൭. കഥിനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

കഥിനാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൩൦൬. ‘‘കഥിനന്തി പഞ്ചാനിസംസേ അന്തോകരണസമത്ഥതായ ഥിരന്തി അത്ഥോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘പഞ്ച കപ്പന്തീ’’തി അവത്വാ ‘‘കപ്പിസ്സന്തീ’’തി അനാഗതവചനം ‘‘വോ’’തി ഇമസ്സ സാമിവചനപക്ഖേ യുജ്ജതി തേസം തസ്മിം ഖണേ അനത്ഥതകഥിനത്താ. ദ്വീസു പനേതേസു അത്ഥവികപ്പേസു പച്ഛിമോ യുത്തോ സബ്ബേസമ്പി തേസം പാവേയ്യകാനം സബ്ബധുതങ്ഗധരത്താ. നിമന്തനം സാദിയന്തസ്സേവ ഹി അനാമന്തചാരോ പഞ്ഞത്തോ, തഥാ ഗണഭോജനം. അസമാദാനചാരോ അനധിട്ഠിതതിചീവരസ്സ നത്ഥി അതേചീവരികസ്സ യാവദത്ഥചീവരചതുത്ഥാദിചീവരഗ്ഗഹണസമ്ഭവതോ. ഇതരസ്സാപി അനധിട്ഠാനമുഖേന ലബ്ഭതി. ചീവരുപ്പാദോ അപംസുകൂലികസ്സേവ. ‘‘കഥിനത്ഥതസീമായ’’ന്തി ഉപചാരസീമം സന്ധായ വുത്തം. ഉപചാരസീമട്ഠസ്സ മതകചീവരാദിഭാഗിയതായ ബദ്ധസീമായ തത്രുപ്പാദാഭാവതോ വിഞ്ഞേയ്യമേതം ഉപചാരസീമാവേത്ഥ അധിപ്പേതാതി. കഥിനത്ഥാരം കേ ലഭന്തീതി കേ സാധേന്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ച ജനാ സാധേന്തി. കഥിനദുസ്സസ്സ ഹി ദായകാ പച്ഛിമകോടിയാ ചത്താരോ ഹോന്തി. ഏകോ പടിഗ്ഗാഹകോതി. ‘‘തത്ര ചേ, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം ചതുവഗ്ഗോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഠപേത്വാ തീണി കമ്മാനി ഉപസമ്പദം പവാരണം അബ്ഭാന’’ന്തി (മഹാവ. ൩൮൮) ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ വുത്തത്താ ‘‘ന പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയ’’ന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘യസ്സ സങ്ഘോ കഥിനദുസ്സം ദേതി, തം ഹത്ഥപാസേ അകത്വാപി ബഹിസീമായ ഠിതസ്സപി ദാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ഹത്ഥപാസേ കത്വാ ഏവ ദാതബ്ബം. കസ്മാ? ‘‘തസ്സ കമ്മപ്പത്തത്താ’’തി വുത്തം. ‘‘തത്രുപ്പാദേന തണ്ഡുലാദിനാ വത്ഥേസു ചേതാപിതേസു അത്ഥതകഥിനാനമേവ താനി വത്ഥാനി പാപുണന്തി. വത്ഥേഹി പന തണ്ഡുലാദീസു ചേതാപിതേസു സബ്ബേസം താനി പാപുണന്തീ’’തി വുത്തം. പഠമപവാരണായ പവാരിതാ ലഭന്തീതി ഇദം ഉക്കട്ഠകോടിയാ വുത്തം. അന്തരായേന അപ്പവാരിതാനമ്പി വുത്ഥവസ്സാനം കഥിനത്ഥാരസമ്ഭവതോ ഇതരേ ഗണപൂരകേ കത്വാ കഥിനം അത്ഥരിതബ്ബന്തി കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥതം ഹോതി കഥിനം അത്ഥാരകസ്സ ച അനുമോദകസ്സ ചാ’’തി (പരി. ൪൦൩) പരിവാരേ ഏകവചനകരണതോ, തത്ഥേവ ‘‘സങ്ഘസ്സ അത്ഥതം ഹോതി കഥിനം, ഗണസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥതം ഹോതി കഥിന’’ന്തി (പരി. ൪൧൪) വചനതോ ച.

അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വുത്ഥവസ്സാപി ന ലഭന്തീതി ഇദം കിം ഏകസീമസ്മിം, ഉദാഹു നാനാസീമസ്മിന്തി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ ഏകസീമസ്മിം, പരതോ ‘‘സചേ പന ഏകസീമായ ബഹൂ വിഹാരാ ഹോന്തി, സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതേത്വാ ഏകത്ഥ കഥിനം അത്ഥരിതബ്ബം, വിസും വിസും അത്ഥരിതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന വിരുജ്ഝതി. ഇദഞ്ഹി വചനം സബ്ബേസംയേവ ഏകോ കഥിനത്ഥാരോതി ദീപേതി. അഥ നാനാസീമസ്മിം, ഉപനന്ദസ്സ ഏകാധിപ്പായദാനാനുമതിയാ വിരുജ്ഝതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ദേഥ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസസ്സ ഏകാധിപ്പായ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൪). ഇദഞ്ഹി വചനം ദ്വീസുപി ആവാസേസു തസ്സ കഥിനത്ഥാരസിദ്ധിം ദീപേതീതി. അവിരോധോവ ഇച്ഛിതബ്ബോ അപ്പടിസിദ്ധത്താ, തസ്മാ ഏകസീമസ്മിം വാ നാനാസീമസ്മിം വാ നാനൂപചാരേ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വുത്ഥവസ്സാപി ന ലഭന്തീതി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘പച്ഛിമികായ ഉപസമ്പന്നോ പഠമപവാരണായ പവാരേതുമ്പി ലഭതി, വസ്സികോ ച ഹോതി ആനിസംസഞ്ച ലഭതീതി സാമണേരാനം വസ്സൂപഗമനം അനുഞ്ഞാതം ഹോതി, സാമണേരാ കഥിനാനിസംസം ലഭന്തീ’’തി വദന്തി.

തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരപ്പഹോനകന്തി ഇദം ‘‘ന അഞ്ഞത്ര സങ്ഘാടിയാ ഉത്തരാസങ്ഗേന അന്തരവാസകേന അത്ഥതം ഹോതി കഥിന’’ന്തി ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝനം വിയ ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി പാളി തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരവിരഹേനാപി ന അത്ഥതം ഹോതി കഥിനന്തി ദീപേതീതി ചേ? ന, തദത്ഥജാനനതോ, ന തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരവിരഹേന ന അത്ഥതം ഹോതി കഥിനന്തി ഹി ദീപേതുകാമോ ഭഗവാ തം പാളിമാഹ. യദി ഏവം ‘‘അഞ്ഞത്ര സങ്ഘാടിയാ ഉത്തരാസങ്ഗേന അന്തരവാസകേനാ’’തി ന വത്തബ്ബാ സിയാതി ചേ? ന, അധിപ്പായജാനനതോവ. യോ സങ്ഘാടിയാ അത്ഥരിതുകാമോ, തസ്സ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘാടിയാ ന അത്ഥതം ഹോതി. ഏസ നയോ ഇതരത്ഥാപീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തേനേവ സുക്കപക്ഖേ ‘‘സങ്ഘാടിയാ അത്ഥതം ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന ഏകമേവ ചീവരം വുത്തം, ഏവം സന്തേ ‘‘ചതുവീസതിയാ ആകാരേഹി അനത്ഥതം ഹോതി കഥിനം, സത്തരസഹി ആകാരേഹി അത്ഥതം ഹോതി കഥിന’’ന്തി യഥാരഹം ഉക്കട്ഠകോടിയാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, തസ്മാ കണ്ഹപക്ഖേ ഉല്ലിഖിത…പേ… നിസ്സീമട്ഠാനുമോദനാനം ചതുവീസതിയാ ആകാരാനം സമ്ഭവന്താനം സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവേനപി നിമിത്തകതാദീനം അസമ്ഭവന്താനം അഞ്ഞതരഭാവേനപി ന അത്ഥതം ഹോതി കഥിനന്തി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. സുക്കപക്ഖേപി അഹതാഹതകപ്പ…പേ… സീമട്ഠാനുമോദനാനം സത്തരസന്നം ആകാരാനം സമ്ഭവന്താനം അഞ്ഞതരഭാവേനപി ഇതരേസം സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവേനപി അത്ഥതം ഹോതി കഥിനന്തി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോ, യഥാസമ്ഭവം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബോ.

തത്രിദം മുഖമത്തനിദസ്സനം – കണ്ഹപക്ഖേ ‘‘ഉത്തരാസങ്ഗേന അത്ഥതേ കഥിനേ ന അഞ്ഞത്ര സങ്ഘാടിയാ ന അഞ്ഞത്ര അന്തരവാസകേന അത്ഥതം ഹോതി കഥിന’’ന്തി വചനപ്പമാണതോ തം കഥിനം അനത്ഥതം സിയാ. സുക്കപക്ഖേ ച ‘‘അനിമിത്തകതേന അത്ഥതം ഹോതി കഥിന’’ന്തി വചനപ്പമാണതോ അനിമിത്തകതേന കഥിനേ അത്ഥതേ തഞ്ചേ പരികഥാ കതം, തഥാപി അത്ഥതമേവ കഥിനം ഹോതീതി അയം ദുവിധോപി വിരോധോ. യഥാവുത്തനയേന അധിപ്പായേ ഗഹിതേ പരിഹാരോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

യോ ആനിസംസം ബഹും ദേതീതി ഇമിനാ പച്ചയലോലഭാവം വിയ ദീപേതി, തഥാപി ഭഗവതാ യാവദത്ഥചീവരപരിയേസനപഞ്ഞാപനമുഖേന ദ്വാരം ദിന്നന്തി കത്വാ സങ്ഘാനുഗ്ഗഹത്ഥം ഹോതി. ‘‘അകാതും ന ഹോതീതി അനാദരിയേന അകരോന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി ലിഖിതം. അനുമോദാമാതി ഏത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന ഏവം വുത്തം. ‘‘അനുമോദാമീ’’തി ഏകകേന വത്തബ്ബം, ഇതരഥാ ‘‘ന വട്ടതീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം കിര വുത്തം. കഥിനചീവരം അധിട്ഠഹിത്വാ ‘‘ഇമായ സങ്ഘാടിയാ കഥിനം അത്ഥരാമീ’’തി വാചായ ഭിന്നമത്തായ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥതം ഹോതി. ‘‘കമ്മവാചാ പന ഏകായേവ വട്ടതീതി കഥിനദുസ്സസ്സ ഏവ കമ്മവാചാ, സേസചീവരദാനേ അപലോകനമേവാതി അത്ഥോ’’തി ലിഖിതം. ഏകസീമായാതി ഏകഉപചാരസീമായാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. കേചി പന ‘‘ബദ്ധസീമാ അധിപ്പേതാ ഏകസീമായ ഏകട്ഠാനേ അത്ഥരിതേ സബ്ബത്ഥ അത്ഥരിതം ഹോതി ‘സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതിത്വാ’തി വുത്തത്താ, തേഹിപി അനുമോദന്തേഹി അത്ഥരിതമേവ ഹോതി, ഉപചാരപരിച്ഛിന്നേ തത്ഥ തത്ഥ ലദ്ധം തേഹി തേഹി ലദ്ധബ്ബം ഹോതി. തത്ഥ പവിട്ഠേഹിപി ലഭിതബ്ബം സബ്ബേഹിപി അത്ഥരിതത്താ, അയം വിസേസോ. മഹാഅട്ഠകഥായമ്പി ഏവമേവ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം.

൩൦൮. ചതുവീസതി ആകാരവന്തതായ മഹാഭൂമികം. ‘‘ദീഘസിബ്ബിതന്തി പച്ഛാകതസിബ്ബനം, ഓവട്ടിത്വാ സിബ്ബനം വാ’’തി ലിഖിതം. കണ്ഡുസം നാമ പുബ്ബബന്ധനം. പഠമചിമിലികാ ഘടേത്വാ ഠപിതാ ഹോതീതി കഥിനദുസ്സം ദുബ്ബലം ദിസ്വാ തം ബലവതാ അത്തനോ പകതിദുസ്സേന സദ്ധിം ഘടേത്വാ ദുപട്ടം കത്വാ സിബ്ബിതുകാമേഹി കഥിനദുസ്സതോ പകതിദുസ്സസ്സ മഹന്തതായ പഠമം തപ്പമാണാനുരൂപം ബന്ധകണ്ഡുസേ ഘടേത്വാ രജ്ജുകേഹി ബന്ധിത്വാ കതം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കഥിനചീവരസ്സ അപ്പതായ പഠമം ബദ്ധദുസ്സം കുച്ഛിചിമിലികാ ഹോതി, മഹാപച്ചരിയം, കുരുന്ദിയഞ്ച വുത്തവചനനിദസ്സനം, ബ്യഞ്ജനേ ഏവ ഭേദോ, അത്ഥേ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഇമിനാ കിം ദീപേതീതി ചേ? തഥാകതം ദുപട്ടചീവരം പകതിചീവരസ്സ മഹന്തതായ പകതിചീവരസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, ന കഥിനചീവരസങ്ഖ്യന്തി കസ്സചി സിയാ, നേവം ദട്ഠബ്ബം. ഏവം കുച്ഛിചിമിലികഭാവേന ഠിതമ്പി കഥിനചീവരം. മഹന്തമ്പി തം പകതിചീവരം അത്തനോ കഥിനചീവരമേവാതി. ഹേട്ഠിമകോടിയാ പഞ്ചകസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ കഥിനദുസ്സം ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ബഹുധാ ഛിന്ദിത്വാ സിബ്ബിതുകാമോ കഥിനചീവരതോ പട്ടം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം അകഥിനചീവരേ പട്ടമാരോപേതീ’’തി ലിഖിതം. അഥ വാ ബഹൂനി കഥിനദുസ്സാനി പംസുകൂലാനി ഖുദ്ദകഖുദ്ദകാനി ഏകചീവരത്ഥായ, മഹന്താനി ച ഊനത്ഥായ ദിന്നാനി ഹോന്തി. കഥിനചീവരതോതി ഭിക്ഖു ഏകച്ചതോ കഥിനചീവരതോ പട്ടം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ആരോപേതി. ഏത്ഥാഹ – കിം പംസുകൂലാനി കഥിനദുസ്സാനി വികപ്പനുപഗപച്ഛിമാനി ദാതബ്ബാനി, ഉദാഹു ഖുദ്ദകാനിപീതി? ഏത്ഥ അചീവരസങ്ഖ്യത്താ ഖുദ്ദകാനി ദാതും ന വട്ടതി. കമ്മവാചാ തത്ഥ ന രുഹതീതി ഏകേ. ‘‘പംസുകൂലേന അത്ഥതം ഹോതീ’’തി പാളിയം നയദാനതോ കുച്ഛിചിമിലികഭാവേന ഠിതസ്സ കഥിനദുസ്സസ്സ അത്തനോ സഭാവേന അനധിട്ഠാനുപഗസ്സ പുരാണചീവരഭാവേനേവ അധിട്ഠാനാരഹസ്സപി കഥിനചീവരഭാവാനുമതിമുഖേന അട്ഠകഥായം പദാനതോ ച ഖുദ്ദകാനിപി ദാതും വട്ടതി. തഞ്ഹി കഥിനത്ഥാരകോ ഘടേത്വാ കഥിനചീവരം കരിസ്സതീതി കത്വാ കപ്പതീതി ഏകേ, യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

നിചയസന്നിധി സങ്ഘായത്താ സങ്ഘേന കതത്താ. രത്താതിക്കന്തം നിസ്സജ്ജിതബ്ബത്താ ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി വുച്ചതി. പഞ്ച ഖണ്ഡാനി പട്ടാനി പമാണം അസ്സാതി പഞ്ചകം. തേന വാ അതിരിത്തേന വാതി അത്ഥോ. തദഹേവ സഞ്ഛിന്നേനാതി സങ്ഘേന കഥിനത്ഥാരകസ്സ കമ്മവാചം വത്വാ ദിന്നേനേവ തദഹേവ സഞ്ഛിന്നേന സമണ്ഡലികതേന ഭവിതബ്ബം. ഏവം ദിന്നംയേവ ഹി പരിവാരേ ‘‘പുബ്ബകരണം സത്തഹി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി വുത്തം, ന ദായകേന ദിയ്യമാനം, തസ്മാ പരിനിട്ഠിതപുബ്ബകരണമേവ ചേ ദായകോ സങ്ഘസ്സ ദേതി, സമ്പടിച്ഛിത്വാ കമ്മവാചായ ദാതബ്ബം. തേന ച തസ്മിംയേവ സീമാമണ്ഡലേ അധിട്ഠഹിത്വാ അത്ഥരിത്വാ സങ്ഘോ അനുമോദാപേതബ്ബോ കതപുബ്ബകരണസ്സ പുന കത്തബ്ബാഭാവതോ. അത്ഥാരകസ്സ ഹത്ഥഗതമേവ ഹി സന്ധായ ‘‘ന ഉല്ലിഖിതമത്തേനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിനിട്ഠിതപുബ്ബകരണമ്പി പുന ധോവിത്വാ വിസിബ്ബിത്വാ കാതബ്ബമേവ വചനപമാണതോതി ചേ? ന, ഛിന്നസ്സ പുന ഛേദാസമ്ഭവതോ. അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ ഛിന്ദിതബ്ബമേവാതി ചേ? ന, പബ്ബജ്ജാധികാരേ ‘‘കേസമസ്സും ഓഹാരാപേത്വാ’’തി വചനപ്പമാണതോ മുണ്ഡികസ്സ ഛിന്നേപി കേസേ പരിയേസിത്വാ സിരസ്മിം ഠപേത്വാ പുന ഓഹാരാപേത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബപ്പസങ്ഗതോ, ന ഇധ ന-കാരേന പടിസിദ്ധത്താതി ചേ? ന, ‘‘ന അഞ്ഞത്ര സങ്ഘാടിയാ’’തി ന-കാരേന പടിസിദ്ധത്താ ഉത്തരാസങ്ഗേന അത്ഥതേ അനത്ഥതം ഹോതീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ, തസ്മാ അഭിനിവേസോ ന കാതബ്ബോ. ‘‘ബഹിഉപചാരസീമായ ഠിതോ’’തി വുത്തത്താപി പുബ്ബേ വുത്തവിനിച്ഛയോവ ഗഹേതബ്ബോ.

൩൦൯. അസന്നിധികതേന അത്ഥതം ഹോതി കഥിനന്തി ഏത്ഥ കിം കഥിനത്ഥാരമാസേയേവ ദുവിധോപി സന്നിധി അധിപ്പേതോ, ഉദാഹു തതോ പുബ്ബേപി, ദായകേന വാ കദാ ദാതബ്ബം, കിം കഥിനത്ഥാരമാസേയേവ, ഉദാഹു തതോ പുബ്ബേപി, കഥിനത്ഥാരമാസേപി അസുകസ്മിം ദിവസേയേവ അത്ഥാരത്ഥായ ദമ്മീതി ദാതും വട്ടതി ന വട്ടതീതി ഇദം വിചാരേതബ്ബം. കഥിനത്ഥാരമാസേ ഏവ ദുവിധോപി സന്നിധി. ദായകേനാപി വസ്സാവാസികം വിയ കഥിനചീവരം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം ന വട്ടതി. കസ്മാ? ‘‘കഥിനദായകസ്സ വത്തം അത്ഥീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൬) നയേന അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. ഉക്കട്ഠമത്തമേതന്തി ചേ? ന, ‘‘കഥിനം നാമ അതിഉക്കട്ഠം വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൮) വുത്തത്താ. ന ആഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി ചേ? ന, ഇദമ്പി ആഗമനമേവ സന്ധായ വുത്തം, പുബ്ബേ ദിന്നം ന വട്ടതീതി.

൩൧൦. കഥിനസ്സാതി കഥിനത്ഥാരസ്സ. ഉബ്ഭാരായാതി വൂപസമായ, അപ്പവത്തിയാതി അത്ഥോ. കിമത്ഥിയം ഉബ്ഭാരനിദസ്സനന്തി ചേ? പഞ്ചഹി അനാപത്തികാലപരിയന്തദസ്സനേന തേസു സംവരുപ്പാദനത്ഥം. അഞ്ഞഥാ ‘‘ചീവരകാലസമയോ നാമ അനത്ഥതേ കഥിനേ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ പഞ്ച മാസാ’’തി (പാരാ. ൬൪൯) വിഭങ്ഗേ വുത്തത്താ അന്തരാപക്കമനന്തികാദിഉബ്ഭാരാഭാവേപി പഞ്ചഹി പഞ്ചസു മാസേസു അനാപത്തിയേവാതി മിച്ഛാഗാഹോ സിയാ. തതോ ആപത്തിഖേത്തേ അനാപത്തിഖേത്തസഞ്ഞായ തം തം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ഇതരേസഞ്ച ഭിക്ഖൂനം ലാഭന്തരായം കരോതീതി വേദിതബ്ബം.

ആദായസത്തകകഥാവണ്ണനാ

൩൧൧. സന്നിട്ഠാനന്തികേ ദ്വേപി പലിബോധാ ഏകതോ ഛിജ്ജന്തീതി ഇധ, പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തം ഇമിസ്സാ ഖന്ധകപാളിയാ സമേതി ഏകതോ ഉഭിന്നമ്പി ധുരനിക്ഖേപസ്സ കതത്താ. ‘‘ഇദം ബഹിസീമായമേവ വുത്തം സന്നിട്ഠാനന്തികം സന്ധായ വുത്തം. യം പന വുത്തം പരിവാരേ ‘ചത്താരോ കഥിനുദ്ധാരാ സിയാ അന്തോസീമായ ഉദ്ധരിയ്യന്തി, സിയാ ബഹിസീമായ ഉദ്ധരിയ്യന്തി, നിട്ഠാനന്തികോ സന്നിട്ഠാനന്തികോ നാസനന്തികോ ആസാവച്ഛേദികോ’തി (പരി. ൪൧൬). തത്ഥ ബഹിസീമായ സന്നിട്ഠാനന്തികോ ഉദ്ധരിയ്യതീതി ഇധ ദസ്സിതനയോവ. കഥം അന്തോസീമായ സന്നിട്ഠാനന്തികോ? അകതചീവരമാദായ ‘ന പച്ചേസ്സ’ന്തി ഗതോ, ഗതഗതട്ഠാനേ ഫാസുവിഹാരം അലഭന്തോ തമേവ വിഹാരം ആഗച്ഛതി, തസ്സ ചീവരപലിബോധോ ഠിതോ. സോ ച ‘നേവിമം ചീവരം കാരേസ്സ’ന്തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നമത്തേ ഛിജ്ജതി, തസ്മാ അന്തോസീമായ ഉദ്ധരിയ്യതി, തസ്മാ ദുവിധോ സന്നിട്ഠാനന്തികോ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം, തം യുത്തം, അഞ്ഞഥാ അന്തോസീമായ ‘‘നേവിമം ചീവരം കാരേസ്സ’’ന്തി പവത്തഉബ്ഭാരോ ഇതരേസു സമോധാനം ന ഗച്ഛതീതി അതിരിത്തോ സിയാ. സീമാതിക്കന്തികോതി ചീവരകാലസീമാതിക്കന്തികോ. സഉബ്ഭാരേ ചീവരപലിബോധോ പഠമം ഛിജ്ജന്തോ വിയ ഖായതി, അഥ ഖോ സാപേക്ഖതായ ചീവരകരണേ സഉസ്സാഹോവ ഹോതീതി ലേസം സന്ധായ പരിവാരവസേന ‘‘ദ്വേ പലിബോധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഛിജ്ജന്തീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൧൧) വുത്തം. ‘‘കതചീവരോ’’തി വുത്തത്താ ഇധ ന സമ്ഭവതി.

൩൧൬. സബ്ബം അത്തനോ പരിക്ഖാരം അനവസേസേത്വാ പക്കമന്തോ ‘‘സമാദായ പക്കമതീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘കഥിനുദ്ധാരേ വിസേസോ നത്ഥി. പുഗ്ഗലാധിപ്പായവിസേസേന കേവലം വാരദസ്സനത്ഥം സമാദായവാരാ വുത്താ’’തി സബ്ബേസു ഗണ്ഠിപദേസു ലിഖിതം. ഇധ പന പുഗ്ഗലാധിപ്പായേന പയോജനം വീമംസിതബ്ബം. പക്കമനന്തികസ്സ അഭാവാ ‘‘യഥാസമ്ഭവ’’ന്തി വുത്തം. വിപ്പകതേപി ധുരനിക്ഖേപവസേന പക്കമനന്തികതാ സമ്ഭവതി, തസ്മാ പക്കമനന്തികവാരോപി വത്തബ്ബോതി ചേ? ന, സന്നിട്ഠാനന്തികലക്ഖണപ്പസങ്ഗതോ. അകതചീവരസ്സ ന സവനന്തികതാ ച.

തത്രായം ആദിതോ പട്ഠായ വാരവിഭാവനാ – ആദായവാരാ സത്ത, തഥാ സമാദായവാരാതി ദ്വേ സത്തകവാരാ. തതോ പക്കമനന്തികം വജ്ജേത്വാ വിപ്പകതചീവരസ്സ ആദായവാരാ, സമാദായവാരാ ചാതി ദ്വേ ഛക്കവാരാ. തതോ പരം നിട്ഠാനസന്നിട്ഠാനനാസനന്തികാനം വസേന തീണി തികാനി ദസ്സിതാനി, തത്ഥ പഠമത്തികം അന്തോസീമായ ‘‘ന പച്ചേസ്സ’’ന്തി ഇമം വിധിം അനാമസിത്വാ ബഹിസീമായം ഏവ ‘‘ന പച്ചേസ്സ’’ന്തി പവത്തം, തസ്മാ പക്കമനന്തികസീമാതിക്കന്തികസഉബ്ഭാരാ തത്ഥ ന യുജ്ജന്തി. ‘‘ആസാവച്ഛേദികോ സമ്ഭവന്തോപി യഥാവുത്തകാരണേന ന വുത്തോ. ദുതിയത്തികം അന്തോസീമായ ‘ന പച്ചേസ്സ’ന്തി പവത്തം, ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി പക്കമനന്തികോ സമ്ഭവതി, തഥാപി യേഹി ചീവരപലിബോധോ ഛിജ്ജതി, തേസംയേവാധിപ്പേതത്താ ന വുത്തോ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. സബ്ബസ്മിമ്പി പന്നരസകേ വിപ്പകതചീവരസ്സേവാധിപ്പേതത്താതി തക്കോ. അധിട്ഠാനുപഗേ ച വിപ്പകതേ സതി ന നിട്ഠാനന്തികോ. നിട്ഠാനാവസേസേ സതി ന നാസനന്തികോതി പോരാണാ. തതിയത്തികം അനധിട്ഠിത-പദേന വിസേസേത്വാ പവത്തം, അത്ഥതോ പഠമത്തികേന സമേതി. തസ്സ അത്ഥദസ്സനപയോജനം കിര തം. യസ്മാ ഇമേ തയോ അത്ഥവികപ്പാ ഇമേഹി ഏവ തീഹി കഥിനുദ്ധാരേഹി സക്കാ ദസ്സേതും, തസ്മാ ഇമേവ യോജിതാ ഏകസമ്ബന്ധവസേന, അഞ്ഞഥാ പഠമത്തികം ഛക്കം ഭവേയ്യ ഇമസ്സ പന്നരസകസ്സ അന്തേ ഛക്കം വിയ. തതിയത്തികാനന്തരം ചതുത്ഥത്തികം സമ്ഭവന്തം ‘‘അന്തോസീമായം ‘പച്ചേസ്സ’’ന്തി വചനവിസേസേന സമ്ഭവതി. തഥാ ച യോജിയമാനം ഇതരേഹി സവനന്തികാദീഹി അവിരുദ്ധക്കമം ഹോതി, തസ്മാ ചതുത്ഥത്തികം അഹുത്വാ ഛക്കം ജാതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം തീണി തികാനി ഏകം ഛക്കഞ്ചാതി പഠമം പന്നരസകം വേദിതബ്ബം. ഇദാനി ഇദമേവ പന്നരസകം ഉപസഗ്ഗവിസേസേന ദുതിയം സമാദായപന്നരസകം നാമ കതം. പുന വിപ്പകതചീവരം ആദായാതി തതിയം പന്നരസകം, സമാദായാതി ചതുത്ഥം പന്നരസകം ദസ്സിതം. ഏവം ചത്താരി പന്നരസകാനി വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ പഠമദുതിയേസു പന്നരസകേസു സബ്ബേന സബ്ബം അകതചീവരം അധിപ്പേതം, ഇതരേസു ദ്വീസു വിപ്പകതന്തി യോജേതബ്ബം. ‘‘പുബ്ബേ നിബദ്ധട്ഠാനേ ചീവരാസായ ഗഹേതബ്ബം, അഞ്ഞത്ഥ ന വട്ടതി. ഉപച്ഛിന്നായ ചേ ചീവരാസായ ചീവരം ഉപ്പന്നം, ന തം ചീവരപലിബോധം കരോതീ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. നിസ്സഗ്ഗിയേസു തതിയകഥിനേ ആഗതചീവരപച്ചാസാ ഇധ ചീവരാസാതി തക്കോ. യത്ഥ ചീവരാസാ, തം ഠാനം അധികരണൂപചാരേന ‘‘ചീവരാസാ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി കത്വാ ‘‘തം ചീവരാസം പയിരുപാസതീ’’തിആദി വുത്തം, തസ്മാ അനാസായ ലഭതീതി അനാസായിതട്ഠാനേ ലഭതീതിആദിനാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏത്ഥ നിട്ഠാനസന്നിട്ഠാനനാസനആസാവച്ഛേദികവസേന ഏകോ വാരോതി ഇദമേകം ചതുക്കം ജാതം, തസ്മാ പുബ്ബേ വുത്താനി തീണി തികാനി ആസാവച്ഛേദികാധികാനി തീണി ചതുക്കാനീതി ഏകം അനാസായദ്വാദസകന്തി വേദിതബ്ബം. തദനന്തരേ ആസായദ്വാദസകേ കിഞ്ചാപി പഠമദ്വാദസക്കമോ ലബ്ഭതി, തഥാപി തം നിബ്ബിസേസന്തി തമേകം ദ്വാദസകം അവുത്തസിദ്ധം കത്വാ വിസേസതോ ദസ്സേതും ആദിതോ പട്ഠായ ‘‘അന്തോസീമായ പച്ചേസ്സ’’ന്തി വുത്തം, തം ദുതിയചതുക്കേ ‘‘സോ ബഹിസീമഗതോ സുണാതീ’’തിആദിവചനസ്സ തതിയചതുക്കേ സവനന്തികാദീനഞ്ച ഓകാസകരണത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം പന ദ്വാദസകം അനാസായ വസേന ലബ്ഭമാനമ്പി ഇമിനാ അവുത്തസിദ്ധം കത്വാ ന ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവമേത്ഥ ദ്വേ ദ്വാദസകാനി ഉദ്ധരിതാനി. കരണീയദ്വാദസകേപി യഥാദസ്സിതഅനാസായദ്വാദസകം, അവുത്തസിദ്ധം ആസായദ്വാദസകഞ്ചാതി ദ്വേ ദ്വാദസകാനി ഉദ്ധരിതബ്ബാനി. ഇദാനി ദിസംഗമികനവകം ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘ദിസംഗമികോ പക്കമതീ’’തി വചനേനേവ ‘‘ന പച്ചേസ്സ’’ന്തി ഇദം അവുത്തസിദ്ധമേവ, തസ്മാ തം ന വുത്തം. ഏത്താവതാ ആവാസപലിബോധാഭാവോ ദസ്സിതോ.

൩൨൧. ‘‘ചീവരപടിവീസം അപവിലായമാനോ’’തി ഇമിനാ ചീവരപലിബോധസമങ്ഗിതമസ്സ ദസ്സേതി. പടിവീസോതി അത്തനോ പത്തബ്ബോ ചീവരഭാഗോ. അപവിലായമാനോതി ആകങ്ഖമാനോ. തസ്സ ചീവരലാഭേ സതി വസ്സംവുത്ഥാവാസേ നിട്ഠാനസന്നിട്ഠാനനാസനന്തികാനം വസേന ഏകം തികം, തേസംയേവ വസേന അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം, ഗതട്ഠാനേ ഏകന്തി തിണ്ണം തികാനം വസേന ഏകം നവകം വേദിതബ്ബം. തതോ പരം നിട്ഠാനസന്നിട്ഠാനനാസനന്തി കസീമാതിക്കന്തികസഉബ്ഭാരാനം വസേന ഫാസുവിഹാരപഞ്ചകം വുത്തം. ഉഭയത്ഥ സേസകഥിനുദ്ധാരാസമ്ഭവോ പാകടോവ. അയം പനേത്ഥ പഞ്ചകേ വിസേസോ – സമാദായവാരോ ന സമ്ഭവതി ‘‘പച്ചേസ്സ’’ന്തി പച്ചാഗമനാധിപ്പായതോ.

൩൨൫. ദ്വേമേ ഭിക്ഖവേ കഥിനസ്സ പലിബോധാതി കഥിനത്ഥാരസ്സ അനുപബന്ധനപച്ചയാതി.

കഥിനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.