ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧. പാരാജികകണ്ഡവണ്ണനാ

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ

വിഭങ്ഗേ വിയ ഭിക്ഖൂനം, വിത്ഥാരമഭിസങ്ഖതം;

അകത്വാ ഭിക്ഖുനീനമ്പി, വക്ഖേ ഗണ്ഠിപദക്കമം.

യോ ഭിക്ഖുനീനം വിഭങ്ഗോ അസ്സ, തസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ പത്തോതി അത്ഥോ.

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൬-൭. തത്ഥ തത്ഥ ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാ വീമംസാ. പദപടിപാടിയാ ഏവാതി മാതികാപദപടിപാടിയാ ഏവ. ‘‘വുത്തന്തി സങ്ഗീതികാനം ഉപസങ്കപ്പനാനം വിഭാജനം വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം.

൬൫൮. ‘‘ഏഹിഭിക്ഖുനീതി ഭിക്ഖുനീ, തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപസമ്പന്നാതി ഭിക്ഖുനീ’’തി ഇദം പന ദേസനാവിലാസവസേന വുത്തന്തി ഏകേ. അഞ്ഞബുദ്ധകാലേ അത്ഥീതി ഏകേ, തം ന യുത്തം വിയ ദിസ്സതി അമ്ഹാകമ്പി ബുദ്ധകാലേ സമ്ഭവപ്പസങ്ഗതോ, ഏഹിഭിക്ഖുനിയാ പടിസേധഛായാദിസ്സനതോ ച. യഥാഹ ധമ്മപദേ വിസാഖാവത്ഥുസ്മിം (ധ. പ. അട്ഠ. ൧. വിസാഖാവത്ഥു) ‘‘തസ്സ ചീവരദാനസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമം മഹാലതാപസാധനം ലഭി. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ചീവരദാനം മഹാലതാപസാധനഭണ്ഡേന മത്ഥകം പപ്പോതി, പുരിസാനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരേനാ’’തി. തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപസമ്പന്നായ പന ഭിക്ഖുനിയാ സമ്ഭവോ അഞ്ഞബുദ്ധകാലേ കദാചി സിയാ, നത്ഥേവ അമ്ഹാകം ബുദ്ധകാലേ. ദേസനാവിലാസേന പന ഭിക്ഖുദേസനാക്കമേനേവ ഭിക്ഖുനിനിദ്ദേസോ വുത്തോ, തേനേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘവസേന ഏകതോഉപസമ്പന്നാ ഭിക്ഖുനിയോ വിജ്ജമാനാപി തത്ഥ ന വുത്താ. താസം അത്ഥിതാ ഇമായ പരിവാരകഥായ വേദിതബ്ബാ –

‘‘ഉഭോ ഏകതോ ഉപസമ്പന്നാ,

ഉഭിന്നം ഹത്ഥതോ ചീവരം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ;

സിയാ ആപത്തിയോ നാനാ,

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൭൯);

അഥ വാ പുഥുജ്ജനകാലേ ഏഹിഭിക്ഖുസരണഗമനേന ഉപസമ്പന്നോവ ഇത്ഥിലിങ്ഗപാതുഭാവേന ഭിക്ഖുനിഭാവേ ഠിതാ പുരിസൂപസമ്പന്നം ഉപാദായ ‘‘ഏഹിഭിക്ഖുനീ’’തി, ‘‘തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപസമ്പന്നാ ഭിക്ഖുനീ’’തി ച സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. നോ ചേ, തം വചനം വിരുജ്ഝേയ്യാതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘വിഞ്ഞൂ പടിബലോ’’തി ദ്വിന്നം അവസ്സവഭാവസ്സ ഇജ്ഝനതോ വുത്തം. ഏത്ഥ യസ്മാ യം കിഞ്ചി ആമിസം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീനം അഗ്ഗഹത്ഥാ പുരിസാനം ഹത്ഥേഹി കദാചി മിസ്സീഭാവം ഗച്ഛന്തി, വന്ദന്താനം വാ പുരിസാനം സിരാനി അഗ്ഗപാദേഹി മിസ്സിതാനി കദാചി ഹോന്തി, കേസച്ഛേദനകാലേ വാ സിരം പുരിസാനം ഹത്ഥേഹി മിസ്സിതം ഹോതി, ചിത്തം നാമേതം അതിരദ്ധഗവേസി, ദുരക്ഖിയം വാ, തസ്മാ ‘‘മാ അതിലഹും പാരാജികാപത്തി ഭിക്ഖുനീനം ഹോതൂ’’തി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ കാരുഞ്ഞേന പാരാജികക്ഖേത്തപരിച്ഛേദം, ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തപരിച്ഛേദഞ്ച വിസും വിസും ദേസേസുന്തി വേദിതബ്ബം.

൬൫൯. തബ്ബഹുലനയേന സാ വുത്താതി ഏത്ഥ അയമനുഗണ്ഠിപദക്കമോ – യേഭുയ്യേന കിരിയസമുട്ഠാനത്താ ‘‘കിരിയസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി അവത്വാ പന ‘‘സാദിയേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ അകിരിയതോപി സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഹേട്ഠാ ‘‘മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ മഗ്ഗേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന കിരിയസമുട്ഠാനതം വത്വാ തദനന്തരം ‘‘ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാ…പേ… സോ ചേ പവേസനം സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൬) നയേന അകിരിയസമുട്ഠാനതായപി വുത്തത്താ പഠമപാരാജികസ്സാപി തബ്ബഹുലനയേനേവ കിരിയസമുട്ഠാനതാ വേദിതബ്ബാ. ന ഹി പവേസനസാദിയനാദിമ്ഹി കിരിയസമുട്ഠാനതാ ദിസ്സതി. അങ്ഗജാതചലനഞ്ചേത്ഥ ന സാരതോ ദട്ഠബ്ബം ‘‘സോ ചേ പവേസനം ന സാദിയതി, പവിട്ഠം ന സാദിയതി, ഠിതം ന സാദിയതി, ഉദ്ധരണം സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൫൮) ഏത്ഥ ഠിത ന സാദിയനേ പകതിയാപി പരിപുണ്ണചലനത്താ. സാദിയനപച്ചയാ ഹി സേവനചലനഞ്ചേത്ഥ ന ദിസ്സതേവാതി തബ്ബഹുലനയേനേവ കിരിയസമുട്ഠാനതാ ഗഹേതബ്ബാ. തത്ഥ തത്ഥ അട്ഠകഥാസു കസ്മാ തബ്ബഹുലനയോ അവുത്തോതി ചേ? ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൩൯, ൪൨) മാതികായം കിരിയസമുട്ഠാനസ്സ സരൂപേന വുത്തത്താ തദനുരൂപവസേന വിഭങ്ഗനയമനോലോകേത്വാ ‘‘കിരിയസമുട്ഠാന’’മിച്ചേവ വുത്തം. യഥാ ചേതേസു തബ്ബഹുലനയേന കിരിയസമുട്ഠാനതാ വുത്താ, തഥാ സുരാദീനം അകുസലേനേവ പാതബ്ബതാ, ന ഇതരഥാ ‘‘യം അകുസലേനേവ ആപജ്ജതി, അയം ലോകവജ്ജാ, സേസാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തേ ലോകവജ്ജപണ്ണത്തിവജ്ജാനം നിയമനലക്ഖണസിദ്ധി ഹോതി, തഥാ തം അവത്വാ ‘‘യസ്സാ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, അയം ലോകവജ്ജാ. സേസാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ’’തി വുത്തേ ലോകവജ്ജവചനം നിരത്ഥകം സിയാ വത്ഥുഅജാനനപക്ഖേപി അകുസലേനേവ പാതബ്ബത്താ. യസ്മാ തത്ഥ സുരാപാനവീതിക്കമസ്സ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ നത്ഥി, തസ്മാ ഖന്ധകട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൮) ‘‘മജ്ജപാനേ പന ഭിക്ഖുനോ അജാനിത്വാപി ബീജതോ പട്ഠായ മജ്ജം പിവന്തസ്സ പാചിത്തിയം, സാമണേരോ ജാനിത്വാ പിവന്തോ സീലഭേദം ആപജ്ജതി, ന അജാനിത്വാ’’തി വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘വത്ഥുഅജാനനപക്ഖേ പാണാതിപാതാദീനം സിദ്ധികരഅകുസലചിത്തുപ്പാദസദിസേ ചിത്തുപ്പാദേ സതിപി സാമണേരോ സീലഭേദം നാപജ്ജതീ’’തി. അഭിനിവേസവചനം പാണാതിപാതാദീഹി സമാനജാതികത്താ സാമണേരാനം സുരാപാനസ്സ. ‘‘സുരാദയോ പനിമേ’’തി വത്ഥും ജാനിത്വാ പാതബ്ബതാദിവസേന വീതിക്കമന്തസ്സ അകുസലസ്സ അസമ്ഭവോ നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘യസ്സ സചിത്തകപക്ഖേ’’തിആദി.

കിഞ്ചേത്ഥ യുത്തിവചനേന അരഹന്താനം അപ്പവിസനതോ സചിത്തകാചിത്തകപക്ഖേസു അകുസലനിയമോതി ചേ? ന, ധമ്മതാവസേന സേക്ഖാനമ്പി അപ്പവിസനതോ. അചിത്തകപക്ഖേ അകുസലനിയമാഭാവദസ്സനത്ഥം സുപന്തസ്സ മുഖേ പക്ഖിത്തജലബിന്ദുമിവ സുരാബിന്ദുആദയോ ഉദാഹരിതബ്ബാതി. തബ്ബഹുലനയേന ഹി അത്ഥേ ഗഹിതേ പുബ്ബേനാപരം അട്ഠകഥായ സമേതി. ‘‘സദ്ധിം പാളിയാ അവിസേസത്ഥോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതീതി അപരേ’’തി വുത്തം. ഇദമേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം. യദി വത്ഥുജാനനപക്ഖേ വിനാ അകുസലേന മജ്ജപാനം സിയാ, കസ്മാ നാളിമജ്ഝം നാതിക്കമതി അരിയാനം പാനകാദിസഞ്ഞീനന്തി? സീലഭേദവത്ഥുവീതിക്കമോ വിനാപി ചിത്തേന അരിയാനം ധമ്മതാവസേനേവ ന സമ്ഭവതീതി ചേ, ന, ചക്ഖുപാലത്ഥേരവത്ഥു (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൧) ആദിവിരോധതോതി. അപിച ഭിക്ഖുനോപി സാമണേരസ്സ വിയ സുരാപാനം സചിത്തകമേവ കസ്മാ ന ജാതന്തി? അപ്പതിരൂപത്താതി ചേ, സാമണേരാനമ്പി അപ്പതിരൂപമേവ. സഹധമ്മികാ ഏവ ഹി തേ. മഹാസാവജ്ജത്താതി ചേ? സാമണേരാനമ്പി താദിസമേവ. സാമണേരാനം സചിത്തകമേവ പാരാജികം, ഇതരം ദണ്ഡകമ്മവത്ഥൂതി ചേ? ഭിക്ഖൂനമ്പി മജ്ജപാനേ നത്ഥി. ഏത്ഥ തികപാചിത്തിയേന ന ഭവിതബ്ബം. മജ്ജേ അമജ്ജസഞ്ഞിസ്സ ദുക്കടാപത്തി പഞ്ഞാപേതബ്ബാ സിയാ. ഭിക്ഖുസ്സ പാചിത്തിയവത്ഥു സാമണേരാനം പാരാജികം ഹോതി തിരച്ഛാനഗതസാമണേരാനം വിയാതി ചേ? അചിത്തകമ്പി മജ്ജപാനാദീനം സാമണേരാനം പാരാജികം പഞ്ഞാപേതബ്ബം സിയാ. നാചിത്തകം പാരാജികം സമ്ഭവതീതി ചേ? ന, പണ്ണത്തിവജ്ജമ്പി പാരാജികം സമ്ഭവതീതി. നികായന്തരപക്ഖേ അയമേവ ദോസോ. അമ്ഹാകഞ്ഹി ലോകവജ്ജമേവ മജ്ജപാനന്തി. കസ്മാ പനേത്ഥ സുരാപാനമേവ ധമ്മതാവസേന അരിയാ ന കരോന്തീതി? ന കേവലം സുരാപാനമേവ ധമ്മതാവസേന അരിയാ ന കരോന്തി, പാണേസുപി കോധവസേന പാണസഞ്ഞിതായ സീസച്ഛേദനാദീനി ന കരോന്തി, സദാരസഞ്ഞായ പരദാരം ന വീതിക്കമന്തി, അനത്ഥഭഞ്ജകസഞ്ഞായ അത്ഥഭഞ്ജകമുസാ ന വദന്തി, സമ്മാദിട്ഠിസഞ്ഞായ മിച്ഛാദിട്ഠിം ന പടിപജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ആചരിയാപി സുരാപാനേ അകുസലനിയമാഭാവമേവ വദന്തി, തസ്മാ ഏവ മാതികാട്ഠകഥായ ഗണ്ഠിപദേ ലോകവജ്ജപണ്ണത്തിവജ്ജാധികാരേ ‘‘സചിത്തകപക്ഖേഅകുസലന്തി സുരാപാനാദിസങ്ഗഹത്ഥം, ഇതരഥാ യസ്സ അകുസലമേവാതി വദേയ്യാ’’തി ലിഖിതം. കിരിയസമുട്ഠാനതാ പനസ്സ തബ്ബഹുലനയമേവ, ന പഠമപാരാജികേ. കഥം? കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം. ഏത്ഥ ഭിക്ഖുസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച കായസംസഗ്ഗഭാവേ സതി ഭിക്ഖുനീ കായങ്ഗമചോപയമാനാപി ചിത്തേനേവ അധിവാസേന്തീ ആപജ്ജതി, ന ഏവം ഭിക്ഖു. ഭിക്ഖു പന ചോപയമാനോവ ആപജ്ജതി, ഏവമേവ പഠമപാരാജികേപി ചോപനേ സതി ഏവ ആപജ്ജതി, നാസതി. പവേസനം സാദിയതീതി ഏത്ഥ പവേസനസാദിയനം നാമ സേവനചിത്തസ്സുപ്പാദനന്തി, ഏവം സന്തേപി ‘‘വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘കിസ്സ പന ത്വം അയ്യേ ജാനം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്ന’’ന്തി വചനതോ, ‘‘അട്ഠന്നം പാരാജികാനം അഞ്ഞതരം പാരാജികം അജ്ഝാപന്ന’’ന്തി (പാചി. ൬൬൬) വചനതോ, അന്തേ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ അയ്യായോ അട്ഠ പാരാജികാ ധമ്മാ’’തിആദിവചനതോ (പാചി. ൬൭൭), പരിവാരേ ‘‘സാധാരണപഞ്ഞത്തി ഉഭതോപഞ്ഞത്തീ’’തി (പരി. ൨൦൧) വചനതോ ച ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗം പത്വാ ഭഗവാ സാധാരണാനി സിക്ഖാപദാനി ഭിക്ഖൂനം ഉപ്പന്നവത്ഥുസ്മിംയേവ ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഛന്ദസോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതേനപി പാരാജികാ ഹോതി അസംവാസാ’’തിആദിനാ നയേന സവിസേസമ്പി അവിസേസമ്പി മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ അനുക്കമേന പദഭാജനം, ആപത്തിഭേദം, തികച്ഛേദം, അനാപത്തിവാരഞ്ച അനവസേസം വത്വാ വിത്ഥാരേസി. സങ്ഗീതികാരകേഹി പന അസാധാരണപഞ്ഞത്തിയോയേവ ഇധ വിത്ഥാരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൬൬൬. തത്ഥ ‘‘അട്ഠന്നം പാരാജികാന’’ന്തി ഇദം കേവലം സങ്ഗീതികാരകാനംയേവ നയതോ നിക്ഖിത്തവചനം ഇതോ പുബ്ബേ ഛട്ഠസത്തമട്ഠമാനം പാരാജികാനം അപഞ്ഞത്തത്താ. ഭഗവതാ പന ഇദം പഞ്ഞാപിതമാദിസിക്ഖാപദമ്പി ഉപാദായ ‘‘ഛന്നം പാരാജികാന’’ന്തി വുത്തം സിയാ. ഇതോ ഉദ്ധം പഞ്ഞത്താനിപി ഉപാദായ ‘‘അട്ഠന്നം പാരാജികാന’’ന്തി വചനം അപരഭാഗേ ഉപ്പന്നന്തി ഏകച്ചേ ആചരിയാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇദഞ്ച പാരാജികം പച്ഛാ പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ‘അട്ഠന്ന’ന്തി വിഭങ്ഗേ വുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം, തസ്മാ അട്ഠകഥാചരിയാനം മതേന സിദ്ധമേതം യഥാപഞ്ഞത്താനുക്കമവസേനേവ സങ്ഗീതാനീതി. ‘‘അഞ്ഞാസി’’ന്തി പാഠോ. അഞ്ഞാസീതി ന ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവാ’’തി വചനതോ വജ്ജപടിച്ഛാദികം യാ പടിച്ഛാദേതി, സാപി വജ്ജപടിച്ഛാദികആയേവാതി സിദ്ധം. കിഞ്ചാപി വജ്ജപടിച്ഛാദനം പേമവസേന ഹോതി, തഥാപി സിക്ഖാപദവീതിക്കമചിത്തം ദോമനസ്സികമേവ ഹോതീതി കത്വാ ‘‘ദുക്ഖവേദന’’ന്തി വുത്തം.

ദുതിയപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൬൯. ഇമം അധിപ്പായമത്തന്തി ‘‘ചോദേത്വാ സാരേത്വാ’’തി ഏതം. ഏത്ഥായം വിചാരണാ – യോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തകഭിക്ഖുനാ സമാനദിട്ഠികോ ലദ്ധിനാനാസംവാസകോ ഹോതി, സോ അവന്ദനീയോ, കമ്മാകമ്മേ ഉക്ഖിത്തകോ വിയ ന ഗണപൂരണോ, സഹസേയ്യമ്പി ന ലഭതി, ന തഥാ ഭിക്ഖുനീ. സാ ഹി യാവ ന സമനുഭട്ഠാ, താവ ഗണപൂരകാ ച ഹോതി, സംവാസഞ്ച ലഭതി. ലദ്ധിനാനാസംവാസികാനുവത്തികാപി ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാവ ഹോതി. ഉക്ഖിത്തോ ചേ കാലങ്കതോ, തദനുവത്തകോ ഭിക്ഖു ലദ്ധിനാനാസംവാസകോ ഹോതിയേവ. തഥാ വിബ്ഭന്തേപി തസ്മിം തിത്ഥിയപക്കന്തകേപി സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതേപീതി ഏകേ. തേസം മതേന ഉക്ഖിത്തകേ തഥാഭൂതേപി ഭിക്ഖുനീ തദനുവത്തികാ സമനുഭാസിതബ്ബാവാതി ആപജ്ജതി. സമനുഭാസനകമ്മം സങ്ഘായത്തം, സങ്ഘേന സഞ്ചിച്ച പുരിമകാപത്തിം അപനേതും ന യുത്തം വിയ ഖായതി. ഉക്ഖേപനീയകമ്മഞ്ച ആപത്തിഅദസ്സനമത്തേ, അപ്പടികമ്മമത്തേ, കുദിട്ഠിഅപ്പടിനിസ്സജ്ജനമത്തേ ച കരിയതി, തസ്സ അനുവത്തനമത്തേന സമനുഭാസിത്വാ സാസനതോ ചാവേതബ്ബാനീതി ന യുത്തന്തി ചേ? ന വത്തബ്ബമേവ, ഇദം അപാരാജികവത്ഥൂസുപി തപ്പസങ്ഗതോ, അനഞ്ഞവിസയത്താ ച വിനയസ്സ.

തതിയപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൭൫. ‘‘ലോകസ്സാദസങ്ഖാതസ്സ മിത്തസന്ഥവസ്സ വസേന തം ദസ്സേതും കായസംസഗ്ഗരാഗേനാതി വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം. തിസ്സിത്ഥിയോതി തീസു ഇത്ഥീസു, തിസ്സോ വാ ഇത്ഥിയോ. തം ന സേവേതി താസു ന സേവതി. അനരിയാതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാ. ബ്യഞ്ജനസ്മിന്തി അത്തനോ ബ്യഞ്ജനേ. ന സേവേതി ന സേവതി. ന ചാചരേതി നാചരതി. വണ്ണാവണ്ണോതി ദ്വീഹിപി സുക്കവിസ്സട്ഠി. ഗമനുപ്പാദനന്തി സഞ്ചരിത്തം.

൬൭൬. ‘‘നിവത്ഥം വാ പാരുതം വാ’’തി ഏത്ഥ നിവത്ഥസ്സ വാ പാരുതസ്സ വാ വത്ഥസ്സ ഗഹണം സാദിയതീതി അത്ഥോ.

ചതുത്ഥപാരാജികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാരാജികകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡവണ്ണനാ

൧. പഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൮൧. ആഹതകോതി ആനീതോ, നിയതകോതി അധിപ്പായോ. അകപ്പിയഅഡ്ഡോ നാമ സങ്ഘസ്സ വാ ആരാമികപുഗ്ഗലസ്സ വാ വത്ഥുസ്സ കാരണാ സങ്ഘസ്സ വാരികഭാവേന സയമേവ വാ അധികരണട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഏസോ ദാസോ, ദാസീ, വാപീ, ഖേത്തം, ആരാമോ, ആരാമവത്ഥു, ഗാവോ, ഗാവീ, മഹിംസീ, അജാ, കുക്കുടാ’’തിആദിനാ വോഹരതി, അകപ്പിയം. ‘‘അയം അമ്ഹാകം ആരാമികോ ആരാമികാ, അയം വാപീ ഇത്ഥന്നാമേന സങ്ഘസ്സ ഹത്ഥേ ദോഹനത്ഥായ ദിന്നാ. ഇതോ ഖേത്തതോ ആരാമതോ ഉപ്പജ്ജനകചതുപച്ചയാ ഇതോ ഗാവിതോ മഹിംസിതോ അജാതോ ഉപ്പജ്ജനകഗോരസാ ഇത്ഥന്നാമേന സങ്ഘസ്സ ദിന്നാ’’തി പുച്ഛിതേ വാ അപുച്ഛിതേ വാ വത്തും വട്ടതി. ‘‘കത’’ന്തി അവത്വാ ‘‘കരോന്തീ’’തി വചനേന കിര അനേനകതം ആരബ്ഭ ആചിക്ഖിതാ നാമ ഹോതി. ഗീവാതി കേവലം ഗീവാ ഏവ ഹോതി, ന പാരാജികം. കാരാപേത്വാ ദാതബ്ബാതി ഏത്ഥ സചേ ആവുധഭണ്ഡം ഹോതി, തസ്സ ധാരാ ന കാരേതബ്ബാ, അഞ്ഞേന പന ആകാരേന സഞ്ഞാപേതബ്ബം. ‘‘തിചിത്തം തിവേദന’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘മാനുസ്സയവസേന കോധുസ്സയവസേനാ’’തി തബ്ബഹുലനയേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൮൩. ഭടിപുത്തകാനം കുമാരഭടികാനം ഗണാ ഭടിപുത്തഗണാ. കപ്പന്തി കപ്പിയം. കപ്പഗതികന്തി കപ്പിയസഭാവം. പക്കന്താസുപീതി അത്തനോ പരിസം ഠപേത്വാ ഇതരാസു പക്കന്താസു. പണ്ണത്തിം അജാനന്താ അരിയാപി വുട്ഠാപേന്തീതി കത്വാ വാ കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ആപത്തിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതസമങ്ഗിതാവസേന വാ ‘‘തിചിത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പബ്ബാജനേ ന ദുക്കട’’ന്തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

ദുതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൮൭. ഭദ്ദാകാപിലാനീ മഹാകസ്സപസ്സ പുരാണദുതിയാ കിര. ഞാതീനം കുലം യസ്മിം ഗാമകേ, തദേതം ഗാമകം ഞാതികുലം, കുലസന്നിഹിതം ഗാമകം അഗമാസീതി അത്ഥോ. ‘‘അജം ഗാമം നേതീ’’തിആദീസു വിയ വാ ദ്വികമ്മികം കത്വാ ഗാമകം അഗമാസി ഞാതികുലം അഗമാസീതിപി യുജ്ജതി.

൬൯൨. ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കാമേന്തിയാ’’തി വചനേനപി ഏവം വേദിതബ്ബം – വികാലഗാമപ്പവേസനേ ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനംയേവ വസേന ഉപചാരോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ഇതരഥാ യഥാ ഏത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം പരിക്ഖേപം വിയ കത്വാ ‘‘അതിക്കാമേന്തിയാ’’തി വുത്തം, ഏവം തത്ഥാപി ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സാ’’തി വദേയ്യ. യസ്മാ പന തത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ഉത്തരി ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഉപചാരോതി അധിപ്പേതോ, തസ്മാ തദത്ഥദീപനത്ഥം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനംയേവ ‘ഉപചാര’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പരിക്ഖേപപരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനാനം നിന്നാനാകാരണദീപനത്ഥം ‘ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’തി വുത്തം പാളിവിസേസമസല്ലക്ഖേത്വാവ അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സ ഇധ ഉപചാരോ പരിക്ഖേപോ യഥാ ഭവേയ്യ, തം ഉപചാരം പഠമം പാദം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ദുതിയം പാദം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബമേവ പാളിയാ വിസേസസബ്ഭാവതോതി. ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തിയാതിപി ഏകച്ചേസു ദിസ്സതി, തം ന ഗഹേതബ്ബന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘പാളിവിസേസമസല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ദുവുത്തം, കസ്മാ? വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദേപി കത്ഥചി ‘‘ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതീതി, സോ അന്ധകട്ഠകഥാപാഠതോ ഗഹിതോതി ആചരിയോ. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോക്കമനമേവ പാഠോ യുജ്ജതി, ന അതിക്കമനം. കസ്മാ? ബഹൂസു ഠാനേസു പാളിയാ അട്ഠകഥാഹി വിരുജ്ഝനതോ, ഇമസ്മിം വാപി സിക്ഖാപദേ വിരുജ്ഝതി. കഥം? ഗണമ്ഹാ ഓഹീയമാനായ അരഞ്ഞേ ആപത്തി ഹോതി, ന ഗാമേ. അഥ ച പന നിദസ്സനമ്പി ‘‘സിക്ഖാപദാ ബുദ്ധവരേനാ’’തി (പരി. ൪൭൯) ഗാഥാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ ഉപചാരോക്കമനപരിയാപന്നനദിം അതിക്കാമേന്തിയാ ഹോതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ ‘‘ഗച്ഛന്തസ്സ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ, ഠിതസ്സ ചാപി തത്തകാതിആദീനം (പരി. ൪൭൫) പരിവാരഗാഥാനം അട്ഠകഥാഹി ഉപചാരോക്കമനമേവ പാഠോതി നിട്ഠം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ച വുത്തം, സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാ കഥേതബ്ബം.

‘‘പദസാ ഗമനമേവ ഹി ഇധാധിപ്പേതം, തേനേവ പഠമം പാദം അതിക്കാമേന്തിയാതിആദിമാഹാ’’തി ഏത്ഥ വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദാദീസു തദഭാവാ യാനേന വാ ഇദ്ധിയാ വാ പവിസതോ, അദ്ധാനം ഗച്ഛതോ ച ആപത്തീതി ദീപേതി. തത്ഥ അസാരുപ്പത്താ ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥീതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഭിക്ഖുനീവിഹാരഭൂമി ‘‘ഗാമന്തര’’ന്തി ന വുച്ചതി ഗാമന്തരപരിയാപന്നായപി കപ്പിയഭൂമിത്താ. ‘‘പരതോ ‘സചേ ഭിക്ഖുനീസു മഹാബോധിയങ്ഗണം പവിസന്തീസു ഏകാ ബഹി തിട്ഠതി, തസ്സാ ആപത്തീ’തിആദിവചനതോ ഭിക്ഖുവിഹാരോ ന കപ്പിയഭൂമീതി സിദ്ധം, തസ്മാ കഞ്ചിനഗരേ ഖന്ധധമ്മവിഹാരോ വിയ, കാവീരപട്ടനേ സാരീധമ്മവിഹാരോ വിയ ച അഞ്ഞോപി സോ വിഹാരോ, തസ്മാ സീമബദ്ധസുഖത്ഥം ഗാമന്തരഭാവേ നിരന്തരാ അധിട്ഠാനത്ഥം പവിസന്തിയാ, നിക്ഖമന്തിയാപി ഗാമന്തരാപത്തി ഹോതീതി അപരേ’’തി വുത്തം. ചതുഗാമസാധാരണത്താതി ഏത്ഥ ഏവംവിധേ വിഹാരേ സീമം ബന്ധന്തേഹി ചത്താരോപി തേ ഗാമാ സോധേതബ്ബാതി വേദിതബ്ബാ. സംവിദഹിത്വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ മാതുഗാമേന വാ ഥേയ്യസത്ഥേന വാ സദ്ധിം തം വിഹാരം ഓക്കമന്തിയാ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ ഏകതോവ ഹോന്തി. ‘‘ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്താതി ഏകേ.

ദുതിയപാദുദ്ധാരേ സങ്ഘാദിസേസോതി ഏത്ഥ സചേ ദുതിയോ പാദുദ്ധാരോ കപ്പിയഭൂമിയം ഹോതി, ന സങ്ഘാദിസേസോ, അകപ്പിയഭൂമിയം ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ. ‘‘ഉഭയതീരേസു വിചരന്തി, വട്ടതീതി ദസ്സനൂപചാരസ്സേത്ഥ സമ്ഭവാ’’തി ലിഖിതം, തം യുത്തം. സവനൂപചാരോ ഹേത്ഥ നദീപാരേ, ഗാമന്തരേ വാ അപ്പമാണന്തി. അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘‘പരതീരതോ നദിം ഓതരിത്വാ ദസ്സനൂപചാരതോ ദാരൂനി, പണ്ണാനിവാ മഗ്ഗിത്വാ ആനേതി, അനാപത്തി. തിചീവരാനി പരതീരേ ഓതാപേതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഓരിമതീരമേവ ആഗച്ഛതി, ആപത്തീ’’തി അതിക്കമിതുകാമതായ പവിട്ഠത്താ വുത്തം. ‘‘ന്ഹായനാദികിച്ചേന പവിട്ഠാനം കത്ഥേവാലയസമ്ഭവാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ഗാമന്തരേ പമാണന്തി അട്ഠകഥായം പരതീരതോ നദിം ഓതരിത്വാ ദസ്സനൂപചാരതോ ദാരൂനി പണ്ണാനി സകഗാമതോ ഥോകമ്പി തരണവാരേന ന വട്ടതി കിര നിക്ഖമിത്വാ പവിസിതും.

അഗാമകേ അരഞ്ഞേതി അഗാമലക്ഖണേ അരഞ്ഞേതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ആപത്തിഖേത്തം ദസ്സിതം. യസ്മാ ഇദം ആപത്തിഖേത്തം, തസ്മാ യാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയതോ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലം അതിക്കമതി, സാ അസന്തേ ഗാമേ ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാപത്തിം ആപജ്ജതി. ദസ്സനസവനൂപചാരാഭാവേപി പഗേവ ഗാമേ ഇന്ദഖീലാതിക്കമനക്ഖണേയേവ ആപജ്ജതി. സചേ തത്ഥ ഏകാ ഭിക്ഖുനീ അത്ഥി, തസ്സാ ദസ്സനസവനൂപചാരാതിക്കമനക്ഖണേ ആപജ്ജതി, അരഞ്ഞമഗ്ഗഗമനകാലേ ഏവായം വിധീതി ന ഗഹേതബ്ബം. ഗാമതോ പന നിക്ഖമന്തീ ഇതോ പട്ഠായ ആപജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അഗാമകം അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആരാധികാ ച ഹോന്തി സങ്ഗാഹികാ ലജ്ജിനിയോ, താ കോപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗന്തബ്ബം. ഗച്ഛതി ചേ, ഗാമന്തരനദീപാരരത്തിവിപ്പവാസഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാപത്തീഹി ന മുച്ചതീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാപത്തി സകിംയേവാപജ്ജതി. ഇതരാ ഗാമേ ഗാമേ പാരേ പാരേ അരുണേ അരുണേ ചാതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദീനി അസാധകാനി യഥാസമ്ഭവം ഗഹേതബ്ബത്താ. ‘‘മഹാബോധിയങ്ഗണന്തിആദി ഏവം ഗാമസ്സ ആസന്നട്ഠാനേപി ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം.

തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൯൪. പടിവത്താതി പടിവചനം ദേന്തി. കമ്മദോസന്തി ‘‘അനഞ്ഞായ ഗണസ്സ ഛന്ദന്തി ഏവമാദീ’’തി ലിഖിതം. കത്തബ്ബട്ഠാനദോസന്തി പോരാണാ. കാരകഗണസ്സാതി കാരകസങ്ഘസ്സ. ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ’തി വുത്തത്താ കാരകസങ്ഘോപി അയമേവാതി ചേ? പഠമമേവ കാരകസങ്ഘം ന ആമന്തേത്വാ ബലക്കാരേനായം ഥുല്ലനന്ദാ തം ഭിക്ഖുനിം ഓസാരേസീ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തസ്മാ കാരകഭിക്ഖൂനം സമ്മുഖാപി തേസം അനുമതിം പഠമം അഗ്ഗഹേത്വാ തം കമ്മം ന പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബന്തി സിദ്ധം ഹോതി, പടിപ്പസ്സദ്ധം ബലക്കാരേന ന കാതബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഭിക്ഖുനീപി ദിട്ഠാവികമ്മം കാതും ലഭതീ’’തി ച തത്ഥ വുത്തം.

൬൯൮. അസന്തേ കമ്മകാരകസങ്ഘേ ഓസാരേതി, അനാപത്തീതി ഏത്ഥ കിത്താവതാ അസന്തോ നാമ ഹോതീതി? ഇദം സബ്ബത്ഥ ന വിചാരിതം. കാരകാനം കാലകിരിയായാതി ഏകേ. ഏകസ്സപി അഭാവേനാതി ഏകേ. ഏകസ്മിം രജ്ജേതി ഏകേ. ഏകരട്ഠേതി ഏകേ. ഏകഗാമേതി ഏകേ. ഏകസ്മിം ആവാസേതി ഏകേ. യത്ഥ സക്കാ അപലോകേതുന്തി ഏകേ. അന്തോഅദ്ധയോജനേതി ഏകേ. തത്ഥ തസ്മിം ആവാസേ അസന്തേ കാരകസങ്ഘേ ഓസാരേതി, അനാപത്തീതി ഇദം പസംസന്തി ആചരിയാ. യത്ഥ സക്കാ അപലോകേതുന്തി സാമീചി.

ചതുത്ഥസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൦൧. ഏതം ന വുത്തന്തി ഭിക്ഖുനിയാ അവസ്സുതഭാവോ ദട്ഠബ്ബോതി ഏതം നിയമനം ന വുത്തം. തം അവചനം പാളിയാ സമേതി. കതരപാളിയാതി? ‘‘അനവസ്സുതോതി ജാനന്തീ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി ഇമായ. യദി ഹി പുഗ്ഗലസ്സ അവസ്സുതഭാവോ ന പമാണം, കിം ഇമായ പാളിയാ പയോജനം, ‘‘അനാപത്തി ഉഭോ അനവസ്സുതാ ഹോന്തി, അനവസ്സുതാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. അത്തനോ ഹി അനവസ്സുതഭാവോയേവ പമാണന്തി. ഇമസ്സ പന അനാപത്തിവാരസ്സ അയമത്ഥോ – ഉഭോ ചേ അനവസ്സുതാ, സബ്ബഥാപി അനാപത്തി. അഥ ഭിക്ഖുനീ അനവസ്സുതാ സമാനാ അവസ്സുതമ്പി ‘‘അനവസ്സുതോ’’തി സഞ്ഞായ തസ്സ ഹത്ഥതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏവമ്പി അനാപത്തീതി. അഥ സാ അനവസ്സുതാപി അഞ്ഞം അനവസ്സുതം വാ അവസ്സുതം വാ ‘‘അവസ്സുതോ’’തി ജാനാതി, ദുക്കടമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം അനന്തരസിക്ഖാപദേ ‘‘കിസ്സ ത്വം അയ്യേ ന പടിഗ്ഗണ്ഹാസീതി. അവസ്സുതോ അയ്യേതി…പേ… നാഹം അവസ്സുതാ’’തി.

പഞ്ചമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛട്ഠസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൦൫. തേനാതി തസ്മാ. യസ്മാ ഉയ്യോജികാ ന ദേതി ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ പടിഗ്ഗഹോ ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇതരിസ്സാ പരിഭോഗപച്ചയാ. ‘‘അകുസലചിത്ത’’ന്തി ബാഹുല്ലേന വുത്തം. ‘‘വട്ടതീതി സഞ്ഞായ വദന്തിയാപി ആപത്തീ’’തി വദന്തി.

ഛട്ഠസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൧൨-൪. കമ്മവാചതോ പുബ്ബേ ആപന്നാപത്തിയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി. ഞത്തിയാ ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി സങ്ഘാദിസേസേ പത്തേതി പോരാണാ. തം ‘‘അജ്ഝാപജ്ജന്തിയാ’’തി പാളിയാ സമേതി. ‘‘സുത്വാ ന വദന്തീ’’തി ഏത്ഥ സചേ ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായഭയാ ന വദന്തി, അനാപത്തി. ‘‘അധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞാ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘അനാപത്തി അസമനുഭാസന്തിയാ’’തി സങ്ഘാദിസേസം സന്ധായ വുത്തം.

സത്തമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൧൫. പച്ചാകതാതി പരാജിതാ. കുലദൂസകസിക്ഖാപദസ്സ, ഇമസ്സ ച നിദാനമത്തമേവ നാനാകരണം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘തസ്സ വചനസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ ഏവ വചനീയോ, ന കുലദൂസനനിവാരണത്ഥായാ’’തി. ഏവം സന്തേ ഉഭോപേതാ ആപത്തിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഭാഗത്ഥാ, തസ്മാ ഇദം തസ്സ അനുപഞ്ഞത്തിസദിസം ആപജ്ജതി, തതോ ഇദം നിരത്ഥകമേവ ആപജ്ജതീതി? ന ഏവം ദട്ഠബ്ബം. വത്ഥുവിസേസതോ, കമ്മവാചാവിസേസതോ ച ഉഭിന്നം നാനാകരണം.

അട്ഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൨൩. ‘‘കായികവാചസികേന സംസഗ്ഗേനാ’’തി പാഠസേസോ.

നവമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിസ്സഗ്ഗിയകണ്ഡവണ്ണനാ

൧. പഠമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൩൩. പഠമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം ഉത്താനമേവ.

൨. ദുതിയനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൪൦. വത്ഥുസമ്പത്തത്താ വാ ന തസ്സാ അനാപന്നകാമതായ വാ അനാണത്തികതായ വാ അകാലചീവരമദംസു. യഥാദാനേ ഏവ ഉപനേതബ്ബം, ന ഭാജേതബ്ബം പുഗ്ഗലികത്താതി അധിപ്പായോ. അത്ഥതോ ഹി ഇതരമ്പി യഥാദാനേ ഏവ ഉപനേതബ്ബമേവ. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അയ്യായ ദമ്മീതി ഏവം പടിലദ്ധന്തി നിസ്സട്ഠപടിലദ്ധം. യഥാദാനേതി ദായകേഹി പരിച്ചത്തവിധാനേന. ഉപനേതബ്ബന്തി അകാലചീവരഭാവേന ഭാജേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഇധ ഭാജാപിതായ ലദ്ധചീവരമേവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, തം വിനയകമ്മം കത്വാപി അത്തനാ ന ലഭതീ’’തി ലിഖിതം. യദി നിസ്സട്ഠപടിലദ്ധം സന്ധായ ഇദം വുത്തം സിയാ, ‘‘നിസ്സജ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദദേയ്യ, ദദേയ്യും, അയ്യായ ദമ്മീ’’തി വുത്തത്താ തീണിപേതാനി പദാനി വത്തബ്ബാനി സിയും, തസ്മാ ന കേവലം നിസ്സട്ഠപടിലദ്ധമേവ യഥാദാനേ ഉപനേതബ്ബം, അഞ്ഞാഹി ഭിക്ഖുനീഹി ലദ്ധകോട്ഠാസമ്പി യഥാദാനേയേവ ഉപനേതബ്ബം.

൭൪൧. ‘‘അകാലചീവരേ കാലചീവരസഞ്ഞായ അനാപത്തീ’’തി പന ഭാജനപച്ചയാ ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിം നാപജ്ജതീതി ഏത്തകമേവ ദീപേതി, ന പടിലദ്ധം, ന യഥാദാനേ ദാതബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ലേസേന പന ഗണ്ഹാതി ചേ, ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബാ.

ദുതിയനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൪൪. സകസഞ്ഞായ ഗഹിതത്താ പാചിത്തിയം, ദുക്കടഞ്ച വുത്തം. ഇതരഥാ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബം.

തതിയനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൫൨. ലേസേന ഗഹേതുകാമതാ, അഞ്ഞസ്സ വിഞ്ഞുസ്സ വിഞ്ഞാപനം, പടിലാഭോതി തീണി അങ്ഗാനി, തസ്മാ പഠമം വിഞ്ഞത്തം അലഭിത്വാ അഞ്ഞം തതോ ഊനതരമ്പി ലഭേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയമേവ അങ്ഗസമ്പത്തിതോ. ഏസ നയോ അഞ്ഞത്ഥാപി.

ചതുത്ഥനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൫൩. ‘‘തേലം ഗോപേത്വാ സപ്പിമ്പി മേ അത്തനോ കുലഘരാ’’തി കിര പാഠോ.

പഞ്ചമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛട്ഠനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൫൮-൭൬൨. പാവാരികസ്സാതി ദുസ്സവാണിജകസ്സ. യായ ചേതാപിതം, തസ്സാ നിസ്സഗ്ഗിയം, നിസ്സട്ഠപടിലാഭോ ച. ‘‘ഇതരാസം പന ജാനിത്വാ വസ്സഗ്ഗേന പത്തകോട്ഠാസം സാദിയന്തീനമ്പി ന നിസ്സഗ്ഗിയം, കേവലം യഥാദാനേ ഏവ താഹിപി ഉപനേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ‘‘നിസ്സട്ഠം പടിലഭിത്വാപി യഥാദാനേ ഉപനേതബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ സേസാഹി ഗഹിതം സുഗ്ഗഹിത’’ന്തി വദന്തി. ഏത്ഥ ഗിലാനായപി ന മോക്ഖോ.

ഛട്ഠനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൬൪. സത്തമേ ‘‘സയം യാചിതകേനാ’’തി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം. തഥാപി അഞ്ഞദത്ഥികേന അത്തുദ്ദേസികേന സഞ്ഞാചികേനാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയമത്ഥോ ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ തേന ച പരിക്ഖാരേന സയമ്പി യാചിത്വാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ഇമിസ്സാ പാളിയാ അത്ഥേന സംസന്ദിത്വാ വേദിതബ്ബോ. തസ്സായമത്ഥോ – തേന പരിക്ഖാരേന ഭേസജ്ജം ചേതാപേത്വാ ച-സദ്ദേന സഞ്ഞാചികേന ച ഭേസജ്ജം ചേതാപേത്വാതി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ ‘‘സയമ്പി യാചിത്വാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേത്വാ’’തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ ‘‘തേന പരിക്ഖാരേന ഭേസജ്ജം ചേതാപേത്വാ സയമ്പി യാചിത്വാ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ഇമിനാ അനുക്കമേന പാളി വത്തബ്ബാ സിയാ.

പദഭാജനേ പന ‘‘സംയാചികേനാതി സയം യാചിത്വാ’’തി തസ്സേവ പദസ്സ അധിപ്പായമത്തം വുത്തം. സാ ഹി പദഭാജനധമ്മതാ. ‘‘സങ്ഘികം ലാഭം പരിണത’’ന്തിആദിപദാനം ഭാജനേ പന സാ പാകടാ. അഞ്ഞഥാ സംയാചികപദേന കോ അഞ്ഞോ അതിരേകത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ സിയാ, സോ ന ദിസ്സതീതി തദേവ പദം നിപ്പയോജനം, ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം പുരിമേന നിന്നാനാകരണം സിയാ. അത്തനോ ഹി സന്തകം യഥാകാമം കരണീയന്തി. ഏത്ഥ ച സങ്ഘസ്സ യാചനായ വസേന ഏകതോ ഹുത്വാ യാചനായ ലദ്ധം സംയാചികന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഇതോ പരേന സംയാചിക-സദ്ദേന ഇദം നിബ്ബിസേസം ആപജ്ജതീതി ‘‘പുഗ്ഗലികേന സംയാചികേനാ’’തി ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം വിസും ന വത്തബ്ബം സിയാ ഇധേവ തേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ സങ്ഗഹിതത്താ, ന ച സങ്ഗഹിതാ ആപത്തിദ്വയഭാവതോ. മിസ്സേത്വാ ചേതാപിതത്താ ഹി ഏകമേവ ആപത്തീതി ചേ? ന, സംയാചികപദസ്സ നിപ്പയോജനഭാവപ്പസങ്ഗതോ, ഏവം സങ്ഘികമഹാജനികപുഗ്ഗലികാനി മിസ്സിത്വാ ചേതാപനേ ഏകാപത്തിഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച.

സത്തമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൬൯. ഗണസ്സാതി ആഭിധമ്മികാദിഗണസ്സ, ഊനചതുവഗ്ഗസ്സ ച.

അട്ഠമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൭൪. സഞ്ഞാചികേനാതി ഗണയാചനായ ലദ്ധേനേവ, ന അഞ്ഞേന.

നവമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൭൯. ദസമേ പന ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞദത്ഥികേന പരിക്ഖാരേന അഞ്ഞുദ്ദിസികേന പുഗ്ഗലികേന അഞ്ഞം ചേതാപേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി ഏവംവിധേന ഭവിതബ്ബം, ‘‘പുഗ്ഗലികേന സംയാചികേനാ’’തി ഇമിനാ ഏകാദസമേന ഭവിതബ്ബം സിയാ യഥാക്കമേന സമ്ഭവതോ. കാമമേവ ചേതം അട്ഠുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ ന വുത്തം, അത്ഥതോ പന ഗഹേതബ്ബമേവ. ഏത്ഥ പന സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലാനം പവാരിതട്ഠാനേ, പുഗ്ഗലസ്സേവ ഞാതകട്ഠാനേ ച അനാപത്തിഛായാ ദിസ്സതി, ഇദം സബ്ബം അമ്ഹാകം തക്കാനുസാരവസേനേവ വുത്തന്തി കത്വാ ന സാരതോ ദട്ഠബ്ബം. വിചാരേത്വാ യഥാ നിച്ചലകാരണം ദിസ്വാ യം വാ വിനയക്കമകോവിദാ അനുജാനന്തി, തം തദേവ ഗഹേതബ്ബം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ആപദാസുപി അഞ്ഞം ഗരുഭണ്ഡമേവ ചേതാപേതബ്ബം, ഇതരം ന വട്ടതി, ഭിക്ഖുസ്സ പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

ദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഏകാദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮൪. ‘‘ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ’’തി അവത്വാ ‘‘ഏകാദസമേ’’തി ഇധ വുത്തം. കസ്മാ? ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ തിംസകകണ്ഡം പത്വാ വഗ്ഗക്കമസ്സ അവുത്തത്താ. യസ്മാ പവാരിതട്ഠാനേ വിഞ്ഞത്തി നാമ ന പടിസേധേതബ്ബാ, തസ്മാ ഭഗവാ അഞ്ഞാതികഅപ്പവാരിതട്ഠാനേ ധമ്മനിമന്തനവസേന വദേയ്യ ‘‘യേനത്ഥോ’’തി വുത്തായ ‘‘ചതുക്കംസപരമം വിഞ്ഞാപേതബ്ബ’’ന്തി പരിച്ഛേദം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ‘‘നിദാനേന സിക്ഖാപദം ന സമേതി, സിക്ഖാപദേന ച അനാപത്തിവാരോ’’തി ച ‘‘അകതവിഞ്ഞത്തിയാ ചതുക്കംസപരമം വിഞ്ഞാപേതബ്ബ’’ന്തി ച അനിട്ഠം ആപജ്ജതി, തസ്മാ മാതികാട്ഠകഥായം ചേതാപേതബ്ബന്തി ഠപേത്വാ സഹധമ്മികേ ച ഞാതകപവാരിതേ ച അഞ്ഞേന കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഗുണേന, പരിതുട്ഠേന ച വദേയ്യ ‘‘യേനത്ഥോ’’തി വുത്തസ്സ ‘‘വിഞ്ഞാപേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തനയേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ഇദം പരിച്ഛിന്നപവാരണം സന്ധായ വുത്തം. അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാനന്തി പന സബ്ബപ്പകാരേന പവത്തം നിച്ചപവാരണം സന്ധായ വുത്തം. നിച്ചപവാരണാ നാമ യദാ യേനത്ഥോ, തദാ തം വദേയ്യാഥാതി ഏവം പവത്താ. ‘ഹന്ദ സീതപാവുരണ’ന്തി ദേന്താനം പന അതിരേകചതുക്കംസമ്പി ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അയമേവ നയോ ദസമേപീതി.

ഏകാദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗേ തിംസകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിസ്സഗ്ഗിയകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പാചിത്തിയകണ്ഡവണ്ണനാ

൧. ലസുണവഗ്ഗോ

൧. പഠമലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൯൩-൭. അഹം ലസുണേനാതി ഏത്ഥ ‘‘പവാരേമീ’’തി പാഠസേസോ. ബദരസാളവം കിര ബദരഫലാനി സുക്ഖാപേത്വാ ചുണ്ണേത്വാ കത്തബ്ബാ ഖാദനീയവികതി.

പഠമലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൦൦. സംഹരാപേയ്യാതി ‘‘സംഹരതി വാ സംഹരാപേതി വാ’’തി പദഭാജനം വേദിതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ആപത്തിഭേദോ ന ദസ്സിതോ, തഥാപി ഖുരസണ്ഡാസകത്തരിആദിപരിയേസനഘംസനാദീസു പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം യുജ്ജതി, യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം തലഘാതകാദിമ്ഹി ച ആപത്തിഭേദോ പാളിയം ന വുത്തോ. യഥാസമ്ഭവം പന പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം സമ്ഭവതി. ഏവം ഭിക്ഖുസ്സ ഏത്ഥ ച ലസുണേ ച ദുക്കടം. ഇദം കിരിയാകിരിയന്തി പോരാണാ. തത്ഥ ‘‘കിരിയാകിരിയ’’ന്തി ന വുത്തം.

ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮൦൨-൬. തതിയചതുത്ഥസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൧൨. പഞ്ചമേ ഉദകസുദ്ധിപച്ചയേ സതിപി ഫസ്സസാദിയനേ യഥാവുത്തപരിച്ഛേദേ അനാപത്തി. തത്ഥ ദ്വിന്നം പബ്ബാനന്തി ‘‘ദ്വിന്നം അങ്ഗുലാനം സഹപവേസനേ ഏകേകഅങ്ഗുലസ്സ ഏകേകം പബ്ബം കത്വാ ദ്വേ പബ്ബാ, ഏകങ്ഗുലപ്പവേസനേ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി ന വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. മഹാപച്ചരിയമ്പി അയമേവ നയോ ദസ്സിതോ’’തി ലിഖിതം.

പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮൧൫. ഛട്ഠസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൨൦-൮൨൨. ‘‘നഗരം അതിഹരന്തീ’’തി പാഠോ. ‘‘നഗരദ്വാരേ അതിഹരന്തീ’’തി കത്ഥചി, തത്ഥ ദ്വാരേനാതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. തം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി ‘‘പുനപി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം വാദം സന്ധായ, ന തതോ പുബ്ബേ തത്ഥ വുത്തം വാദം. ഏത്ഥ ‘‘മാതരമ്പി വിഞ്ഞാപേത്വാതി വചനേന വിരുജ്ഝതീ’’തി ലിഖിതം, തം ദുല്ലിഖിതം, ന ഹി തേന വിരോധം സന്ധായ ഇദം വുത്തന്തി. കരണേ ചേ പാചിത്തിയം, കാരാപനേപി പാചിത്തിയേനേവ ഭവിതബ്ബം. അഥ കാരാപനേ ദുക്കടം, കരണേപി ദുക്കടേനേവ ഭവിതബ്ബം. ന ഹി കരണേ വാ കാരാപനേ വാ വിസേസോ അത്ഥി ആപജ്ജനേ സതീതി അധിപ്പായോ.

൮൨൩. സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീതി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സാധൂ’’തി വത്തും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി പടിഗ്ഗഹേതും വട്ടതി. അനാമാസത്താ ‘‘ആമകധഞ്ഞം പന ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേപി ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘കപ്പിയേന ലദ്ധം ധഞ്ഞം ഭജ്ജിത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ ദുക്കടം. അപരണ്ണേപി ഏസേവ നയോ’’തി ച ‘‘അനാപത്തി ആബാധപച്ചയാതി വചനതോ സത്ത ധഞ്ഞാനിപി അനാമാസാനീതി സിദ്ധം, തേനേവ ഹേട്ഠാ അട്ഠകഥായം ദുക്കടവത്ഥുമ്ഹി സത്ത ധഞ്ഞാനിപി ഗഹിതാനി അനാമാസാനീ’’തി ച വുത്താനി. ആമാസാനി കപ്പിയവത്ഥൂനി ച യദി ഭവേയ്യും, യഥാ ഞാതകപവാരിതേ സന്ധായ ‘‘അപരണ്ണം വിഞ്ഞാപേതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തം, ഏവം ‘‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാനം അഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേതി, ഉമ്മത്തികായ ആദികമ്മികായാ’’തി വത്തബ്ബം. യസ്മാ ദുക്കടവത്ഥുത്താ ച അനാമാസത്താ ച മാതരമ്പി സത്തവിധം ധഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടതി, തസ്മാ തദത്ഥദീപനത്ഥം സത്തവിധം ധഞ്ഞം സന്ധായ ‘‘അനാപത്തി ആബാധപച്ചയാ’’തി വുത്തം, യഥാ ഭിക്ഖുനിയാ ആബാധപച്ചയാ വട്ടതി, തഥാ ഭിക്ഖുസ്സാപീതി ച. യഥാ വാ പന ഭിക്ഖുനിയാ ഭജ്ജനാദീനി കാരാപേതും ന വട്ടതി, ഏവം ഭിക്ഖുസ്സാപി. വുത്തമ്പി ചേതം അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞതരോ ബാലഭിക്ഖു കപ്പിയം അജാനന്തോ ഏതദവോച ‘ആമകധഞ്ഞം സമ്പടിച്ഛിതും ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതി. ഏതം ധഞ്ഞം ഭജ്ജിത്വാ കോട്ടേത്വാ പചിത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ഭത്തഞ്ച ദേഥാ’തി, ആണാപകസ്സേവ ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തി, സബ്ബേസം അനാപത്തീ’’തി. തസ്മാ ‘‘സങ്ഘവാരികാനം ധഞ്ഞം കോട്ടേഥാ’’തി ആരാമികാനം വത്തുഞ്ച ന വട്ടതി. ‘‘ദിവസം പരിബ്ബയം ഗണ്ഹഥ, തണ്ഡുലേ സമ്പാദേഥ, ത്വം ഏത്തകേ ഗണ്ഹ, ത്വം ഏത്തകേ’’തി ഏവമാദീനി പന വത്തും വട്ടതീതി ച. യം പന ‘‘അവിഞ്ഞത്തിയാ ലബ്ഭമാനം പന നവകമ്മത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം, തമ്പി ഹേട്ഠാ ‘‘ഇമം തളാകം ഖേത്തം വത്ഥും വിഹാരസ്സ ദേമാ’തി വുത്തേ ‘സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം നയം സന്ധായ വുത്തത്താ സുവുത്തമേവ. ‘‘നവകമ്മത്ഥായ ധഞ്ഞം ദേമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്തബ്ബം. യം പന ഹേട്ഠാ ‘‘തത്ഥ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും അത്തനോ വാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലചേതിയാനം വാ അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി…പേ… ദുക്കടവത്ഥും സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛതോ ദുക്കടമേവാ’’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തമേവ. കസ്മാ? ‘‘ചേതിയസ്സ അത്ഥായ ധഞ്ഞം ദാതുകാമോമ്ഹി, തുമ്ഹേ ഭന്തേ തദത്ഥായ സമ്പടിച്ഛഥാ’’തി വുത്തേ പടിഗ്ഗഹേതും അകപ്പിയത്താ. ‘‘ഇദം പന താദിസം ന ഹോതീ’’തി ച വുത്തം. സബ്ബോപായം ഉപതിസ്സത്ഥേരവാദോ കിര. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പനേവമാഹ ‘‘പുബ്ബേപി നവകമ്മത്ഥായ പടിഗ്ഗഹോ ന വാരിതോ, സങ്ഘസ്സത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതമ്പി പടിഗ്ഗാഹകസ്സേവ അകപ്പിയ’’ന്തി.

സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൨൪. പോരാണാ ‘‘നിബ്ബിട്ഠരാജഭടോ’’തി പഠന്തി. തസ്സത്ഥോ വാരിതഭത്തവേതനോ രാജഭടോതി. ‘‘തഞ്ഞേവ ഭടപഥന്തി തംയേവ ഭത്തവേതന’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ഉമ്മുകന്തി അലാതം.

൮൨൬. ഏത്ഥ ഛഡ്ഡിതം കിരിയാ. അനോലോകനം അകിരിയാ.

അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൩൨. ‘‘സാമികേ അപലോകേത്വാ ഛഡ്ഡേതീ’’തി കത്ഥചി പോത്ഥകേ നത്ഥി, കത്ഥചി അത്ഥി, അത്ഥിഭാവോവ സേയ്യോ കിരിയാകിരിയത്താ സിക്ഖാപദസ്സ. ഇധ ഖേത്തപാലകാ, ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാ ഏവ. ‘‘സങ്ഘസ്സ ഖേത്തേ, ആരാമേ ച തത്ഥ കചവരം ന ഛഡ്ഡേതബ്ബന്തി കതികാ ചേ നത്ഥി, ഭിക്ഖുസ്സ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ, ന ഭിക്ഖുനീനം. താസമ്പി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസന്തകേ വുത്തനയേന വട്ടതി, ന തത്ഥ ഭിക്ഖുസ്സ, ഏവം സന്തേപി സാരുപ്പവസേനേവ കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൩൩. സാധുകീളിതഗീതം വാതി ഏത്ഥ പാചിണ്ണഗീതമ്പി സോതും ന വട്ടതി. ‘‘ഗീതുപസഞ്ഹിതം പന ധമ്മം സോതും വട്ടതീതി ദീഘനികായട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ധമ്മഗീതമ്പി ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഗായാമ വാദേമാതി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി, ദുക്കടം ഹോതീ’’തി വുത്തം, ‘‘പൂജം കരോമ, ജാതകം വാ വത്ഥും വാ ദേസേമാതി വുത്തേ ‘സാധൂ’തി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി ച വുത്തം.

൮൩൬. ഏകപയോഗോ നാമ ഏകദിവസാവലോകനം. തേസംയേവാതി യേസം നച്ചം പസ്സതി. ‘‘ഭിക്ഖുനീ സയമ്പി നച്ചിതും വാ ഗായിതും വാ വാദിതും വാ ന ലഭതീ’’തിആദി ഇധ സിക്ഖാപദേ നത്ഥി. കസ്മാ? ഏളകലോമസമുട്ഠാനത്താ. യദി ഏവം കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? സുത്താനുലോമമഹാപദേസതോ. യദി നച്ചാദീനി പസ്സിതും വാ സോതും വാ ന ലഭതി, പഗേവ അത്തനാ കാതുന്തി നയതോ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. ഇതരഥാ മഹാപദേസാ നിരത്ഥകാ സിയും. ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി നയോ നേതബ്ബോ. ‘‘സമുട്ഠാനമ്പി ഇധ വുത്തമേവ അഗ്ഗഹേത്വാ ഛസമുട്ഠാനവസേന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം. തം ‘‘അഞ്ഞേ നച്ച, ഗായ, വാദേഹീ’’തി വത്തും ന ലബ്ഭതീതിആദിവചീകമ്മം സന്ധായ ലിഖിതഞ്ചേ, തം സുലിഖിതം ഏളകലോമസമുട്ഠാനേ വാചായ അഭാവതോ. ‘‘സയമ്പി നച്ചിതു’’ന്തിആദികായകമ്മഞ്ചേ സന്ധായ ലിഖിതം, ദുല്ലിഖിതം. ഏളകലോമസമുട്ഠാനഞ്ഹി ഏകന്തതോ കായകമ്മം ഹോതി, തസ്മാ ഉദ്ധടം അഗ്ഗഹേത്വാ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതമേവ ഇധ ഗഹേതബ്ബന്തി. ഏതം ഏളകലോമസമുട്ഠാനത്താതി ഏത്ഥ കാരണവചനേ സുത്താനുലോമമഹാപദേസതോതി ഏത്ഥ പന ഉദ്ധടം ഗഹേതബ്ബം, ഏവം യഥാലാഭവസേന തം ലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ആഹച്ചഭാസിതസിക്ഖാപദവസേന ഏളകലോമസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തന്തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ‘‘ഏളകലോമസമുട്ഠാനഞ്ചേ ഇദം സിക്ഖാപദം, ആണാപകോ മുച്ചേയ്യ, ന ച മുച്ചതീ’’തി വുത്തം. തം ‘‘കസ്മാ’’തി വുത്തേ ‘‘സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്ത’’ന്തി അട്ഠകഥാചരിയോ ആഹാതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ.

൮൩൭. ആരാമേ ഠത്വാതി ന കേവലം ഠത്വാ, തതോ ഗന്ത്വാ പന സബ്ബിരിയാപഥേഹിപി ലഭതി. ‘‘ആരാമേ ഠിതാതി പന ആരാമപരിയാപന്നാതി അത്ഥോ, ഇതരഥാ നിസിന്നാപി ന ലഭേയ്യാ’’തി ലിഖിതം, തം സുലിഖിതമേവ.

ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലസുണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അന്ധകാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧. പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൩൯. ‘‘ദിവാപി അന്ധകാരം അത്ഥി, തപ്പടിസേധനത്ഥം ‘രത്തന്ധകാരേ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി പോരാണാ. സന്തിട്ഠേയ്യാതി ഏത്ഥ ഠാനാപദേസേന ചതുബ്ബിധോപി ഇരിയാപഥോ സങ്ഗഹിതോ, തസ്മാ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ തേന സദ്ധിം ചങ്കമനാദിം കരോന്തിയാ പാചിത്തിയമേവ. ‘‘സല്ലപേയ്യ വാ’’തി കേവലം നിദാനവസേന വുത്തം വിസേസാഭാവതോ. ‘‘സല്ലപേയ്യവാതി പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതാ സല്ലപതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഹി വുത്തം, തം ന യുത്തന്തി ഏകേ. കസ്മാ? യസ്മാ തസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേനേവ ഏകം പാചിത്തിയം. സല്ലപനേനപി അപരമ്പി ഏകം ആപജ്ജതീതി നാപജ്ജതി, കഥം പഞ്ഞായതീതി? അങ്ഗവസേന. ഇമസ്സ ഹി രത്തന്ധകാരതാ, പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠാനം വാ സല്ലപനം വാ, സഹായാഭാവോ, രഹോപേക്ഖതാതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി വുത്താനി. തത്ഥ യദി ഠാനപച്ചയാ ഏകാ ആപത്തി വിസും സിയാ, തസ്സാ ചത്താരി അങ്ഗാനി സിയും. യദി സല്ലപനപച്ചയാ ഏകാ, തസ്സാപി പഞ്ച അങ്ഗാനി സിയും. തസ്മാ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘ചത്താരി വാ പഞ്ച വാ അങ്ഗാനീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം, തസ്മാ സല്ലപനപച്ചയാ വിസും നത്ഥീതി. അത്ഥിയേവ, മാതികാട്ഠകഥാവചനഞ്ച തദത്ഥമേവാതി ഏകേ. കഥം? സഹുപ്പത്തിതോ ദ്വിന്നം ആപത്തീനം. കിം വുത്തം ഹോതി? സല്ലപനേ സതി ഠാനപച്ചയാ ആപജ്ജിതബ്ബം ചതുരങ്ഗികം, സല്ലപനപച്ചയാ ആപജ്ജിതബ്ബം ചതുരങ്ഗികന്തി ദ്വേ പാചിത്തിയാനി സഹുപ്പന്നാനി ഏകതോ ആപജ്ജന്തീതി. ഇദം അയുത്തം പാളിവിരോധതോ. പാളിയഞ്ഹി ‘‘സല്ലപേയ്യ വാതി പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതാ സല്ലപതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്തം. യദി ദ്വേ സിയും, ‘‘ആപത്തി ദ്വിന്നം പാചിത്തിയാന’’ന്തി ന വത്തബ്ബതാ സിയാതി. അയം നയോ ദുതിയാദീസുപി യഥായോഗം വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ദുതിയേനാപി സദ്ധിം യദി ഭിക്ഖുനിയാ രഹോപേക്ഖതാ അത്ഥി, സോ ചേ പുരിസോ, ന ദുതിയോ, പുരിസഗണനായ ആപത്തിയോ. അഥ ദുതിയാ ഭിക്ഖുനീ ഹോതി, തസ്സാ ച തേന പുരിസേന സദ്ധിം രഹോപേക്ഖതാ അത്ഥി, സാ ച ഭിക്ഖുനീ ന ദുതിയാ ഹോതി. ഉഭിന്നമ്പി ആപജ്ജതീതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ പന ഗഹേതബ്ബം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന വുത്തം ‘‘ഹത്ഥപാസേ ഠാനേന ദുക്കട’’ന്തി, തം പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. ‘‘പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ തിട്ഠതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഹി പാളി, കിംബഹുനാ. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയികഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘സന്തിട്ഠനാദീസു തീണി പാചിത്തിയാനീ’’തിആദിവചനതോ വത്ഥുഗണനായ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘അങ്ഗാനി ചേത്ഥ ചത്താരി പഞ്ച വാ’’തി വത്തബ്ബന്തി സന്നിട്ഠാനം.

പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩-൪. ദുതിയതതിയചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൪൨-൬. ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി ഉത്താനാനി. സബ്ബത്ഥ ‘‘സല്ലപതീതി യം കിഞ്ചി തിരച്ഛാനകഥം കഥേതീ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

൮൫൨. ചതുത്ഥേ പനായം വിസേസോ – ‘‘ഏകേനേകാ’’തി പഠമം വുത്തത്താ ദുതിയികം വാ ഭിക്ഖുനീനം ഉയ്യോജേയ്യ, പാചിത്തിയം ന സമ്ഭവതീതി ചേ? സമ്ഭവതി. കസ്മാ? സന്തിട്ഠനാദിത്തയമത്താപേക്ഖത്താ, തസ്സ വചനസ്സാപി വാ അഞ്ഞായപി രഹോപേക്ഖനസ്സാദസമ്ഭവേ സതി ഉഭിന്നം ഏകത്ഥസമ്ഭവതോ ച സാധിതമേതം. ‘‘ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ സന്തിട്ഠതി വാ സല്ലപതി വാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. കസ്മാ ‘‘നികണ്ണികം വാ ജപ്പേതീ’’തി ന വുത്തം? ഹത്ഥപാസാതിക്കമേ അസമ്ഭവതോ. തസ്സ തതിയസ്സ പദസ്സ പച്ഛിന്നത്താ സമ്ഭവന്തമ്പി ‘‘ദുതിയികം വാ ഉയ്യോജേതീ’’തി ന വുത്തം, തസ്മാ അത്ഥതോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ സന്തിട്ഠതി വാ സല്ലപതി വാ ദുതിയികം വാ ഉയ്യോജേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ യക്ഖേന വാതിആദീസുപി. തത്ഥ ‘‘ഹത്ഥപാസേ’’തി വാ ‘‘ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ’’തി വാ ന വുത്തം ഉഭയത്ഥ ദുക്കടത്താ. അനാപത്തിവാരേപി അസമ്ഭവതോ ‘‘നികണ്ണികം വാ ജപ്പേതീ’’തി ന വുത്തന്തി ചേ? സമ്ഭവതി സതി കരണീയേ നികണ്ണികം വാ ജപ്പേതീതി സമ്ഭവതോ. അഥ കസ്മാ ഏവം ന വുത്തന്തി ചേ? അനവജ്ജകഥായം നികണ്ണികജപ്പനേ പയോജനാഭാവാ, ധമ്മകഥായമ്പി ഉദായിം ആരബ്ഭ പടിസിദ്ധത്താ ച.

ദുതിയതതിയചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൫൬. ‘‘കുലം നാമ ചത്താരി കുലാനീ’’തി വുത്തത്താ തിത്ഥിയാരാമേ കപ്പതി തസ്സ കുലവോഹാരാഭാവതോതി ഏകേ. തിത്ഥിയാനം ഖത്തിയാദിപരിയാപന്നത്താ ന കപ്പതീതി ഏകേ. തസ്സ കപ്പിയഭൂമിത്താ ന യുത്തന്തി ചേ? ന, യഥാവുത്തഖത്തിയാദീനം സമ്ഭവതോ. തഥാപി ഗോചരകുലം ഇധാധിപ്പേതം. ‘‘ഉപചാരോ ദ്വാദസഹത്ഥോ’’തി ലിഖിതം.

പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬൦. ‘‘നിസീദന്തിയാ ഏകാ, നിപജ്ജന്തിയാ ഏകാ’’തി അവത്വാ ‘‘നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി ഗമനപച്ചയാ ഏസാ ആപത്തീതി? ന, പരിയോസാനാധിപ്പായവസേന വുത്തത്താ. ‘‘നിസീദിത്വാ നിപജ്ജന്തിയാ ദ്വേ’’തി വചനേനപി ഗമനം ഇധ നാധിപ്പേതന്തി ദസ്സിതം ഹോതി, തഥാ ‘‘നിപജ്ജിത്വാ നിസീദന്തിയാ ദ്വേ’’തിപി വത്തബ്ബം. യദി ഏവം ‘‘തസ്മിം അഭിനിപജ്ജതി, ആപത്തി ദ്വിന്നം പാചിത്തിയാന’’ന്തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? അനിസീദിത്വാപി നിപജ്ജനസമ്ഭവതോ. നിപജ്ജനത്ഥായ നിസീദിത്വാ നിപജ്ജന്തിയാ നിപജ്ജനകപയോഗത്താ ഏകാ ആപത്തീതി കേചി.

ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬൭. അനാപത്തിവാരേ ‘‘ധുവപഞ്ഞത്തേ’’തി ന വുത്തം ‘‘സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ’’തി വുത്തത്താ. ഇധ ഛട്ഠേ വുത്തനയേന പകതിയാ പഞ്ഞത്തേ അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാ, പാചിത്തിയമേവ. അഞ്ഞത്ഥ ധുവപഞ്ഞത്തം. ഇധ വുത്തനയേന സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാ, പാചിത്തിയമേവ. ഉഭയത്ഥാപി പഞ്ചമേ വുത്തനയേന അനാപുച്ഛാ പക്കമേയ്യ, പാചിത്തിയമേവ, അനാപത്തിവാരേ മാതികായം വുത്തകാലതോ അഞ്ഞകാലസ്സ അപരാമട്ഠത്താതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. അപിച അത്ഥാപത്തികാലേ ആപജ്ജതി, നോ വികാലേതിആദിത്തികേ, അത്ഥാപത്തി രത്തിം ആപജ്ജതി, നോ ദിവാതിആദിത്തികേ ച അട്ഠകഥായം ഇധ പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമസിക്ഖാപദേഹി സങ്ഗഹിതാപത്തീനം അപരാമട്ഠത്താ യഥാസമ്ഭവം തിവിധകാലേ തിവിധമേതം യോജേത്വാ ദസ്സേതും വട്ടതി ഏവ മഹാപദേസനയാനുലോമതോ.

സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬൯. അട്ഠമേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം സമ്ഭവതി.