ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാ

ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ

‘‘തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദികായ പാളിയാ ഫസ്സാദീനം കാമാവചരതാദിദസ്സനേ ന തപ്പരഭാവോ, സഭാവദസ്സനേ ഏവ പന തപ്പരഭാവോതി ദസ്സേതി ‘‘ന ഹി ഫസ്സാദീന’’ന്തിആദിനാ.

ചിത്തകിരിയാഭാവേനാതി ചിത്തബ്യാപാരഭാവേന. ഫസ്സസ്സ സമ്പജ്ജനമുപ്പജ്ജനമേവ. സന്നിപതിതപ്പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏതേന ചിത്താരമ്മണസന്നിപാതകാരണം ഫസ്സോ ചിത്താരമ്മണസന്നിപാതോതി വുത്തോതി ദസ്സേതി. ഫസ്സോ ഹി ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തിതോ തസ്സ ആരമ്മണേ സന്നിപതിതപ്പവത്തിയാ പച്ചയോതി ച വുച്ചതി. സാ ചസ്സ ഫുസനാകാരപ്പവത്തി സാഖഗ്ഗേ ഠിതം ദിസ്വാ ഭൂമിസണ്ഠിതസ്സ അവീരകപുരിസസ്സ ജങ്ഘചലനം, അമ്ബിലഅമ്ബപക്കാദിം ഖാദന്തം ദിസ്വാ മുഖേ ഖേളുപ്പത്തി, ദയാലുകസ്സ പരം ഹഞ്ഞമാനം ദിസ്വാ സരീരകമ്പനന്തി ഏവമാദീസു പരിബ്യത്താ ഹോതി. തബ്ബിസേസഭൂതാ രൂപധമ്മാതി യഥാ പടിഹനനവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നതരം ഉപ്പജ്ജമാനേസു രൂപധമ്മവിസേസേസു സങ്ഘട്ടനപരിയായോ, ഏവം ചിത്താരമ്മണാനം വിസയകരണവിസയഭാവപ്പത്തി പടിഹനനാകാരേന ഹോതി. സോ ച ചിത്തനിസ്സിതോ ധമ്മവിസേസോ സങ്ഘട്ടനപരിയായേന വുത്തോ, യദാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. കേചി പന ‘‘സങ്ഘട്ടനരസോ ഫസ്സോ പഞ്ചദ്വാരികോവ, ന ഇതരോ വത്ഥാരമ്മണസങ്ഘട്ടനാഭാവതോ’’തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ഉപചാരസിദ്ധത്താ സങ്ഘട്ടനസ്സ. ഇതരഥാ പഞ്ചദ്വാരികസ്സപി തം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. ഇന്ദ്രിയമനസികാരേസു യഥാപവത്തമാനേസു തംതംആരമ്മണേ വിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തേസം തഥാപവത്തിയേവ വിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവകരണം.

‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വുച്ചതി കാമാനം അസ്സാദോ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൯.൩൪) സുഖവേദനാവ അസ്സാദോതി ആഹ ‘‘അസ്സാദഭാവതോ’’തി. ഫുസനാദിഭാവേന ആരമ്മണഗ്ഗഹണം ഏകദേസാനുഭവനന്തി അനുപചരിതമേവ ഫസ്സാദീനം അനുഭവനകിച്ചമാഹ.

നിമിത്തേനാതി നീലാദിനാ ദീഘാദിനാ ച നിമിത്തേന. ഏതേനുപായേനാതി യഥാ ഞാണപ്പധാനേ ചിത്തുപ്പാദേ സഞ്ഞാ ഞാണമനുവത്തതി, ഏവം സമാധിപ്പധാനേ സമാധിന്തി ദസ്സേതി.

പബന്ധതീതി പട്ഠപേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ സകസകകിച്ചേ പട്ഠപേതി. തേനേവ ഹി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘പവത്തേതീ’’തി ആഹ.

വിജ്ജമാനതാവാചീ ഹോതി-സദ്ദോ, വിജ്ജമാനതാ ച സങ്ഖതധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജനേന വിനാ നത്ഥീതി ‘‘ചിത്തം ന തഥാ അത്ഥതോ നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. തേന യസ്മാ ചിത്തം ന നുപ്പജ്ജതി ഉപ്പജ്ജതി ഏവ, തസ്മാ ചിത്തം ഹോതീതി വുത്തന്തി അയമേത്ഥ അട്ഠകഥായ അത്ഥോ. ഏവമവട്ഠിതേ ഹോതി-ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദാനം സമാനത്ഥത്തേന ന കിഞ്ചി പയോജനം ദിസ്സതി. അഥ വാ ഭവനം നാമ സത്താ, സത്താ ച ഉപ്പാദാദിനാ സമങ്ഗിതാതി ഫസ്സാദീനം ഖണത്തയപരിയാപന്നതാ ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദീസു ഹോതി-സദ്ദേന വുത്താ. തത്ഥ യോ ഭാവോ ഉപ്പാദസമങ്ഗീ, ന സോ ന ഹോതി നാമ, തസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ ഹോതി-സദ്ദവചനീയതാ ന ന സമ്ഭവതി. ഉപ്പന്നം ഹോതീതി ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി ഉപ്പന്ന-സദ്ദേനേവ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിതാ വുച്ചതി, തബ്ഭാവാനതിവത്തി പന ഹോതി-സദ്ദേന വുത്താ ഖണത്തയവീതിവത്തേപി ഉപ്പന്ന-സദ്ദസ്സ വത്തനതോ, തസ്മാ ന ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന സമാനത്ഥതാസബ്ഭാവദസ്സനം വിയ ഉപ്പജ്ജതിദസ്സനമ്പി വിരുജ്ഝതി പാകടകരണഭാവതോ. ഇതരഥാ ‘‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി ഇമിനാവ ചിത്തസ്സ വിജ്ജമാനഭാവോ ദസ്സിതോതി കിം പുന വിജ്ജമാനഭാവദസ്സനേനാതി ന ന സക്കാ വത്തും, സമയവവത്ഥാനവസേന സവിസേസം വുത്തമ്പി ചിത്തം ഫസ്സാദീഹി സഹുപ്പത്തിയാ സുട്ഠുതരം നിബ്ബിസേസന്തി ദസ്സേതും ചിത്തസ്സ പുന വചനം. ഉദ്ദിട്ഠധമ്മാനംയേവ ചേത്ഥ നിദ്ദേസവാരേ വിഭജനം, ന വിഭങ്ഗേ വിയ പാളിയാ ആരുള്ഹസബ്ബപദാനന്തി ‘‘ഉദ്ദേസവാരേ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം നിദ്ദേസവാരേ വിഭജനത്ഥ’’ന്തി അയമ്പി അത്ഥോ നിച്ചലോ. തഥാ ഹി ‘‘യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദീസു മഗ്ഗാദയോ ന വിഭത്താ. അപിച അധിപതിഭാവേന ഇന്ദ്രിയേസു വിയ ഫസ്സവേദനാസഞ്ഞാചേതനാഹി സഹ സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണരാസിയം ഗഹേതബ്ബത്താ സമയവവത്ഥാനേ വുത്തമ്പി ചിത്തം ഫസ്സപഞ്ചമകേ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

വിതക്കനന്തി വിതക്കനകിരിയാ, സാ ച വിതക്കസ്സ അത്തനോ പച്ചയേഹി പവത്തിമത്തമേവാതി ഭാവനിദ്ദേസോ വസവത്തിഭാവനിവാരണായ ഹോതി. യസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി, തം തസ്സ ഗഹണയോഗ്യം കരോന്തോ വിതക്കോ ആകോടേന്തോ വിയ പരിവത്തേന്തോ വിയ ച ഹോതീതി തസ്സ ആകോടനലക്ഖണതാ പരിയാഹനനരസതാ ച വുത്താ. ഇദഞ്ച ലക്ഖണം കിച്ചസന്നിസ്സിതം കത്വാ വുത്തം. ധമ്മാനഞ്ഹി സഭാവവിനിമുത്താ കാചി കിരിയാ നാമ നത്ഥി, തഥാ ഗഹേതബ്ബാകാരോ. ബോധനേയ്യജനാനുരോധേന പന പരമത്ഥതോ ഏകസഭാവോപി സഭാവധമ്മോ പരിയായവചനേഹി വിയ സമാരോപിതരൂപേഹി ബഹൂഹി പകാരേഹി പകാസീയതി. ഏവഞ്ഹി സോ സുട്ഠു പകാസിതോ ഹോതീതി.

വിപ്ഫാരോ നാമ വിതക്കസ്സ ഥിനമിദ്ധപടിപക്ഖോ ആരമ്മണേ അനോലീനതാ അസങ്കോചോ, സോ പന അഭിനിരോപനഭാവതോ ചലനം വിയ ഹോതീതി അധിപ്പായേന ‘‘വിപ്ഫാരവാതി വിചലനയുത്തോ’’തി വുത്തം. ഉപചാരപ്പനാസു സന്താനേന പവത്തിയന്തി ഏതേന യഥാ അപുബ്ബാരമ്മണേ പഠമാഭിനിപാതഭൂതോ വിതക്കോ വിപ്ഫാരവാ ഹോതി, ന തഥാ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ നിരന്തരം അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തിയം, നാതിവിപ്ഫാരവാ പന തത്ഥ ഹോതി സന്നിസിന്നഭാവതോതി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘നിച്ചലോ ഹുത്വാ’’തിആദി.

‘‘പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൪൨൭) പീതിയാ ഫരണം കായവിസയന്തി യഥാ തം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പണീതരൂപേഹീ’’തി വുത്തം.

വിസാരസ്സ ബ്യഗ്ഗഭാവസ്സ പടിപക്ഖോ സഭാവോ അവിസാരോ, ന വിസാരാഭാവമത്തം. അവിസാരാവിക്ഖേപാനം സമാധാനഭാവതോ അത്ഥതോ വിസേസാഭാവേപി സമുഖേന സമ്പയുത്തമുഖേന ച ഉഭയം വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘അവിസാ…പേ… വിക്ഖേപോ’’തി വുത്തം. വിസേസതോതി അതിസയേനാതി വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സുഖഞ്ഹി സമാധിസ്സ വിസേസകാരണം ‘‘സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൯; അ. നി. ൩.൯൬; ൬.൧൦; ൧൧.൧൨) വചനതോ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ

തത്ഥാതി സദ്ദഹനസങ്ഖാതേ അധിമോക്ഖലക്ഖണേ. പുഗ്ഗലോ സദ്ദഹതീതി ഇമിനാപി സദ്ധായ ആഹിതവിസേസാനം തംസമ്പയുത്തധമ്മാനം സദ്ദഹനകിരിയായ കത്തുഭാവമേവ വിഭാവേതി. അവയവബ്യാപാരോ ഹി സമുദായേ വോഹരീയതീതി. ന കേവലം പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം അപ്പസാദനാകാരപ്പവത്തമേവ അകുസലം അസ്സദ്ധിയം, അഥ ഖോ അപ്പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം പസാദനാകാരപ്പവത്തമ്പീതി ദസ്സേതും ‘‘മിച്ഛാധിമോക്ഖോ’’തി വുത്തം. തേന പൂരണാദീസു പസാദസ്സ അസ്സദ്ധിയതമാഹ. പസാദഭൂതോതി ഏതേന അപ്പസാദഭൂതം അസ്സദ്ധിയം നിവത്തേതി. വത്ഥുഗതോതി ഇമിനാ മിച്ഛാധിമോക്ഖം. ‘‘പസാദഭൂതോ നിച്ഛയോ’’തി ഇമിനാ പന വിഭാവിതമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ‘‘ന യേവാപനകാധിമോക്ഖോ’’തി ആഹ. അകാലുസ്സിയം പസാദോ, തം പന അസങ്ഖോഭഭാവതോ ‘‘അനാവിലഭാവോ’’തി വുത്തം. തഞ്ഹി സമ്പയുത്തേസു വിദഹന്തീ സദ്ധാ അകാലുസ്സിയപച്ചുപട്ഠാനാ. ഏവമേതന്തി അധിമുച്ചനാകാരേന പന ഗഹേതബ്ബത്താ അധിമുത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ. ബുദ്ധാദിവത്ഥൂനീതി ഏത്ഥ ഇധലോകപരലോകകമ്മഫലസമ്ബന്ധാപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ’’തി, ‘‘സദ്ധീധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪), ‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൯൭; സു. നി. ൭൭) ഏവമാദിവചനതോ കുസലധമ്മാനം ആദാനാദീസു ഹത്ഥാദയോ വിയ സദ്ധാ ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘ഇധ ഭിക്ഖുനാ കമ്മം കത്തബ്ബം ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘കമ്മം ഖോ മേ കത്തബ്ബം ഭവിസ്സതി, കമ്മം ഖോ പന മേ കരോന്തസ്സ ന സുകരം ബുദ്ധാനം സാസനം മനസി കാതും, ഹന്ദാഹം വീരിയം ആരഭാമി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൫) –

ആദികാ അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണാ.

തംമൂലകാനീതി ഗന്തബ്ബമഗ്ഗാദിമൂലകാനി. ഏത്ഥ ച മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോ ഹോതീതിആദയോ അട്ഠകഥായം ദസ്സനവസേനേവ വുത്താ, ന പാളിയം ആഗതാനുക്കമേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

കരണാദികാലേ വിയ ചിരകതാദിആരമ്മണം വിഭൂതം കത്വാ പവത്തന്തീ സതി തം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠന്തീ അനിസ്സജ്ജന്തീ ച ഹോതി. യം ആരമ്മണം സമ്മുട്ഠം, തം പിലവിത്വാ ഗതം വിയ ചലിതം വിയ ച ഹോതി, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന പന അസമ്മുട്ഠന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉദകേ അലാബു വിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാരണന്തി ഏതേന ‘‘സരന്തി തായാ’’തി ഇമമേവത്ഥം വിഭാവേതി. സരണകിരിയായ ഹി പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം തത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന സതി പച്ചയോ. തസ്സാ ഹി തഥാ പച്ചയഭാവേ സതി തേ ധമ്മാ സാരിതാ അസമ്മുട്ഠകതാ അപിലാവിതാഹോന്തീതി. ‘‘ഇമേഹി നാമ ഹേതൂഹി പച്ചയേഹി ച ഏതേ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി സമ്ഭവതോ. ‘‘ഇമം നാമ ഫലം നിബ്ബത്തേന്തീ’’തി ഫലതോ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജനേന വിപച്ചനേന ച നിപ്ഫന്നാ നാമ ഹോന്തീതി. വത്ഥുഭൂതാതി ആരമ്മണഭൂതാ.

സതിപി സബ്ബേസം സാരമ്മണധമ്മാനം ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ ന ചിത്തം വിയ പരേ പരിച്ഛിജ്ജഗാഹിനോതി ‘‘പരിച്ഛിന്നോപലദ്ധിവസേന ജാനാതീ’’തി ചിത്തം വുത്തം. ചേതസികേസു ഹി കേചി വിസയം പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതും ന സക്കോന്തി, കേചി പന പരിച്ഛേദമത്തേയേവ തിട്ഠന്തി, ന വിഞ്ഞാണം വിയ വിസയം ഗണ്ഹന്തീതി യേ ആസങ്കിതബ്ബാ, തേസു തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന സഞ്ഞാ…പേ… വിജ്ഝനവസേനാ’’തി ആഹ.

പീതിയാ ച സോമനസ്സഭാവോ ആപജ്ജതീതി ഇദം പീതി ച സോമനസ്സഞ്ച പീതിസോമനസ്സന്തി പീതിസോമനസ്സാനം തുല്യയോഗം സന്ധായ വുത്തം. സോമനസ്സസ്സേവ പന ‘‘ആജഞ്ഞരഥോ’’തി വിയ പീതിയുത്തം സോമനസ്സം പീതിസോമനസ്സന്തി പധാനഭാവോ ഇച്ഛിതോതി ന പീതിയാ സോമനസ്സഭാവപ്പത്തി. ന ഹി പധാനേ വിജ്ജമാനേ അപ്പധാനം ഉപയുജ്ജതി, പീതിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ പീതിയുത്തസ്സ സോമനസ്സസ്സ യേഭുയ്യേന ഭാവതോ പരിബ്യത്തകിച്ചതോ ച കതം, ന ച നിപ്പീതികസോമനസ്സസ്സ അസങ്ഗഹോ. രുള്ഹീസദ്ദേസു കിരിയായ അനച്ചന്തികഭാവതോ. പീതിയാ പന ഉപലക്ഖണഭാവേന അയമത്ഥോ സുട്ഠു യുജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പീതിഉപലക്ഖിതം വാ’’തിആദി.

പവത്തം ഉപാദിന്നക്ഖന്ധം. ചിരട്ഠിതികം ഹോതീതി ഏതേന ന കേവലം അനുപാലേതബ്ബധമ്മാനം ഖണട്ഠിതിയായേവ, അഥ ഖോ പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സപി ജീവിതം കാരണന്തി ദസ്സേതി. അഞ്ഞഥാ ഹി ആയുക്ഖയമരണം ന യുജ്ജേയ്യാതി. അവിസേസേനാതി കാരണവിസേസാനപേക്ഖേന ജീവിതിന്ദ്രിയതാസാമഞ്ഞേന. യദിപി അരൂപാസഞ്ഞഭവേസു രൂപാരൂപധമ്മാ നപ്പവത്തന്തി, തേഹി പന പുരിമപച്ഛിമഭവേസു ചരിമപഠമധമ്മാ സമാനജാതിയേന അബ്യവഹിതതായ നിരന്തരായേവ നാമ ഹോന്തീതി ‘‘യാവ പരിനിബ്ബാനം അവിച്ഛിന്നം പവത്തതീ’’തി വുത്തം. അനുപാലനാദികസ്സാതി അനുപാലനപവത്തനട്ഠപനാനിയേവ വദതി. ജീവമാനവിസേസപ്പച്ചയഭാവതോതി സഹജാതാനം ജീവമാനതാവിസേസസ്സ പച്ചയഭാവതോ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ ഹി മതരൂപതോ കമ്മജസ്സ ച ഉതുജാദിതോ വിസേസോ ജീവിതിന്ദ്രിയകതോതി.

മഗ്ഗങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

അവിപരീതനിയ്യാനികഭാവേനാതി ഇദം സമ്മാ-സദ്ദസ്സ ദിട്ഠി-ആദിസദ്ദാനഞ്ച സമാനാധികരണതാവസേന ദിട്ഠിആദീനം അവിസേസഭൂതസ്സ നിയ്യാനികഭാവസ്സ സമ്മാ-സദ്ദേന വിസേസിതബ്ബത്താ വുത്തം. അവിപരീതത്ഥോ ഹി സമ്മാ-സദ്ദോ, ന നിയ്യാനികത്ഥോതി. അവിപരീതനിയ്യാനികത്ഥോ ഏവ വാ സമ്മാ-സദ്ദോ. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാതി. ഏവമേവാതി അവിപരീതനിയ്യാനികഭാവേന.

ബലരാസിവണ്ണനാ

പതിസ്സവോ വചനസമ്പടിഗ്ഗഹോതി അധിപ്പായേന ‘‘സപ്പതിസ്സവം പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗാരവ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേനാതി അജ്ഝത്തഭൂതേസു ജാതിയാദീസു ബഹിദ്ധാഭൂതേസു ഭിക്ഖുആദീസു ഹിരോത്തപ്പാനം അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണവസേന സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു പഥവീധാതുആദീനം വിയ വിഭൂതകിച്ചഭാവേനാതി അത്ഥോ.

മൂലരാസിവണ്ണനാ

ഏവഞ്ഹി ഉപമായ സമേതീതി യഥാ അസുചിമ്ഹി പതിതപുരിസസ്സ സതിപി കായേന അല്ലീയനേ ഭാവോ അനല്ലീനോ, ഏവം അലോഭോപി ആരമ്മണകരണവസേന ഗഹിതേപി ആരമ്മണേ അലഗ്ഗഭാവേന അനല്ലീനഭാവോ അനല്ലീനാകാരോ ഏവ പവത്തതി. ഏവംസഭാവോ ഹി സോ ധമ്മോതി. കിഞ്ചി ദുസ്സീല്യം ദോസസമുട്ഠാനം സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം ദോസൂപനിസ്സയന്തി ‘‘ദോസസമുട്ഠാനതം ദോസൂപനിസ്സയതഞ്ചാ’’തി വുത്തം. തേന അദോസോ ദോസസ്സേവ ഉജുവിപച്ചനീകോ, തംമുഖേന ദുസ്സീല്യസ്സാതി ദസ്സേതി.

തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാതി യോ സോ ഏകത്തുപഗതോ പഠമജ്ഝാനാദിഅപ്പനാചിത്തുപ്പാദോ ആസന്നൂപചാരാഹിതവിസേസോ നീവരണാദിപരിപന്ഥവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധോ, തദാവരണവിസയവിരഹേന ച സമപ്പവത്തഅപ്പനാസമാധിസങ്ഖാതം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപന്നോ, ഏവം പടിപന്നത്താ ഏവ തത്ഥുപഗമനേന തത്ഥ ച പക്ഖന്ദോ, വിസോധേതബ്ബസ്സ വിക്ഖേപസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗസ്സ ച അഭാവതോ വിസോധനസമാധാനഏകത്തുപട്ഠാനബ്യാപാരവിരഹേന വിസുദ്ധിസമഥപടിപത്തിഏകത്തുപട്ഠാനാകാരേ അജ്ഝുപേക്ഖന്തോ അഭിബ്യത്തരൂപായ സഹജാതതത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതോ, തസ്മിംയേവ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ. തേ യഥാ അഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ഏവം ഭാവനാ ബ്രൂഹനാ. തഥാ യാനി തത്ഥ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസാനി ഹുത്വാ പവത്താനി. യഞ്ച തത്ഥ തദുപഗം, തേസം അനതിവത്തനഏകരസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം വാഹീയതി പവത്തീയതി, യാ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ പഗുണബലവഭാവാപത്തിസങ്ഖാതാ ആസേവനാ. സബ്ബേസം ഏതേസം ആകാരാനം ഭാവനാ ഉപ്പാദനാ വഡ്ഢനാ, അയം തത്ഥ ജാതാനം…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ നാമ.

യസ്മാ പനായം ഭാവനാകാരോ ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീ’’തിആദിനാപി (പടി. മ. ൧.൧൫൮) പാളിയം ആഗതോ ഏവ, ഞാണേന ച സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവം ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ തഥാ തഥാ നിപ്ഫാദേതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘ഏവം വുത്തായ പഞ്ഞാസാധനായ ഭാവനായാ’’തി വുത്തം. അപ്പവത്തീതി യസ്മിം ധമ്മേ സതി യഥാവുത്താ ഭാവനാ നപ്പവത്തതി, സോ ധമ്മോ പടിപക്ഖഭാവനാപരാമസനേന അഭാവനാതി വുത്തോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി അഭാവമത്തസ്സ അമോഹോ പടിപക്ഖോതി യുജ്ജതീതി. തപ്പടിപക്ഖഭൂതാ അകുസലാ കാമച്ഛന്ദാദയോ ദട്ഠബ്ബാ. പമാദവിസേസോ വാ അഭാവനാ. സോ ഹി ‘‘കുസലാനം വാ ധമ്മാനം അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മ’’ന്തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠോതി.

ഏകന്തേന അലബ്ഭനേയ്യദസ്സനത്ഥം ‘‘ജരാധമ്മോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘ജാതിധമ്മാനം, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൭൩) ഇച്ഛിതാലാഭോ വിഭത്തോ. അലോഭാനുഭാവേന കായാനുപസ്സനായ, അമോഹാനുഭാവേന ചിത്തധമ്മാനുപസ്സനായ സിദ്ധി പാകടായേവാതി അപാകടം അദോസാനുഭാവേന വേദനാനുപസ്സനാസിദ്ധിം വിഭാവേന്തോ ‘‘സുഖവിപരിണാമേ’’തിആദിമാഹ. അയഞ്ച യോജനാ അലോഭാദീനം വിസേസപച്ചയതം സന്ധായ കതാ, അവിസേസേന പന സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാ. സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച ഉപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ അസഹനവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ദോസോ തംദസ്സനസ്സ ആസന്നപടിപക്ഖോ, ന രാഗോ വിയ ദൂരപടിപക്ഖോ.

കമ്മപഥരാസിവണ്ണനാ

അഭിജ്ഝാദയോ വിയ അനഭിജ്ഝാദയോപി ന ഏകന്തം കമ്മപഥഭൂതായേവാതി ആഹ ‘‘കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹീ’’തി. മനോകമ്മപഥഭാവേന പവത്തനകമ്മഭാവതോ ഹി ഏതേസം കമ്മപഥരാസിഭാവേന സങ്ഗഹോ, ന സബ്ബദാ കമ്മപഥായേവാതി. തേന യോ അഞ്ഞോപി ധമ്മോ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവേന പാകടോ ച, തസ്സപി കമ്മപഥതാവചനം ന വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേതി.

പസ്സദ്ധാദിയുഗലവണ്ണനാ

സമന്തി സമ്മാ. ചേതിയവന്ദനാദിഅത്ഥന്തി ചേതിയവന്ദനാദിഹേതു. സമഥചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനവസേന തബ്ഭേദവസേന ച സബ്ബകമ്മട്ഠാനഭാവനാഭിയുത്താനം മുദുമജ്ഝിമതിക്ഖിന്ദ്രിയതാദിഭേദവസേന സബ്ബയോഗീനം ചിത്തസ്സ ലീനുദ്ധച്ചാദികാലവസേന സബ്ബദാ ഹിതാഹിതധമ്മൂപലക്ഖണഭാവതോ യഥാസഭാവം പടിവേധഭാവതോ ച സതിസമ്പജഞ്ഞാനം പാരിബന്ധകഹരണഭാവനാവഡ്ഢനാനി അവിസേസതോ ദട്ഠബ്ബാനി. യഥാ അപ്പനാകോസല്ലേന വിനാ സമഥോ സമഥമന്തരേന യഥാഭൂതാവബോധോ ച നത്ഥീതി നാനാക്ഖണികാ സമാധിപഞ്ഞാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിസേസകാരണം, ഏവം പടിവേധേ ഏകക്ഖണികാപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം നിമിത്തഭാവേനാ’’തി. പഞ്ഞായ ഹി സാതിസയം അവഭാസിയമാനേ വിസയേ സമാധി ഏകത്തവസേന അപ്പേതും സക്കോതി, സമാധിമ്ഹി ച മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപന്നേ പഞ്ഞാ ആരമ്മണേസു വിസദാ വഹതീതി. സമം പവത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനേന സമം അവിസമം ഏകരസഭാവേന പവത്താ. അഞ്ഞമഞ്ഞസഹായഭാവൂപഗമനേന യോഗിനോ മനോരഥധുരാകഡ്ഢനേ രഥധുരാകഡ്ഢനേ വിയ ആജാനേയ്യയുഗോ യുഗലകോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തമാനേന നദ്ധാ ബദ്ധാ വിയാതി വാ യുഗനദ്ധാ. അധിചിത്തമനുയുത്തേഹി വീരിയസമാധയോ സമം യോജേതബ്ബാതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം പുബ്ബേ ഗഹിതാപി തേ പുന ഗഹിതാതി ദസ്സേതും വീരിയസമാധിയോജനത്ഥായാതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തം പന സമാധിവീരിയയോഗസ്സ വിഭാവനം ഹോതീതി ‘‘യോഗവചനത്ഥായാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ.

യേവാപനകവണ്ണനാ

യഥാ തഥാ വാതി സമ്മാ മിച്ഛാ വാ. അനധിമുച്ചന്തോതി ‘‘ഇദം കരിസ്സാമി, ഏതം കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തപുബ്ബഭാഗസന്നിട്ഠാനഹേതുകേന പയോഗകാലസന്നിട്ഠാനേന അനിച്ഛിനന്തോ. യത്ഥ ഹി അനിച്ഛയോ, തത്ഥ അപ്പടിപത്തി ഏവാതി. സംസപ്പനം സംസയോ. സോ ഹി ‘‘ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ’’തി വുത്തോ. അസതിപി ബ്യാപാരേ തത്രമജ്ഝത്തതായ സതി തംസമ്പയുത്തധമ്മാ സകസകകിച്ചവസേന അനൂനാനധികതായ അലീനഅനുദ്ധതതായ ച സംവത്തന്തീതി സാ തേസം തഥാപവത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ ഊനാധികഭാവം നിവാരേതി വിയാതി ഊനാധികനിവാരണരസാ വുത്താ. തഥാ പവത്തിപച്ചയത്തായേവ തേസു ധമ്മേസു മജ്ഝത്തതാതി ച വുത്താ.

ഝാനപദസ്സാതി ഝാനസദ്ദസ്സ. തേസൂതി പഞ്ചസു. പഞ്ച ഹി അങ്ഗാനി ഝാനപദസ്സ അത്ഥോതി ഇദം സംവണ്ണിയമാനത്തായേവ ഇമം ചിത്തുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി സബ്ബസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ പഞ്ചേവ ഝാനങ്ഗാനി. പദസമൂഹോ വാക്യം, പദകോട്ഠാസോ വാ ഫസ്സപഞ്ചമകാദി ധമ്മരാസി. വുത്തം പൂരിതന്തി ഛപണ്ണാസാദിതായ പൂരണവസേന. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൪.൯൩) ഫസ്സോ വേദനാദീനം പച്ചയോ. യദിപി ഛന്ദാദയോ യഥാവുത്തരാസികിച്ചാഭാവതോ തേസു ന വത്തബ്ബാ, വിസും രാസിഅന്തരഭാവേന പന സരൂപതോ വത്തബ്ബാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘വുത്താനമ്പീ’’തിആദിമാഹ.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.