മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧. മഹാഖന്ധകവണ്ണനാ

ബോധികഥാവണ്ണനാ

യം ഖന്ധകേ ലീനപദാദിഭേദ-പകാസനം ദാനി സുപത്തകാലം;

തസ്മാ അപുബ്ബം വിനയത്ഥമേവ, വക്ഖാമി സങ്ഖേപഗഹണത്ഥം.

തത്ഥ കേനട്ഠേനായം ഖന്ധകോതി? ഖന്ധാനം സമൂഹത്താ വിഭങ്ഗോ വിയ. തേ പന കഥന്തി? ഖന്ധാനം പകാസനതോ ദീപനതോ. ഖന്ധാതി ചേത്ഥ പബ്ബജ്ജാദിവിനയകമ്മസങ്ഖാതാ, ചാരിത്തവാരിത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതാ ച പഞ്ഞത്തിയോ അധിപ്പേതാ. പബ്ബജ്ജാദീനി ഹി ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘പഞ്ഞത്തിയോ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞത്തിയഞ്ച ഖന്ധ-സദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘ദാരുക്ഖന്ധോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഉദകക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ. തേസം പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാനം ഖന്ധാനം പകാസനതോ വണ്ണനതോ പബ്ബജ്ജക്ഖന്ധകാദയോ വീസതി ‘‘ഖന്ധകാ’’തി വുത്താ, അവസാനേ ദ്വേ തംസദിസത്താ വേലായ സദിസത്താ സീലസ്സ വേലാതി വചനം വിയ. അപിച ഭാഗരാസത്ഥതാപേത്ഥ യുജ്ജതേ തേസം പഞ്ഞത്തീനം ഭാഗതോ ച രാസിതോ ച വിഭത്തത്താ. കിം പനേതേസം ഖന്ധകാനം അനുപുബ്ബകാരണന്തി? നായം പുച്ഛാ സമ്ഭവതി, അഞ്ഞഥാ വുത്തേസുപി തപ്പസങ്ഗാനതിക്കമനതോ. അഥ വാ പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാപുബ്ബങ്ഗമത്താ സാസനപ്പവേസനസ്സ തദത്ഥസങ്ഗഹകോ മഹാഖന്ധകോ പഠമം വുത്തോ. കേനാതി ചേ? ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി. ഭഗവതാ പന തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പന്നവത്ഥും പടിച്ച തഥാ തഥാ വുത്താനി, ന ഇമിനാ അനുക്കമേന. ഥേരാ പന തം തം പയോജനം പടിച്ച സമാനജാതികേ ഏകജ്ഝം കത്വാ അനുക്കമേന സജ്ഝായിംസു. സേസാനം പയോജനം തത്ഥ തത്ഥേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഖന്ധകോവിദാതി പഞ്ഞത്തിഭാഗരാസട്ഠേന നേസം ഖന്ധത്ഥകോവിദാ, നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപാരപ്പത്താതി അത്ഥോ. തേസം അനുത്താനത്ഥാനം പദാനം സംവണ്ണനാ. കസ്മാ പനേവം വിസേസിതന്തി? തതോ സേസഭാഗാ യുത്താ. മാതികാട്ഠുപ്പത്തിഗ്ഗഹണമ്പേത്ഥ പദഭാജനിയഗ്ഗഹണേനേവ വേദിതബ്ബം. യേഹി അത്ഥാ യേസം പദവിസേസാനം അട്ഠകഥായം പകാസിതാ, തേസം തേ പദവിസേസേ പുന ഇധ വദേയ്യാമ, വണ്ണനായ പരിയോസാനം കദാ ഭവേ തേ തേ അത്ഥേതി വുത്തം, തം തസ്സ നിദ്ദേസേന യുജ്ജതി. ഉത്താനാ ചേവ യാ പാളി, തസ്സാ സംവണ്ണനായ കിന്തി വത്തബ്ബം? ന ഹി അത്ഥാ ഉത്താനാതി സമ്ഭവതി. അധിപ്പായാനുസന്ധീഹീതിആദിവചനേഹിപി തം വചനം സമ്ഭവതീതി ചേ? ന, അത്ഥഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ പദവിസേസാനം ഗഹിതത്താ. തേ ഹി അത്ഥതോ അനപേതത്ഥേന, അഭിധാനത്ഥേന വാ അത്ഥോപചാരേന വാ അത്ഥാതി വേദിതബ്ബാ. സംവണ്ണനാനയോതി സംവണ്ണനാ നാമ അവുത്തേസു ഉഹാപോഹക്കമനിദസ്സനതോ ‘‘നയോ’’തി വുത്തോ.

൧. ഉരുവേലാതി യഥാവുത്തവാലികരാസിവസേന ലദ്ധനാമകോ ഗാമോ, തസ്മാ സമീപത്ഥേ ഏതം ഭുമ്മം. തഥാഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ തസ്മിം വാലികരാസിമ്ഹി വിഹരതീതി ആപജ്ജതി, ‘‘ഉരുവേലം പിണ്ഡായ പാവിസീതി യേന ഉരുവേലസേനാനിഗമോ’’തിആദിവചനവിരോധോ ച. അട്ഠകഥായം പന മൂലകാരണമേവ ദസ്സിതം. തത്ഥ തം സന്ധായ വുത്തം…പേ… ദട്ഠബ്ബോതി നിഗമനവചനം. തം കിമത്ഥന്തി ചേ? ഗാമം സന്ധായ യഥാവുത്തപദത്ഥസമ്ഭവദസ്സനത്ഥം. ‘‘സോ പന ഗാമോ തദുപചാരേന ഏവം നാമം ലഭതീ’’തി വചനം പന അവുത്തസിദ്ധന്തി കത്വാ ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, അഥ വാ യസ്സ ‘‘ഉരുവേലാ’’തി യഥാവുത്തവാലികരാസിസ്സ, തസ്സ സമീപഗാമസ്സപി നാമം. തത്ഥ ആയസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ ന ഇധ ഗാമം സന്ധായ ‘‘ഉരുവേലായം വിഹരതീ’’തി ആഹ ഗോചരഗാമപയോജനാഭാവതോ. ന ഹി ഭഗവാ തം ഗാമം ഗോചരം കത്വാ തദാ തത്ഥ വിഹാസി, തസ്മാ ഏത്ഥ വാലികരാസിസ്സ സമീപേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ വിഹാരം സന്ധായ സോ ഏവമാഹാതി ദസ്സേതുകാമോ അട്ഠകഥാചരിയോ ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബം, തസ്മാ ഭഗവതോ ഗാമതോ ദൂരതരേ അരഞ്ഞേ അഭിസമ്ബോധിദീപനേന ദുതിയുപ്പത്തിട്ഠാനനിയമം തീഹി പദേഹി അകാസി ഥേരോതി വേദിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ പദത്തയവചനപയോജനാഭാവതോ. തത്ഥ നദന്താ ഗച്ഛതീതി നദീ. നേലഞ്ജലായാതി വത്തബ്ബേ ല-കാരസ്സ ര-കാരം കത്വാ ‘‘നേരഞ്ജരായാ’’തി വുത്തം, കദ്ദമസേവാലവിരഹിതത്താ നിദ്ദോസജലായാതി അത്ഥോ, നീലജലായാതി തസ്സാ നാമമേവ വാ ഏതം.

ബോധിരുക്ഖമൂലേതി ഏത്ഥ ച ബോധി വുച്ചതി അഭിസമ്ബോധോ. സോ ച അത്ഥതോ ഭഗവതോ ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണം ഹോതി ‘‘വിമോക്ഖന്തികമേതം നാമ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൬൨) പടിസമ്ഭിദാവചനതോ. കിഞ്ചാപി തം നാമകരണഭൂതം ചതുത്ഥഫലഞാണമ്പി വത്തും സമ്ഭവതി, കത്തബ്ബകിച്ചാനം പന കരണതോ തം ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണമേവ ഏത്ഥ ബോധീതി വേദിതബ്ബം. തേനേവ പാളിയം ‘‘തതിയവിജ്ജായ ആസവാനം ഖയഞാണായാ’’തി തദേവ ദസ്സിതം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി, ‘‘ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ’’തി ച. തത്ഥ യസ്മാ ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ സാമഞ്ഞതോ വത്തുകാമതാധിപ്പായവസേന ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) വുത്തം ഇധാധിപ്പേതഞാണസ്സപി തദന്തോഗധത്താ. അഥ വാ പാളിയം ഭഗവതോ ആദിമഗ്ഗത്തയവചനസ്സ വുത്തട്ഠാനാഭാവാ ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണമേവ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നം, ന ഭഗവാ സോതാപന്നാദിഭാവം പത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോതി സമയന്തരപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം ‘‘ചതൂസൂ’’തി വുത്തം ആദിത്തയസ്സ ചതുത്ഥഉപനിസ്സയസമ്ഭവേന ബോധിപരിയായസിദ്ധിതോ. ‘‘പുഗ്ഗലോപി സേനാസനമ്പി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൯ പച്ചയനിദ്ദേസ) വചനതോ ഫലഹേതുകോ ഫലജനകോ രുക്ഖോ ഫലരുക്ഖോതി വിയ ബോധിഹേതുരുക്ഖോ ബോധിരുക്ഖോതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ‘‘യസ്മാ കേവലം ബോധീതി രുക്ഖസ്സപി നാമം, തസ്മാ ബോധീ’’തി പരതോ വുത്തം. നിഗ്രോധാദിരുക്ഖതോ അസ്സ വിസേസനവചനം പന തദഞ്ഞബോധിമൂലപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി കുസലമൂലത്താ ബോധി ച തം മൂലഞ്ചാതി സങ്ഖ്യം ലഭേയ്യ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ നിസീദതീതി സമ്ബന്ധോ. തേന അഭിസമ്ബുദ്ധദിവസേന സദ്ധിം അട്ഠാഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നഭാവം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ഏക-സദ്ദോ തസ്സ നിസജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ പബ്ബജ്ജാനുയോഗാനുരൂപസ്സ പല്ലങ്കസ്സ അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന അനന്തരിയഭാവം അഥസ്സ അകോപിതഭാവം ദസ്സേതി. വിമുത്തിസുഖന്തി ഏത്ഥ വിമുത്തിയം വാ സുഖന്തി ന സമ്ഭവതി. പഞ്ചമജ്ഝാനികത്താ ഭഗവതോ ഫലസമാപത്തിസങ്ഖാതാ വിമുത്തി ഏവ അനുജങ്ഘനട്ഠേന നിബ്ബാനസുഖന്തി വിമുത്തിസുഖം, തം സമാപജ്ജനേന പടിസംവേദീ അനുഭവന്തോ നിസീദി. വേനേയ്യകാലാനതിക്കമനതോ തം അപേക്ഖമാനോ നിസീദി, ന വിമുത്തിസുഖസങ്ഗേന.

അഥ ഖോതി അധികാരന്തരാരമ്ഭേ നിപാതദ്വയം. തേന വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദയമാനോ ന പടിച്ചസമുപ്പാദം മനസാകാസി, കിന്തു തതോ വുട്ഠായാതി ദസ്സേതി. പടിവേധവസേനേവ സുമനസികതസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പുനപ്പുനം മനസികരണം ഗമ്ഭീരത്താ അസ്സാദജനനതോ, ന അപുബ്ബനയദസ്സനാധിപ്പായതോ. പച്ചക്ഖഭൂതസബ്ബധമ്മത്താ ഭഗവതോ അസമ്മോഹതോ, പടിവിദ്ധസ്സ വിസയതോ വാ മനസികരണം പന വിജിതദേസപച്ചവേക്ഖണം വിയ രഞ്ഞോ അപുബ്ബം പീതിം ജനേതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി (ധ. പ. ൩൭൩). രത്തിയാ പഠമം യാമന്തി അച്ചന്തസംയോഗവസേന ഉപയോഗവചനം, തേന തസ്സ വികപ്പനാനത്തതം ദസ്സേതി. കിഞ്ചാപി ‘‘അനുലോമപടിലോമം മനസാകാസീ’’തി ഏകതോവ വുത്തം, തഥാപി ഇമിനാ അനുക്കമേനാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിആദി. തത്ഥ ച കിഞ്ചാപി പവത്തിമത്തപച്ചവേക്ഖണാ അധിപ്പേതാ കഥം പഞ്ഞായതീതി? പഠമഭാവായ, പടിലോമമനസികരണം പന അനുലോമേ പച്ചയാനം, പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച തഥാഭാവസാധനത്ഥം. യസ്മാ അവിജ്ജായ ഏവ നിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ സങ്ഖാരാനം അവിജ്ജാ പച്ചയോ, തസ്സാ ച സങ്ഖാരാ ഫലന്തി ദീപനതോ. തഥാ നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണായ അനുലോമമനസികരണം കാരണനിരോധാ ഫലനിരോധസാധനത്ഥം. ഏത്ഥ ച അനുഭാവതോ നിബ്ബാനം ദസ്സിതം. ന ഹി തം അവിജ്ജാദിനിരോധമത്തന്തി. തത്ഥ ‘‘യതോ ഖയം പച്ചയാനം അവേദീ’’തി വചനേന അനുലോമോ നാധിപ്പേതോതി സിദ്ധം. മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണായ വത്തബ്ബം നത്ഥി, ഉഭയത്ഥപി കിച്ചതോ, ആരമ്മണതോ ച തസ്സ മഗ്ഗസ്സ വിസയതോ ച തത്ഥ മഗ്ഗോ ദസ്സിതോ.

തത്ഥാഹ – ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദം പടിലോമം മനസാകാസീ’’തി ന യുജ്ജതി, ന ഹി പടിലോമാപദേസേന നിദ്ദിട്ഠം നിബ്ബാനം പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഭവിതുമരഹതീതി? വുച്ചതേ – ന, തദത്ഥജാനനതോ. അനുലോമപടിലോമന്തി ഹി ഭാവനപുംസകം. അനുലോമതോ, പടിലോമതോ ച തം പടിച്ചസമുപ്പാദം മനസാകാസീതി ഹി തത്ഥ അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ നിരോധസ്സ പടിലോമപ്പസങ്ഗാപത്തിയേവാപജ്ജതി. പടിലോമേ ച പനേതസ്മിം അനുക്കമനിയമോ അനുലോമേ അനുക്കമനിയമതോ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബം. ഏവം സതി പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പടിലോമോ നാമ അപടിച്ചസമുപ്പാദോതി സിദ്ധം ഹോതി. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതീ’’തിആദി. ഏവം സന്തേ പുബ്ബാപരവിരോധോ ഹോതി. കഥം? പടിച്ചാതി ഹി ഇമിനാ ഫലസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന, പച്ചയാനഞ്ച പച്ചയായത്തുപഗമനേന തസ്സ ഉപ്പാദാഭിമുഖഭാവദീപനതോ അസമുപ്പാദോ ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ അപടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഏവം ഉഭയപടിക്ഖേപേന പനസ്സ പടിലോമതാ വേദിതബ്ബാതി ഏകേ. തം അയുത്തം തസ്സ അനുലോമഭാവനിയമനതോ, അത്ഥാതിസയാഭാവതോ, തസ്മാ അപ്പടിച്ചസമുപ്പാദോ തസ്സ പടിലോമോതി വേദിതബ്ബം. തേനേവ ഭഗവതാ പാളിയം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നനിരോധോ വുത്തോ. തത്ഥ ഹി ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തി ഏവം പച്ചയസ്സ സമുച്ഛിന്നപച്ചയഭാവവസേന പച്ചയനിരോധം, ഫലസ്സ പച്ചയപടിഗ്ഗഹാഭാവവസേന പച്ചയുപ്പന്നനിരോധഞ്ച ദീപേതി. ദുവിധോ പാളിയം നിരോധോ അത്ഥതോ അനുപ്പാദോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ അട്ഠകഥായം ‘‘നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഏവം സന്തേ നിബ്ബാനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം നിരോധമത്തന്തി ആപജ്ജതീതി ചേ? ന, തസ്സാനുഭാവദീപനാധിപ്പായതോ. വിദിതവേലായന്തി മനസികതവേലായന്തി അത്ഥോ, അഞ്ഞഥാ തതോ പുബ്ബേ അവിദിതപ്പസങ്ഗതോ.

ഝായതോതി ഏത്ഥ കാമം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ഝായതോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ പാതുഭവന്തി, ചതുഅരിയസച്ചധമ്മാ വാ പകാസന്തി, തഥാപി പുബ്ബഭാഗേ സമഥാദിയാനികവിഭാഗദസ്സനത്ഥം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനഗ്ഗഹണം. ചതുസച്ചധമ്മഗ്ഗഹണം കാമം അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദദസ്സനാധികാരേന വിരുജ്ഝതി, തഥാപി ‘‘യോ ദുക്ഖം പരിജാനാതി, സോ സമുദയം പജഹതീ’’തി ലദ്ധിവസേന കതന്തി വേദിതബ്ബം.

൨. ‘‘പച്ചയക്ഖയസ്സാ’’തി കിച്ചപരിയായവസേന വുത്തം. തേന പച്ചയനിബ്ബാനം, തദുപനിസ്സയനിബ്ബാനഞ്ചാതി ദുവിധം നിബ്ബാനം ദസ്സിതം ഹോതീതി. കാമഞ്ച തം ന കേവലം പച്ചയക്ഖയമത്തം കരോതി, അഥ ഖോ പച്ചയുപ്പന്നക്ഖയമ്പി കരോതി. യതോ ഉഭിന്നമ്പി നിരോധോ ദസ്സിതോ, തഥാപി ഹേതുനിരോധാ ഫലനിരോധോതി കത്വാ ‘‘പച്ചയക്ഖയസ്സാ’’തി വുത്തം. വുത്തപ്പകാരാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ ചതുസച്ചഗ്ഗഹണം പഠമഗാഥായം വുത്തനയവിപല്ലാസേന കതന്തി വേദിതബ്ബം.

൩. സമുദയനിരോധസങ്ഖാതോ അത്ഥോതി ഏത്ഥ സമുദയോ കിച്ചവസേന, നിരോധോ ആരമ്മണകിരിയായ. ഏതേന ദ്വിപ്പകാരാ നിരോധാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി തസ്സ അനുഭാവസ്സ വസേനാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പല്ലങ്കാഭുജിതട്ഠാനഞ്ച ‘‘പല്ലങ്കോ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ ഫലാധിഗമട്ഠാനം ‘‘പല്ലങ്ക’’ന്തി വുത്തം.

അജപാലകഥാവണ്ണനാ

൪. സമ്മോദീതി ഹിതകാമതായ ഭഗവാ തേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സമ്മോദി. വേദേഹി അന്തന്തി ഏത്ഥ നിബ്ബാനം അന്തോ നാമ. വേദാനം വാ അന്തം ഗതത്താതി ഏത്ഥ അരഹത്തം. തത്ഥ പഠമേന വേദന്തഗൂ യസ്മാ, തസ്മാ ഏവ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ. ദുതിയേന വേദന്തഗൂ യസ്മാ, തസ്മാ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. കിഞ്ചാപി ബ്രാഹ്മണസ്സ ചതുസച്ചയുത്തം അത്ഥതോ വുത്തം, ഉദാനഗാഥായം വുത്തപടിവേധാഭാവം സന്ധായ ‘‘ധമ്മചക്കപ്പവത്തന’’ന്തി വുച്ചതീതി പരിഹാരോ.

അജപാലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുചലിന്ദകഥാവണ്ണനാ

൫. മുചലിന്ദവത്ഥുമ്ഹി ഏതമത്ഥന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. തം വിവേകന്തി ഉപധിവിവേകം. ‘‘അബ്യാപജ്ജം സുഖം ലോകേ’’തി ഇമിനാ പഠമമഗ്ഗം ദസ്സേതി തേന സത്തേസു മാരണവസേന ഉപ്പജ്ജനകബ്യാപാദപ്പഹാനസിദ്ധിതോ. ‘‘പാണഭൂതേസു സംയമോ’’തി ഇമിനാ ദുതിയമഗ്ഗം ദസ്സേതി. മഗ്ഗീ ഹി പുഗ്ഗലോ അവസിട്ഠബ്യാപാദതനുത്തവസേന പാണഭൂതേസു സംയതോ ഹോതി വിഹിംസാധിപ്പായാഭാവതോ. ഏവം ചത്താരോ ഹി മഗ്ഗാ അനുക്കമേനാപി ഗഹിതാ ഹോന്തി.

മുചലിന്ദകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രാജായതനകഥാവണ്ണനാ

൬. രാജായതനം പാതലി. ‘‘ചതുദ്ദിസാ ആഗന്ത്വാ’’തി പാഠസേസോ. മുഖവട്ടിയം കിരസ്സ ദിന്നാനം ചതുന്നമ്പി ലേഖാപരിച്ഛേദോ അത്ഥി, തേ വാണിജാ ദേവതായ ഗാരവദസ്സനേന ഭഗവതോ രൂപകായദസ്സനേന പസന്നത്താ സരണം അഗ്ഗഹേസും. ദേവതായ ‘‘ഭഗവാ രാജായതനമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി വചനം സുത്വാ സാവകസങ്ഘാഭാവം, അഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മസബ്ഭാവഞ്ച ജാനിംസൂതി വേദിതബ്ബം. ജാനന്തീതി ബുദ്ധാതി സമ്ബന്ധോ.

രാജായതനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാവണ്ണനാ

൭. അധിഗതോ ഖോ മ്യായന്തിആദിമ്ഹി ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ, ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസോ. ദുദ്ദസത്താ ദുരനുബോധോ. സന്തോതി നിബ്ബുതോ. പണീതോതി അതപ്പകോ. ഇദം ദ്വയം ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. അതക്കാവചരോതി തക്കേന ആകാരപരിവിതക്കേന ഓഗാഹിതബ്ബോ ന ഹോതി, ഞാണേനേവ അവചരിതബ്ബോതി അത്ഥോ. പണ്ഡിതവേദനീയോതി സമ്മാപടിപദം പടിപന്നേഹി പണ്ഡിതേഹി വേദനീയോ. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദി സബ്ബം നിബ്ബാനമേവ. തഞ്ഹി ഫലൂപചാരേന ഏകമ്പി സമാനം തഥാ തഥാ വുച്ചതി. രാമാതി പജാ. അനു അനു അച്ഛരിയാ അനച്ഛരിയാ. തേസം ഭഗവതോ പുബ്ബഭാഗപടിപദം സുതപുബ്ബാനം, ധമ്മസ്സ വാ ഗമ്ഭീരഭാവം അധിഗതപുബ്ബാനം. കിഞ്ചാപി ഭഗവതോ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപ്പടിപദാ, തഥാപി ബോധിസത്തപടിപദം സന്ധായ ‘‘കിച്ഛേന മേ’’തി വുത്തം. ‘‘പകാസിതം പകാസിതു’’ന്തി ഉഭയഥാപി പാഠോ. പരേതേഹി യുത്തേഹി. രാഗരത്താതി കാമരാഗദിട്ഠിരാഗേഹി രത്താ. അത്തനിച്ചാദിഗാഹകാ ന ദക്ഖന്തി ന പസ്സിസ്സന്തി.

൮. സഹംപതി കിര ‘‘നസ്സതി വത ഭോ ലോകോ’’തി ഇമം സദ്ദം തഥാ നിച്ഛാരേതി, യഥാ ദസസഹസ്സിലോകധാതുബ്രഹ്മാനോ സുത്വാ സന്നിപതിംസു. പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി സന്താനാനുസയിതവസേന അപ്പം പരിത്തം രാഗാദിരജം ഏതേസം, ഏവംസഭാവാതി അപ്പരജക്ഖജാതികാ. അസ്സവനതാതി അസ്സവനതായ.

സമലേഹി സത്ഥാരേഹി. അപാപുരേതന്തി വിവര ഏതം. അമതസ്സ ദ്വാരന്തി അരിയമഗ്ഗം, ചതുസച്ചധമ്മം വാ. വിജ്ജത്തയചതുമഗ്ഗഞാണേഹി പുനപ്പുനം ബുദ്ധം പടിവിദ്ധം. സേലേതി സിലാമയേ. വിഗതരജത്താ സുഖദസ്സനയോഗ്ഗേ ഇതോ ച ഏത്തോ ച ആഗന്ത്വാ യഥാ ഠിതോ ചക്ഖുമാ പുരിസോ സമന്തതോ ജനതം പസ്സേയ്യ. ത്വമ്പി സുമേധ സുന്ദരപഞ്ഞ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമായ സമന്തചക്ഖു. സബ്ബകിലേസസങ്ഗാമാനം വിജിതത്താ വിജിതസങ്ഗാമ. ജാതികന്താരാദിനിത്ഥരണത്ഥം വേനേയ്യജനസത്ഥവാഹനസമത്ഥതായ സത്ഥവാഹ. കാമച്ഛന്ദഇണസ്സ അഭാവതോ അണണ.

൯. ബുദ്ധചക്ഖുനാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ച ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ‘‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’’തി നാമം. ഉപ്പലിനിയന്തി ഉപ്പലവനേ. ഏവം സേസേസുപി. അന്തോ നിമുഗ്ഗപോസീനീതി യാനി അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ പോസിയന്തി, തത്ഥ യാനി ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനി, താനി സൂരിയരംസിസമ്ഫസ്സം ആഗമയമാനാനി ഠിതാനി അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി. യാനി സമോദകം ഠിതാനി, താനി സ്വേ പുപ്ഫനകാനി. യാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി, താനി തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി. ഉദകാ പന അനുഗ്ഗതാനി അഞ്ഞാനിപി സരോഗഉപ്പലാദീനി നാമ ഹോന്തി. യാനി നേവ പുപ്ഫിസ്സന്തി മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനേവ ഭവിസ്സന്തി, താനി പാളിനാരുള്ഹാനി, ആഹരിത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനി. ഏതേഹി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ പദപരമോതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ യോജേതബ്ബാ. പച്ചഭാസീതി പതി അഭാസി.

അപാരുതാതി വിവടാ. പച്ഛിമസ്സ പദദ്വയസ്സ അയമത്ഥോ. അഹഞ്ഹി അത്തനോ പഗുണം സുപ്പവത്തമ്പി ഇമം പണീതം ഉത്തമം ധമ്മം കായവാചാകിലമഥസഞ്ഞീ ഹുത്വാ നാഭാസി.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ

൧൦. ഇദാനി പന സബ്ബോ ജനോ സദ്ധാഭാജനം ഉപനേതു, പൂരേസ്സാമി നേസം സങ്കപ്പന്തി. അപ്പരജക്ഖജാതികോതി സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസത്താ നിക്കിലേസജാതികോ. ആജാനിസ്സതീതി ചേ ന നിട്ഠാനമകംസു ധമ്മസങ്ഗാഹകാ തേ വിനയക്കമഞ്ഞാ, അഹം ദേസേയ്യം പടിവിജ്ഝിസ്സതീതി അധിപ്പായോ, ‘‘മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൨) ഏത്ഥ വിയ അഭൂതപരികപ്പോ കിരേസോ. ലോകേ തസ്സ അധിമുത്തഭാവദീപനത്ഥഞ്ഹി ഇദം വചനം അത്തനോ തദുപദേസേന അവിദിതഭാവദീപനത്ഥം. തസ്സ അനന്തേവാസികഭാവദീപനത്ഥന്തി ഏവമാദീനി പനേത്ഥ പയോജനാനി. ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം തസ്സ മരണാരമ്മണം ഉപ്പജ്ജി. തേന തതോ പുബ്ബേ തസ്സ സതി ധമ്മദേസനായ ഖിപ്പം ജാനനഭാവാരമ്മണന്തി ദീപേതി. പരോപദേസതോ അജാനിത്വാ പച്ചക്ഖതോ മരണസച്ഛികിരിയമ്പി ദസ്സേതി. ബുദ്ധാനമ്പി അനേകഞാണസമോധാനാഭാവതോ സുവുത്തമേതം. ചിത്തപുബ്ബികാ ഹി ചിത്തപ്പവത്തി, അഞ്ഞഥാ നവസത്തപാതുഭാവപ്പസങ്ഗോ. സബ്ബധമ്മാനം ഏകതോ ഗഹണേ വിരുദ്ധകാലാനം ഏകതോ ജാനനപ്പസങ്ഗോ. തതോ ഏകഞാണസ്സ വിതഥഭാവപ്പത്തിദോസോ, തസ്മാ സബ്ബസ്സ വിനാനേകഞാണസമോധാനം ആപജ്ജിതധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണവന്തത്താ പന സബ്ബഞ്ഞൂ ഏവ ഭഗവാതി വേദിതബ്ബം, ന സബ്ബകാലം ഏകതോ. ആളാരാദീനം മരണാജാനനതോതി ചേ? ന, തസ്സ ജാനനേന പുഥുജ്ജനസ്സാപി സബ്ബഞ്ഞുതാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ. യദാഭാവേന യദാഭാവോ തബ്ഭാവേന തസ്സാഭാവപ്പസങ്ഗോ ലോകേ സിദ്ധോതി. ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീ’’തി വചനതോ തസ്സ മരണജാനനം സിദ്ധന്തി കത്വാ ഭവം മതേനേവ ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂതി സിദ്ധം ന ദേവതാരോചനതോ പുബ്ബേ അജാനനതോതി ചേ? ന, വിസേസം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അന്തരാ പജാനനതോ, ദേവതായ സബ്ബഞ്ഞുഭാവപ്പത്തിദോസതോ ച. ന ഹി സോ കസ്സചി വചനേന അഞ്ഞാസീതി.

അപിച കിമിദം തത്ഥ ജാനനം നാമ തദാരമ്മണഞാണുപ്പത്തീതി ചേ? ന, ലോകേ സബ്ബഞ്ഞുനോ അച്ചന്താഭാവപ്പസങ്ഗതോ. സാധികാ ഹി മയാ ഏകഞാണക്ഖണേ സബ്ബം ഞാണം, തദഞ്ഞേസഞ്ച തദഞ്ഞാണാനുപ്പത്തി. അപിച സബ്ബഞ്ഞുനോ സബ്ബധമ്മവിസയേ ഞാണപച്ചുപട്ഠാനസിദ്ധി തസ്സ ഞാണസ്സ അത്തനാവ അത്തനോ അവിസയോതി ചേ? ന, ഹേതുനിദസ്സനാനുപ്പത്തിതോ. അപിച ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീ’’തി ഏത്ഥ വിസേസവചനം അത്ഥി. യേന ദേവതാരോചനുത്തരകാലമേവ ഭഗവതോ ഞാണം ഉദപാദീതി പഞ്ഞായതി. ന ഹി വചനപുബ്ബാപരിയഭാവമത്തേന തദത്ഥപുബ്ബാപരിയതാ ഹോതി, തസ്മാ അയുത്തമേതം. അഭിദോസകാലംകതോതി പഠമയാമേ കാലംകതോ. ‘‘മജ്ഝിമയാമേ’’തിപി വദന്തി. ഉഭയത്ഥപി മഹാജാനിയോ. സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ, ഏകദിവസബ്ഭന്തരേ ച പത്തബ്ബമഗ്ഗഫലതോ പരിഹീനത്താ മഹതീ ജാനി അസ്സാതി മഹാജാനി. തേസു ഹി ദ്വീസു ആളാരോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭവേ നിബ്ബത്തോ, ഉദകോ ഭവഗ്ഗേ, തസ്മാ നേസം ധമ്മദേസനായ അക്ഖണേ നിബ്ബത്തഭാവം സന്ധായ ഭഗവാ ഏവം ചിന്തേസി, ന ഇതോ മനുസ്സലോകതോ ചുതിഭാവം സന്ധായാതി വേദിതബ്ബം. അബുദ്ധവേനേയ്യതഞ്ച സന്ധായാതി നോ തക്കോ, അഞ്ഞഥാ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോതി ആചരിയോ.

ബോധിസത്തസ്സ ജാതകാലേ സുപിനപടിഗ്ഗാഹകാ ചേവ ലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകാ ച അട്ഠ ബ്രാഹ്മണാ. തേസു തയോ ദ്വിധാ ബ്യാകരിംസു ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തി, പബ്ബജന്തോ ബുദ്ധോ’’തി. പഞ്ച ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അഗാരേ ന തിട്ഠതി, ബുദ്ധോവ ഹോതീ’’തി ഏകംസബ്യാകരണാവ അഹേസും. തേസു പുരിമാ തയോ യഥാമന്തപാരം ഗതാ. ഇമേ പന മന്തപാരം അതിക്കമന്താ അത്തനാ ലദ്ധം പുഞ്ഞമഹത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബോധിസത്തം ഉദ്ദിസ്സ പുരേതരമേവ പബ്ബജിംസു. ഇമേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘പഞ്ചവഗ്ഗിയാ’’തി. ‘‘തേസം പുത്താ’’തിപി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവാ ‘‘ബഹൂപകാരാ ഖോ മേ’’തി ചിന്തേസി. കിം ഉപകാരകാനം ഏവ ഏസ ധമ്മം ദേസേതി, ഇതരേസം ന ദേസേതീതി? നോ ന ദേസേതി. ഉപകാരാനുസ്സരണമത്തകേനേവ വുത്തന്തി അട്ഠകഥാനയോ. അത്തനോ കതഞ്ഞുകതവേദിഭാവപ്പകാസനത്ഥം, കതഞ്ഞുതാദിപസംസനത്ഥം, പരേസഞ്ച കതഞ്ഞുഭാവാദിനിയോജനത്ഥം, ഖിപ്പജാനനപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം.

൧൧. അന്തരാ ച ഗയം അന്തരാ ച ബോധിന്തി ഗയായ ച ബോധിയാ ച മജ്ഝേ തിഗാവുതന്തരേ ഠാനേ. ബോധിമണ്ഡതോ ഹി ഗയാ തീണി ഗാവുതാനി. ബാരാണസിനഗരം അട്ഠാരസ യോജനാനി. ഉപകോ പന ബോധിമണ്ഡസ്സ ച ഗയായ ച അന്തരേ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. അന്തരാ-സദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുജ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേപി യോജേതബ്ബോ. അയോജിയമാനേ പന ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി. ഇധ പന യോജേത്വാവ വുത്തോതി.

സബ്ബാഭിഭൂതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. തണ്ഹക്ഖയേതി നിബ്ബാനേ. വിമുത്തോതി ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ. നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം പടിപുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥി, അസദിസോതി അത്ഥോ, മമ സബ്ബഞ്ഞുഭാവേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ലോകേ ഠാതും അസമത്ഥതായ മമ പച്ചത്ഥികപുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ആഹഞ്ഛം അമതദുന്ദുഭിന്തി ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭായ അമതഭേരിം പഹരിസ്സാമീതി ഗച്ഛാമി.

അരഹസി അനന്തജിനോ ഭവിതും യുത്തോ ത്വന്തി അത്ഥോ. ഇദമ്പി അത്തനോ സത്ഥുനാമം. ഹുപേയ്യാസീതി ആവുസോ ഏവമ്പി നാമ ഭവേയ്യ. പക്കാമീതി വങ്കഹാരജനപദം നാമ അഗമാസി. ഭഗവാപി ‘‘തത്ഥ തസ്സ മിഗലുദ്ദകസ്സ ധീതുയാ ചാപായ ഉക്കണ്ഠിത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ അനാഗാമീ അയം ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ തേന സദ്ധിം ആലപി. സോ ച തഥേവാഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ അനാഗാമീ ഹുത്വാ അനുക്കമേന കാലം കത്വാ അവിഹേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

൧൨. സണ്ഠപേസുന്തി കതികം അകംസു. പധാനവിബ്ഭന്തോതി പധാനതോ ഭട്ഠോ പരിഹീനോ. ‘‘അഭിജാനാഥ നു ഭാസിതമേത’’ന്തി, ‘‘വാചം ഭാസിതമേവ’’ന്തി ച ഏവരൂപം കഞ്ചി വചനഭേദം അകാസീതി അധിപ്പായോ. ഭഗവന്തം സുസ്സൂസിംസൂതി ഭഗവതോ വചനം സോതുകാമാ അഹേസും. അഞ്ഞാതി അഞ്ഞായ, ജാനിതുന്തി അത്ഥോ.

൧൩. അഥ കിമത്ഥം ആമന്തേസീതി? തതോപി സുട്ഠുതരം പടിജാനനത്ഥം, ധമ്മസ്സ അഭിഭാരിയദുല്ലഭഭാവദീപനത്ഥം, അക്ഖരവിക്ഖേപനിവാരണത്ഥഞ്ച. തത്ഥ ദ്വേമേതി അന്തദ്വയവചനം അഞ്ഞേസമ്പി തദന്തോഗധഭാവതോ. അപിച യോജനാവസേന. തണ്ഹാഅവിജ്ജാതി ഹി സംസാരപ്പവത്തിയാ സീസഭൂതാ ദ്വേ കിലേസാ. തേ ച സമഥവിപസ്സനാനം പടിപക്ഖഭൂതത്താ അന്താ നാമ. തേസു തണ്ഹാവസേന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം ഭജന്തോ സമഥം പരിഹാപേതി ബാലോ, തഥാ അവിജ്ജാവസേന അത്തകിലമഥാനുയോഗം ഭജന്തോ ഗച്ഛന്തോ വിപസ്സനന്തി ന സക്കാ ഉഭോ ദ്വേ അന്തേ അപ്പഹായ അമതം അധിഗന്തുന്തി ഏവം വുത്താ. അപിച ലീനുദ്ധച്ചപഹാനദസ്സനമേതം. ലീനോ ഹി നിക്ഖിത്തവീരിയാരമ്ഭോ കാമസുഖഞ്ച ഭജതി, ഇതരോ അച്ചാരദ്ധവീരിയോ അത്തകിലമഥം. ഉഭോപി തേ വീരിയസമതായ പടിപക്ഖത്താ അന്താ നാമ. അപിച തിസ്സോ സാസനേ പടിപദാ വുത്താ ആഗാള്ഹാ, നിജ്ഝാമാ, മജ്ഝിമാ ച. തത്ഥ ആഗാള്ഹാ ‘‘പാണാതിപാതീ ഹോതി, നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ഏവമാദികാ. നിജ്ഝാമാ ‘‘അചേലകോ ഹോതി, മുത്താചാരോ’’തി ഏവമാദികാ, മജ്ഝിമാ ‘‘അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി ഏവമാദികാ. തത്ഥ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ആഗാള്ഹാ നാമ പടിപദാ ഹോതി സബ്ബാകുസലമൂലത്താ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോ നിജ്ഝാമാ നാമ അത്തജ്ഝാപനതോ. ഉഭോപേതേ മജ്ഝിമായ പടിപദായ പടിപക്ഖഭൂതത്താ അന്താ നാമ, തസ്മാ ഇമേവ സന്ധായ ദ്വേമേതി. കിമത്ഥം ഭഗവാ ‘‘പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തി പബ്ബജിതേ ഏവ അധികരോതി, ന ഗഹട്ഠേതി? പബ്ബജിതാനം തദധിമുത്തത്താ, സുഖപരിവജ്ജനസമത്ഥതായ, തദധികതത്താ ച പബ്ബജിതാ ഏത്ഥ അധികതാ, ന ഗഹട്ഠാ. യദി ഏവം കിമത്ഥം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമാഹ, നനു തേ പകതിയാപി കാമപരിച്ചാഗം കത്വാ തം നിസ്സരണത്ഥം പബ്ബജിതാതി? ന, തേസം അന്തദ്വയനിസ്സിതത്താ. തേ ഹി ഇധ ലോകേ കാമേന വിസുദ്ധിമിച്ഛന്തി അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ തസ്സേവ തപസ്സ ഫലേന പേച്ച ദിബ്ബേ കാമേ ആസീസമാനാ ദള്ഹതരം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമനുയുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അന്തത്ഥോ പന ഇധ കുച്ഛിതട്ഠേന വേദിതബ്ബോ ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാനം, യദിദം പിണ്ഡോല്യ’’ന്തിആദീസു (ഇതിവു. ൯൧; സം. നി. ൩.൮൦) വിയ.

യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി ഏത്ഥ കാമേസൂതി വത്ഥുകാമോ അധിപ്പേതോ, ദുതിയോ കിലേസകാമോ. തംസമ്പയുത്തസുഖമേത്ഥ കാമസുഖം നാമ. തേന വിപാകസുഖസ്സ നിരവജ്ജഭാവം ദീപേതീതി. അല്ലീയനം നാമ തദഭിനന്ദനാ. അനുയോഗോ നാമ ഭവന്തരേ തദനുയോഗപത്ഥനാ. ഹാനഭാഗിയകരത്താ കുസലപക്ഖസ്സ, ഹീനപുഗ്ഗലഭാവിതത്താ, ഹീനധാതുപഭവത്താ ച ലാമകട്ഠേന ഹീനോ. ഗാമനിവാസിസത്തധമ്മത്താ ഗമ്മോ. പുഥുജ്ജനസാധാരണത്താ പോഥുജ്ജനികോ. അനരിയോതി അരിയാനം അനധിപ്പേതത്താ, അരിയധമ്മപടിപക്ഖത്താ, അനരിയകരത്താ, അനരിയധമ്മത്താ, അനരിയാചിണ്ണത്താ ച വേദിതബ്ബോ. അനത്ഥസങ്ഖാതസംസാരഭയാവഹത്താ, അനത്ഥഫലനിബ്ബത്തകത്താ ച അനത്ഥസംഹിതോ. അത്തനോ കേവലം ഖേദൂപഗമോ അത്തകിലമഥോ നാമ. സോ ദിട്ഠിഗതപുബ്ബകത്തതപാനുക്കമകിരിയാവിസേസം നിസ്സായ പവത്തതി, തസ്സ ദിട്ഠിവസേന അനുയോഗോ അത്തകിലമഥാനുയോഗോ നാമ. അത്തവിയോഗവിത്താപരിസ്സമത്താ, അനുപായപവത്തത്താ സമ്പജ്ജമാനോ മിഗയോനിഗോയോനികുക്കുരയോനിസൂകരയോനീസു പാതായതി. വിപച്ചമാനോ നരകം നേതീതി അനത്ഥസംഹിതോ. ഏതേ ത്വാതി ഏതേ തു. തഥാഗതേനാതി അത്താനം അവിതഥാഗമനം ആവി കരോതി, തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘ന മയാ പരിവിതക്കിതമത്തേന വിതക്കിതാ, കിന്തു മയാ തഥാഗതേനേവ സതാ അഭിസമ്ബോധിഞാണേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ചക്ഖുകരണീതിആദീഹി പന തമേവ പടിപദം ഥോമേതി. ഭേസജ്ജം ആതുരസ്സ വിയ ‘‘ചക്ഖുകരണീ’’തി ഇമിനാ ഞാണചക്ഖുവിസോധനം വുത്തം. ഞാണകരണീതി ഇമിനാ അന്ധകാരവിധമനം വുത്തം. ഉപസമായാതി കിലേസപരിളാഹപടിപ്പസ്സദ്ധി വുത്താ. അഭിഞ്ഞായാതി സച്ചപടിവേധനം വുത്തം. സമ്ബോധായാതി സച്ചപടിവിജ്ഝനം വുത്തം. നിബ്ബാനായാതി സോപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയാതി ഏവം യഥാസമ്ഭവം യോജേത്വാ കഥേതബ്ബം.

൧൪. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവാ അഞ്ഞത്ഥ വിയ അനുപുബ്ബിം കഥം അകഥേത്വാ പഠമമേവ അസേവിതബ്ബമന്തദ്വയം വത്വാ മജ്ഝിമപടിപദം ദേസേസീതി? അത്താദിമിച്ഛാഭിമാനനിവാരണത്ഥം, കുമ്മഗ്ഗപടിപത്തിനിവാരണത്ഥഞ്ച അന്തദ്വയവജ്ജനം വത്വാ അത്തനോ വിസേസാധിഗമദീപനനയേന അബാഹുല്ലികാദിഭാവദസ്സനത്ഥം, തേസഞ്ച മജ്ഝിമപടിപദാദീപനേന തത്ഥ അനുയോജനത്ഥം പച്ഛാ സമ്മാപടിപദം ദേസേസി, തതോ തസ്സ മജ്ഝിമപടിപദാസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ വിസയദസ്സനത്ഥം ചതുസച്ചധമ്മം സങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന ദേസേതുകാമോ ‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖ’’ന്തിആദിമാഹ, അയമേത്ഥ അനുസന്ധി. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി സുത്താനുസന്ധിപകആസനത്ഥം അയമനുക്കമോ വേദിതബ്ബോ. യഥാവുത്തം പടിപദം സുത്വാ കിര കോണ്ഡഞ്ഞോ ആഹ ‘‘കഥം ഭഗവതാ വുത്തപടിപദായ ഉപ്പത്തി സിയാ. അയഞ്ഹി പടിപദാ കിലേസാനം അനുപ്പത്തിയാ സതി സമ്ഭവതി, ന അഞ്ഞഥാ. കിലേസാനഞ്ച യദി ലോഭതോ ഉപ്പത്തി ഖുപ്പിപാസാനം വിയ, തദാസേവനായ അനുപ്പത്തി സിയാ, തദവത്ഥുസ്സ വാ തേസം ഉപ്പത്തി. തദവത്ഥുവിപരീതകായകിലമഥാസേവനായ അനുപ്പത്തി സിയാ. ഉഭോപേതാ ഭഗവതാ ‘അന്താ’തി വുത്താ, തസ്മാ കഥം പനേതിസ്സായ സമ്മാപടിപദായ ഉപ്പത്തി സമ്ഭവേയ്യാ’’തി. ഭഗവാ ആഹ അനുപായാസേവനതോ. കഥന്തി ചേ? –

‘‘സംസാരമൂലതോ ഞാണം, തഞ്ച ഞാണാ പഹിയ്യതി;

ജീവിതേ സതി തം ഹോതി, തഞ്ച ജീവിതസാധനേ.

‘‘തസ്മാ ഞാണായ മേധാവീ, രക്ഖേ ജീവിതമത്തനോ;

ഞാണസാധനഭൂതഞ്ച, സീലഞ്ച പരിപാലയേ.

‘‘ജീവിതഞ്ച യഥാ ലോകേ, ഭിന്നേ കായേ ന വിജ്ജതി;

തഥേവ ഭിന്നസീലസ്സ, നത്ഥി ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ.

‘‘തസ്മാ ആയുഞ്ച സീലഞ്ച, ഞാണത്ഥം രക്ഖതാ സതാ;

സേവിതബ്ബാ ന കാമാപി, നാപി കായവിനാസനാ.

‘‘കാമേസു ഗേധമുപഗമ്മ ഹിനോ ഗമ്മഞ്ച,

അച്ചുദ്ധനോ കിലമഥം ഗമുപേതി മൂള്ഹോ;

യോ മജ്ഝിമം പടിപദം പരമം ഉപേതി,

സോ ഖിപ്പമേവ ലഭതേ പരമം വിമോക്ഖ’’ന്തി.

സുത്വാ തദേതം സുഗതസ്സ വാക്യം,

പഞ്ഞം മുനീ സോ സുതജം ലഭിത്വാ;

ചിന്താമയം ഞാണ പവേസമാനോ,

ഉച്ഛിന്ദയം പഞ്ഹമിമം അപുച്ഛി.

‘‘നിബ്ബേധപദട്ഠാനം പഹായ ഘോരം,

തപം കഥമിവാതി സോ ത്വം;

ബ്രൂഹി തദേവ ഹോതി ഭിക്ഖു ചര,

വിരാഗമുപയാതി ച ദുക്ഖസച്ചസ്സ;

ദസ്സനേനേവ ദുക്ഖാനുഭവനാ,

തമ്ഹി ദോസസ്സ പച്ചയോ’’തി.

സുത്വാവ കോണ്ഡഞ്ഞോ മുനിവചനം,

വുട്ഠായ ഹട്ഠോ സഹസാ അവോച;

‘‘ഉദാഹര ത്വം ഭഗവാ മമേതം,

ഭിക്ഖു യഥാ പസ്സതി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി.

ചിന്താമയിസ്സ പഞ്ഞാപരിപുണ്ണാ ഭാവനാമയിപഞ്ഞാസമ്പത്തി ജാനിതബ്ബാ ഇമേഹി ഇതി ഭഗവാ സുത്തമിദമാഹാതി കിര. കസ്മാ ഭഗവാ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ പുരിമമേവ സച്ചദേസനം അവഡ്ഢേത്വാ അത്തനോ അധിഗതക്കമമാഹാതി? നാഹം കസ്സചി ആഗമം ദേസേമി, അപിച ഖോ സയമേവ ഏവമധിഗതോമ്ഹീതി ദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ ‘‘പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസൂ’’തി ഇമിനാ ഇദം അത്ഥദ്വയം ദസ്സേതി, ന മയാ ആളാരതോ, ഉദകതോ വാ അയം ധമ്മോ സുതോ, കിന്തു പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസ്വേവ ഞാണം മേ ഉദപാദീതി മജ്ഝിമായ പടിപദായ ആനുഭാവം പകാസേതി. അപിച യസ്മാ ഏവം പടിപന്നോ വിനാപി പരോപദേസേന അരിയസച്ചാനി പസ്സതി, തസ്മാ കഥം തുമ്ഹേവ മമാപദേസേന ന പസ്സഥാതി.

൧൫. ചക്ഖുന്തിആദീനി പഞ്ച പദാനി ഞാണവേവചനാനേവ. ഞാണഞ്ഹി സച്ചാനം ആലോചനതോ ചക്ഖുഭൂതത്ഥജാനനതോ ഞാണം. പകാരേഹി ജാനനതോ പഞ്ഞാ. കിലേസവിദാരണതോ, വിജ്ജനതോ ച വിജ്ജാ. സച്ചച്ഛാദകതമവിനാസനതോ, തേസം ഗതികോടിപകാസനതോ ആലോകോതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പഠമേന പരിവട്ടേന സച്ചാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ ഠപനപഞ്ഞം ദസ്സേതി, ദുതിയേന തേസം കത്തബ്ബാകാരപരിച്ഛിന്ദനപഞ്ഞം, തതിയേന സച്ചേസു ഞാണകിച്ചസന്നിട്ഠാനം ദസ്സേതി.

൧൬. യാവകീവഞ്ചാതി ദ്വീഹി പദേഹി യാവഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി ‘‘ഇതി ചിത്തമനോ’’തിആദി വിയ. രാഗാദീഹി അകുപ്പതായ അകുപ്പാ വിമുത്തി. വേയ്യാകരണന്തി ധമ്മദേസനാ. സാ ഹി ധമ്മാനം ബ്യാകരണതോ പകാസനതോ ‘‘വേയ്യാകരണ’’ന്തി വുച്ചതി. വിരജം വീതമലന്തി ഏത്ഥ വിരജം വിസമഹേതുവാദവിഗമതോ. വീതമലം അഹേതുകവാദവിഗമതോ. വിരജം സസ്സതദിട്ഠിപ്പഹാനതോ. വീതമലം ഉച്ഛേദദിട്ഠിപ്പഹാനതോ. വിരജം പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനതോ. വീതമലം അനുസയപ്പഹാനതോ. ധമ്മചക്ഖുന്തി ധമ്മമത്തദസ്സനം, ന തത്ഥ സത്തോ വാ ജീവോ വാ കാരകോ വാ വേദകോ വാതി, തേനേവാഹ ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബന്തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി. ഇദഞ്ഹി തസ്സ ധമ്മചക്ഖുസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവ സങ്ഖതം പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി.

൧൭. ധമ്മചക്കന്തി ഏത്ഥ ദേസനാഞാണം അധിപ്പേതം, പടിവേധഞാണഞ്ച ലബ്ഭതേവ. ഏത്ഥ കിമത്ഥം ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി? നാനാദിട്ഠിഗതന്ധകാരവിധമനതോ ലദ്ധാലോകത്താ, അപായഭയസമതിക്കമനതോ അസ്സാസം പത്തത്താ, ദേവകായവിമാനദസ്സനതോ പീതിപാമോജ്ജചലിതത്താ ചാതി ഏവമാദീനേത്ഥ കാരണാനി വദന്തി. പഥവികമ്പനമഹാസദ്ദപാതുഭാവോ ച ധമ്മതാവസേനേവ ഹോതീതി ഏകേ. ദേവതാനം കീളിതുകാമതായ പഥവികമ്പോ. ബഹുനോ ദേവസങ്ഘസ്സ സന്നിപാതതോ, ഭഗവതോ സരീരപ്പഭാജാലവിസജ്ജനതോ ചാതി ഏകച്ചേ.

൧൮. പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാവിസേസന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ തസ്സ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാപടിലാഭനിമിത്തവചനപരിയോസാനദസ്സനോ. തദവസാനോ ഹി തസ്സ ഭിക്ഖുഭാവോ. സ്വാക്ഖാതോതിആദി ‘‘ഏഹീ’’തി ആമന്തനായ പയോജനദസ്സനവചനം. ‘‘ഏഹിഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ ചര…പേ… കിരിയായാ’’തി ച അവോചാതി പദസമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ചര ബ്രഹ്മചരിയന്തി അവസിട്ഠം മഗ്ഗത്തയബ്രഹ്മചരിയം സമധിഗച്ഛ. കിമത്ഥം? സമ്മാദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായാതി അത്ഥോ. ‘‘ഏഹിഭിക്ഖൂ’’തി ഇമിനാ ഭഗവതോ വചനേന നിപ്ഫന്നത്താ കാരണൂപചാരേന ‘‘ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ’’തി വുത്താ. സാവ തസ്സായസ്മതോ യാവജീവം ഉപസമ്പദാ അഹോസീതി അത്ഥോ. തേന തസ്സാ ഉപസമ്പദായ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതാദിനാ വിച്ഛേദാ വാ തദഞ്ഞായ ഉപസമ്പദായ കിച്ചം വാ നത്ഥീതി ഇദമത്ഥദ്വയം അട്ഠകഥായം ദസ്സേതി. അട്ഠന്നമ്പി ഉപസമ്പദാനം ഏഹിഭിക്ഖുഓവാദപടിഗ്ഗഹണപഞ്ഹബ്യാകരണഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാനം ചതുന്നം അഞ്ഞതരായ ഉപസമ്പന്നസ്സ അന്തരാ വിച്ഛേദോ വാ തദഞ്ഞൂപസമ്പദായ കിച്ചം വാ നത്ഥി, ഇതരസ്സത്ഥീതി. നികായന്തരികാ പനാഹു ‘‘ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനം നിയാമോക്കന്തിസങ്ഖാതായ ഉപസമ്പദായ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മുപസമ്പദഞ്ച ദസവഗ്ഗപഞ്ചവഗ്ഗകരണീയവസേന ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദസവിധോപസമ്പദാ’’തി. കാ പനേത്ഥ അത്ഥതോ ഉപസമ്പദാ നാമാതി? തദധിഗതകിരിയാവസേന നിബ്ബത്തിയാ അസേക്ഖാ തദധിവാസനചേതനായ പരിഭാവിതപഞ്ചക്ഖന്ധികാ അജ്ഝത്തസന്തതി. കാ പനേത്ഥ പരിഭാവനാ നാമ? തബ്ബിപക്ഖധമ്മജ്ഝാചാരവിരുദ്ധഭാവോ, തസ്സ പത്തിയാ തായ പരിഭാവനായ വസേന കത്ഥചി ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘ലോഭേന സമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അഭബ്ബോ ചത്താരി സതിപട്ഠാനാനി ഭാവേതു’’ന്തിആദി. ഏത്ഥാഹു നികായന്തരികാ ‘‘യഥാവുത്തായ ഉപസമ്പദായ പത്തിസങ്ഖാതോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ ധമ്മോ അത്ഥി, തസ്സ സന്തതിവസേന പുബ്ബാപരിയം ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ യാവ അവിച്ഛേദോ, താവ ഉപസമ്പന്നോതി, അഞ്ഞഥാ തതോ ധമ്മന്തരുപ്പത്തിക്ഖണേ തസ്സ ഉപസമ്പന്നസ്സ അനുപസമ്പന്നഭാവപ്പസങ്ഗോ ആപജ്ജതീ’’തി. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘സുത്തം ആഹരഥാ’’തി. തേ ചേ വദേയ്യും ‘‘യോ തേസം ദസന്നം അസേക്ഖാനം ധമ്മാനം ഉപാദായ പടിലാഭസമന്നാഗമോ അരിയോ ഹോതി വിപ്പഹീനോതി ഏവമാദീനി നോ സുത്താനീ’’തി. ഏവം സതി അസന്തധമ്മേഹി, പരസത്തേഹി ച സമന്നാഗമദോസപ്പസങ്ഗോ നേസം പാപുണാതി. കിംകാരണം? സുത്തസമ്ഭവതോ. യഥാഹ – ‘‘രാജാ, ഭിക്ഖവേ, ചക്കവത്തീ സത്തഹി രതനേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൯൯-൨൦൦ അത്ഥതോ സമാനം) വിത്ഥാരോ. വസിഭാവോ തത്ഥ സമന്നാഗതസദ്ദേന വുത്തോ. തസ്സഹിതേസു രതനേസു വസിഭാവോ കാമചാരോ അത്ഥീതി ചേ? ഏത്ഥ വസിഭാവോ സമന്നാഗമസദ്ദേന വുത്തോ, അഞ്ഞത്ഥ പത്തിസങ്ഖാതോ, തം ധമ്മന്തരന്തി. കിമേത്ഥ വിസേസകാരണം? നത്ഥി ച, തസ്മാ യഥാവുത്തലക്ഖണാവ ഉപസമ്പദാ. അയമേവ നയോ പബ്ബജ്ജാദീസുപി നേതബ്ബോ.

൧൯. കിഞ്ചാപി വപ്പത്ഥേരസ്സ പാടിപദദിവസേ…പേ… അസ്സജിത്ഥേരസ്സ ചതുത്ഥിയന്തി ഏവം നാനാദിവസേസു പാടേക്കം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി, തഥാപി ഓവാദസാമഞ്ഞേന വപ്പഭദ്ദിയാനം, മഹാനാമഅസ്സജീനഞ്ചേത്ഥ ഏകതോ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൨൦. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ’’തി കിമത്ഥം ആദിതോവ അനത്തലക്ഖണം ദീപേതീതി? തേസം പുഥുജ്ജനകാലേപി ഇതരലക്ഖണദ്വയസ്സ പാകടത്താ. തേ ഹി മനാപാനം കാമാനം അനിച്ചതാദസ്സനേന സംവിഗ്ഗാ പബ്ബജിംസൂതി അനിച്ചലക്ഖണം താവ നേസം ഏകദേസേന പാകടം, പബ്ബജിതാനഞ്ച അത്തകിലമഥാനുയോഗതോ കായികദുക്ഖം, തഞ്ച മാനസസ്സ പച്ചയോതി മാനസികദുക്ഖഞ്ച പാകടം, തസ്മാ തദുഭയം വജ്ജിത്വാ അനത്തലക്ഖണമേവ ദീപേതും ആരഭി. തഞ്ച ദീപേന്തോ ദുക്ഖലക്ഖണേനേവ ദീപേതും ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സാ’’തിആദിമാഹ. കിമത്ഥന്തി? അനിച്ചലക്ഖണതോപി തേസം ദുക്ഖലക്ഖണസ്സ സുട്ഠുതരം പാകടത്താ. തേസഞ്ഹി അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്തത്താ, തപ്പരായണഭാവതോ ച ദുക്ഖലക്ഖണം സുട്ഠു പാകടം, തസ്മാ തേന താവ സുട്ഠു പാകടേന അനത്തലക്ഖണം ദീപേത്വാ പുന തദേവ തദുഭയേനാപി ദീപേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി വക്ഖതി. കല്ലം നൂതി യുത്തം നു. ഏതം മമാതി തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ. ഏസോഹമസ്മീതി മാനഗ്ഗാഹോ. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ ചേത്ഥ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതവസേന, മാനഗ്ഗാഹോ നവവിധമാനവസേന, ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിവസേന വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൨൫. യേന സമയേന ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ പഞ്ചമിയം അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ സത്തമിയം നാളകത്ഥേരസ്സ നാളകപടിപദം ആചിക്ഖിത്വാ ഭദ്ദപദപുണ്ണമായം യസസ്സ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപക്കഭാവം ഞത്വാ തം ഉദിക്ഖന്തോ ബാരാണസിയം വിഹാസി, തേന സമയേന യസോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ കിര ഉപ്പത്തിതോ പട്ഠായ തസ്സ കുലസ്സ കിത്തിസദ്ദസങ്ഖാതോ, പരിജനസങ്ഖാതോ വാ യസോ വിസേസതോ പവഡ്ഢതി. തേന തസ്സ മാതാപിതരോ ഏവം നാമമകംസു. ‘‘സുഖുമാലോ’’തിആദി കിമത്ഥം ആയസ്മതാ ഉപാലിത്ഥേരേന വുത്തന്തി? പച്ഛിമജനസ്സ നേക്ഖമ്മേ സമുസ്സാഹനജനനത്ഥം. ഏവം ഉത്തമഭോഗസമപ്പിതാനമ്പി ഉത്തമേസു ഭോഗേസു അപ്പമത്തകേനാപി അസുഭനിമിത്തേന വിതജ്ജേത്വാ കാലാകാലം അഗണേത്വാ വിവേകാഭിരതിയാ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം തിണം വിയ പഹായ ഗേഹതോ നിക്ഖമനാ അഹോസി, കസ്സ പനഞ്ഞസ്സ ന സിയാതി അധിപ്പായോ. സമങ്ഗീഭൂതസ്സാതി തേഹി ഏകത്തം ഉപഗതസ്സ, അവിവിത്തസ്സാതി അത്ഥോ. നിദ്ദാ ഓക്കമീതി മനാപേസുപി വിസയേസു പവത്തിം നിവാരേത്വാ തസ്സ ചിത്തം അതിക്കമിത്വാ അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ വസം ഉപനേസീതി അത്ഥോ. സബ്ബരത്തിയോ ചാതി തയോപി യാമേ. തേന പരിജനസ്സ വികാരദസ്സനേ കാരണം ദസ്സേതി. രത്തി-സദ്ദോ പനേത്ഥ കാലേ സൂരിയാഭാവേ, യാമേ ച പവത്തതീതി വിഞ്ഞേയ്യോ. യാമേവിധ വിഞ്ഞേയ്യോ തിചീവരവിപ്പവാസേ ച. കച്ഛേതി കച്ഛപസ്സേ. കണ്ഠേതി കണ്ഠസ്സ ഹേട്ഠാ. മുദിങ്ഗസ്സ ഹി ഉപരി കണ്ഠം ഠപേത്വാ സയന്തിയാ കണ്ഠേ മുദിങ്ഗം അദ്ദസാതി അത്ഥോ. ആളമ്ബരന്തി പണവം. ഉഭതോമുഖസ്സ തനുകാ ദീഘാ. വിത്ഥിന്നസമതലസ്സ വാദിതസ്സ ഏതം അധിവചനം. വിപ്പലപന്തിയോതി സുപിനദസ്സനാദിവസേന അസമ്ബന്ധപലാപം വിപ്പലപന്തിയോ. സുസാനം മഞ്ഞേതി സുസാനം വിയ അദ്ദസ സകം പരിജനന്തി സമ്ബന്ധോ. ആദീനവോതി അസുഭഭാവോ. നിബ്ബിദായ ചിത്തം സണ്ഠാതീതി വിമുച്ചിതുകാമതാസങ്ഖാതായ ഉക്കണ്ഠായ ചിത്തം നമീതി അത്ഥോ. ഉദാനം ഉദാനേസീതി ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഇമാഹി ഇത്ഥീഹി സഹ നാഹം ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസി. ദ്വേ കിര ആകാരാ തസ്സ പമാദസുത്തപരിജനദസ്സനേ പാകടാ ജാതാ കിലേസാനം ബലവഭാവോ, അസുഭാകാരസ്സ അതിഓളാരികഭാവോ ച. ഏവം സതി ഓളാരികതരേ ച അസുഭാകാരേ കിലേസവസേനായം സബ്ബോപി ലോകോ ഏത്ഥ പീളിതോ മുച്ഛിതോ. അഹോ കിലേസാ ബലവതരാതി ഹി പസ്സതോ പസ്സതോ തസ്സ ദ്വേപി തേ ആകാരാ പാകടാ ജാതാ, യേനേവമവോചാതി.

‘‘സുവണ്ണപാദുകായോ ആരോഹിത്വാ’’തി ഏതേനസ്സ നിസ്സങ്ഗതായ വിസ്സട്ഠഗമനം ദീപേതി. സോ ഹി ബലവസംവേഗാഭിതുന്നഹദയത്താ പരിജനസ്സ പബോധേ സതിപി അത്തനോ ഗമനനിവാരണസമത്ഥഭാവം അസഹമാനോ അത്താനം തക്കേന്തോ വിസ്സട്ഠോ അഗമാസി. അമനുസ്സാതി ദേവതാ. താ ഹി മനുസ്സേഹി സുഗതിപടിവേധഞാണസണ്ഠാനാദിഗുണസാമഞ്ഞേന ‘‘അമനുസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി. ന ഹി അസമാനജാതികാ തിരച്ഛാനാദയോ ‘‘അബ്രാഹ്മണാ’’തി വാ ‘‘അവസലാ’’തി വാ വുച്ചന്തി, കിന്തു ജാതിസഭാഗതായ ഏവ വസലാദയോ ‘‘അബ്രാഹ്മണാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം മനുസ്സേഹി കേനചി ആകാരേന സഭാഗതായ ദേവതാ ‘‘അമനുസ്സാ’’തി വുത്താ. അഞ്ഞഥാ മനുസ്സാ ന ഹോന്തീതി തിരച്ഛാനഗതാപി ‘‘അമനുസ്സാ’’തി വത്തബ്ബാ ഭവേയ്യും.

൨൬. വനഗഹനം ദിസ്വാ ‘‘സുമുത്തോഹം നഗരതോ’’തി പമുദിതത്താ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഉദാനേസി. ഇദം ഖോ യസാതി ഭഗവാ നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി തണ്ഹാദികിലേസേഹി അനുപദ്ദുതം, അനുപസട്ഠതഞ്ച ദസ്സനമത്തേനാപി അസ്സാദജനനതോ. ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി യേന തം നിബ്ബാനം ഇധ നിസിന്നമത്തോവ ത്വം അധിഗമിസ്സസീതി അധിപ്പായോ. കിരാതി അസ്സദ്ധേയ്യഅബ്യത്തിപരിഹാസേസു നിപാതോ, ഇധ അബ്യത്തിയം. സുവണ്ണപാദുകായോ ഓരോഹിത്വാതി ച സുവണ്ണപാദുകാഹി ഓതരിത്വാ. നിസ്സക്കത്ഥേ ഹി ഇദം പച്ചത്തവചനം. തസ്സ നിസിന്നമത്തസ്സേവ അഞ്ഞം സമ്മോദനീയം കഥം അകത്വാ അനാമന്തേത്വാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. സുപരിപക്കിന്ദ്രിയത്താ, പടിവേധക്ഖണാനതിക്കമനത്ഥം അനുപദ്ദുതാനുപസട്ഠതാനം പാപകധമ്മദേസനാഭിമുഖചിത്തത്താ, സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിനോ അചിരാഗമനദസ്സനതോ ച. കിമത്ഥം ഭഗവാ തസ്സ സുട്ഠുതരം സംവിഗ്ഗഹദയസ്സ ഭവതോ മുച്ചിതുകാമസ്സ ഭവാഭവൂപായാനിസംസകഥം പഠമമേവ കഥേസീതി? സബ്ബഭവാദീനവദസ്സനത്ഥം. സോ ഹി മനുസ്സലോകസ്സേവ ഉപദ്ദുതഉപസട്ഠഭാവം അദ്ദസ, ന സഗ്ഗാനന്തി കദാചി സഗ്ഗലോകം സുഖതോ മഞ്ഞേയ്യ. തത്ഥ സുഖസഞ്ഞേന നിബ്ബാനാഭിമുഖം ചിത്തം പേസേയ്യാതി സഗ്ഗാനമ്പി ആദീനവം ദസ്സേതുകാമതായ അനുപുബ്ബിം കഥം ആരഭി. ഏത്ഥ ദാനം, ദാനാനിസംസം, സീലാനിസംസഞ്ച കഥേന്തോ ദാനസീലകഥം കഥേതി നാമ. സഗ്ഗവണ്ണം കഥേന്തോ സഗ്ഗകഥം കഥേതി നാമ. തത്ഥ വത്ഥുകാമകിലേസകാമാനം അനിച്ചതം, അപസാദതം, മഹാദീനവതഞ്ച കഥേന്തോ കാമാനം ആദീനവം, ഓകാരം, സംകിലേസഞ്ച പകാസേതി. നേക്ഖമ്മേ തദഭാവതോ ച തംനിസ്സരണതോ ച തബ്ബിപരീതം ആനിസംസം കഥേന്തോ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേതി നാമ. തത്ഥ ഓകാരന്തി അവകാരം ലാമകഭാവം. സംകിലേസന്തി സംകിലിസ്സനം ബാധനം ഉപതാപനം വാതി അത്ഥോ. കല്ലചിത്തം പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ആനുഭാവേന, ദിട്ഠിയോഗവിചികിച്ഛായോഗാനം പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന വിഹതത്താ. മുദുചിത്തം സതിന്ദ്രിയസമായോഗേന, വിഹിംസാസാരമ്ഭാദികിലേസപവേസം നിവാരേത്വാ ചിത്തമുദുതാദികുസലധമ്മപ്പവേസനം കരോന്തം സഹജാതം ചിത്തം മുദും കരോതി. സമാധിന്ദ്രിയസ്സ ആനുഭാവേന വിനീവരണചിത്തം. തഞ്ഹി വിസേസതോ നീവരണവിപക്ഖഭൂതന്തി. വീരിയിന്ദ്രിയവസേന ഉദഗ്ഗചിത്തം. തഞ്ഹി ഥിനമിദ്ധസങ്ഖാതലീനഭാവവിപക്ഖന്തി. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ആനുഭാവേന പസന്നചിത്തം തസ്സ പസാദലക്ഖണത്താ. സാമുക്കംസികാതി ഏതം വിസയവസേന ദേസനം ഉപാലിത്ഥേരോ പകാസേതി. സച്ചാനി ഹി സാമുക്കംസികദേസനായ വിസയാനി. അഞ്ഞഥാ ദുക്ഖാദീനി സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാതി ആപജ്ജതി തസ്സ വിഭാവനേ സച്ചാനം നിദ്ദിട്ഠത്താ.

൨൭. ചതുദ്ദിസാതി ചതൂസു ദിസാസു. അഭിസങ്ഖരേസീതി അഭിസങ്ഖരി. കിമത്ഥന്തി ചേ? ഉഭിന്നം പടിലഭിതബ്ബവിസേസന്തരായനിസേധനത്ഥം. യദി സോ പുത്തം പസ്സേയ്യ, പുത്തസ്സപി ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭോ അരഹത്തുപ്പത്തി, സേട്ഠിസ്സപി ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭോ ന സിയാ. ദിട്ഠസച്ചോപി ‘‘ദേഹി തേ മാതുയാ ജീവിത’’ന്തി വദന്തോ കിമഞ്ഞം ന കരേയ്യ. യസോപി തം വചനം സുത്വാ അരഹാപി സമാനോ സയം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ഭഗവന്തം ഉല്ലോകേന്തോ കിമഞ്ഞായ സണ്ഠഹേയ്യ.

൨൮. ഉഭോഹിപി പത്തബ്ബവിസേസകോടിയാ പത്തത്താ ഭഗവാ പുന തം പടിപ്പസ്സമ്ഭേസി. പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോതി തസ്സ സോതാപന്നകാലം സന്ധായാഹ. സോതാപന്നോ ഹി അഗാരമജ്ഝേ വസനാരഹത്താ അഗാരിയഭൂതോ നാമ ഹോതി അപബ്ബജിതോ. സമ്പതി പബ്ബജിതോ സമാനോ അഗാരമജ്ഝവസനസ്സ അഭബ്ബത്താ ‘‘അഗാരികോ’’തി ന വുച്ചതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. യസ്സ ദിട്ഠോതി സമ്ബന്ധോ, യേന ദിട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ’’തി വചനേന ലദ്ധനയത്താ പച്ഛാ ഗഹപതി ഗിഹിവേസധാരിമേവ യസം സന്ധായാഹ ‘‘യസേന കുലപുത്തേന പച്ഛാസമണേനാ’’തി. തത്ഥ ചര ബ്രഹ്മചരിയന്തി ആഭിസമാചാരികസീലം ബ്രഹ്മചരിയം ചര പരിപൂരേഹി താവ, യാവ സമ്മാദുക്ഖസ്സന്തകിരിയാ, യാവ ചുതിചിത്താതി അധിപ്പായോ. ലിങ്ഗബ്രഹ്മചരിയം സന്ധായാതി പോരാണാ, തഞ്ച യുത്തം. ലിങ്ഗമത്തഞ്ഹി സന്ധായ സോ ആയസ്മാ ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദ’’ന്തി ആഹ.

കിമത്ഥം ഭഗവാ യസസ്സ മാതു, പജാപതിയാ ച ഭത്തകിച്ചം അകത്വാവ ധമ്മം ദേസേസീതി? യസസ്സ പബ്ബജ്ജായ സോകസല്ലസമപ്പിതത്താ ദാനഞ്ച സോമനസ്സികചിത്തേന ന ദദേയ്യും, സത്ഥരി ച ദോമനസ്സപ്പത്താ ഹുത്വാ മഗ്ഗപടിവേധമ്പി ന ലഭേയ്യുന്തി ഭഗവാ പഠമം താവ താ വിഗതസോകസല്ലഹദയായോ കത്വാ പുന ഭത്തകിച്ചം അകാസി.

൩൦. സേട്ഠാനുസേട്ഠീനന്തി അനുക്കമസേട്ഠീനന്തി പോരാണാ. ‘‘സേട്ഠിനോ ചാനുസേട്ഠിനോ ച യാനി കുലാനി, താനി സേട്ഠാനുസേട്ഠാനി കുലാനി, തേസം സേട്ഠാനുസേട്ഠീനം കുലാന’’ന്തി ലിഖിതം. ധമ്മവിനയോതി സാസനബ്രഹ്മചരിയം പാവചനന്തി ഇധ അത്ഥതോ ഏകം. അഥ വാ ധമ്മേന വിനയോ, ന ദണ്ഡസത്ഥേഹീതി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മായ വിനയോ, ന ഹിംസത്ഥന്തി വാ ധമ്മതോ വിനയോ, നാധമ്മതോതി വാ ധമ്മോ വിനയോ, നാധമ്മോതി വാ ധമ്മാനം വിനയോ, ന അഞ്ഞേസന്തി വാ ധമ്മകായത്താ, ധമ്മസാമിത്താ വാ ധമ്മോ ഭഗവാ, തസ്സ ധമ്മസ്സ വിനയോ, ന തക്കികാനന്തി വാ ധമ്മവിനയോ. സമാനാധികരണവസേന വാ ധമ്മവിനയോ നീലുപ്പലം വിയ, ധമ്മോ ച വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ ഫലാഫലം വിയ നപുംസകമിതി പുല്ലിങ്ഗാപദേസതോ അസ്സ ലിങ്ഗഭാവോ സിദ്ധോ, യസ്സ വാ ധമ്മോ വിനയോ, സോ ധമ്മവിനയോ സേതപടോ പുരിസോ വിയ, ധമ്മേന യുത്തോ വാ വിനയോ ധമ്മവിനയോ അസ്സരഥോ വിയാതി ഏവമാദിനാ നയേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൩൪. ‘‘ഖണ്ഡസീമം നേത്വാ’’തി ഭണ്ഡുകമ്മാരോചനപടിഹരണത്ഥം വുത്തം. തേന ‘‘സഭിക്ഖുകേ വിഹാരേ അഞ്ഞമ്പി ഏതസ്സ കേസേ ഛിന്ദാ’’തി വത്തും ന വട്ടതീതി. പബ്ബാജേത്വാതി ഇമസ്സ അധിപ്പായപകാസനത്ഥം ‘‘കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ ഏഹീ’’തി വുത്തം. ഉപജ്ഝായോ ചേ കേസമസ്സുഓരോപനാദീനി അകത്വാ പബ്ബജത്ഥം സരണാനി ദേതി, ന രുഹതി പബ്ബജ്ജാ. കമ്മവാചം സാവേത്വാ ഉപസമ്പാദേതി, രുഹതി ഉപസമ്പദാ. അപ്പത്തചീവരാനം ഉപസമ്പദാസിദ്ധിദസ്സനതോ, കമ്മവിപത്തിയാ അഭാവതോ ചേതം യുജ്ജതേവാതി ഏകേ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘സലിങ്ഗസ്സേവ പബ്ബജ്ജാ, വിലിങ്ഗസ്സാപി ചേതരാ;

അപേതപുബ്ബവേസസ്സ, തം ദ്വയം ഇതി ചാപരേ’’തി.

ഭിക്ഖുനാ ഹി സഹത്ഥേന വാ ആണത്തിയാ വാ ദിന്നമേവ കാസാവം വട്ടതി, അദിന്നം ന വട്ടതീതി പന സന്തേസ്വേവ കാസാവേസു, നാസന്തേസു അസമ്ഭവതോതി തേസം അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബാജേതബ്ബോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ. പഠമം…പേ…അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദന്തി ഏത്ഥ ഇമിനാ അനുക്കമേന ദിന്നേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദം അനുജാനാമി കേവലേഹീതി അധിപ്പായദസ്സനതോ –

ആദിന്നപുബ്ബലിങ്ഗസ്സ, നഗ്ഗസ്സാപി ദ്വയം ഭവേ;

നേതരസ്സാതി നോ ഖന്തി, സബ്ബപാഠാനുലോമതോതി. –

ആചരിയോ. ആചരിയേന അദിന്നം ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ ‘‘പബ്ബജ്ജാ ന രുഹതീതി വദന്തീ’’തി ലിഖിതം. പോരാണഗണ്ഠിപദേപി തഥേവ ലിഖിതം. ഉരാദീനി ഠാനാനി നാമ. സംവുതാദീനി കരണാനി നാമ. ‘‘അനുനാസികന്തം കത്വാ ഏകസമ്ബന്ധം കത്വാ ദാനകാലേ അന്തരാ അട്ഠത്വാ വത്തബ്ബം. വിച്ഛിന്ദിത്വാ ദാനേപി യഥാവുത്തട്ഠാനേ ഏവ വിച്ഛേദോ, അഞ്ഞത്ര ന വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. അനുനാസികന്തേ ദിയ്യമാനേ ഖലിത്വാ ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി മകാരേന മിസ്സീഭൂതേ ഖേത്തേ ഓതിണ്ണത്താ വട്ടതീതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. മിസ്സം കത്വാ വത്തും വട്ടതി, വചനകാലേ പന അനുനാസികട്ഠാനേ വിച്ഛേദം അകത്വാ വത്തബ്ബന്തി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ‘‘ഏവം കമ്മവാചായമ്പീ’’തി വുത്തം. ഉഭതോസുദ്ധിയാവ വട്ടതീതി ഏത്ഥ മഹാഥേരോ പതിതദന്താദികാരണതായ അചതുരസ്സം കത്വാ വദതി, ബ്യത്തസാമണേരോ സമീപേ ഠിതോ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖം ബ്യത്തം വദാപേതി. മഹാഥേരേന അവുത്തം വദാപേതീതി ന വട്ടതി. കമ്മവാചായ ഇതരോ ഭിക്ഖു ചേ വദതി, വട്ടതീതി. സങ്ഘോ ഹി കമ്മം കരോതി, ന പുഗ്ഗലോതി. ന നാനാസീമപവത്തകമ്മവാചാസാമഞ്ഞനയേന പടിക്ഖിപിതബ്ബത്താ. അഥ ഥേരേന ചതുരസ്സം വുത്തം പബ്ബജ്ജാപേക്ഖം വത്തും അസക്കോന്തം സാമണേരോ സയം വത്വാ വദാപേതി, ഉഭതോസുദ്ധി ഏവ ഹോതി ഥേരേന വുത്തസ്സേവ വുത്തത്താ. ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛന്തോ അസാധാരണേ ബുദ്ധഗുണേ, ധമ്മം സരണം ഗച്ഛന്തോ നിബ്ബാനം, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛന്തോ സേക്ഖധമ്മം, അസേക്ഖധമ്മഞ്ച സരണം ഗച്ഛതീതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണവസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ സരണത്തയസങ്കരദോസോ. സബ്ബമസ്സ കപ്പിയാകപ്പിയന്തി ദസസിക്ഖാപദവിനിമുത്തം പരാമാസാപരാമാസാദി. ‘‘ആഭിസമാചാരികേസു വിനേതബ്ബോ’’തി വചനതോ സേഖിയഉപജ്ഝായവത്താദിആഭിസമാചാരികസീലമനേന പൂരേതബ്ബം. തത്ഥ ചാരിത്തസ്സ അകരണേ വാരിത്തസ്സ കരണേ ദണ്ഡകമ്മാരഹോ ഹോതീതി ദീപേതി.

പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയമാരകഥാവണ്ണനാ

൩൫. ‘‘തേന ഹേതുനാ’’തി വചനതോ പാളിയം ‘‘യോനിസോമനസികാരാസമ്മപ്പധാനാ’’തി ഹേത്വത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി വേദിതബ്ബം.

ദുതിയമാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ

൩൭-൮. വസേയ്യാമാതി ‘‘ത്വഞ്ച അഹഞ്ച വസേയ്യാമാ’’തി പിയവചനേന തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം വുത്തം കിര. തേജസാ തേജന്തി ആനുഭാവേന ആനുഭാവം. തേജോധാതുയാ വാ തേജോധാതും. ഉഭിന്നം സജോതിഭൂതാനന്തി അനാദരത്ഥേ സാമിവചനം, ഭാവസത്തമീഅത്ഥേ വാ. അഗ്യാഗാരമേവ ആദിത്തം, ന തത്ഥ വസനകോ സത്തജാതികോ. അചിന്തേയ്യോ ഹി ഇദ്ധിവിസയോ. കസ്മാ പന ഭഗവാ അഗ്യാഗാരമ്പി അനാദിത്തം നാധിട്ഠാസീതി? അത്തനോ ദുക്ഖുപ്പാദാഭാവസ്സ അനതിവിമ്ഹാദിഭാവപ്പസങ്ഗതോ. കിമത്ഥം പരസന്തകം മഹാസമ്ഭാരപവത്തം തം വിനാസേതീതി? പുന യഥാപോരാണം ഇദ്ധാനുഭാവേന കത്തുകാമതാധിപ്പായതോ. പരിയാദിന്നോതി ഖയം നീതോ. തേജസാ തേജന്തി ആനുഭാവേന ആനുഭാവം. അഗ്യാഗാരസ്സ പരിത്തത്താ ഇതരോ അത്ഥോ ന സമ്ഭവതി. അയമത്ഥോ ‘‘മക്ഖം അസഹമാനോ’’തി ഇമിനാ അതിവിയ സമേതി. ഇദ്ധാനുഭാവമക്ഖനഞ്ഹി തത്ഥ മക്ഖോ നാമ. പത്തേനാതി പദുമപത്തേനാതിപി പോരാണാ. പദുമിനിസണ്ഡേ ഠിതോ ഹി ഭഗവാ തത്ഥ അഹോസീതി തേസം മതി.

൩൯. ദിന്നന്തി അനുമതിന്തി അത്ഥോ. അഭീതോ നിബ്ഭയോ. കസ്മാ? യതോ സോ മഗ്ഗേന ഭയമതീതോ. ‘‘സുമനമനസോതി സുന്ദരചിത്തസങ്ഖാതമനോ. സുമനോ ഏവ വാ’’തി ലിഖിതം. തേജോവാതി അഗ്ഗി വിയ. ധാതുകുസലോതി തേജോധാതുമ്ഹി കുസലോ. ‘‘ബ്യവഹിതാ ചേ’’തി സദ്ദലക്ഖണത്താ ച ഉപസഗ്ഗോ. തേജോധാതുസമാപത്തീസു കുസലോ ഇച്ചേവത്ഥോ. ഉദിച്ഛരേതി ഉല്ലോകേസും. ‘‘സംപരിവാരേസു’’ന്തി ച ലിഖിതം. ഇതി ഏവം ഭണന്തീതി അത്ഥോ. ഹതാതി സമാതി അത്ഥോ, കാളകാവ ഹോന്തീതി കിരേത്ഥ അധിപ്പായോ. ഈസകമ്പി ബ്യാപാരം അകത്വാ ഉപസമാനുരൂപം തിട്ഠന്തി. യേ ച അനേകവണ്ണാ അച്ചിയോ ഹോന്തീതി തം ദസ്സേതും ‘‘നീലാ അഥ ലോഹിതികാ’’തിആദിമാഹ.

൪൦. ചതുദ്ദിസാതി ചതൂസു ദിസാസു.

൪൪. പംസുകൂലം ഉപ്പന്നന്തി പരിയേസമാനസ്സ പടിലാഭവസേന ഉപ്പന്നം ഹോതി. ചിത്തവിചിത്തപാടിഹീരദസ്സനത്ഥായ ച സാ പരിയേസനാ. സാ അയം സായം. താ ഇമാ തയിമാ. ദ്വേ ഏകതോ ഗഹേത്വാ വദതി. ആയാമി അഹം ആയമഹം. ഏതന്തി ഏതസ്സ. യഥാ മയന്തി യസ്മാ മയം.

൫൦-൫൧. ഉദകവാഹകോതി ഉദകോഘോ. ഉദകസോതോതി പോരാണാ. ‘‘യായ ത്വ’’ന്തി പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാപടിപദം സന്ധായ വുത്തം. ചിരപടികാതി ചിരപഭുതി, നാഗദമനതോ പട്ഠായ ചിരപടികാ. ‘‘ചിരപടിസങ്ഖാ’’തിപി വദന്തി. കേസമിസ്സന്തിആദിമ്ഹി അബ്ബോകിണ്ണം വിസും വിസും ബന്ധിത്വാ പക്ഖിത്തത്താ കേസാദയോവ കേസമിസ്സാതി പോരാണാ. ഖാരികാജമിസ്സന്തി ഏത്ഥ ഖാരീ വുച്ചതി താപസപരിക്ഖാരോ. ജടിലേ പാഹേസീതി ദ്വേ തയോ താപസേ പാഹേസി. ‘‘സോളസാതിരേകഅഡ്ഢഉഡ്ഢാനി പാടിഹാരിയസഹസ്സാനീ’’തി വുത്തം.

൫൪. അഗ്ഗിഹുത്തേ കതപരിചയത്താ ഭഗവാ തേസം ആദിത്തപരിയായ-മഭാസി (സം. നി. ൪.൨൮). തത്ഥ ഏകച്ചം ആരമ്മണവസേന ആദിത്തം ചക്ഖാദി രാഗഗ്ഗിനാ, ഏകച്ചം സമ്പയോഗവസേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദയിതാദികേനേവ, ഏകച്ചം അഭിഭൂതത്ഥേന ചക്ഖാദി ഏവ ജാതിആദിനാ, ഏകച്ചം പച്ചയത്ഥേന, തദേവ സോകാദിനാതി യഥാസമ്ഭവമേത്ഥ ആദിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ദുക്ഖലക്ഖണമേവേകം പാകടം, തദനുസാരേന പന ഇതരം ലക്ഖണദ്വയമ്പി തേഹി ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം ദുക്ഖാകാരസ്സ ഇതരാകാരദീപനതോ. സന്തസുഖതണ്ഹാഭിനിവിട്ഠത്താ പനേസം ദുക്ഖലക്ഖണപുബ്ബങ്ഗമാ ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബിമ്ബിസാരസമാഗമകഥാവണ്ണനാ

൫൫-൭. വത്ഥുകാമഭൂതാ ഇത്ഥിയോ കാമിത്ഥിയോ. ദുതിയാദയോ അസ്സാസകാ. യസ്മാ അനുപ്പന്നേ ഏവ ഭഗവതി ബുദ്ധകോലാഹലം ലോകേ പഠമമേവ വസ്സസഹസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ബ്രഹ്മാനോ ച ബ്രാഹ്മണവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ വേദേസു സഹസ്സത്തയമത്തം ബുദ്ധപടിസംയുത്തം പരിയത്തിം പക്ഖിപിത്വാ വാചേന്തി, ഭഗവതോ ജാതിതോ പട്ഠായ ച ബുദ്ധകഥാ ലക്ഖണഞ്ഞൂഹി ബ്രാഹ്മണേഹി ഉപ്പാദിതാ, പത്ഥടാ ലോകേ, തസ്മാ യുജ്ജന്തി, ന അഞ്ഞഥാ. ‘‘തമദ്ദസ ബിമ്ബിസാരോ, പാസാദസ്മിം പതിട്ഠിതോ’’തിആദിഗാഥാഹി ബോധിസത്തകാലേ ഏവ അഭിസിത്തതാ ബിമ്ബിസാരസ്സ സിദ്ധാ.

൫൮. ഇധാവുസോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഏകാരക്ഖോ ചതുരാപസ്സേനോ പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ സമവയസട്ഠേസനോ അനാവിലസങ്കപ്പോ പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോതി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮, ൩൬൦; അ. നി. ൧൦.൧൯) ദസ അരിയവാസാ നാമ. രൂപാരൂപസമാപത്തിയോ അട്ഠ നിരോധസമാപത്തി മഹാകരുണാസമാപത്തീതിപി പോരാണാ. തത്ഥ നീവരണാ പഞ്ചങ്ഗാ ച. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ഛളങ്ഗാ. സതാരക്ഖേന ഏകാരക്ഖാ. സങ്ഖായ ഏകം പടിസേവതി, അധിവാസേതി, പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായ ഏകം വിനോദേതീതി അയം ചതുരാപസ്സേനോ. പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം പുഥുപച്ചേകസച്ചാനി ചത്താരി പഹീനാനി, ഏവം പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ. കാമേസനാ ഭവേസനാ പഹീനാ ഹോതി, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ഏവം സമവയസട്ഠേസനോ. കാമബ്യാപാദവിഹിംസാസങ്കപ്പോ പഹീനോ ഹോതി, ഏവം അനാവിലസങ്കപ്പോ, സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ഏവം സുവിമുത്തചിത്തോ ഹോതി. രാഗോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ…പേ… അനുപ്പാദധമ്മോതി പജാനാതി, ദോസോ, മോഹോ അനുപ്പാദധമ്മോതി പജാനാതി, ഏവം സുവിമുത്തപഞ്ഞോതി.

‘‘ഠാനാഠാനം വിപാകഞ്ച, ഞാണം സബ്ബത്ഥഗാമിനിം;

അനേകധാതുയോ ലോകം, അധിമുത്തിഞ്ച പാണിനം.

‘‘ജാനാതി ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച, പരോപരിയതം മുനി;

ഝാനാദിസംകിലേസാദി-ഞാണം വിജ്ജത്തയം തഥാ’’തി. –

ഇമാനി ദസ ബലാനി. അസേക്ഖങ്ഗാനി നാമ അസേക്ഖാ സമ്മാദിട്ഠി…പേ… അസേക്ഖവിമുത്തി അസേക്ഖവിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി. തത്ഥ ദസമം അസേക്ഖം. ഏതേഹി ദസഹി ചുപേതോ പാരമീഹീതി പോരാണാ.

ബിമ്ബിസാരസമാഗമകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൬൦. കിം കാഹസീതി കിം കാഹതി. ‘‘കിം കരോതി, കിം കരോസീ’’തി വാ ബ്യഞ്ജനം ബഹും വത്വാതി അത്ഥോ. പടിപാദേന്തോതി നിഗമേന്തോ. ‘‘പച്ചബ്യഥാ, പച്ചബ്യഥ’’ന്തിപി പഠന്തി. കപ്പനഹുതേഹീതി ഏത്ഥ ദസകാനം സതം സഹസ്സം, സഹസ്സാനം സതം സതസഹസ്സം, സതസഹസ്സാനം സതം കോടി, കോടിസതസഹസ്സാനം സതം പകോടി, പകോടിസതസഹസ്സാനം സതം കോടിപകോടി, കോടിപകോടിസതസഹസ്സാനം സതം നഹുതന്തി വേദിതബ്ബം. കപ്പനഹുതേഹീതി ഏവമനുസാരതോ അബ്ഭതീതം നാമാതി ഖന്ധകഭാണകാനം പാഠോതി.

൬൩. ‘‘കുലച്ഛേദായാ’’തി പാഠോ, കുലുപച്ഛേദായാതി അത്ഥോ. മനുസ്സാ ‘‘ധമ്മേന കിര സമണാ സക്യപുത്തിയാ നയന്തി, നാധമ്മേനാ’’തി ന പുന ചോദേസുന്തി ഏവം പാഠസേസേന സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ ഥേരോ നിദാനം നിട്ഠപേസീതി വേദിതബ്ബം. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘യം ധമ്മസേനാപതി ഏത്ഥ മൂല-

ഗന്ഥസ്സ സിദ്ധിക്കമദസ്സനേന;

നിദാനനിട്ഠാനമകംസു ധമ്മ-

സങ്ഗാഹകാ തേ വിനയക്കമഞ്ഞൂ.

‘‘നിദാനലീനത്ഥപദാനമേവ,

നിദാനിട്ഠാനമിദം വിദിത്വാ;

ഇതോ പരം ചേ വിനയത്ഥയുത്ത-

പദാനി വീമംസനമേവ ഞേയ്യ’’ന്തി.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൪. ബുദ്ധുപജ്ഝായകാനം ഇതരേസം ഏഹിഭിക്ഖൂനം നിവാസനപാരുപനകപ്പതോ നേസം വിസും വിസും സദിസത്താ ‘‘ദുന്നിവത്ഥാ ദുപ്പാരുതാ അനാകപ്പസമ്പന്നാ’’തി വുത്താ. ന കേവലഞ്ച ഇത്ഥമ്ഭൂതാ പിണ്ഡായ ചരന്തി, അപിച മനുസ്സാനം ഭുഞ്ജമാനാനം ഉപരീതിആദി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി പിപാസാസഹനതോ, ഇതരേസം ആകപ്പസമ്പത്തിയാ പസന്നത്താ ച.

൬൫. കേന കോ ഉപജ്ഝായോ ഗഹേതബ്ബോതി? ‘‘തദാ സോ യസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജിതോ, ഏതരഹി യസ്സ സന്തികേ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ ഹോതി. ഉപജ്ഝായേന ച സാധൂതി സമ്പടിച്ഛനം സന്ധായാ’’തി കേഹിചി ലിഖിതം. തം തേ ഏവം ജാനന്തി ‘‘ഉപജ്ഝായേന ‘സാഹൂ’തിആദിനാ സമ്പടിച്ഛിതേ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ‘സാധു സുട്ഠു സമ്പടിച്ഛാമീ’തി വചനം കേവലം ഭിക്ഖൂഹി ആചിണ്ണമേവ, ന കത്ഥചി ദിസ്സതി, തസ്മാ വിനാപി തേന ഉപജ്ഝായോ ഗഹിതോവ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ സാഹൂതി സാധൂതി വുത്തം ഹോതി. ലഹൂതി ലഹു, ത്വം മമ ന ഭാരിയോസീതി വുത്തം ഹോതി. ഓപായികന്തി ഉപായപടിസംയുത്തം, ഇമിനാ ഉപായേന ത്വം മേ ഇതോ പട്ഠായ ഭാരോ ജാതോസീതി അത്ഥോ. പതിരൂപന്തി അനുരൂപം തേ ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണന്തി അത്ഥോ.

൬൬. താദിസമേവ മുഖധോവനോദകം ഉതുമ്ഹി ഏകസഭാഗേതി. ഇതോ പട്ഠായാതി ‘‘ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തന-കാരതോ പട്ഠായ. തേന ‘‘നാതിദൂരേ ഗന്തബ്ബം, നാച്ചാസന്നേ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തന-കാരേന അനാപത്തീതി ദീപേതീതി ഏകേ. സചിത്തകാ അയം ആപത്തി, ഉദാഹു അചിത്തകാതി? അനാദരിയപച്ചയത്താ സചിത്തകാ. അനാദരിയപച്ചയതാ കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? അനാദരിയപച്ചയേഹി സങ്ഗഹിതന്തി. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ സേഖിയാനം ഗണപരിച്ഛേദാകരണഞ്ഹി ഖന്ധകപരിയാപന്നാപത്തിയാ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം. ഇദം പന ലക്ഖണം ചാരിത്തേയേവ വേദിതബ്ബം, ന വാരിത്തേ അകപ്പിയമംസഖാദനാദിആപത്തീനം അചിത്തകത്താ. ഖന്ധകവാരിത്താനം തേഹി സങ്ഗഹോ, സേഖിയവാരിത്തേയേവ അചിത്തകേഹി സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിപച്ചയാദീഹീതി ആചരിയോ. യത്ഥ യത്ഥ ന-കാരേന പടിസേധോ കരീയതി, കിം സബ്ബത്ഥ ദുക്കടാപത്തീതി? ആമ. യത്ഥ അട്ഠകഥായ നയോ ന ദസ്സിതോ, തത്ഥ സബ്ബത്ഥ. പരതോ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സചേ പന കാളവണ്ണകതാ വാ സുധാബദ്ധാ വാ ഹോതി നിരജമത്തികാ, തഥാരൂപായ ഭൂമിയാ ഠപേതും വട്ടതീ’’തിആദിനാ നയേന നയോ ദസ്സിതോ.

ഏത്ഥാഹ – യസ്മാ പാളിയംയേവ ‘‘സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ അനഭിരതി ഉപ്പന്നാ ഹോതി, ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൬൬) ഭഗവതോ വചനവസേന അട്ഠകഥായം വുത്തനയോ യുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ’’തി ഏത്ഥ കോ ഭഗവതോ വചനലേസോതി? വുച്ചതേ – ‘‘പഠമതരം ആഗന്ത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേതബ്ബ’’ന്തിആദീനി വദന്തി ദേസനിയമനതോ. ഉപജ്ഝായേന അനുമതംയേവ പഠമഗമനന്തി ചേ? ന, അസിദ്ധത്താ, സിദ്ധേപി യഥാവുത്തനയസിദ്ധിതോ ച. ന ഹി വാരിത്തസ്സ അനുമതി അനാപത്തികരാ ഹോതി, ഏവം സന്തേപി വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. കോട്ഠകന്തി ദ്വാരകോട്ഠകം. ന നിസ്സജ്ജിതബ്ബം, ന നിദഹിതബ്ബം വാ.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാവണ്ണനാ

൬൮. അധിമത്തം ഗേഹസ്സിതപേമം ന ഹോതീതി ഏത്ഥ ഗേഹസ്സിതപേമം ന അകുസലമിച്ചേവ ദട്ഠബ്ബം ഖീണാസവാനമ്പി സാധാരണത്താ ഇമസ്സ ലക്ഖണസ്സ. ന ഖീണാസവാനം അസമ്മാവത്തനാഭാവതോതി ചേ? ന, തേസം ന പണാമേതബ്ബം തംസമന്നാഗമനസിദ്ധിതോ, തസ്മാ ‘‘മമേസ ഭാരോ’’തി മമത്തകരണം തത്ഥ പേമന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഏകോ വത്തസമ്പന്നോ…പേ… തേസം അനാപത്തീ’തി ഏത്ഥ വിയ സചേ ഏകോ വത്തസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അപ്പോസ്സുക്കാ ഹോഥ, അഹം തുമ്ഹാകം സദ്ധിവിഹാരികം, അന്തേവാസികം വാ ഗിലാനം വാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, ഓവദിതബ്ബം ഓവദിസ്സാമി, ഇതി കരണീയേസു ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിസ്സാമീ’തി വദതി, തേ ഏവാസദ്ധിവിഹാരികാദയോ ‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേവ കേവലം അപ്പോസ്സുക്കാ ഹോഥാ’തി വദന്തി, വത്തം വാ ന സാദിയന്തി, തതോ പട്ഠായ ആചരിയുപജ്ഝായാനം അനാപത്തീ’’തി വുത്തം.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൭൩. ‘‘പൂതിമുത്തന്തി മുത്തം പൂതികായോ വിയാ’’തി വത്വാപി ‘‘പൂതിഭാവേന മുത്തം പടിനിസ്സട്ഠം ഭേസജ്ജം പൂതിമുത്തഭേസജ്ജ’’ന്തി ലിഖിതം. സബ്ബത്ഥ ഇത്ഥന്നാമോതി ഏകോവ ന-കാരോ ഹോതി.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ

൭൬. ‘‘ആയസ്മതോ നിസ്സായ വച്ഛാമീ’’തി വുത്തം. ‘‘ആയസ്മതോ ഓവാദം നിസ്സായ വസാമീ’’തി പാഠസേസവസേന വേദിതബ്ബാ. നിസ്സായാതി വാ നിസ്സയാ, നിസ്സയേനാതി വുത്തം ഹോതി. ആയസ്മതോതി വാ ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം.

ആചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധികഥാവണ്ണനാ

൮൩. ദിസം ഗതോതി തത്ഥ ധുരനിക്ഖിത്തവാസോ ഹുത്വാ തിരോഗാമം ഗതോ. യത്ഥ നിസ്സയോ ലബ്ഭതി, തത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി ഏത്ഥാപി ഉപജ്ഝായേ വുത്തനയേനേവ ‘‘കതിപാഹേന ഗമിസ്സാമീ’’തി ഗമനേ ചേസ ഉസ്സാഹോ രക്ഖതി. മാ ഇധ പടിക്കമീതി മാ ഇധ ഗച്ഛ. സഭാഗാ നാമ ഉപജ്ഝായസ്സ സിസ്സാ. തത്ഥ നിസ്സയം ഗഹേത്വാ. യദി ഏവം കോ വിസേസോതി ചേ? തേന ഇദം വുച്ചതി ‘‘അപ്പേവ നാമ ഖമേയ്യാ’’തി. വസിതും വട്ടതീതി ഉപജ്ഝായേന പരിച്ചത്തത്താ ഉപജ്ഝായസമോധാനം നിരത്ഥകന്തി അത്ഥോ. സചേ ഉപജ്ഝായോ ചിരേന അനുഗ്ഗഹേതുകാമോ ഹോതി, തതോ പട്ഠായ ഉപജ്ഝായോവ നിസ്സയോ. ഉപജ്ഝായോ ചേ അലജ്ജീ ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന അനേകക്ഖത്തും വാരേത്വാ അവിരമന്തം ഉപജ്ഝായം പഹായ വിനാപി നിസ്സയപണാമനേന അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ നിസ്സയം ഗഹേത്വാ വസിതബ്ബം. ഉപജ്ഝായസ്സ ചേ ലിങ്ഗം പരിവത്തതി, ഏകദിവസമ്പി ന രക്ഖതി. പക്ഖപണ്ഡകോ ചേ ഹോതി, നിസ്സയജാതികോ ചേ ‘‘ഉപജ്ഝായസ്സ സുക്കപക്ഖം ആഗമേഹീ’’തി വദതി, സയമേവ വാ ആഗമേതി, വട്ടതി. ഉപജ്ഝായോ ചേ ഉക്ഖേപനിയകമ്മകതോ ഹോതി, നാനാസംവാസകഭൂമിയം ഠിതത്താ നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. സമ്മാവത്തന്തം പന പസ്സിത്വാ കമ്മപടിപ്പസ്സദ്ധിം ആഗമേതും ലഭതി. മാനത്താചാരീ ചേ ഹോതി, അബ്ഭാനം ആഗമേതബ്ബം. ദീഘം ചേ പരിവാസം ചരതി, അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ നിസ്സയോ ഗഹേതബ്ബോ, ഉപജ്ഝായസമോധാനം അപ്പമാണം. പരിവാസമാനത്തചാരിനാ ഹി ന നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ. യം പന പാരിവാസികക്ഖന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സദ്ധിവിഹാരികാനമ്പി സാദിയന്തസ്സ ദുക്കടമേവാ’’തിആദി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൫), തം യഥാവുത്തമത്ഥം സാധേതി ഏവ. യം പന വുത്തം ‘‘സചേ സദ്ധാപബ്ബജിതാ കുലപുത്താ ‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, വിനയകമ്മമത്തം കരോഥാ’’തി വത്വാ വത്തം കരോന്തിയേവ, ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛന്തിയേവ, തം വാരിതകാലതോ പട്ഠായ അനാപത്തീ’’തി. തം വത്തസാദിയനപച്ചയാ ദുക്കടാഭാവമത്തദീപനത്ഥം, സദ്ധിവിഹാരികാനം സാപേക്ഖതം വാ സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മാ തേ ചേ ഉപജ്ഝായേന വാരിതാനുരൂപമേവ പടിപജ്ജന്തി, നിസ്സയോ തേസം പടിപ്പസ്സദ്ധോതി സിദ്ധം ഹോതി.

ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ നിവത്തതീതി ‘‘ഏത്താവതാ ദിസാപക്കന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അന്തേവാസികേ അനിക്ഖിത്തധുരേപി നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അനതിക്കമ്മ ലേഡ്ഡുപാതദ്വയബ്ഭന്തരേ തിരോവിഹാരേപി പരിക്ഖിത്തേ, അപരിക്ഖിത്തേ വാ വസിതും വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. അപരിക്ഖിത്തേയേവാതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ, ഏത്ഥ പന അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ വിമുത്തേ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വസന്തീതി അധിപ്പായോ. വിഹാരോതി ചേത്ഥ ‘‘താദിസസ്സ വിഹാരസ്സ അന്തേ ഠിതാ ഏകാ കുടികാ അധിപ്പേതാതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘സചേ ഉഭോപി ആചരിയന്തേവാസികാ കേനചി…പേ… നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി ഇമിനാ സാമഞ്ഞതോ വുത്തേന അട്ഠകഥാവചനേന ധമ്മസിരിത്ഥേരവാദോ സമേതി. അപരിക്ഖിത്തേ വാതി ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തോ പരിക്ഖിത്തോ വാ ഹോതി അപരിക്ഖിത്തോ വാ. ‘‘ബഹിസീമ’’ന്തി ച വുത്തത്താ അന്തോവിഹാരസീമായം ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാപി വസിതും വട്ടതീതി സിദ്ധത്താ പന ഉപതിസ്സത്ഥേരവാദോ ന സമേതി. ഏകാവാസേ ഹി പരിക്ഖിത്തേ വാ അപരിക്ഖിത്തേ വാ അന്തമസോ അന്തോതിയോജനേപി വസതോ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. സോ ച ഉപചാരസീമായ പരിച്ഛിന്നോ, സാ ച ഉപചാരസീമാ പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപേന അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനേന പരിച്ഛിന്നോ ഏകാവാസോ.

ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ ഏകാവാസവിമതിയം സീമായ അനുഞ്ഞാതത്താതി ചേ? ന, ചീവരക്ഖന്ധകട്ഠകഥായ വിചാരിതത്താ. യഥാഹ ‘‘സീമട്ഠകസങ്ഘോ ഭാജേത്വാ ഗണ്ഹാതൂ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൭൯). കതരസീമായ ഭാജേതബ്ബം? മഹാസിവത്ഥേരോ കിരാഹ ‘‘അവിപ്പവാസസീമായാ’’തി. തതോ നം ആഹംസു ‘‘അവിപ്പവാസസീമാ നാമ തിയോജനാപി ഹോതി, ഏവം സന്തേ തിയോജനേ ഠിതാ ലാഭം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, തിയോജനേ ഠത്വാ ആഗന്തുകവത്തം പൂരേത്വാ ആരാമം പവിസിതബ്ബം ഭവിസ്സതി, ഗമികോ തിയോജനം ഗന്ത്വാ സേനാസനം ആപുച്ഛിസ്സതി, നിസ്സയപടിപ്പന്നസ്സ തിയോജനാതിക്കമേ നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭിസ്സതി, പാരിവാസികേന തിയോജനം അതിക്കമിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതബ്ബം ഭവിസ്സതി, ഭിക്ഖുനിയാ തിയോജനേ ഠത്വാ ആരാമപ്പവേസനാ ആപുച്ഛിതബ്ബാ ഭവിസ്സതി, സബ്ബമേതം ഉപചാരസീമാപരിച്ഛേദവസേന കാതും വട്ടതീതി. തസ്മാ അന്തോഉപചാരസീമായ ലേഡ്ഡുപാതദ്വയം അതിക്കമിത്വാപി വസതോ നിസ്സയോ തിയോജനാതിക്കമേ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി സിദ്ധം. കാമഞ്ചേത്ഥ ഉപചാരസീമായ തിയോജനപ്പമാണായ, അതിരേകായ വാ യഥാവുത്തദോസപ്പസങ്ഗോ സിയാതി. സാ ഹി ആവാസേസു വഡ്ഢന്തേസു വഡ്ഢതി, പരിഹായന്തേസു പരിഹായതീതി വുത്തത്താ, തസ്മാ താദിസസ്സ വിഹാരസ്സ അന്തേ ഠിതാ ഏകാ കുടി വിഹാരോതി ഇധാധിപ്പേതാ. സാപി തസ്സേവ വിഹാരസ്സ കുടികാവ ഹോതീതി കത്വാ സോ ആവാസോ ഹോതി. നാനാവാസോ ഏവ ചേ അധിപ്പേതോ, ‘‘അന്തേ ഠിതാ കുടികാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അബ്ഭന്തരേ പന അപരിക്ഖിത്തേ നാനാവാസേ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി യ്വായം ‘‘നോ തക്കോ’’തി വുത്തോ, സോ താദിസേ നാനാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹസ്സ അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിനയേന വുത്തോ. സേനാസനഗ്ഗാഹോ ഹി ‘‘ഗഹണേന ഗഹണം ആലയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി ലക്ഖണത്താ ഇതരത്ഥ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. തത്രായം പാളി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ ഏകോ ദ്വീസു ആവാസേസു വസ്സം വസി…പേ… ദേഥ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസസ്സ ഏകാധിപ്പായ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൪). അട്ഠകഥായഞ്ചസ്സ ഏവം വുത്തം ‘‘ഇദഞ്ച നാനാലാഭേഹി നാനൂപചാരേഹി ഏകസീമവിഹാരേഹി കഥിതം, നാനാസീമവിഹാരേ പന സേനാസനഗ്ഗാഹോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൪). അപരിക്ഖിത്താ നാനാവാസാ ഏകൂപചാരസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. പരിക്ഖിത്തഞ്ച ഏകൂപചാരം അപരിക്ഖിത്തസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏത്താവതാ ലേഡ്ഡുപാതദ്വയബ്ഭന്തരേ അപരിക്ഖിത്തേ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വസതോ നിസ്സയോ പന ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, പരിക്ഖിത്തേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി ഏവാതി അയമത്ഥോ സാധിതോതി. ഏത്ഥാഹ – ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാവ സതോപി നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. വുത്തഞ്ഹി നിസ്സഗ്ഗിയട്ഠകഥായം ‘‘സചേ ഗച്ഛന്താനംയേവ അസമ്പത്തേസു ദഹരേസു അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി, ചീവരം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, നിസ്സയോ പന ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൯൫)? വുച്ചതേ – തം ഉപജ്ഝായേന സമാഗമേ സഉസ്സാഹതായ വുത്തം. ഇധ ധുവവാസം സന്ധായ, തസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിലോമേന്തി. കേചി പന ‘‘ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമ്മാതി ഇദം ദേവസികം ആരോചേത്വാ വസനവസേന വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവാതി മമ തക്കോ. ദേവസികം ആരോചേത്വാ വത്ഥബ്ബന്തി ഹി നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം ദിസ്സതി, തഞ്ച പന അപകതഞ്ഞൂഹി ആചിണ്ണന്തി വേദിതബ്ബം.

നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപസമ്പാദേതബ്ബപഞ്ചകകഥാവണ്ണനാ

൮൪. ന അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേനാതിആദി ‘‘അത്താനമേവ പഠമം, പതിരൂപേ നിവേസയേ’’തി (ധ. പ. ൧൫൮) വചനവസേന വുത്തം, ന ആപത്തിഅങ്ഗവസേന. നീലസമായോഗതോ നീലം വിയ വുത്തം ‘‘അസേക്ഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേനാ’’തി. അധിസീലേ സീലവിപന്നോ നാമ ആപജ്ജിത്വാ അവുട്ഠിതോ.

ഉപസമ്പാദേതബ്ബപഞ്ചകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൮൬. യോ സോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോതി ഏത്ഥ ദ്വേ അത്ഥവികപ്പാ – തസ്സ പസൂരസ്സ ഭിക്ഖുഭാവം സന്ധായ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ, സോ ഭിക്ഖു തംയേവ തിത്ഥായതനം സങ്കമീതി അയമേകോ അത്ഥോ. ഏവം തിത്ഥിയപക്കന്തകോ പുന ഗിഹിവേസേന ആഗതോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ, സോ ആഗതോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി അയമേകോ അത്ഥോ. തം അഞ്ഞതിത്ഥിയപക്കന്തകം ഠപേത്വാ ‘‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ’’തി ഏത്ഥ ന ഗിഹിവേസധാരണോവ പുബ്ബസദ്ദേന വുത്തോ, കിന്തു തസ്മിം അത്തനോ യഥാസമാദിന്നതിത്ഥിയവേസേ ഠിതോപി. ദിട്ഠിവസേന അതിത്ഥിയഭൂതത്താ അതിത്ഥിയപുബ്ബോ, സോ പനാഗതോ വിബ്ഭന്തോ ആഗച്ഛതി, തസ്സ പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. കിം ഇമസ്സ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ ഭിക്ഖുവേസം ഗഹേത്വാ സരണഗമനേന സാമണേരപബ്ബജ്ജാ ജാതാ, ന ജാതാതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി ജാതാ, ‘‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞോപി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, തസ്സ ചത്താരോ മാസേ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൮൬) വചനം വിരുജ്ഝതി. അഥ ന ജാതാ, പരിവാസകമ്മവാചായ പബ്ബജ്ജായ അപരാമസനം വിരുജ്ഝതീതി. തത്ഥ മഹാവിഹാരവാസിനോ ‘‘സാമണേരസ്സേവ സതോ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ’’തി വദന്തി. ഇതരേ തഥാ ന വദന്തി. തേ ഹി ‘‘ഏവം ആരാധകോ ഖോ ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ആഗതോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’തി (മഹാവ. ൮൭) സുത്തപദം പരിഹരിതബ്ബം, പുരേ ച പച്ഛാ ച ‘അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ’തി വചനസാമഞ്ഞതോ ന സാമണേരോ ജാതോതി ചേ, യദി ഏവം അപബ്ബാജേത്വാവ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി ആപജ്ജതി. തതോ ച സബ്ബപഠമം വുത്തസുത്തം വിരുജ്ഝതി. ‘തിത്ഥായതനം സങ്കന്തോ’തി പാഠോപി ന സുന്ദരം. പാണാതിപാതാദീസു അഞ്ഞതരം സചേ ഭിന്ദതി, ചത്താരോ മാസേ പരിപുണ്ണേപി പുന പരിപൂരേതബ്ബം വിയ ദിസ്സതി. വുത്തമ്പി തസ്സ സംവരം ഭിക്ഖുകരണത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ സീലേ വത്തബ്ബം നത്ഥീ’’തി വദന്തി, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സരണാനി സചേ ഭിജ്ജന്തി സാമണേരസ്സേവ.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.