സദ്ദോ അബ്യഭിചാരിതസമ്ബന്ധതായ വുത്തോയേവ ഹോതീതി കത്വാ ‘‘യം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പാദമത്തപരിച്ഛിന്നേനാതി ഛഫസ്സദ്വാരികകമ്മേനാതി അത്ഥോ. മത്ത-സദ്ദേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന മനോകമ്മതാവിസേസം നിവത്തേതി. നിയമസ്സ ഏവ-സദ്ദസ്സ അകതത്താ ‘‘കായവചീകമ്മമേവ ഹോതീ’’തി അവുത്തത്താ. ഇദാനി നിയമാകരണേന ലദ്ധഗുണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന പന സബ്ബമ്പീ’’തിആദിമാഹ.

‘‘നിയമസ്സ അകതത്താ’’തിആദി പുരിമനയോതി അധിപ്പേതോ. വത്തുഅധിപ്പായാനുരോധിനീ സദ്ദപ്പവത്തീതി സമാസപദേ ഏകദേസോപി ആകഡ്ഢീയതി അധികാരവസേനാതി അധിപ്പായേന ‘‘കമ്മ-സദ്ദമത്തേന സമ്ബന്ധം കത്വാ’’തി വുത്തം. യം പന വദന്തീതിആദിനാ ഏത്ഥ പദകാരമതസ്സ അയുത്തതം ദസ്സേതി. തത്ഥ ചേതനാപക്ഖികാനന്തി കായവചീകമ്മഭൂതചേതനാപക്ഖികാനം. സതന്തി സമാനാനം. തംതംദ്വാരകമ്മപഥാനഞ്ചാതി ഇദം ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ കമ്മപഥഭാവേന പവത്തം കാലം സന്ധായ വുത്തം, ന സബ്ബദാ, കമ്മപഥഭാവേനേവ പവത്തനതോ. ച-സദ്ദേന വാ അകമ്മപഥസങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ തംതംദ്വാരാ ച തംതംദ്വാരകമ്മപഥാ ച തംതംദ്വാരകമ്മപഥാതി ‘‘തംതംദ്വാരാ’’തി പദേന അകമ്മപഥാനം സംവരാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സഭാവേനാതി മനോകമ്മസ്സ ദ്വാരഭാവേന, ന അത്തനോതി അധിപ്പായോ. ഏവമിധാപീതി ചിത്തജനിതോ ചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ കമ്മസ്സ ദ്വാരഭാവോ ചിത്തേപി ഉപചരിതോതി അത്ഥോ. വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി അനന്തരപച്ചയഭൂതമനോരഹിതസ്സ ചിത്തസ്സ അഭാവതോതി.

ദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമാഭാവനിയമാഭാവേ സബ്ബാരമ്മണതാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി. ന ഹി…പേ… അത്ഥീതി പധാനേ അസമ്ഭവതോ അപ്പധാനം അധികരീയതീതി ദസ്സേതി.