നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിനയപിടകേ

വജിരബുദ്ധി-ടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

പഞ്ഞാവിസുദ്ധായ ദയായ സബ്ബേ;

വിമോചിതാ യേന വിനേയ്യസത്താ;

തം ചക്ഖുഭൂതം സിരസാ നമിത്വാ;

ലോകസ്സ ലോകന്തഗതസ്സ ധമ്മം.

സങ്ഘഞ്ച സീലാദിഗുണേഹി യുത്ത-

മാദായ സബ്ബേസു പദേസു സാരം;

സങ്ഖേപകാമേന മമാസയേന;

സഞ്ചോദിതോ ഭിക്ഖുഹിതഞ്ച ദിസ്വാ.

സമന്തപാസാദികസഞ്ഞിതായ;

സമ്ബുദ്ധഘോസാചരിയോദിതായ;

സമാസതോ ലീനപദേ ലിഖിസ്സം;

സമാസതോ ലീനപദേ ലിഖീതം.

സഞ്ഞാ നിമിത്തം കത്താ ച, പരിമാണം പയോജനം;

സബ്ബാഗമസ്സ പുബ്ബേവ, വത്തബ്ബം വത്തുമിച്ഛതാതി. –

വചനതോ സമന്തപാസാദികേതി സഞ്ഞാ. ദീപന്തരേ ഭിക്ഖുജനസ്സ അത്ഥം നാഭിസമ്ഭുണാതീതി നിമിത്തം. ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേനാതി കത്താ. സമധികസത്തവീസതിസഹസ്സമത്തേന തസ്സ ഗന്ഥേനാതി പരിമാണം. ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സാതി പയോജനം.

തത്രാഹ – ‘‘വത്തബ്ബം വത്തുമിച്ഛതാതി യം വുത്തം, തത്ഥ കഥംവിധോ വത്താ’’തി? ഉച്ചതേ –

പാഠത്ഥവിദൂസംഹീരോ, വത്താ സുചി അമച്ഛരോ;

ചതുക്കമപരിച്ചാഗീ, ദേസകസ്സ ഹിതുസ്സുകോതി. (മഹാനി. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ);

തത്ര പഠീയതേതി പാഠോ. സോ ഹി അനേകപ്പകാരോ അത്ഥാനുരൂപോ അത്ഥാനനുരൂപോ ചേതി. കഥം? സന്ധായഭാസിതോ ബ്യഞ്ജനഭാസിതോ സാവസേസപാഠോ നിരവസേസപാഠോ നീതോ നേയ്യോതി. തത്ര അനേകത്ഥവത്താ സന്ധായഭാസിതോ നാമ ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ’’തിആദി (ധ. പ. ൨൯൪). ഏകത്ഥവത്താ ബ്യഞ്ജനഭാസിതോ നാമ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’ത്യാദി (ധ. പ. ൧, ൨; നേത്തി. ൯൦, ൯൨; പേടകോ. ൧൪). സാവസേസോ നാമ ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്ത’’മിത്യാദി (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮). വിപരീതോ നിരവസേസോ നാമ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീ’’ത്യാദി (മഹാനി. ൧൫൬; പടി. മ. ൩.൫). യഥാ വചനം, തഥാ അവഗന്തബ്ബോ നീതോ നാമ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’ത്യാദി. യുത്തിയാ അനുസ്സരിതബ്ബോ നേയ്യോ നാമ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ’’ത്യാദി (അ. നി. ൧.൧൭൦).

അത്ഥോപി അനേകപ്പകാരോ പാഠത്ഥോ സഭാവത്ഥോ ഞേയ്യത്ഥോ പാഠാനുരൂപോ പാഠാനനുരൂപോ സാവസേസത്ഥോ നിരവസേസത്ഥോ നീതത്ഥോ നേയ്യത്ഥോത്യാദി. തത്ഥ യോ തംതംസഞ്ഞാപനത്ഥമുച്ചാരീയതേ പാഠോ, സ പാഠത്ഥോ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’മിത്യാദീസു (പാരാ. ൧; ദീ. നി. ൧.൧൯൦) വിയ. രൂപാരൂപധമ്മാനം ലക്ഖണരസാദി സഭാവത്ഥോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീ’’ത്യാദീസു (വിഭ. ൪൮൯; സം. നി. ൫.൩) വിയ. യോ ഞായമാനോ ഹിതായ ഭവതി, സ ഞാതുമരഹത്താ ഞേയ്യത്ഥോ ‘‘അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ’’ത്യേവമാദീസു (ദീ. നി. ൧.൯, ൧൯൪; ൩.൨൩൮; മ. നി. ൧.൪൧൧) വിയ. യഥാപാഠം ഭാസിതോ പാഠാനുരൂപോ ‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പുരാണകമ്മ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൪൬) ഭഗവതാ വുത്തമതോ ചക്ഖുമപി കമ്മന്തി. ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം പടിബാഹയമാനേന വുത്തോ പാഠാനനുരൂപോ. വജ്ജേതബ്ബം കിഞ്ചി അപരിച്ചജിത്വാ പരിസേസം കത്വാ വുത്തോ സാവസേസത്ഥോ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൪.൬൦; മഹാനി. ൧൦൭) ച, ‘‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’’ത്യാദീസു (ധ. പ. ൧൨൯) വിയ. വിപരീതോ നിരവസേസത്ഥോ ‘‘സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച (ദീ. നി. ൨.൧൫൫; മഹാ. ൨൮൭; നേത്തി. ൧൧൪). തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ മന്താ കോ സദ്ധാതാ…പേ… അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠപദേഹീ’’ത്യാദി (അ. നി. ൭.൬൬). സദ്ദവസേനേവ വേദനീയോ നീതത്ഥോ ‘‘രൂപാ സദ്ദാ രസാ ഗന്ധാ, ഫോട്ഠബ്ബാ ച മനോരമാ’’ത്യാദീസു (സം. നി. ൧.൧൫൧, ൧൬൫; മഹാവ. ൩൩) വിയ. സമ്മുതിവസേന വേദിതബ്ബോ നേയ്യത്ഥോ ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകൂപമാപുഗ്ഗലാ’’ത്യാദീസു വിയ (അ. നി. ൪.൧൦൧; പു. പ. ൧൫൭). ആഹ ച –

‘‘യോ അത്ഥോ സദ്ദതോ ഞേയ്യോ, നീതത്ഥം ഇതി തം വിദൂ;

അത്ഥസ്സേവാഭിസാമഗ്ഗീ, നേയ്യത്ഥോ ഇതി കഥ്യതേ’’തി.

ഏവം പഭേദഗതേ പാഠത്ഥേ വിജാനാതീതി പാഠത്ഥവിദൂ. ന സംഹീരതേ പരപവാദീഹി ദീഘരത്തം തിത്ഥവാസേനേത്യസംഹീരോ. ഭാവനായാഗമാധിഗമസമ്പന്നത്താ വത്തും സക്കോതീതി വത്താ, സങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന ഹേതുദാഹരണാദീഹി അവബോധയിതും സമത്ഥോത്യത്ഥോ. സോചയത്യത്താനം പരേ ചേതി സുചി, ദുസ്സീല്യദുദ്ദിട്ഠിമലവിരഹിതോത്യത്ഥോ. ദുസ്സീലോ ഹി അത്താനമുപഹന്തുനാദേയ്യവാചോ ച ഭവത്യപത്താഹാരാചാരോ ഇവ നിച്ചാതുരോ വേജ്ജോ. ദുദ്ദിട്ഠി പരം ഉപഹന്തി, നാവസ്സം നിസ്സയോ ച ഭവത്യഹിവാളഗഹാകുലോ ഇവ കമലസണ്ഡോ. ഉഭയവിപന്നോ സബ്ബഥാപ്യനുപാസനീയോ ഭവതി ഗൂഥഗതമിവ ഛവാലാതം ഗൂഥഗതോ വിയ ച കണ്ഹസപ്പോ. ഉഭയസമ്പന്നോ പന സുചി സബ്ബഥാപ്യുപാസനീയോ സേവിതബ്ബോ ച വിഞ്ഞൂഹി, നിരുപദ്ദവോ ഇവ രതനാകരോ. നാസ്സ മച്ഛരോത്യമച്ഛരോ, അഹീനാചരിയമുട്ഠീത്യത്ഥോ. സുത്തസുത്താനുലോമാചരിയവാദഅത്തനോമതിസങ്ഖാതസ്സ ചതുക്കസ്സാപരിച്ചാഗീ, തദത്ഥസ്സേവ ബ്യാഖ്യാതേത്യത്ഥോ. അഥ വാ പച്ചക്ഖാനുമാനസദ്ദത്ഥാപത്തിപ്പഭേദസ്സ പമാണചതുക്കസ്സാപരിച്ചാഗീ.

‘‘ഏകംസവചനം ഏകം, വിഭജ്ജവചനാപരം;

തതിയം പടിപുച്ഛേയ്യ, ചതുത്ഥം പന ഠാപയേ’’തി. –

ഏവം വുത്തചതുക്കസ്സ വാ അപരിച്ചാഗീ; ഹിതുസ്സുകോ ഇതി സോതൂനം ഹിതായോസ്സുകോ, തേസമവബോധനം പതി പത്ഥേതീ ത്യത്ഥോ; സോ ഏസോ സുചിത്താ പിയോ; ചതുക്കസ്സ അപരിച്ചാഗിത്താ ഗരു; അസംഹീരത്താ ഭാവനീയോ; ദേസകത്താ വത്താ; ഹിതുസ്സുകത്താ വചനക്ഖമോ; പാഠത്ഥവിദുത്താ ഗമ്ഭീരകഥം കത്താ; അമച്ഛരത്താ നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോതി;

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോ’’. (അ. നി. ൭.൩൭; നേത്തി. ൧൧൩) –

ഇതിഅഭിഹിതോ ദേസകോ;

സോതാ ഇദാനി അഭിധീയതേ –

ധമ്മാചരിയഗരു സദ്ധാ-പഞ്ഞാദിഗുണമണ്ഡിതോ;

അസഠാമായോ സോതാസ്സ, സുമേധോ അമതാമുഖോ.

തത്ഥ ധമ്മഗരുത്താ കഥം ന പരിഭവതി, ആചരിയഗരുത്താ കഥികം ന പരിഭവതി, സദ്ധാപഞ്ഞാദിഗുണപടിമണ്ഡിതത്താ അത്താനം ന പരിഭവതി, അസഠാമായത്താ അമതാഭിമുഖത്താ ച അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭവതി, സുമേധത്താ യോനിസോമനസികരോതീത്യത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ, യോനിസോ ച മനസി കരോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൫൧).

തംലക്ഖണപ്പത്തത്താ ഭാവനാ ഭവതി സവനസ്സേത്യുത്തോ സോതാ.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി അസ്സാരമ്ഭോ – തത്ഥ യോതി അനിയമനിദ്ദേസോ, തേന വിസുദ്ധജാതികുലഗോത്താദീനം കിലേസമലവിസുദ്ധിയാ, പൂജാരഹതായ വാ അകാരണതം ദസ്സേത്വാ യോ കോചി ഇമിസ്സാ സമന്തപാസാദികായ ആദിഗാഥായ നിദ്ദിട്ഠലോകനാഥത്തഹേതും യഥാവുത്തഹേതുമൂലേന ഥിരതരം അചലം കത്വാ യഥാവുത്തഹേതുകാലം അച്ചന്തമേവ പൂരേന്തോ അവസാനേ യഥാവുത്തഹേതുഫലം സമ്പാദേത്വാ യഥാവുത്തഹേതുഫലപ്പയോജനം സാധേതി, സോവ പരമപൂജാരഹോതി നിയമേതി.

ഏത്താവതാ –

ഭയസമ്മോഹദുദ്ദിട്ഠി-പണാമോ നേസ സബ്ബഥാ;

പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമോ ഏസോ, പണാമോതി നിദസ്സിതോ.

തത്ര ഹേതൂതി അതിദുക്കരാനി തിംസപാരമിതാസങ്ഖാതാനി പുഞ്ഞകമ്മാനി. താനി ഹി അച്ചന്തദുക്ഖേന കസിരേന വചനപഥാതീതാനുഭാവേന മഹതാ ഉസ്സാഹേന കരീയന്തീതി അതിദുക്കരാനി നാമ. അതിദുക്കരത്താ ഏവ ഹി തേസം അതിദുല്ലഭം ലോകേ അനഞ്ഞസാധാരണം നാഥത്തസങ്ഖാതം ഫലം ഫലന്തി, തം തത്ഥ ഹേതുഫലം; ഹേതുമൂലം നാമ യഥാവുത്തസ്സ ഹേതുനോ നിപ്ഫാദനസമത്ഥാ മഹാകരുണാ, സാ ആദിപണിധാനതോ പട്ഠായ ‘‘മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന യാവ ഹേതുഫലപ്പയോജനാ, താവ അബ്ബോച്ഛിന്നം പവത്തതി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സകാനനാ സഗ്രിവരാ സസാഗരാ,

ഗതാ വിനാസം ബഹുസോ വസുന്ധരാ;

യുഗന്തകാലേ സലിലാനലാനിലേ,

ന ബോധിസത്തസ്സ മഹാതപാ കുതോ’’തി.

യായ സമന്നാഗതത്താ ‘‘നമോ മഹാകാരുണികസ്സ തസ്സാ’’തി ആഹ. ഹേതുകാലം നാമ ചതുഅട്ഠസോളസഅസങ്ഖ്യേയ്യാദിപ്പഭേദോ കാലോ, യം സന്ധായാഹ ‘‘കപ്പകോടീഹിപി അപ്പമേയ്യം കാല’’ന്തി. തത്ഥ അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബം ‘‘മാസം അധീതേ, ദിവസം ചരതീ’’തിആദീസു വിയ. കാമഞ്ച സോ കാലോ അസങ്ഖ്യേയ്യവസേന പമേയ്യോ വിഞ്ഞേയ്യോ, തഥാപി കപ്പകോടിവസേന അവിഞ്ഞേയ്യതം സന്ധായ ‘‘കപ്പകോടീഹിപി അപ്പമേയ്യം കാല’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ കാലയതീതി കാലോ, ഖിപതി വിദ്ധംസയതി സത്താനം ജീവിതമിതി അത്ഥോ. കല വിക്ഖേപേ. തത്ഥ കപ്പീയതി സംകപ്പീയതി സാസപപബ്ബതാദീഹി ഉപമാഹി കേവലം സംകപ്പീയതി, ന മനുസ്സദിവസമാസസംവച്ഛരാദിഗണനായ ഗണീയതീതി കപ്പോ. ഏകന്തിആദിഗണനപഥസ്സ കോടിഭൂതത്താ കോടി, കപ്പാനം കോടിയോ കപ്പകോടിയോ. താഹിപി ന പമീയതീതി അപ്പമേയ്യോ, തം അപ്പമേയ്യം. കരോന്തോതി നാനത്ഥത്താ ധാതൂനം ദാനം ദേന്തോ, സീലം രക്ഖന്തോ, ലോഭക്ഖന്ധതോ നിക്ഖമന്തോ, അത്തഹിതപരഹിതാദിഭേദം തം തം ധമ്മം പജാനന്തോ, വിവിധേന വായാമേന ഘടേന്തോ വായമന്തോ, തം തം സത്താപരാധം ഖമന്തോ, പടിഞ്ഞാസമ്മുതിപരമത്ഥസച്ചാനി സച്ചായന്തോ, തം തം സത്തഹിതം അധിട്ഠഹന്തോ, സകലലോകം മേത്തായന്തോ, മിത്താമിത്താദിഭേദം പക്ഖപാതം പഹായ തം തം സത്തം അജ്ഝുപേക്ഖന്തോ ചാതി അത്ഥോ. ഖേദം ഗതോതി അനന്തപ്പഭേദം മഹന്തം സംസാരദുക്ഖം അനുഭവനട്ഠേന ഗതോ, സമ്പത്തോത്യത്ഥോ. സംസാരദുക്ഖഞ്ഹി സാരീരികം മാനസികഞ്ച സുഖം ഖേദയതി പാതയതീതി ‘‘ഖേദോ’’തി വുച്ചതി. ലോകഹിതായാതി ഇദം യഥാവുത്തഹേതുഫലപ്പയോജനനിദസ്സനം, ‘‘സംസാരദുക്ഖാനുഭവനകാരണനിദസ്സന’’ന്തിപി ഏകേ –

‘‘‘ജാതിസംസാരദുക്ഖാനം, ഗന്തും സക്കോപി നിബ്ബുതിം;

ചിരല്ലിട്ഠോപി സംസാരേ, കരുണായേവ കേവല’ന്തി. –

ച വുത്ത’’ന്തി, തമയുത്തം. ന ഹി ഭഗവാ ലോകഹിതായ സംസാരദുക്ഖമനുഭവതി. ന ഹി കസ്സചി ദുക്ഖാനുഭവനം ലോകസ്സ ഉപകാരം ആവഹതി. ഏവം പനേതം ദസ്സേതി തിംസപാരമിതാപഭേദം ഹേതും, പാരമിതാഫലഭൂതം നാഥത്തസങ്ഖാതം ഫലഞ്ച. യഥാ ചാഹ ‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തീ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൨൯; ൫.൨). തത്ഥ ഭഗവാ യഥാവുത്തഹേതൂഹി സത്താനം വിനേയ്യഭാവനിപ്ഫാദനപഞ്ഞാബീജാനി വപി, ഹേതുഫലേന പരിപക്കിന്ദ്രിയഭാവേന പരിനിപ്ഫന്നവിനേയ്യഭാവേ സത്തേ വിനയി, സംസാരദുക്ഖതോ മോചയീതി അത്ഥോ. ന ഏവം സംസാരദുക്ഖേന ലോകസ്സ ഉപകാരം കിഞ്ചി അകാസി, തസ്മാ കരോന്തോ അതിദുക്കരാനി ലോകഹിതായാതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിസ്സാ യോജനായ സബ്ബപഠമസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഉപ്പത്തികാലതോ പട്ഠായ ബോധിസത്തസ്സ നാഥത്തസങ്ഖാതപാരമിതാഹേതുഫലാധിഗമോ വേദിതബ്ബോ. യോ നാഥോതി ഹി സമ്ബന്ധോ അധിപ്പേതോ. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ –

‘‘യദേവ പഠമം ചിത്ത-മുപ്പന്നം തവ ബോധയേ;

ത്വം തദേവസ്സ ലോകസ്സ, പൂജികേ പരിവസിത്ഥ’’. –

ഇതി വചനം സാധകം. പഠമചിത്തസ്സ പാരമിതാഭാവോ രുക്ഖസ്സ അങ്കുരതോ പട്ഠായ ഉപ്പത്തിഉപമായ സാധേതബ്ബോ. ഏത്ഥാഹ – ‘‘ഖേദം ഗതോതി വചനം നിരത്ഥകം, യഥാവുത്തനയേന ഗുണസാധനാസമ്ഭവതോ’’തി? ന, അന്തരാ അനിവത്തനകഭാവദീപനതോ. ദുക്കരാനി കരോന്തോ ഖേദം ഗതോ ഏവ, ന അന്തരാ ഖേദം അസഹന്തോ നിവത്തതീതി ദീപേതി. ലോകദുക്ഖാപനയനകാമസ്സ വാ ഭഗവതോ അത്തനോ ദുക്ഖാനുഭവനസമത്ഥതം ദസ്സേതി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി വരദോസ്സം, യാവാഹം സബ്ബസത്തദുക്ഖാനി;

സബ്ബാനി സബ്ബകാലം യുഗം, പദ്മസ്സേവ ബുജ്ഝന്തോമ്ഹീ’’തി. –

ഏവംഅധിപ്പായസ്സ അത്തമത്തദുക്ഖാനുഭവനസമത്ഥതായ കായേവ കഥാതി അതിസയം അത്ഥം ദസ്സേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഖേദം ഗതോതി ബ്യാപാരം പരിചയം ഗതോതിപി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. കമ്മാദീസു സബ്യാപാരം പുരിസം ദിസ്വാ സന്തി ഹി ലോകേ വത്താരോ ‘‘ഖിന്നോയം കമ്മേ, ഖിന്നോയം സത്തേ’’തിആദി. ഇമിസ്സാ യോജനായ നാഥോതി ഇമിനാ ബുദ്ധത്താധിഗമസിദ്ധം കോടിപ്പത്തം നാഥഭാവം പത്വാ ഠിതകാലോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ. കേചി ‘‘മഹാകാരുണികസ്സാതി വദന്തോ ബുദ്ധഭൂതസ്സാതി ദസ്സേതീ’’തി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം വിയ, ബോധിസത്തകാലേപി തബ്ബോഹാരസബ്ഭാവതോ. തസ്മാ സോ ഏത്തകം കാലം ദുക്കരാനി കരോന്തോ അവസാനേ ദുക്കരപാരമിതാപാരിപൂരിയാ താസം ഫലഭൂതം നാഥഭാവം പത്വാ ലോകഹിതായ ബ്യാപാരം ഗതോതി അയമത്ഥോ നിദസ്സിതോ ഹോതി. ‘‘ബോധിം ഗതോ’’തി വുത്തേപി സുബ്യത്തം ഹേതുഫലം ദസ്സിതം ഹോതി. ബുദ്ധഭാവപ്പത്തസ്സേവ ച നാഥസ്സ നമോ കതോ ഹോതി വിസേസവചനസബ്ഭാവതോ, ന ബോധിസത്തസ്സ. ഏവം സന്തേപി വിനയാധികാരോ ഇധാധിപ്പേതോ. സോ ച പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ യാവമരണകാലാ ഹോതി. തം അതിവിയ പരിത്തം കാലം ലജ്ജിനോ അതിസുകരം സീലമത്തം ഏകകസ്സ അത്തനോ ഹിതായ അത്തമത്തദുക്ഖാപനയനാധിപ്പായേന പരിപൂരേന്തോ കോ നാമ ഇധലോകപരലോകാതിക്കമസുഖം ന ഗച്ഛേയ്യ, നനു ഭഗവാ സകലലോകദുക്ഖാപനയനാധിപ്പായേന കപ്പകോടീഹിപി അപ്പമേയ്യം കാലം കരോന്തോ അതിദുക്കരനിരസ്സാദം ഖേദം ഗതോതി അഞ്ഞാപദേസേന ഗുണം വണ്ണേതി ആചരിയോ.

ലോകഹിതായാതി ഏത്ഥ ലോകിയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ലോകോ, ലുയതേ വാ ജാതിജരാമരണദുക്ഖേഹീതി ലോകോ, ഇമിനാ സത്തലോകം ജാതിലോകഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്മാ തസ്സ സത്തലോകസ്സ ഇധലോകപരലോകഹിതം അതിക്കന്തപരലോകാനം വാ ഉച്ഛിന്നലോകസമുദയാനം ലോകാനം, ഇധ ജാതിലോകേ ഓകാസലോകേ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസങ്ഖാതഞ്ച ഹിതം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ലോകസ്സ, ലോകാനം, ലോകേ വാ ഹിതന്തി സരൂപേകദേസേകസേസം കത്വാ ‘‘ലോകഹിത’’മിച്ചേവാഹ. നാഥോതി സബ്ബസത്താനം ആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിഭേദാനുരൂപധമ്മദേസനസമത്ഥതായ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി…പേ… തം സുണാഥാ’’തി (മ. നി. ൩.൪൨൦) ഏവം യാചനട്ഠേനാപി നാഥതേതി നാഥോ. ഭിക്ഖൂനം വീതിക്കമാനുരൂപം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനേന ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികായ ച കരുണായ ഉപഗന്ത്വാ തപതി, സുത്തന്തവസേന വാ തേസം സബ്ബസത്താനം അനുസയിതേ കിലേസേ കരുണായ ച പഞ്ഞായ ച ഉപഗന്ത്വാ തപതി, അഭിധമ്മവസേന വാ തേ തേ സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദിലക്ഖണവസേന ഉപപരിക്ഖിത്വാ അത്തനോ കിലേസേ പഞ്ഞായ ഉപേച്ച പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തപതീതി തപനട്ഠേനാപി നാഥതേതി നാഥോ. സദേവകേ ലോകേ അപ്പടിപുഗ്ഗലത്താ കേനചി അപ്പടിഹതധമ്മദേസനത്താ പരമചിത്തിസ്സരിയപ്പവത്തിതോ ച ഇസ്സരിയട്ഠേനാപി നാഥതേതി നാഥോ. ‘‘ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസീ’’തി (മഹാവ. ൯൦) വചനതോ സമ്പഹംസനസങ്ഖാതേന ആസീസട്ഠേന, പണിധാനതോ പട്ഠായ ‘‘കഥം നാമാഹം മുത്തോ മോചയിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന ആസീസട്ഠേന വാ നാഥതേതി നാഥോതി വേദിതബ്ബോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ചതൂഹിപി നാഥങ്ഗേഹി ചതുവേസാരജ്ജചതുപടിസമ്ഭിദാദയോ സബ്ബേപി ബുദ്ധഗുണാ യോജേതബ്ബാ, അതിവിത്ഥാരികഭയാ പന ന യോജിതാ.

നമോതി പരമത്ഥതോ ബുദ്ധഗുണബഹുമാനപബ്ഭാരാ ചിത്തനതി, ചിത്തനതിപ്പഭവാ ച വചീകായനതി. അത്ഥു മേതി പാഠസേസേന സമ്ബന്ധോ. മഹാകാരുണികസ്സാതി ഏത്ഥ സബ്ബസത്തവിസയത്താ മഹുസ്സാഹപ്പഭവത്താ ച മഹതീ കരുണാ മഹാകരുണാ. തത്ഥ പണിധാനതോ പട്ഠായ യാവഅനുപാദിസേസനിബ്ബാനപുരപ്പവേസാ നിയുത്തോതി മഹാകാരുണികോ, ഭഗവാ. ഏത്ഥ ച മഹാകാരുണികസ്സാതി ഇമിനാ യഥാവുത്തഹേതുമൂലം ദസ്സേതി. നിക്കരുണോ ഹി പരദുക്ഖേസു ഉദാസിനോ ബുദ്ധത്ഥായ പണിധാനമത്തമ്പി അതിഭാരിയന്തി മഞ്ഞന്തോ അപ്പമേയ്യം കാലം അതിദുക്കരം ഹേതും പൂരേത്വാ നാഥത്തസങ്ഖാതം ഹേതുഫലപ്പയോജനഭൂതം ലോകഹിതം കഥം കരിസ്സതി. തസ്മാ സബ്ബഗുണമൂലഭൂതത്താ മഹാകരുണാഗുണമേവ വണ്ണേന്തോ ‘‘നമോ മഹാകാരുണികസ്സാ’’തി ആഹ. ഏത്താവതാ ഹേതുഅനുരൂപം ഫലം, ഫലാനുരൂപോ ഹേതു, ദ്വിന്നമ്പി അനുരൂപം മൂലം, തിണ്ണമ്പി അനുരൂപം പയോജനന്തി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

ഏവം അച്ഛരിയപുരിസോ, നാഥോ നാഥഗുണേ ഠിതോ;

നമോരഹോ അനാഥസ്സ, നാഥമാനസ്സ സമ്പദം.

ഏത്ഥ സിയാ ‘‘അനേകേസു ഭഗവതോ ഗുണേസു വിജ്ജമാനേസു കസ്മാ ‘മഹാകാരുണികസ്സാ’തി ഏകമേവ ഗഹിത’’ന്തി? ഉച്ചതേ –

ദോസഹീനസ്സ സത്ഥസ്സ, ചോദനാ തു ന വിജ്ജതേ;

ദോസയുത്തമസത്ഥഞ്ച, തസ്മാ ചോദനാ അപത്തകാതി.

ന മയാ ചോദനാ കതാ, കിന്തു പുച്ഛാ ഏവ കതാ. അപിച –

‘‘ഫലം സതിപി രുക്ഖേഡ്ഢേ, ന പതത്യവികമ്പിതേ;

ചോദനാ യാ’ത്ഥു സത്ഥാനം, പുച്ഛനാത്യത്ഥഫലം മഹതാ.

‘‘നഭോത്തും കുരുതേ സമ്മാ, ഗഹിതും നാഡ്ഢതേ ഘടം;

അക്ഖേപേ ഹി കതേ തദി-ച്ഛിസ്സാണാബുദ്ധിബന്ധനം.

‘‘യഥാ ഹിമപദോ പദ്ധോ, പബുദ്ധോ ഗന്ധലിമ്പിയാ;

ഭിന്നത്ഥവിരമസ്സേവം, സത്ഥകതാത്ഥലിമ്പിയാ’’തി. –

ഏവം ചേകം –

സമ്മാപി ചോദനാ തം ഖലു, ഗുരവോ വിവാക്യാ വിവദ്ധ;

യതിസിസ്സാ ആഘട്ടിതാതി-വാക്യേനാഭ്യധികം ഗോപയ.

സരവതീ ആചേരം കിലിട്ഠാ, തദിച്ഛിസ്സജിതാത്താനം;

ജയത്യത്താനമാചേരോ, സദസ്സസ്സേവ സാരഥീതി. –

അത്രോച്ചതേ –

യസ്സ ഹി വാക്യസഹസ്സം, വാക്യേ വാക്യേ സതഞ്ച ജിവ്ഹാ;

നാമം ദസബലഗുണപദേസം, വത്തും കപ്പേനപി ന സക്കാ.

യഥാ –

ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാതി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; ചരിയാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) –

ചോത്തത്താ ന സക്കാ ഭഗവതം ഗുണാനമവസേസാഭിധാതും.

അപിച –

യഥാ ത്വം സത്താനം, ദസബല തഥാ ഞാണകരുണാ;

ഗുണദ്വന്ദം സേട്ഠം, തവ ഗുണഗണാ നാമ തിഗുണാതി. –

സബ്ബഗുണസേട്ഠത്താ മൂലത്താ ച ഏകമേവ വുത്തം. അഥ വാ ‘‘ഛസു അസാധാരണഞാണേസു അഞ്ഞതരത്താ തഗ്ഗഹണേന സേസാപി ഗഹിതാവ സഹചരണലക്ഖണേനാ’’തി ച വദന്തി. വിസേസതോ പനേത്ഥ അഭിധമ്മസ്സ കേവലം പഞ്ഞാവിസയത്താ അഭിധമ്മട്ഠകഥാരമ്ഭേ ആചരിയേന ‘‘കരുണാ വിയ സത്തേസു, പഞ്ഞാ യസ്സ മഹേസിനോ’’തി പഞ്ഞാഗുണോ വണ്ണിതോ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയചഅയാധിമുത്തിഭേദാനുരൂപപരിച്ഛിന്ദനപഞ്ഞായ, സത്തേസു മഹാകരുണായ ച അധികാരത്താ. സുത്തന്തട്ഠകഥാരമ്ഭേ ‘‘കരുണാസീതലഹദയം, പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമ’’ന്തി ഭഗവതോ ഉഭോപി പഞ്ഞാകരുണാഗുണാ വണ്ണിതാ. ഇധ പന വിനയേ ആസയാദിനിരപേക്ഖം കേവലം കരുണായ പാകതികസത്തേനാപി അസോതബ്ബാരഹം സുണന്തോ, അപുച്ഛിതബ്ബാരഹം പുച്ഛന്തോ, അവത്തബ്ബാരഹഞ്ച വദന്തോ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീതി കരുണാഗുണോയേവേകോ വണ്ണിതോതി വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ഞാദയാ അത്തപരത്ഥഹേതൂ,

തദന്വയാ സബ്ബഗുണാ ജിനസ്സ;

ഉഭോ ഗുണാ തേ ഗുണസാഗരസ്സ,

വുത്താ ഇധാചരിയവരേന തസ്മാ.

ഏത്താവതാ അട്ഠകഥാദിഗാഥാ,

സമാസതോ വുത്തപദത്ഥസോഭാ;

അയമ്പി വിത്ഥാരനയോതി ചാഹം,

ഉദ്ധം ഇതോ തേ പടിസംഖിപാമി.

ദുതിയഗാഥായ അസമ്ബുധന്തി ധമ്മാനം യഥാസഭാവം അബുജ്ഝന്തോ. ബുദ്ധനിസേവിതന്തി ബുദ്ധാനുബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധേഹി ഗോചരഭാവനാസേവനാഹി യഥാരഹം നിസേവിതം. ഭവാ ഭവന്തി വത്തമാനഭവതോ അഞ്ഞം ഭവം ഗച്ഛതി ഉപഗച്ഛതി, പടിപജ്ജതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭവോതി സസ്സതദിട്ഠി. തസ്സ പടിപക്ഖത്താ അഭവോതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ഭവോതി വാ വുദ്ധി. അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി വാ ദുഗ്ഗതി. അഭവോതി സുഗതി. ‘‘അപ്പമാണാ ധമ്മാ, അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൩, ൧൧) വിയ ഹി വുദ്ധിഅത്ഥത്താ അകാരസ്സ. ഭാവയതീതി ഭവോ, ജാതി. ഭവതീതി വാ ഭവോ. സവികാരാ ബഹുവിധഖന്ധുപ്പത്തി ദീപിതാ. അഭവോതി വിനാസോ, ജാതിഭാവം മരണഭാവഞ്ച ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ അരഹന്താനം മരണമ്പി ഖണികവസേന ഗഹേതബ്ബം. ഭവേസു അഭവോ ഭവാഭവോ, തം ഭവാഭവം, ഭവേസു അഭാവപഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ജീവലോകോതി സത്തലോകോ, സങ്ഖാരലോകഓകാസലോകാനം ഭവാഭവഗമനാസമ്ഭവതോ സത്തലോകം ജീവലോകോതി വിസേസേതി. അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസിനോതി ഏത്ഥ നവപി ലോകുത്തരധമ്മാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. അപചയഗാമിതാ ഹി ചതുമഗ്ഗധമ്മസ്സ ഓധിസോ അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസോ, സോ അസ്സ അത്ഥി, തദാരമ്മണം ഹുത്വാ തത്ഥ സഹായഭാവൂപഗമനേന നിബ്ബാനസ്സാപി. യഥാഹ ‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ…പേ… ഇദം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി. അരഹത്തസ്സാപി തഥാ രാഗാദിക്ഖയവചനസബ്ഭാവതോ. ഫലസാമഞ്ഞേന തിണ്ണമ്പി ഫലാനം അത്ഥീതി നവവിധോപേസ ‘‘അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസീ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ സഹചരണലക്ഖണകആരണതായ പടിപക്ഖഗോചരഗ്ഗഹണതാ. അനഭിഹിതോപി ഹി ധമ്മസ്സ തത്രാഭിഹിതോവ ബുജ്ഝിതബ്ബോ ഇതി വചനതോ കാരണഗോചരഗ്ഗഹണേന ചത്താരിപി ഫലാനി ഗഹിതാനി. നരകാദീസു അപതമാനം ധാരേതി സുഗതിയം ഉപ്പാദനേനാതി ധമ്മോ. പുന സുഗതിമ്ഹി അജനനകാരീ അകുസലധമ്മേ നിവാരേത്വാ പോസേതി പവത്തേതി വഡ്ഢേതീതി ധമ്മോ. സോ പന കാമരൂപാരൂപഭേദതോ തിവിധോ അച്ചന്തസുഖാവഹനതോ, തതോപി ഉത്തമത്താ ധമ്മവരോ.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനം അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിത’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൫; മഹാവ. ൨൮൭) വചനതോ ചതുസച്ചധമ്മം അസമ്ബുധം ഭവാ ഭവം ഗച്ഛതി ജീവലോകോതി സിദ്ധം. തസ്മാ യം അസമ്ബുധം ഗച്ഛതി, തസ്സേവ ‘‘തസ്സാ’’തി അന്തേ തംനിദ്ദേസേന നിയമനതോ ചതുസച്ചധമ്മോപി അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസീ ധമ്മവരോതി ചാപജ്ജതി. അഞ്ഞഥാ ‘‘നമോ അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസിനോ ധമ്മവരസ്സ തസ്സാ’’തി തംനിദ്ദേസേന സമാനവിഭത്തികരണം ന യുജ്ജതി അതിപ്പസങ്ഗനിയമനതോ, ‘‘അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസിനോ ധമ്മവരസ്സാ’’തി വചനം വിസേസനവചനം. തസ്മാ ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനം തബ്ഭാവപ്പസങ്ഗോ നത്ഥീതി ചേ? ന, തംനിദ്ദേസേന സമാനവിഭത്തിട്ഠാനേ അവിസേസിതത്താ. അപി ച മഗ്ഗസച്ചനിരോധസച്ചേസു ഫലാനം അപരിയാപന്നത്താ നവ ലോകുത്തരധമ്മാ സങ്ഗഹിതാതി വചനവിരോധോ, ഫലാനം അസങ്ഗഹേ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനായം ന കേവലം അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച, അപി ച അരിയഫലധമ്മേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോപി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം…പേ… ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി (വി. വ. ൮൮൭) വചനവിരോധോ ചാതി പുബ്ബാപരവിരുദ്ധാ ഏസാ ഗാഥാ സാസനവിരുദ്ധാ ചാ’’തി? വുച്ചതേ – സബ്ബമേതമയുത്തം വുത്തഗാഥത്ഥാജാനനതോ. ഏത്ഥ ഹി ആചരിയേന പവത്തിപവത്തിഹേതുവിസയവിഭാഗോ ച ദസ്സിതോ. കഥം? തത്ഥ അസമ്ബുധന്തി അസമ്ബോധോ, സോ അത്ഥതോ അവിജ്ജാ, തായ ച തണ്ഹുപാദാനാനി ഗഹിതാനി, തയോപി തേ ധമ്മാ സമുദയസച്ചം, ഭവാഭവന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം വുത്തം. സുഗതിദുഗ്ഗതിപ്പഭേദോ ഹി ഭവോ അത്ഥതോ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. ‘‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧) വചനതോ ദുക്ഖപ്പവത്തി പവത്തി നാമ, ദുക്ഖസമുദയോ പവത്തിഹേതു നാമ, അവിജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ ച പവത്തിഹേതുസ്സ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന നിരോധമഗ്ഗസച്ചദ്വയം വിസയോ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണ’’ന്തി (വിഭ. ൨൨൬).

ഏത്ഥ ച നിരോധസച്ചം ബുദ്ധേന ഗോചരാസേവനായ ആസേവിതം, മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാസേവനായ. ഏത്താവതാ അസമ്ബുധം ബുദ്ധനിസേവിതം യന്തി ഉപയോഗപ്പത്തോ യോ വിസയോ നിരോധോ ച മഗ്ഗോ ച, തസ്സ യഥാവുത്താവിജ്ജാദികിലേസജാലത്തയവിദ്ധംസിനോ നമോ ധമ്മവരസ്സാതി അയം ഗാഥായ അത്ഥോ. പരിയത്തിധമ്മോപി കിലേസവിദ്ധംസനസ്സ സുത്തന്തനയേന ഉപനിസ്സയപച്ചയത്താ കിലേസവിദ്ധംസനസീലതായ ‘‘അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസീ’’തി വത്തും സമ്ഭവതി. ഏവഞ്ഹി സതി രാഗവിരാഗാതി ഗാഥത്ഥോ, സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി സുത്തത്ഥോ ച അസേസതോ ഗഹിതോ ഹോതി. അഥ വാ ഇമായ ഗാഥായ കേവലം പരിയത്തിധമ്മോവ ഗഹിതോ ഹോതി, യം സന്ധായാഹ ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൦; പാരാ. ൧), തമ്പി അസമ്ബുധം ബുദ്ധേഹേവ നിസേവിതം ഗോചരാസേവനായ അനഞ്ഞനിസേവിതം. യഥാഹ ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ…പേ… ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൬).

തതിയഗാഥായ സീലാദയോ കിഞ്ചാപി ലോകിയലോകുത്തരാ യഥാസമ്ഭവം ലബ്ഭന്തി, തഥാപി അന്തേ ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി വചനതോ സീലാദയോ ചത്താരോ ധമ്മക്ഖന്ധാ ലോകുത്തരാവ. ഏത്ഥ ച ‘‘സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണപ്പഭുതീഹീ’’തി വത്തബ്ബേ സരൂപേകസേസം കത്വാ ‘‘വിമുത്തിഞാണപ്പഭുതീഹീ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി വിമുത്തീതി ഫലധമ്മാവ സുത്തേ അധിപ്പേതാ, തഥാപി ‘‘മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി. പഹീനേ കിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി. ഫലം പച്ചവേക്ഖതി. നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൦) വചനതോ മഗ്ഗാദിപച്ചവേക്ഖണഞാണം വിമുത്തിഞാണന്തി വേദിതബ്ബം. വിമുത്തി വിമോക്ഖോ ഖയോതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. ‘‘ഖയേ ഞാണം അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨; ദീ. നി. ൩.൩൦൪) ഏത്ഥ ഖയോ നാമ മഗ്ഗോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോതി ഫലനിബ്ബാനാനം അധിവചന’’ന്തി സുത്തേ ആഗതമേവ. പഹീനകിലേസാനം ഖയോ പാകതികോ ഖയോ ഏവ. പഭുതി-സദ്ദേന തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാതി ഏവമാദയോ ഗുണാ സങ്ഗഹിതാ. സമന്നാഗമട്ഠേന അപരിഹീനട്ഠേന ച യുത്തോ. ഖേത്തം ജനാനം കുസലത്ഥികാനന്തി ‘‘അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി സുത്തതോ കുസലസ്സ വിരുഹനട്ഠാനത്താ, സുത്തന്തനയേന ഉപനിസ്സയപച്ചയത്താ ച കാമം കുസലസ്സ ഖേത്തം ഹോതി സങ്ഘോ, ന കുസലത്ഥികാനം ജനാനം. തസ്മാ ന യുജ്ജതീതി ചേ? ന, സുത്തത്ഥസമ്ഭവതോ. സുത്തേ ‘‘അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) ഹി വുത്തം. കസ്സ ലോകസ്സ? പുഞ്ഞത്ഥികസ്സ ഖേത്തം സങ്ഘോ, പുഞ്ഞുപനിസ്സയത്താ പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ഹോതി സങ്ഘോ, കുസലത്ഥികാനന്തി ച വുച്ചന്തി. ലോകേപി ഹി ദേവദത്തസ്സ ഖേത്തം യഞ്ഞദത്തസ്സ ഖേത്തം സാലിയവുപനിസ്സയത്താ സാലിഖേത്തം യവഖേത്തന്തി ച വുച്ചതി. അരിയസങ്ഘന്തി വിഗതകിലേസത്താ അരിയം പരിസുദ്ധം അരിയാനം, അരിയഭാവം വാ പത്തം സീലദിട്ഠിസാമഞ്ഞേന സങ്ഘതത്താ സങ്ഘം. ‘‘അരിയ-സദ്ദേന സമ്മുതിസങ്ഘം നിവാരേതീ’’തി കേചി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം വിമുത്തിഞാണഗുണഗ്ഗഹണേന വിസേസിതത്താ. സിരസാതി ഇമിനാ കാമം കായനതിം ദസ്സേതി, തഥാപി ഉത്തമസങ്ഘേ ഗുണഗാരവേന ഉത്തമങ്ഗമേവ നിദ്ദിസന്തോ ‘‘സിരസാ നമാമീ’’ത്യാഹ. സിരസ്സ പന ഉത്തമതാ ഉത്തമാനം ചക്ഖുസോതിന്ദ്രിയാനം നിസ്സയത്താ, തേസം ഉത്തമതാ ച ദസ്സനാനുത്തരിയസവനാനുത്തരിയഹേതുതായ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാഹ – അനുസന്ധികുസലോ

‘‘ഉപോഗ്ഘാതോ പദഞ്ചേവ, പദത്ഥോ പദവിഗ്ഗഹോ;

ചോദനാപ്രത്യവജ്ജാനം, ബ്യാഖ്യാ തന്തസ്സ ഛബ്ബിധാ’’തി. –

ഏവമവത്വാ കസ്മാ രതനത്തയപണാമം പഠമം വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – സതാചാരത്താ. ആചാരോ കിരേസ സപ്പുരിസാനം, യദിദം സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപൂജാവിധാനം. തസ്മാ ‘‘സതാചാരതോ ഭട്ഠാ മാ മയം ഹോമാ’’തി കരീയതി, ചതുഗമ്ഭീരഭാവയുത്തഞ്ച വിനയപിടകം സംവണ്ണേതുകാമസ്സ മഹാസമുദ്ദം ഓഗാഹന്തസ്സ വിയ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതസ്സാപി മഹന്തം ഭയം ഹോതി, ഭയക്ഖയാവഹഞ്ചേതം രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണജനിതം പണാമപൂജാവിധാനം. യഥാഹ ‘‘ഏവം ബുദ്ധം സരന്താന’’ന്തിആദി (സം. നി. ൧.൨൪൯). അപിചാചരിയോ സത്ഥുപൂജാവിധാനേന അസത്ഥരി സത്ഥാഭിനിവേസസ്സ ലോകസ്സ യഥാഭൂതം സത്ഥരി ഏവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സത്ഥുസമ്ഭാവനം ഉപ്പാദേതി, അസത്ഥരി സത്ഥുസമ്ഭാവനം പരിച്ചജാപേതി, ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം അത്തനോ ദഹതീ’’തി വുത്തദോസം പരിഹരതി. അന്തരായബഹുലത്താ ഖന്ധസന്തതിയാ വിപ്പകതായ വിനയസംവണ്ണനായ അത്തനോ ആയുവണ്ണസുഖബലാനം പരിക്ഖയസമ്ഭവാസങ്കായ ‘‘അഭിവാദനസീലിസ്സ…പേ… ആയു വണ്ണോ സുഖം ബല’’ന്തി (ധ. പ. ൧൦൯) വുത്താനിസംസേ യാവ സംവണ്ണനാപരിയോസാനാ പത്ഥേതി. അപി ചേത്ഥ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പണാമപൂജാവിധാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവാധിഗമത്ഥം ബുദ്ധയാനം പടിപജ്ജന്താനം ഉസ്സാഹം ജനേതി. ലോകിയലോകുത്തരഭേദസ്സ, ലോകുത്തരസ്സേവ വാ സദ്ധമ്മസ്സ പൂജാവിധാനം പച്ചേകബുദ്ധഭാവാധിഗമത്ഥം പച്ചേകബുദ്ധയാനം പടിപജ്ജന്താനം ഉസ്സാഹം ജനേതി. സദ്ധമ്മപടിവേധമത്താഭിലാസിനോ ഹി തേ. പരമത്ഥസങ്ഘപൂജാവിധാനം പരമത്ഥസങ്ഘഭാവാധിഗമത്ഥം സാവകയാനം പടിപജ്ജന്താനം ഉസ്സാഹം ജനേതി, മങ്ഗലാദീനി വാ സാത്ഥാനി അനന്തരായാനി ചിരട്ഠിതികാനി ബഹുമതാനി ച ഭവന്തീതി ഏവംലദ്ധികാനം ചിത്തപരിതോസനത്ഥം ‘‘പൂജാ ച പൂജനേയ്യാന’’ന്തി ഭഗവതാ പസത്ഥമങ്ഗലം കരോതി. വുച്ചതേ ച –

‘‘മങ്ഗലം ഭഗവാ ബുദ്ധോ, ധമ്മോ സങ്ഘോ ച മങ്ഗലം;

മങ്ഗലാദീനി സാത്ഥാനി, സീഘം സിജ്ഝന്തി സബ്ബസോ.

‘‘സത്ഥു പൂജാവിധാനേന, ഏവമാദീ ബഹൂ ഗുണേ;

ലഭതീതി വിജാനന്തോ, സത്ഥുപൂജാപരോ സിയാ’’തി.

ഏത്ഥ ച സത്ഥുപധാനത്താ ധമ്മസങ്ഘാനം പൂജാവിധാനം സത്ഥുപൂജാവിധാനമിച്ചേവ ദട്ഠബ്ബം സാസനതോ ലോകതോ ച. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘സത്ഥാ’’തി ധമ്മോ സുഗതേന വുത്തോ;

നിബ്ബാനകാലേ യമതോ സ സത്ഥാ;

സുവത്ഥിഗാഥാസു ‘‘തഥാഗതോ’’തി;

സങ്ഘോ ച വുത്തോ യമതോ സ സത്ഥാ.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ –

ധമ്മകായോ യതോ സത്ഥാ, ധമ്മോ സത്ഥാ തതോ മതോ;

ധമ്മട്ഠിതോ സോ സങ്ഘോ ച, സത്ഥുസങ്ഖ്യം നിഗച്ഛതി.

സന്തി ഹി ലോകേ വത്താരോ കോസഗതം അസിം ഗഹേത്വാ ഠിതം പുരിസം വിസും അപരാമസിത്വാ ‘‘അസിം ഗഹേത്വാ ഠിതോ ഏസോ’’തി. തേനേവാഹ ചാരിയമാത്രച്ചേവാ –

‘‘നമത്ഥു ബുദ്ധരത്നായ, ധമ്മരത്നായ തേ നമോ;

നമത്ഥു സങ്ഘരത്നായ, തിരത്നസമവാനയീ’’തി.

അപിച സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണനിമിത്താനുത്തരവിമോക്ഖപാതുഭാവാഭിസങ്ഖാതം ഖന്ധസന്താനമുപാദായ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി യദി പഞ്ഞാപിയതി, ധമ്മോ പണാമാരഹോതി കാ ഏവ കഥാ, സങ്ഘോ ച ‘‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി വുത്തത്താ ഭാജനന്തി ദീപേതി. അഥ വാ ‘‘ബുദ്ധസുബോധിതോ ധമ്മോ ആചരിയപരമ്പരായ സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തതേലമിവ അപരിഹാപേത്വാ യാവജ്ജതനാ ആഭതത്താ ഏവ മാദിസാനമ്പി സോതദ്വാരമനുപ്പത്തോ’’തി സങ്ഘസ്സ ആചരിയോ അതീവ ആദരേന പണാമം കരോതി ‘‘സിരസാ നമാമീ’’തി.

ഏവം അനേകവിധം പണാമപ്പയോജനം വദന്തി, ആചരിയേന പന അധിപ്പേതപ്പയോജനം അത്തനാ ഏവ വുത്തം ‘‘ഇച്ചേവമച്ചന്തനമസ്സനേയ്യ’’ന്തിആദിനാ ചതുത്ഥഗാഥായ. ഇച്ചേവന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ രതനത്തയപൂജാവിധാനപരിസമത്തത്ഥോ. യദി ഏവം യഥാവിഹിതമത്തമേവ പൂജാവിധാനം അരഹതി രതനത്തയം, ന തതോ ഉദ്ധന്തി ആപജ്ജതീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം ‘‘ഏവമച്ചന്തനമസ്സനേയ്യ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ ഏവന്തി ഇമിനാ യഥാവുത്തവിധിം ദസ്സേതി. യഥാവുത്തേന വിധിനാ, അഞ്ഞേന വാ താദിസേന അച്ചന്തമേവ മുഹുത്തമപി അട്ഠത്വാ അഭിക്ഖണം നിരന്തരം നിയമേന നമസ്സനാരഹം നമസ്സമാനസ്സ ഹിതമഹപ്ഫലകരണതോതി അത്ഥോ. ഏവംവിധം ദുല്ലഭട്ഠേന മഹപ്ഫലട്ഠേന ച സിദ്ധം രതനഭാവം രതനത്തയം നമസ്സമാനോ യം പുഞ്ഞാഭിസന്ദം അലത്ഥം അലഭിം. അകുസലമലം തദങ്ഗാദിപ്പഹാനേന പുനാതീതി പുഞ്ഞം. കിലേസദരഥപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സീതലത്താ ചിത്തം അഭിസന്ദേതീതി അഭിസന്ദോ. പുഞ്ഞഞ്ച തം അഭിസന്ദോ ചാതി പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, തം പുഞ്ഞാഭിസന്ദം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘പുഞ്ഞമഹത്തം’’ന്തി ഭണന്തി, ‘‘വിപുല’’ന്തി വചനതോ സോ അത്ഥോ ന യുജ്ജതീതി ആചരിയോ. അഥ വാ പുഞ്ഞാനം അഭിസന്ദോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, തം പുഞ്ഞാഭിസന്ദം. സന്ദ സവനേതി ധാതു. തസ്മാ പുഞ്ഞസോതം പുഞ്ഞുസ്സയന്തി അത്ഥോ യുജ്ജതി, തം പന വിപുലം, ന പരിത്തന്തി ദസ്സിതം വിപുല-സദ്ദേന.

പഞ്ചമഗാഥാ യസ്മിം വിനയപിടകേ പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച അനൂനം ലജ്ജീപുഗ്ഗലേസു പവത്തനട്ഠേന ഠിതേ സകലം തിവിധമ്പി സാസനം തേസ്വേവ പുഗ്ഗലേസു പതിട്ഠിതം ഹോതി. കസ്സ സാസനന്തി ചേ? അട്ഠിതസ്സ ഭഗവതോ. ഭഗവാ ഹി ഠിതിഹേതുഭൂതായ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ അഭാവേന അട്ഠിതോതി വുച്ചതി. ഉച്ഛേദദിട്ഠികോ ഹി പരലോകേ നിരപേക്ഖോ കേവലം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗമനുയുഞ്ജന്തോ തിട്ഠതി, ന പരലോകഹിതാനി പുഞ്ഞാനി കത്തും ബ്യാവടോ ഹോതി, സസ്സതദിട്ഠികോ താനി കത്തും ആയൂഹതി. ഭഗവാ പന തഥാ അതിട്ഠന്തോ അനായൂഹന്തോ മജ്ഝിമം പടിപദം പടിപജ്ജന്തോ സയഞ്ച ഓഘം തരി, പരേ ച താരേസി. യഥാഹ ‘‘അപ്പതിട്ഠം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, അനായൂഹം ഓഘമതരി’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧). ചതുബ്രഹ്മവിഹാരവസേന സത്തേസു സുട്ഠു സമ്മാ ച ഠിതസ്സാതി അത്ഥവസേന വാ സുസണ്ഠിതസ്സ. സുസണ്ഠിതത്താ ഹേസ കേവലം സത്താനം ദുക്ഖം അപനേതുകാമോ ഹിതം ഉപസംഹരിതുകാമോ സമ്പത്തിയാ ച പമോദിതോ അപക്ഖപതിതോ ച ഹുത്വാ വിനയം ദേസേതി, തസ്മാ ഇമസ്മിം വിനയസംവണ്ണനാധികാരേ സാരുപ്പായ ഥുതിയാ ഥോമേന്തോ ആഹ ‘‘സുസണ്ഠിതസ്സാ’’തി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘മനാപിയേ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കമ്മവിപാകേ പച്ചുപട്ഠിതേ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൫; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൬) സുത്തസ്സ, ‘‘സുസണ്ഠാനാ സുരൂപതാ’’തി (ഖു. പാ. ൮.൧൧) സുത്തസ്സ ച വസേന സുസണ്ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ വുത്തോ, സോ അധിപ്പേതാധികാരാനുരൂപോ ന ഹോതി. അമിസ്സന്തി കിം വിനയം അമിസ്സം, ഉദാഹു പുബ്ബാചരിയാനുഭാവന്തി? നോഭയമ്പി. അമിസ്സാ ഏവ ഹി വിനയട്ഠകഥാ. തസ്മാ ഭാവനപുംസകവസേന അമിസ്സം തം വണ്ണയിസ്സന്തി സമ്ബന്ധോ. പുബ്ബാചരിയാനുഭാവന്തി അട്ഠകഥാ ‘‘യസ്മാ പുരേ അട്ഠകഥാ അകംസൂ’’തി വചനതോ തേസം ആനുഭാവോ നാമ ഹോതി. കിഞ്ചി അപുബ്ബം ദിസ്വാ സന്തി ഹി ലോകേ വത്താരോ ‘‘കസ്സേസ ആനുഭാവോ’’തി. അഥ വാ ഭഗവതോ അധിപ്പായം അനുഗന്ത്വാ തംതംപാഠേ അത്ഥം ഭാവയതി വിഭാവയതി, തസ്സ തസ്സ വാ അത്ഥസ്സ ഭാവനാ വിഭാവനാതി ആനുഭാവോ വുച്ചതി അട്ഠകഥാ.

പുബ്ബാചരിയാനുഭാവേ സതി കിം പുന തം വണ്ണയിസ്സന്തി ഇമിനാ ആരമ്ഭേനാതി തതോ വുച്ചന്തി ഛട്ഠസത്തമട്ഠമനവമഗാഥായോ. തത്ഥ അരിയമഗ്ഗഞാണമ്ബുനാ നിദ്ധോതമലത്താ വിസുദ്ധവിജ്ജേഹി, തേനേവ നിദ്ധോതാസവത്താ വിസുദ്ധപടിസമ്ഭിദേഹി, വിസുദ്ധപടിസമ്ഭിദത്താ ച സദ്ധമ്മസംവണ്ണനകോവിദേഹീതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. കേചി ‘‘പുബ്ബാചരിയാതി വുത്തേ ലോകാചരിയാപി, സാസനേ രാഹുലാചരിയാദയോപി സങ്ഗയ്ഹന്തി, തേ അപനേതും കാമഞ്ചാതിആദി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘തം വണ്ണയിസ്സ’’ന്തി വുത്തത്താ പുബ്ബട്ഠകഥായ ഊനഭാവോ ദസ്സിതോതി ചേ? ന, ചിത്തേഹി നയേഹി സംവണ്ണിതോതി ദസ്സേതും ‘‘കാമഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. സദ്ധമ്മം സംവണ്ണേതും കോവിദേഹി, തായ സംവണ്ണനായ വാ കോവിദേഹി സദ്ധമ്മസംവണ്ണനകോവിദേഹി.

സല്ലേഖിയേതി കിലേസജാതം ബാഹുല്ലം വാ സല്ലിഖതി തനും കരോതീതി സല്ലേഖോ, സല്ലേഖസ്സ ഭാവോ സല്ലേഖിയം, തസ്മിം സല്ലേഖിയേ. നോസുലഭൂപമേഹീതി അസുലഭൂപമേഹി. മഹാവിഹാരസ്സാതി മഹാവിഹാരവംസസ്സ. പഞ്ഞായ അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന ധജോ ഉപമാ ഏതേസന്തി ധജൂപമാ, തേഹി ധജൂപമേഹി. സമ്ബുദ്ധവരം അനുഅയേഹി അനുഗതേഹി സമ്ബുദ്ധവരന്വയേഹി, ബുദ്ധാധിപ്പായാനുഗേഹീതി അധിപ്പായോ. ഇധ വര-സദ്ദോ ‘‘സാമം സച്ചാനി ബുദ്ധത്താ സമ്ബുദ്ധോ’’തി വചനതോ പച്ചേകബുദ്ധാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. തസ്മാ തേ അപനേതും വുത്തോ.

അട്ഠകഥായ ഊനഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ കരണവിസേസം തസ്സ പയോജനഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘സംവണ്ണനാ’’തിആദിമാഹ. ന കിഞ്ചി അത്ഥം അഭിസമ്ഭുണാതീതി കിഞ്ചി പയോജനം ഫലം ഹിതം ന സാധേതീതി അത്ഥോ ‘‘ന തം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ കിഞ്ചി അത്ഥം അനുഭോതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൫൩൮) വിയ. അജ്ഝേസനം ബുദ്ധസിരിവ്ഹയസ്സാതി ഇമിനാ യസ്മാ സഹമ്പതിബ്രഹ്മുനാ അജ്ഝിട്ഠേന ധമ്മോ ദേസിതോ ഭഗവതാ, സാരിപുത്തസ്സ അജ്ഝേസനം നിസ്സായ വിനയോ പഞ്ഞത്തോ, തസ്മാ അയമ്പി ആചരിയോ തം ആചരിയവത്തം പൂജേന്തോ ഇമം സംവണ്ണനം ബുദ്ധസിരിത്ഥേരസ്സ യാചനം നിസ്സായ അകാസീതി ദസ്സേതി. സമനുസ്സരന്തോതി തസ്സാഭാവം ദീപേതി ആദരഞ്ച.

തതോ പരം ദ്വേ ഗാഥായോ കത്തബ്ബവിധിദസ്സനത്ഥം വുത്താ. തേന താസു അട്ഠകഥാസു വുത്തവിനിച്ഛയപച്ചയവിമതിം വിനോദേതി, ഏകട്ഠകഥായ കുസലസ്സ വാ ‘‘അയം നയോ അട്ഠകഥായം നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖേപം നിവാരേതി, അയുത്തത്ഥപരിച്ചാഗേന തത്ഥ അഭിനിവിട്ഠാനം അഭിനിവേസം പരിച്ചജാപേതി, ഥേരവാദദസ്സനേന വിനയവിനിച്ഛയം പതി വിനയധരാനം കാരണോപപത്തിതോ ഉഹാപോഹക്കമം ദസ്സേതി, അയുത്തത്ഥേരവാദപടിക്ഖേപേന പുഗ്ഗലപ്പമാണതം പടിക്ഖിപതീതി ഇമേ ചാനിസംസാ കത്തബ്ബവിധിദസ്സനേന ദസ്സിതാ ഹോന്തി. സംവണ്ണനം തഞ്ച സമാരഭന്തോ തസ്സാ സംവണ്ണനായ മഹാഅട്ഠകഥം സരീരം കത്വാ സമാരഭിസ്സം, മഹാപച്ചരിയമ്പി യോ വുത്തോ വിനിച്ഛയോ, തഥേവ കുരുന്ദീനാമാദീസു ലോകേ വിസ്സുതാസു അട്ഠകഥാസു ച യോ വുത്തോ വിനിച്ഛയോ, തതോപി വിനിച്ഛയതോ മഹാഅട്ഠകഥാനയേന, വിനയയുത്തിയാ വാ യുത്തമത്ഥം തസ്സ സരീരസ്സ അലങ്കാരം വിയ ഗണ്ഹന്തോ സമാരഭിസ്സം. കിം സംവണ്ണനമേവ, ന അഞ്ഞന്തി ദസ്സനത്ഥം പുന സംവണ്ണനാഗ്ഗഹണം. അഥ വാ അന്തോഗധത്ഥേരവാദം സംവണ്ണനം കത്വാ സമാരഭിസ്സന്തി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഥേരവാദാ ഹി ബഹിഅട്ഠകഥായ വിചരന്തി. ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ചൂളപച്ചരിഅന്ധകഅരിയട്ഠകഥാപന്നവാരാദയോപി സങ്ഗഹിതാ. തത്ഥ പച്ചരീ നാമ സീഹളഭാസായ ഉളുമ്പം കിര, തസ്മിം നിസീദിത്വാ കതത്താ തമേവ നാമം ജാതം. കുരുന്ദീവല്ലിവിഹാരോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ കതത്താ കുരുന്ദീ നാമ ജാതാ.

സമ്മ സമാരഭിസ്സന്തി കത്തബ്ബവിധാനം സജ്ജേത്വാ അഹം ഠിതോ, തസ്മാ തം മേ നിസാമേന്തൂതി ഗാഥായ തം സംവണ്ണനം മേ മമ, മയാ വാ വുച്ചമാനന്തി പാഠസേസോ. നിസാമേന്തു പസ്സന്തു പഞ്ഞാചക്ഖുനാ സുണന്തു വാ സദ്ധാവീരിയപീതിപാമോജ്ജാഭിസങ്ഖാരേന സങ്ഖരിത്വാ പൂജയന്താ സക്കച്ചം ധമ്മം. കസ്സ ധമ്മം? ധമ്മപ്പദീപസ്സ തഥാഗതസ്സ. കിം ദസ്സേതി? പദീപട്ഠാനിയോ ഹി ധമ്മോ ഹിതാഹിതപ്പകാസനതോ, പദീപധരട്ഠാനിയോ ധമ്മധരോ തഥാഗതോ, തസ്മാ പരിനിബ്ബുതേപി തസ്മിം തഥാഗതേ തത്ഥ സോകം അകത്വാ സക്കച്ച ധമ്മം പടിമാനയന്താ നിസാമേന്തൂതി ദസ്സേതി. അഥ വാ ‘‘ധമ്മകായാ തഥാഗതാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൧൮) വചനതോ ധമ്മോ ച സോ പദീപോ ചാതി ധമ്മപ്പദീപോ, ഭഗവാ.

യോ ധമ്മവിനയോ യഥാ ബുദ്ധേന വുത്തോ, സോ തഥേവ ബുദ്ധപുത്തേഹി സാവകേഹി ഞാതോ അവബുദ്ധോ, യേഹി തേസം ബുദ്ധപുത്താനം മതിം അധിപ്പായം അച്ചജന്താ നിരവസേസം ഗണ്ഹന്താ. പുരേതി പുരാ, പോരാണത്ഥേരാ വാ. അട്ഠകഥാതി അട്ഠകഥായോ, ഉപയോഗബഹുവചനം.

യം അത്ഥജാതം അട്ഠകഥാസു വുത്തം, തം സബ്ബമ്പി പമാദലേഖകാനം പമാദലേഖമത്തം വജ്ജയിത്വാ. കിം സബ്ബേസമ്പി പമാണം? ന, കിന്തു സിക്ഖാസു സഗാരവാനം ഇധ വിനയമ്ഹി പണ്ഡിതാനം, മഹാഅട്ഠകഥായം പന സച്ചേപി അലികേപി ദുക്കടമേവ വുത്തം, തം പമാദലേഖന്തി വേദിതബ്ബം. പമാദലേഖം വജ്ജയിത്വാ പമാണം ഹേസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ.

തതോ ചാതി അട്ഠകഥാസു വുത്തഅത്ഥജാതതോ തന്തിക്കമം പാളിക്കമം. സുത്തന്താ സുത്താവയവാ. അന്തോതി ഹിദം അബ്ഭന്തരാവയവസമ്ഭാവനാദീസു ദിസ്സതി. സുത്തന്തേസു ഭവാ സുത്തന്തികാ, തേസം സുത്തന്തികാനം, സുത്തന്തഗന്ഥേസു ആഗതവചനാനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ അമീയതീതി അന്തോ, സാധീയതീതി അധിപ്പായോ. കേന സാധീയതി? സുത്തേന, സുത്തസ്സ അന്തോ സുത്തന്തോ, കോ സോ? സോ സോ അത്ഥവികപ്പോ, തസ്മിം സുത്തന്തേ നിയുത്താനി വചനാനി സുത്തന്തികാനി. തേസം സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം. തസ്സ തസ്സ ആഗമസുത്തസ്സ അഭിധമ്മവിനയസുത്തസ്സ ചാനുരൂപം പരിദീപയന്തീ, അയം താവേത്ഥ സമാസതോ അത്ഥവിഭാവനാ – ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദീനം (സം. നി. ൨.൪൧; ൫.൪൭൯; അ. നി. ൬.൧൦; പാരാ. ൧) സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം ആഗമസുത്തന്താനുരൂപം. ‘‘വിവാദാധികരണം സിയാ കുസലം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൨൦) ഏവമാദീനം അഭിധമ്മസുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം അഭിധമ്മസുത്തന്താനുരൂപന്തി ഏവമാദി. ഹേസ്സതീതി ഭവിസ്സതി, കരീയിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. വണ്ണനാപീതി ഏത്ഥ അപി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, സോ തസ്മാതി പദേന യോജേതബ്ബോ. കഥം? പണ്ഡിതാനം പമാണത്താപി വിത്ഥാരമഗ്ഗസ്സ സമാസിതത്താപി വിനിച്ഛയസ്സ അസേസിതത്താപി തന്തിക്കമസ്സ അവോക്കമിതത്താപി സുത്തന്തികവചനാനം സുത്തന്തട്ഠകഥാനുരൂപം ദീപനതോപി തസ്മാപി സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി. ഏത്ഥ ‘‘തന്തിക്കമം അവോക്കമിത്വാ’’തി വചനേന സിദ്ധേപി ‘‘അട്ഠകഥാചരിയാ വേരഞ്ജകണ്ഡാദീസു ‘സുത്തന്തികാനം ഭാരോ’തി ഗതാ, മയം പന വത്വാവ ഗമിസ്സാമാ’’തി ദസ്സേതും ‘‘സുത്തന്തികാന’’ന്തി വുത്തം കിര.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബാഹിരനിദാനകഥാവണ്ണനാ

തദങ്ഗവിനയാദിഭേദേന വിനയസ്സബഹുത്താ വിനയോ താവ വവത്ഥപേതബ്ബോ. ‘‘ബുദ്ധേന ധമ്മോ വിനയോ ച വുത്തോ’’തി പുബ്ബേ വുത്തത്താ ഇദാനി ‘‘വുത്തം യേനാ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? തസ്സ ഏവമാദിവചനം സന്ധായ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ധാരിതം യേന ചാഭതം. യത്ഥപ്പതിട്ഠിതഞ്ചേതന്തി വചനം സകലമ്പി വിനയപിടകം സന്ധായ വുത്തം. അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി ആഹച്ച ഭാസിതം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഭഗവതോ അതീതാദീസു അപ്പച്ചക്ഖം കിഞ്ചി അത്ഥി. യദി അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതി, പദസോധമ്മാപത്തിം ന ജനേയ്യാതി ചേ? ന, സാവകഭാസിതസ്സപി പദസോധമ്മാപത്തിജനനതോ. നിയമാഭാവാ അതിപ്പസങ്ഗോതി ചേ? ന, പദസോധമ്മസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘സങ്ഗീതിത്തയം ആരുള്ഹോ’’തി വിസേസിതത്താ. തഥാ അട്ഠകഥായമ്പി സങ്ഗീതിം ആരുള്ഹത്താ ‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി…പേ… സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ) ഏവമാദിവചനം, യഞ്ച സങ്ഗീതിആരുള്ഹക്കമാനുഗതം, തം പദസോധമ്മാപത്തിം ജനേതീതി ആയസ്മാ ഉപതിസ്സോ.

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അതിരേകത്ഥോ, തേന അഞ്ഞാപി അത്ഥീതി ദീപേതി. തമ്പി സാലവനം ഉപഗന്ത്വാ മിത്തസുഹജ്ജേ അപലോകേത്വാ നിവത്തനതോ ഉപവത്തനന്തി പാകടം ജാതം കിര. യമകസാലാനന്തി ഏകാ കിര സാലപന്തി സീസഭാഗേ, ഏകാ പാദഭാഗേ. തത്രാപി ഏകോ തരുണസാലോ സീസഭാഗസ്സ ആസന്നേ ഹോതി, ഏകോ പാദഭാഗസ്സ, മൂലഖന്ധവിടപപത്തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതസാലാനന്തിപി വുത്തം. അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം ‘‘കതകിച്ചോ പീതിജ ഹാസ ചേതോ അവേരമുഖേനാഭതകുണ്ഡലേനാ’’തിആദീസു വിയ. പരിനിബ്ബാനേ പരിനിബ്ബാനഹേതു, തസ്മിം ഠാനേ വാ മാ സോചിത്ഥ ചിത്തേന, മാ പരിദേവിത്ഥ വാചായ ‘‘പരിദേവനം വിലാപ’’ന്തി വചനതോ. മഹാസമണേനാതി നിസ്സക്കത്ഥേ കരണവചനം. സൂരിയം’സൂഭി പടുകരാ’ഭാ’രിണസ്സ താണാ ഇത്യത്രേവ. യഞ്ച ഭഗവതോ അനുഗ്ഗഹം, തസ്സ അനുഗ്ഗഹസ്സാതി ആചരിയാ. ഏകച്ചേ പന ‘‘യം യസ്മാ അഹം അനുഗ്ഗഹിതോ’’തി വദന്തി. നിബ്ബസനാനീതി നിട്ഠിതവസനകിച്ചാനി, മയാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ അപനീതാനി. യദി സുയുത്താനി ധാരേസ്സസീതി പുച്ഛതി, കവചസദിസാനി സാണാനി. ഇസ്സരിയസദിസാ നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാദയോ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിരോധസമാപത്തി ച പടിലാഭക്കമേന ‘‘അനുപുബ്ബവിഹാരാ’’തി വുത്താ.

അനാഗതേ സന്നികട്ഠേ, തഥാതീതേ ചിരന്തനേ;

കാലദ്വയേപി കവീഹി, പുരാസദ്ദോ പയുജ്ജതേ.

സത്ഥുസാസനമേവ പരിയത്തി സത്ഥുസാസനപരിയത്തി, സാ സുത്തഗേയ്യാദിവസേന നവങ്ഗാ. തിപിടകമേവ സബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദം ധാരേന്തീതി തിപിടകസബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദധരാ. ‘‘വിനാ ന സക്കാ’’തി ന വത്തബ്ബം ‘‘തിപിടകസബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദധരേ’’തി വുത്തത്താ, ഏവം സന്തേപി അത്ഥി വിസേസോ തേഹി സമ്മുഖാപി അസമ്മുഖാപി സുതം, ഥേരേന പന അസമ്മുഖാപടിഗ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥീതി. ന വായന്തി ഏത്ഥ വാതി വിഭാസാ, അഞ്ഞാസിപി ന അഞ്ഞാസിപീതി അത്ഥോ. തത്ര ഉച്ചിനനേ. ബഹുസദ്ദോ വിപുല്ലത്ഥോ ‘‘അനന്തപാരം ബഹു വേദിതബ്ബമിത്യ’’ത്രേവ. പുബ്ബേ ‘‘തിപിടകസബ്ബപഅയത്തിപ്പഭേദധരേ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ബഹു ചാനേന…പേ… പരിയത്തോ’’തി ന യുജ്ജതീതി ചേ? ന, തിപിടകസ്സ അനന്തത്താ, തസ്മാ അമ്ഹേ ഉപാദായ തേന ബഹു പരിയത്തോതി അധിപ്പായോ. ഇതരഥാ ആനന്ദത്ഥേരോ തേഹി അപ്പസ്സുതോതി ആപജ്ജതി, ‘‘അസമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥീ’’തി വചനവിരോധോ ച. അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോതി ഏത്ഥ ഏകോ ദിവസോ നട്ഠോ, സോ പാടിപദദിവസോ, കോലാഹലദിവസോ നാമ സോ, തസ്മാ ഇധ ന ഗഹിതോ. സംവേഗവത്ഥും കിത്തേത്വാ കീളനതോ സാധുകീളനം നാമ. സ്വേപീതി അപി-സദ്ദോ അപേക്ഖാമന്താനുഞ്ഞായ. സുഭസുത്തം ‘‘അചിരപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൪൪) വുത്തത്താ ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സേസു അന്തോഗധം ന ഹോതീതി ചേ? ന, ഭഗവതോ കാലേ ലദ്ധനയത്താ കഥാവത്ഥു വിയ. ഛഡ്ഡിതാ പതിതാ ഉക്ലാപാ ഛഡ്ഡിതപതിതഉക്ലാപാ. ആണാ ഏവ അപ്പടിഹതട്ഠേന ചക്കന്തി ആണാചക്കം. ഏകതോ ഏത്ഥ നിപതന്തീതി ഏകനിപാതനം. ആകാസേന ആഗന്ത്വാ നിസീദീതി ഏകേതി ഏതം ദുതിയവാരേ ഗമനം സന്ധായാതി ആയസ്മാ ഉപതിസ്സോ. പഠമം വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ പരിസം പത്വാ ഭിക്ഖുപന്തിം അപീളേന്തോ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ആസനേ ഏവ അത്താനം ദസ്സേസി. ഉഭയഥാ ച ആപാഥം ഗതോ, തേന ഉഭയമ്പി യുജ്ജതി, അഞ്ഞഥാ ദ്വീസു ഏകം അഭൂതം ആപജ്ജതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മന്തം ഉപാലിം പുച്ഛി…പേ… ആയസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ വിസ്സജ്ജേസീതി ഇദം പുബ്ബേ ‘‘പഠമം ആവുസോ ഉപാലീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൪൩൯) വുത്തപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം സങ്ഖിപിത്വാ സങ്ഗീതികാരകേഹി ദസ്സിതവചനന്തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. തഥാ ഹോതു, കിമത്ഥം പനേത്ഥ ‘‘നിദാനമ്പി പുച്ഛി, പുഗ്ഗലമ്പി പുച്ഛി, വത്ഥുമ്പി പുച്ഛീ’’തി ഏവം പുബ്ബേ ദസ്സിതാനുക്കമേന അവത്വാ ‘‘വത്ഥുമ്പി പുച്ഛി, നിദാനമ്പി പുച്ഛി, പുഗ്ഗലമ്പി പുച്ഛീ’’തി ഏവം അനുക്കമോ കതോതി? ‘‘വത്ഥുമൂലകത്താ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഉപ്പടിപാടിയാ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി ഏകേ. ഏത്ഥ പന വിചാരണാ വേരഞ്ജകണ്ഡേ സമ്പത്തേ കരീയതി. രാജാഗാരകേതി ഏവംനാമകേ ഉയ്യാനേ. അഭിരമനാരഹം കിര രാജാഗാരമ്പി. തത്ഥ, യസ്സ വസേനേതം ഏവം നാമം ലഭതി. അഥ ഖോ ‘‘ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തമേവ സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതി സങ്ഗീതികാരകോ വസീഗണോ. യദി ഏവം യഥാ നിദാനമ്പി പുച്ഛി, പുഗ്ഗലമ്പി പുച്ഛീതി ഏത്ഥ പുച്ഛാക്കമോ ദസ്സിതോ, തഥാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ വിസ്സജ്ജനക്കമോപി കിമത്ഥം ന ദസ്സിതോതി ചേ? ഇമിനാനുക്കമേന സങ്ഗഹം പഞ്ചപി നികായാ അനാരുള്ഹാതി ദസ്സനത്ഥം. കഥം പന ആരുള്ഹാതി? ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പഞ്ചപി നികായേ അനുക്കമേനേവ പുച്ഛി, ആനന്ദത്ഥേരോ പന അനുക്കമേനേവ പുച്ഛിതമ്പി അപുച്ഛിതമ്പി തസ്സ തസ്സ സുത്തസ്സ സഭാവം അന്തരാ ഉപ്പന്നം വത്ഥും ഉദ്ദേസനിദ്ദേസക്കമം മാതികാവിഭങ്ഗക്കമന്തി ഏവമാദിസബ്ബം അനുരൂപവചനം പക്ഖിപിത്വാ വിസ്സജ്ജേസി, തേനേവാഹ ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേന പഞ്ചപി നികായേ പുച്ഛീ’’തി. അഥ വാ ‘‘അമ്ബലട്ഠികായം രാജാഗാരകേ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘രാജാഗാരകേ അമ്ബലട്ഠികായ’’ന്തി ഉപ്പടിപാടിവചനേനപി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ‘‘അമ്ബലട്ഠികായം വിഹരതി രാജാഗാരകേ’’തി ഹി വുത്തം.

ഗഹകാരന്തി ഇമസ്സ അത്തഭാവഗേഹസ്സ കാരകം തണ്ഹാവഡ്ഢകിം ഗവേസന്തോ യേന ഞാണേന സക്കാ സോ ദട്ഠും, തസ്സത്ഥായ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരോ ഏത്തകം കാലം അനേകജാതിസംസാരം തം ഞാണം അവിന്ദന്തോ വിചരിന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനന്തി ഇദം ഗഹകാരകഗവേസനസ്സ കാരണവചനം. സബ്ബാ തേ ഫാസുകാതി തവ സബ്ബാ അനവസേസകിലേസഫാസുകാ മയാ ഭഗ്ഗാ. ഗഹകൂടം നാമ അവിജ്ജാ. സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണം സോമനസ്സമയം. ന ഹി സോമനസ്സമയം ഞാണം ഖന്ധസഭാവഭേദതോ. ദള്ഹീകമ്മസിഥിലകരണപ്പയോജനാതി യേഭുയ്യതായ വുത്തം, തം പന തത്ഥ തത്ഥ പകാസയിസ്സാമ. അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേ ച വിനയേ ചാതി ഏത്ഥ പാണാതിപാതോ അകുസലന്തി ഏവമാദീസു മരണാധിപ്പായസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ അകുസലം, ന പാണസങ്ഖാതജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദകസങ്ഖാതോ അതിപാതോ. തഥാ അദിന്നസ്സ പരസന്തകസ്സ ആദാനസങ്ഖാതാ വിഞ്ഞത്തി അബ്യാകതോ ധമ്മോ, തബ്ബിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അകുസലോ ധമ്മോതി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൭) ഏവമാദിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേ പടിബലോ വിനേതും. ജാതരൂപരജതം പരസന്തകം ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തസ്സ യഥാവത്ഥും പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടേസു അഞ്ഞതരം, ഭണ്ഡാഗാരികസീസേന ദിയ്യമാനം ഗണ്ഹന്തസ്സ പാചിത്തിയം, അത്തത്ഥായ ഗണ്ഹന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, കേവലം ലോലതായ ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാമാസദുക്കടം, രൂപിയഛഡ്ഡകസമ്മതസ്സ അനാപത്തീതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിരഹിതേ വിനയേപി പടിബലോ വിനേതുന്തി അത്ഥോ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി, ഏതേന ഫലവസേന ജവനവസേന ച ചിത്തസ്സ വുദ്ധിം ദസ്സേതി. ‘‘അവിസിട്ഠ’’ന്തി പാഠോ, സാധാരണന്തി അത്ഥോ.

ദേസേന്തസ്സ വസേനേത്ഥ, ദേസനാ പിടകത്തയം;

സാസിതബ്ബവസേനേതം, സാസനന്തിപി വുച്ചതി.

കഥേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ, വസേനാപി കഥാതി ച;

ദേസനാ സാസനാ കഥാ, ഭേദമ്പേവം പകാസയേ.

സാസനസ്സ നപുംസകത്താ ‘‘യഥാ…പേ… ധമ്മസാസനാനീ’’തി വുത്തം. ദുച്ചരിതസംകിലേസം നാമ അത്ഥതോ ചേതനാ, തഥാകാരപ്പവത്തചിത്തുപ്പാദോ വാ. അനിച്ചാദിലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തത്താ വിപസ്സനാചിത്താനി വിസയതോ ലോകിയാ’ഭിസമയോ അസമ്മോഹതോ ലോകുത്തരോ, ലോകുത്തരോ ഏവ വാ അഭിസമയോ വിസയതോ നിബ്ബാനസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ, ഇതരസ്സ മഗ്ഗാദികസ്സ അസമ്മോഹതോതിപി ഏകേ. ഏത്ഥ ‘‘പടിവേധോ’’തി വുത്തം ഞാണം, തം കഥം ഗമ്ഭീരന്തി ചേ? ഗമ്ഭീരസ്സ ഉദകസ്സ പമാണഗ്ഗഹണകാലേ ദീഘേന പമാണേന ഭവിതബ്ബം, ഏവം അലബ്ഭനേയ്യഭാവദസ്സനത്ഥം ഇദാനീതി വുത്തന്തി ഏകേ. യസ്സ ചത്ഥായ മഗ്ഗഫലത്ഥായ. തഞ്ച അത്ഥം നാനുഭോന്തി നാധിഗച്ഛന്തി കഞ്ചി അത്തനാ അധിപ്പേതം, ഇതിവാദപമോക്ഖഞ്ച. കസ്മാ? അത്ഥസ്സ അനുപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹിതത്താ. അധിഗതഫലത്താ പടിവിദ്ധാകുപ്പോ. പുന ഖീണാസവഗ്ഗഹണേന അരഹന്തമേവ ദസ്സേതി, ന സേക്ഖം. സോ ഹി യഥാ ഭണ്ഡാഗാരികോ രഞ്ഞോ കടകമകുടാദിം ഗോപേത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഉപനേതി, ഏവം സഹേതുകാനം സത്താനം മഗ്ഗഫലത്ഥായ ധമ്മം ദേസേസി. താസംയേവ തത്ഥ വിനയപിടകേ പഭേദതോ വുത്തത്താ, വായമിത്വാ താ ഏവ പാപുണാതീതി ആചരിയാ. കിമത്ഥം തിസ്സോവ വിജ്ജാ തത്ഥ വിഭത്താതി? സീലസമ്പത്തിയാ ഏതപരമുപനിസ്സയഭാവതോ. ‘‘അപരേഹിപി സത്തഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു വിനയധരോ ഹോതി. ആപത്തിം ജാനാതി, അനാപത്തിം, ലഹുകം ആപത്തിം, ഗരുകം ആപത്തിം, അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി…പേ… ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി…പേ… ആസവാനഞ്ച ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (പരി. ൩൨൭) സുത്തമേത്ഥ സാധകം. വിനയം പരിയാപുണിത്വാ സീലസമ്പത്തിം നിസ്സായ ആസവക്ഖയഞാണേന സഹേവ വിയ ദിബ്ബചക്ഖുപുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണാനി പടിലഭതി. വിസും ഏതേസം പരികമ്മകിച്ചം നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം താസംയേവാതി വുത്തന്തി ച വദന്തി ഏകേ. അഭിധമ്മേ പന തിസ്സോവിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ ചതസ്സോ ച പടിസമ്ഭിദാ അഞ്ഞേ ച സമ്മപ്പധാനാദയോ ഗുണവിസേസാ വിഭത്താ. കിഞ്ചാപി വിഭത്താ, തഥാപി വിസേസതോ പഞ്ഞാജാതികത്താ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണാതീതി ദസ്സനത്ഥം താസം തത്ഥേവാതി അവധാരണവിപല്ലാസോ കതോ. അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന ധമ്മേനാതി പാഠസേസോ. കത്തരി ചേതം കരണവചനം, ഹേതുത്ഥേ ച, അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതഹേതൂതി അധിപ്പായോ. കസ്മാ പനാതി ‘‘അനുലോമികോ’’തി വുത്തത്ഥം ദീപേതി.

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാനയോ.

ദുതിയസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

പന്നഭാരാതി പതിതക്ഖന്ധഭാരാ. ‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൨൨) ഹി വുത്തം. ‘‘സമ്മുഖാ ഭവിസ്സാമ ന ഭവിസ്സാമാ’’തി വത്താരോ. തേസു ദഹരാ കിര. ജമ്മിന്തി ലാമകം.