ചൂളവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧. കമ്മക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

അധമ്മകമ്മദ്വാദസകകഥാവണ്ണനാ

൪. അസമ്മുഖാ കതം ഹോതീതിആദയോ തികാ കേവലം ദേസനാമത്തമേവ. ന ഹി തീഹി ഏവ അങ്ഗേഹി സമോധാനേഹി അധമ്മകമ്മം ഹോതി, ഏകേനപി ഹോതി ഏവ, അയമത്ഥോ ‘‘തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപാളിയാ (ചൂളവ. ൬) സാധേതബ്ബോ. ‘‘അപ്പടിഞ്ഞായ കതം ഹോതീ’’തി ലജ്ജിം സന്ധായ വുത്തം. കണ്ഹപക്ഖേ ‘‘അദേസനാഗാമിനിയാ ആപത്തിയാ കതം ഹോതീ’’തി സുക്കപക്ഖേ ‘‘ദേസനാഗാമിനിയാ ആപത്തിയാ കതം ഹോതീ’’തി ഇദം ദ്വയം പരതോ ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആകങ്ഖമാനോ സങ്ഘോ തജ്ജനീയകമ്മം കരേയ്യ. അധിസീലേ സീലവിപന്നോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ വിരുജ്ഝതി, അദേസനാഗാമിനിം ആപന്നോ ഹി ‘‘അധിസീലേ സീലവിപന്നോ’’തി വുച്ചതീതി. യുത്തമേതം, കത്തു അധിപ്പായോ ഏത്ഥ ചിന്തേതബ്ബോ. ഏത്ഥാഹ ഉപതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘തജ്ജനീയകമ്മസ്സ ഹി വിസേസേന ഭണ്ഡനകാരകത്തം അങ്ഗ’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം, തം പാളിയാ ആഗതനിദാനേന യുജ്ജതി, തസ്മാ സബ്ബത്തികേസുപി ഭണ്ഡനം ആരോപേത്വാ ഭണ്ഡനപച്ചയാ ആപന്നാപത്തിവസേന ഇദം കമ്മം കാതബ്ബം, തസ്മാ ‘അധിസീലേ സീലവിപന്നോ’തി ഏത്ഥാപി പുബ്ബഭാഗേ വാ അപരഭാഗേ വാ ചോദനാസാരണാദികാലേ ഭണ്ഡനപച്ചയാ ആപന്നാപത്തിവസേനേവ കാരേതബ്ബം, ന കേവലം സങ്ഘാദിസേസപച്ചയാ കാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘അദേസനാഗാമിനിയാ ആപത്തിയാതി പാരാജികാപത്തിയാ’തി ഏത്തകമത്തം വത്വാ പരതോ ‘അധിസീലേ പാരാജികസങ്ഘാദിസേസേ അജ്ഝാചാരാ’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘അധിസീലേ സീലവിപന്നോ’തി സങ്ഘാദിസേസം സന്ധായാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. ഇദം പോരാണഗണ്ഠിപദേ പുരിമവചനേന സമേതി, തസ്മാ തത്ഥ പച്ഛിമം പാരാജികപദം അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം സിയാ, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അദേസനാഗാമിനിയാതി പാരാജികാപത്തിയാ വാ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാ വാ’’തി വുത്തം, തത്ഥ പാരാജികാപത്തി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താ സിയാ. യതോ ഗണ്ഠിപദേ ‘‘അധിസീലേ സീലവിപന്നോ’തി സങ്ഘാദിസേസം സന്ധായാ’’തി ഏത്തകമേവ ലിഖിതം, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ ഗണ്ഠിപദേ സകലേന നയേന പാരാജികാപത്തിപച്ചയാ ഉപ്പന്നഭണ്ഡനഹേതു ന തജ്ജനീയകമ്മം കാതബ്ബം പയോജനാഭാവാ, സങ്ഘാദിസേസപച്ചയാ കാതബ്ബന്തി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി. ന, സുക്കപക്ഖേ ‘‘ദേസനാഗാമിനിയാ ആപത്തിയാ കതം ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. ൫) വചനതോതി ചേ? ന, ഏകേന പരിയായേന സങ്ഘാദിസേസസ്സപി ദേസനാഗാമിനിവോഹാരസമ്ഭവതോ,

യേന കമ്മേന സന്തജ്ജനം കരീയതി, തം തജ്ജനീയകമ്മം നാമ. യേന കമ്മേന നിസ്സായ തേ വത്ഥബ്ബന്തി നിസ്സിയതി ഭജാപിയതി നിയസ്സോ, തം നിയസകമ്മം നാമ. യേന തതോ ആവാസതോ, ഗാമതോ ച പബ്ബാജേന്തി കുലദൂസകം, തം പബ്ബാജനീയകമ്മം നാമ. യേന കമ്മേന അക്കുട്ഠഗഹട്ഠസമഈപമേവ പടിസാരിയതി സോ അക്കോസകോ പച്ഛാ പേസിയതി, തം പടിസാരണീയകമ്മം നാമ. യേന സമാനസംവാസകഭൂമിതോ ഉക്ഖിപിയതി. ഛഡ്ഡീയതി സാതിസാരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, തം കമ്മം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൧൧. ‘‘നിസ്സായ തേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി ഗരുനിസ്സയം സന്ധായ വുത്തം, ന ഇതരന്തി.

൨൧. അസ്സജിപുനബ്ബസുകവത്ഥുസ്മിം ‘‘തേസു വിബ്ഭന്തേസുപി കമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതും അനുഞ്ഞാതമ്പി സമ്മാവത്തന്താനംയേവാ’’തി ലിഖിതം. സമ്മുഖാ വുത്തമേവ ഗിഹിപടിസംയുത്തം നാമ. പരമ്മുഖാ വുത്തം ദേസനം ഗച്ഛതി.

൪൧. ഖമാപേന്തേന ‘‘ഖമാഹീ’’തി വത്തബ്ബമത്തമേവ, ന ഉക്കുടികാദിസാമീചിനാ പയോജനന്തി. അനുദൂതന്തി സഹായന്തി അത്ഥോ.

൫൦. അദസ്സനേയേവ ഉക്ഖേപനീയം കാതബ്ബം, ന അഞ്ഞഥാ. ‘‘തജ്ജനീയാദികരണകാലേ ആപത്തിം രോപേത്വാ തസ്സാ അദസ്സനേ, അപ്പടികമ്മേ വാ ഭണ്ഡനകാരകാദിഅങ്ഗേഹി കാതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം.

തജ്ജനീയകമ്മാദീസു അയം പകിണ്ണകവിനിച്ഛയോതി വേദിതബ്ബോ. കിം തജ്ജനീയകമ്മം, തജ്ജനീയകമ്മസ്സ കിം മൂലം, കിം വത്ഥു, കിം പരിയോസാനം, കസ്മാ ‘‘തജ്ജനീയകമ്മ’’ന്തി വുച്ചതീതി? കിം തജ്ജനീയകമ്മന്തി വത്ഥുസ്മിം സതി കരണസമ്പത്തി. തജ്ജനീയകമ്മസ്സ കിം മൂലന്തി സങ്ഘോ മൂലം. തജ്ജനീയകമ്മസ്സ കിം വത്ഥൂതി കലഹജാതാപത്തിവത്ഥു. കിം പരിയോസാനന്തി ഭാവനാപരിയോസാനം. കസ്മാ തജ്ജനീയകമ്മന്തി വുച്ചതീതി സങ്ഘോ കലഹകാരകപുഗ്ഗലം കലഹേ ച ഭേദേ ച ഭയം ദസ്സേത്വാ ഖന്തിയാ ജനേതി, ഉപസമേ ജനേതി, തസ്മാ ‘‘തജ്ജനീയകമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി. കഥം തജ്ജനീയകമ്മം കതം ഹോതി, കഥം അകതം. കിന്തി ച തജ്ജനീയകമ്മം കതം ഹോതി, കിന്തി ച അകതം. കേന ച തജ്ജനീയകമ്മം കതം ഹോതി, കേന ച അകതം. കത്ഥ ച തജ്ജനീയകമ്മം കതം ഹോതി, കത്ഥ ച അകതം. കായ വേലായ തജ്ജനീയകമ്മം കതം ഹോതി, കായ വേലായ അകതം ഹോതി? കഥം തജ്ജനീയകമ്മം കതം ഹോതീതി സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന. കഥം അകതം ഹോതീതി വഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന. കിന്തി ച കതം ഹോതീതി കരണസമ്പത്തിയാ. കിന്തി ച അകതം ഹോതീതി കരണവിപത്തിയാ. കേന ച കതം ഹോതീതി സങ്ഘേന. കേന ച അകതം ഹോതീതി ഗണേന പുഗ്ഗലേന. കത്ഥ ച കതം ഹോതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഘോ തജ്ജനീയകമ്മം കരോതി, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സമ്മുഖീഭൂതേ. കത്ഥ ച അകതം ഹോതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഘോ തജ്ജനീയകമ്മം കരോതി, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസമ്മുഖീഭൂതേ. കായ വേലായ കതം ഹോതീതി യദാ കലഹജാതാപത്തി സംവിജ്ജതി. കായ വേലായ അകതം ഹോതീതി യദാ കലഹജാതാപത്തി ന സംവിജ്ജതി. കതിഹാകാരേഹി തജ്ജനീയകമ്മസ്സ പത്തകല്ലം ഹോതി, കതിഹാകാരേഹി അപത്തകല്ലം? സത്തഹാകാരേഹി തജ്ജനീയകമ്മസ്സ പത്തകല്ലം ഹോതി, സത്തഹാകാരേഹി അപത്തകല്ലം. കതമേഹി സത്തഹാകാരേഹി പത്തകല്ലം, കതമേഹി സത്തഹാകാരേഹി അപത്തകല്ലം ഹോതി? കലഹജാതാപത്തി ന സംവിജ്ജതി, സോ വാ പുഗ്ഗലോ അസമ്മുഖീഭൂതോ ഹോതി, സങ്ഘോ വാ വഗ്ഗോ ഹോതി, അസംവാസികോ വാ പുഗ്ഗലോ തസ്സം പരിസായം സംവിജ്ജതി, അചോദിതോ വാ ഹോതി അസാരിതോ വാ, ആപത്തിം വാ അനാരോപിതോ. ഇമേഹി സത്തഹാകാരേഹി തജ്ജനീയകമ്മസ്സ അപത്തകല്ലം ഹോതി, ഇതരേഹി സത്തഹാകാരേഹി പത്തകല്ലം ഹോതി. ഏവം സേസകമ്മേസൂതി.

കമ്മക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പാരിവാസികക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

പാരിവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ

൭൫. പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ ‘‘മാ മം ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛഥാതി വുത്തേ അനാപുച്ഛാപി ഗാമം പവിസിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. സങ്ഘോ അത്തനോ പത്തട്ഠാനേ ഗഹേതും വട്ടതി. ഓണോജനം നാമ വിസ്സജ്ജനം. ‘‘തം പന പാരിവാസികേന പാപിതസ്സ അത്തനാ സമ്പടിച്ഛിതസ്സേവ പുനദിവസാദിഅത്ഥായ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം, അസമ്പടിച്ഛിത്വായേവ ചേ വിസ്സജ്ജേതി, ന ലഭതീ’’തി വുത്തം.

൭൬. പകതിയാവ നിസ്സയോതി ഏത്ഥ ‘‘അന്തേവാസികാനം ആലയസബ്ഭാവേ യാവ വസ്സൂപനായികദിവസോ, താവ കപ്പതി, തസ്സ ആലയസ്സ സബ്ഭാവേ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി ചേ? ന വട്ടതി. തത്ഥ ഇദാനി ഖമാപേയ്യാമീതിആദിനാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഏകന്തേന വിസ്സട്ഠത്താ, ഇധ പന ഏകന്തേനേവ ദ്വിന്നമ്പി സമഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോ ഏവാതി ഏകേ. പടിബലസ്സ വാ ഭിക്ഖുസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘ലദ്ധസമ്മുതികേന ആണത്തോപി ഗരുധമ്മേഹി, അഞ്ഞേഹി വാ ഓവദിതും ന ലഭതീ’’തി ലിഖിതം. തതോ വാ പാപിട്ഠതരാതി ഏത്ഥ ‘‘അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസഞ്ചരിത്തതോ സുക്കവിസ്സട്ഠി പാപിട്ഠതരാതി അയമ്പി നയോ യോജേതബ്ബോ’’തി വുത്തം. പച്ചയന്തി വസ്സാവാസികം. സേനാസനം ന ലഭതി സേയ്യപരിയന്തഭാഗിതായ. ‘‘ഉദ്ദേസാദീനി ദാതുമ്പി ന ലഭതീ’’തി വദന്തി. ‘‘സചേ ദ്വേ പാരിവാസികാ ഗതട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സന്തി, ഉഭോഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേതബ്ബം അവിസേസേന ‘ആഗന്തുകേന ആരോചേതബ്ബം, ആഗന്തുകസ്സ ആരോചേതബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞവിഹാരഗതേനാപി തത്ഥ പുബ്ബേ ആരോചിതസ്സ പുനാരോചനകിച്ചം നത്ഥി. ‘‘അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ ബഹി ആരോചിതസ്സ യഥാ പുന വിഹാരേ ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, ഏവം ‘ആഗന്തുകസോധനത്ഥം ഉപോസഥദിവസേ ആരോചേതബ്ബ’ന്തി വചനഞ്ഹേത്ഥ സാധക’’ന്തി വദന്തി.

൮൧. ഏകച്ഛന്നേ നിസിന്നസ്സാപി രത്തിച്ഛേദദുക്കടാപത്തിയോ ഹോന്തീതി ഏകേ. അവിസേസേനാതി പാരിവാസികസ്സ ഉക്ഖിത്തകസ്സാതി ഇമം ഭേദം അകത്വാ. ‘‘തദഹുപസമ്പന്നേപി പകതത്തേ’’തി വചനതോ അനുപസമ്പന്നേഹി വസിതും വട്ടതി. ‘‘സമവസ്സാതി ഏതേന അപച്ഛാ അപുരിമം നിപജ്ജനേ ദ്വിന്നമ്പി വത്തഭേദാപത്തിഭാവം ദീപേതീ’’തി ലിഖിതം.

പാരിവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലായപടികസ്സനാരഹവത്തകഥാവണ്ണനാ

൮൬. അത്തനോ അത്തനോ നവകതരന്തി പാരിവാസികാദിനവകതരം. പഠമം സങ്ഘമജ്ഝേ പരിവാസം ഗഹേത്വാ നിക്ഖിത്തവത്തേന പുന ഏകസ്സപി സന്തികേ സമാദിയിതും, നിക്ഖിപിതുഞ്ച വട്ടതി. മാനത്തേ പന നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. ഊനേ ഗണേ ചരണദോസത്താ ന ഗഹേതുന്തി ഏകേ. പഠമം ആദിന്നവത്തം ഏകസ്സ സന്തികേ യഥാ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി, തഥാ സമാദിയിതുമ്പി വട്ടതീതി പോരാണഗണ്ഠിപദേ.

പാരിവാസികക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സമുച്ചയക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

സുക്കവിസ്സട്ഠികഥാവണ്ണനാ

൯൭. ‘‘വേദയാമീതി ജാനാമി, ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ സുഖം അനുഭവാമി, ന തപ്പച്ചയാ അഹം ദുക്ഖിതോതി അധിപ്പായോ’’തി ലിഖിതം. യസ്സ മാളകേ നാരോചിതം, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. യസ്സ ആരോചിതം, തസ്സ പുന ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി, കേവലം നിക്ഖിപിതബ്ബമേവ. വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ ഉപചാരസീമാഗതാനം സബ്ബേസം ആരോചനകിച്ചം നത്ഥി. ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനം ആരോചേതബ്ബം, അദിട്ഠഅസ്സുതാനമ്പി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥഗതാനം ആരോചേതബ്ബം. ‘‘ഇദം വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ വസന്തസ്സ ലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ’തിആദി കിഞ്ചാപി പാളിയം നത്ഥി, അഥ ഖോ അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേന തഥാ ഏവ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ച വുത്തം. ‘‘അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥേ ഉപചാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ, അനിക്ഖിത്തവത്താനം ഉപചാരസീമായ ആഗതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ സഹവാസാദികം വേദിതബ്ബ’’ന്തി ച വുത്തം. ‘‘നിക്ഖിപന്തേന ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം, പയോജനം അത്ഥീ’’തി ച വുത്തം, ന പന തം പയോജനം ദസ്സിതം. ചിണ്ണമാനത്തോ ഭിക്ഖു അബ്ഭേതബ്ബോതി ചിണ്ണമാനത്തസ്സ ച അബ്ഭാനാരഹസ്സ ച നിന്നാനാകാരണത്താ അഞ്ഞഥാ ‘‘അബ്ഭാനാരഹോ അബ്ഭേതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതോപി അത്തനോ ലദ്ധിഗ്ഗഹണവസേന സഭാഗഭിക്ഖുമ്ഹി സതി തസ്സ അനാരോചാപേതും ന ലഭതി.

പരിവാസകഥാവണ്ണനാ

൧൦൨. ‘‘അനന്തരായികസ്സ പന അന്തരായികസഞ്ഞായ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവാ’’തി പാഠോ. അവേരിഭാവേന സഭാഗോ അവേരിസഭാഗോ. ‘‘സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ പന സന്തികേ ആവി കാതും ന വട്ടതീ’’തി പസങ്ഗതോ ഇധേവ പകാസിതം. ലഹുകേസു പടിക്ഖേപോ നത്ഥി. തത്ഥ ഞത്തിയാ ആവി കത്വാ ഉപോസഥം കാതും അനുഞ്ഞാതത്താ ലഹുകസഭാഗം ആവി കാതും വട്ടതീതി. സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം പന ഞത്തിയാ ആരോചനം ന വട്ടതീതി കിര. ‘‘തസ്സ സന്തികേ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സതീ’തി (മഹാവ. ൧൭൧) വുത്തത്താ ലഹുകസ്സേവായമനുഞ്ഞാതാ. ന ഹി സക്കാ സുദ്ധസ്സ ഏകസ്സ സന്തികേ സങ്ഘാദിസേസസ്സ പടികരണം കാതു’’ന്തി ലിഖിതം. ലഹുകേസുപി സഭാഗം ആവി കാതും ന വട്ടതീതി, തസ്മാ ഏവ ഹി ഞത്തിയാ ആവികരണം അനുഞ്ഞാതം, ഇതരഥാ തം നിരത്ഥകം സിയാ. അഞ്ഞമഞ്ഞാരോചനസ്സ വട്ടതി, തതോ ന വട്ടതീതി ദീപനത്ഥമേവ ഞത്തിയാ ആവികരണമനുഞ്ഞാതം, തേനേവ ഇധ ‘‘സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അയമത്ഥോ ‘‘ഏത്താവതാ തേ ദ്വേ നിരാപത്തികാ ഹോന്തി, തേസം സന്തികേ സേസേഹി സഭാഗാപത്തിയോ ദേസേതബ്ബാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വചനേന കങ്ഖാവിതരണിയം പകാസിതോവ. സങ്ഘാദിസേസം പന ഞത്തിയാ ആരോചേത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. തസ്സാ ഞത്തിയാ അയമത്ഥോ യദാ സുദ്ധം ഭിക്ഖും പസ്സിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ ആരോചനവസേന പടികരിസ്സതി. ഏവം പടികതേ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, സാപത്തികേന പാതിമോക്ഖം സോതബ്ബം, യോ സുണേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൬) വുത്താപത്തിതോ മോക്ഖോ ഹോതീതി, തസ്മാ ‘‘ഗരുകം വാ ഹോതു ലഹുകം വാ, ഞത്തിയാ ആവി കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം, ഉഭോസു നയേസു യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ചാതി ‘‘തേന തേന വീതിക്കമേനാപന്നാപത്തി ആപത്തി. നാമന്തി തസ്സാ ആപത്തിയാ നാമ’’ന്തി ലിഖിതം. ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ആരോചനം വത്തഭേദദുക്കടപഅഹരണപ്പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം. അകാരണമേതന്തി ‘‘സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി’’ന്തി വുത്തേ വുട്ഠാനതോ.

ദസസതം രത്തിസതന്തി ദസസതം ആപത്തിയോ രത്തിസതം ഛാദേത്വാതി യോജേതബ്ബം. അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ സഭാഗവത്ഥുകായോ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപന്നസ്സ ബഹുരത്തിം പടിച്ഛാദിതാപത്തിയം നിക്ഖിപിത്വാ ദാതബ്ബോ, ഇതരോ നാനാവത്ഥുകാനം വസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോതി.

പരിവാസകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

‘‘ഗാമസ്സാതി ന വുത്ത’’ന്തി വചനതോ കിര ഗാമൂപചാരേപി വട്ടതീതി അധിപ്പായോതി ലിഖിതം. വുത്തഞ്ച ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തി. ‘‘ഏത്ഥ അട്ഠകഥാചരിയാവ പമാണം. യുത്തം ന ദിസ്സതീ’’തി ലിഖിതം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അയം പന വിസേസോ, ആഗന്തുകസ്സ…പേ… ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവാ’’തി വചനേ ഹേട്ഠാ ‘‘അന്തോഅരുണേ ഏവ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമൂപചാരതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ’’തിആദിനാ നയേന ഗരും കത്വാ വചനതോ, ഭിക്ഖുനീനം ഗരുകവസേനേവ തത്ഥ തത്ഥ സിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞത്തത്താ ച തദനുരൂപവസേനേവ അട്ഠകഥാചരിയേന ഭിക്ഖുനീനം ഗരും കത്വാ മാനത്തചരണവിധിദസ്സനത്ഥം ‘‘യത്തകാ പുരേഭത്തം വാ’’തിആദി വുത്തം. കുരുന്ദിആദീസു വുത്തവചനേന കരോന്തസ്സപി ദോസോ നത്ഥീതി ദസ്സേതും കേവലം ലക്ഖണമത്തമേവ വുത്തം, തദുഭയമ്പി തേന തേന പരിയായേന യുജ്ജതി, വിനിച്ഛയേ പത്തേ ലക്ഖണേ ഏവ ഠാതബ്ബതോ കുരുന്ദിആദീസു വുത്തവചനം പച്ഛാ വുത്തം. പയോഗോ പന പുരിമോവ. യഥാ ചേത്ഥ, തഥാ സചേ കാചി ഭിക്ഖുനീ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അനതിക്കമിത്വാ അരുണം ഉട്ഠപേതി, ദോസോ നത്ഥി, തഥാപി സബ്ബട്ഠകഥാസു വുത്തത്താ ‘‘പുരിമമേവ ആചിണ്ണ’’ന്തി വുത്തം. പരിവാസവത്താദീനന്തി ‘‘പരിവാസനിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധിആദീനം ഉപചാരസീമായ പരിച്ഛിന്നത്താ ഭിക്ഖുനുപസ്സയസ്സ ഉപചാരസീമാവ ഗഹേതബ്ബാ, ന ഗാമോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘തസ്മിം ഗാമേ ഭിക്ഖാചാരോ സമ്പജ്ജതീ’തിആദി പവാരിതവസേന വുത്തം. ന ഹി തത്ഥ അന്തോഗാമേ വിഹാരോ അത്ഥീ’’തി ച ലിഖിതം, ‘‘തമ്പി തേന പരിയായേന യുജ്ജതി, ന അത്ഥതോ’’തി ച.

പടിച്ഛന്നപരിവാസാദികഥാവണ്ണനാ

൧൦൮. ‘‘വിസും മാനത്ഥം ചരിതബ്ബന്തി മൂലായ പടികസ്സനം അകത്വാ വിസും കമ്മവാചായാ’’തി ച ലിഖിതം. ‘‘സങ്ഘാദിസേസാപത്തീ’’തി വുത്തത്താ ഏകോവ, ഏകവത്ഥുമ്ഹി ആപന്നാ സങ്ഘാദിസേസാ ഥുല്ലച്ചയദുക്കടമിസ്സകാ നാമ. മക്ഖധമ്മോ നാമ ഛാദേതുകാമതാ.

൧൪൩. ധമ്മതാതി ധമ്മതായ, തഥാതായാതി അത്ഥോ ‘‘അലജ്ജിതാ’’തി ഏത്ഥ വിയ.

൧൪൮. പുരിമം ഉപാദായ ദ്വേ മാസാ പരിവസിതബ്ബാതി ഏത്ഥ ‘‘പരിവസിതദിവസാപി ഗണനൂപഗാ ഹോന്തീ’’തി ലിഖിതം.

൧൮൪. തസ്മിം ഭൂമിയന്തി തസ്സം ഭൂമിയം. സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി പരിമാണമ്പീതിആദി ജാതിവസേനേകവചനം.

സമുച്ചയക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സമഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

സമ്മുഖാവിനയകഥാവണ്ണനാ

൧൮൬-൧൮൭. യത്ഥ യത്ഥ കമ്മവാചായ ‘‘അയ’’ന്തി വാ ‘‘ഇമേ’’തി വാ സമ്മുഖാനിദ്ദേസനിയമോ അത്ഥി, സബ്ബം തം കമ്മം സമ്മുഖാകരണീയമേവ, ന കേവലം തജ്ജനീയാദിപഞ്ചവിധമേവ. പഞ്ചവിധസ്സേവ പന ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സനം കമ്മക്ഖന്ധകേ താവ തസ്സേവ പാളിആരുള്ഹത്താ, ചതുവീസതിയാ പാരാജികേസു വിജ്ജമാനേസു പാരാജികകണ്ഡേ ആഗതാനംയേവ ചതുന്നം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സനം വിയാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ സമ്മുഖതാ ഹത്ഥപാസൂപഗമനമേവാ’’തി വുത്തം, തം കാരണം സമ്മുഖാകരണീയസ്സപി സമ്മുഖാനിദ്ദേസനിയമാഭാവതോ. കാമം അയമത്ഥോ കമ്മക്ഖന്ധകേയേവ ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം തജ്ജനീയകമ്മം അധമ്മകമ്മഞ്ച ഹോതി…പേ… അസമ്മുഖാകതം ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. ൪) വചനേനേവ സിദ്ധോ, തത്ഥ പന ആപത്തി ന ദസ്സിതാ. ഇധ ‘‘യോ കരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി തത്ഥ ഭവിതബ്ബാപത്തിദസ്സനത്ഥം ഇദം ആരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘സമ്മുഖാവിനയപതിരൂപകേന വൂപസന്തമ്പി സമ്മുഖാവിനയേനേവ വൂപസന്തഗണനം ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതും ‘അധമ്മവാദീ പുഗ്ഗലോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി വുത്തം, ലിഖിതഞ്ച. ഏവം വൂപസന്തം സമ്മുഖാവിനയപതിരൂപകേന വൂപസന്തം നാമ ഹോതി, ന സമ്മുഖാവിനയേന ച അഞ്ഞേന കേനചീതി ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധന്തി ആചരിയോ.

സതിവിനയകഥാവണ്ണനാ

൧൯൫. ദബ്ബസ്സ കമ്മവാചായ ‘‘സങ്ഘോ ഇമം ആയസ്മന്തം ദബ്ബ’’ന്തി സമ്മുഖാനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തഥാപി ‘‘പഠമം ദബ്ബോ യാചിതബ്ബോ’’തി വചനേന സമ്മുഖാകരണീയതാ തസ്സ സിദ്ധാ. തഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി യഥാസമ്ഭവം ലേസോ വേദിതബ്ബോ. സതിവേപുല്ലപ്പത്തസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ സതിവിനയോ.

അമൂള്ഹവിനയകഥാവണ്ണനാ

൧൯൬-൭. ‘‘യസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ തംതംവീതിക്കമതോ അനാപത്തി, താദിസസ്സേവ അമൂള്ഹവിനയം ദാതും വട്ടതീതി അമൂള്ഹസ്സ കത്തബ്ബവിനയോ അമൂള്ഹവിനയോ’’തി ലിഖിതം, തം യുത്തം ‘‘സങ്ഘോ ഗഗ്ഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ അമൂള്ഹസ്സ അമൂള്ഹവിനയം ദേതീ’’തി വചനതോ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മികാനി അമൂള്ഹവിനയസ്സ ദാനാനീ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ന സരാമീ’’തി വചനം വീതിക്കമകാലം സന്ധായ തസ്സ വിഭങ്ഗസ്സ പവത്തത്താ. അമൂള്ഹവിനയദാനകാലേ പനസ്സ അമൂള്ഹതാ വിനിച്ഛിതബ്ബാ.

പടിഞ്ഞാതകരണകഥാവണ്ണനാ

൨൦൦. ‘‘അപ്പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂനം കമ്മാനി കരോന്തീ’’തി ആരഭന്തസ്സ കാരണം വുത്തമേവ. പടിഞ്ഞാതേന കരണം പടിഞ്ഞാതകരണം.

തസ്സപാപിയസികാകഥാവണ്ണനാ

൨൦൭. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം തസ്സപാപിയസികാകമ്മ’’ന്തി ആരഭിത്വാ പഞ്ച അങ്ഗാനി ദസ്സേത്വാ പാളി ഗതാ, ‘‘സാ പേയ്യാലേന സങ്ഖിപിത്വാ ഗതാതി ഞാതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം. തഥാ സുക്കപക്ഖേപി.

തിണവത്ഥാരകാദികഥാവണ്ണനാ

൨൧൪. ‘‘സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതബ്ബ’’ന്തി ഛന്ദദാനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ പവാരണക്ഖന്ധകട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘ഭിന്നസ്സ ഹി സങ്ഘസ്സ സമഗ്ഗകരണകാലേ, തിണവത്ഥാരകസമഥേ, ഇമസ്മിഞ്ച പവാരണസങ്ഗഹേതി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഛന്ദം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൪൧) വുത്തത്താ ഇധ ആഗന്ത്വാ വാ ഛന്ദം ദത്വാ പരിവേണാദീസു നിസിന്നാതി ഇദം വിരുജ്ഝതി വിയ ഖായതീതി ചേ? ന ഖായതി അധിപ്പായഞ്ഞൂനം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – വിസുജ്ഝിതുകാമേഹി സബ്ബേഹേവ സന്നിപതിതബ്ബം, അസന്നിപതിതസ്സ നത്ഥി സുദ്ധി ഛന്ദദായകസ്സ. കേവലം തം കമ്മം സന്നിപതിതാനം സമ്പജ്ജതി. അട്ഠകഥായം വിസുജ്ഝിതുകാമാനം ഛന്ദം ദാതും ന വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ഇതരഥാ പാളിയാ ച വിരുജ്ഝതി. ‘‘ഠപേത്വാ യേ ന തത്ഥ ഹോതീ’’തി ഹി അയം പാളി സന്നിപാതം ആഗന്ത്വാ ഛന്ദം ദത്വാ ഠിതാനം അത്ഥിതം ദീപേതി. നിസ്സീമഗതേ സന്ധായ വുത്തം സിയാതി ചേ? നിസ്സീമഗതേ ഠപേത്വാ ഇധ കിം, തസ്മാ യോ സാമഗ്ഗീഉപോസഥേ ഛന്ദം ദത്വാ തിട്ഠതി ചേ, നാനാസംവാസകഭൂമിയംയേവ തിട്ഠതി, തസ്സ ഛന്ദദായകസ്സ പവാരണസങ്ഗഹോപി നത്ഥി. യോ ച തിണവത്ഥാരകകമ്മേ നാഗച്ഛതി, സോ താഹി ആപത്തീഹി ന സുജ്ഝതീതി വേദിതബ്ബം. യസ്സ ഏതം ന രുച്ചതി, തസ്സ പരിവാരേ വുത്തപരിസതോ കമ്മവിപത്തിലക്ഖണം വിരുജ്ഝതി, തത്ഥ ഹി കേവലം ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ അനാഹടോ ഹോതി സചേ, അകതം തബ്ബിപരീതേന സമ്പത്തിദീപനതോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ പത്തകല്ലലക്ഖണമ്പി വിരുജ്ഝതി. തേസു തീസു ഠാനേസു കമ്മപ്പത്തായേവ സബ്ബേ, ന തത്ഥ ഛന്ദാരഹോ അത്ഥീതി ചേ? ന, ചതുവഗ്ഗാദികരണവിഭാജനേ അവിസേസേത്വാ ഛന്ദാരഹസ്സ ആഗതത്താ, തം സാമഞ്ഞതോ വുത്തം. ഇദഞ്ച ആവേണികലക്ഖണം, തേനേവ സതിപി ദിട്ഠാവികമ്മേ ഇദം പടികുട്ഠകതം ന ഹോതീതി ചേ? ന, നാനത്തസഭാവതോ. ഇധ ഹി യേ പന ‘‘ന മേതം ഖമതീ’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠാവികമ്മം കരോന്തീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൧൪) വചനതോ ന സങ്ഘസ്സ ദിട്ഠാവികമ്മം കതം. തസ്മിം സതി പടികുട്ഠകതമേവ ഹോതി. അഞ്ഞഥാ പുബ്ബഭാഗാ താ ഞത്തിയോ നിരത്ഥികാ സിയും, ന ച പരിവാരട്ഠകഥായം ഛന്ദാരഹാധികാരേ നയോ ദിന്നോ. പവാരണക്ഖന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘തീസു ഠാനേസു ഛന്ദം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൪൧) വുത്തത്താ വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന, അട്ഠകഥായ പമാണഭാവേ സതി ‘‘ഇധ ഛന്ദം ദത്വാ പരിവേണാദീസു നിസിന്നാ’’തിആദി വചനേ സുദ്ധികാമതോ ഏവ ഗഹിതേ സബ്ബം ന വിരുജ്ഝതീതി ഏകേ. ‘‘ആഗന്ത്വാ വാ ഛന്ദം ദത്വാ പരിവേണാദീസു നിസിന്നാ, തേ ആപത്തീഹി ന വുട്ഠഹന്തീ’’തി ഇദം ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? ഹേട്ഠാ ‘‘സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതബ്ബ’’ന്തി ഛന്ദദാനസ്സ പടിക്ഖേപവചനതോ അട്ഠകഥായം ‘‘തീസു ഠാനേസു ഛന്ദം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ, അന്ധകട്ഠകഥായമ്പി തഥേവ വുത്തത്താ ചാതി? ന, ഏകജ്ഝമേവ കമ്മേ കരീയമാനേ യോ ഇധ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അമ്ഹാകം…പേ… ഗിഹിപടിസംയുത്ത’’ന്തി സാധാരണഞത്തിം ഠപേത്വാ പുന ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്താ’’തിആദിനാ അസാധാരണഞത്തിയോ ഠപേത്വാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ, അമ്ഹാകം…പേ… ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി ഏകതോപക്ഖികാനം സന്ധിയാ കതായ തദനന്തരേ കേനചി കരണീയേന ഛന്ദം ദത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്സ ആപത്തീഹി വുട്ഠാനം നത്ഥി. അപരേസമ്പി ഏകതോപക്ഖികാനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതത്താ വിഭൂതത്താ കരണസ്സ അയമത്ഥോവ വുത്തോ. സാധാരണവസേന ദുതിയായ ഞത്തിയാ ഠപിതായ യേ തസ്മിം ഖണേ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചാസു അനാരദ്ധാസു, അപരിയോസിതാസു വാ ഛന്ദം ദത്വാ ഗച്ഛന്തി, തേസമ്പി ന വുട്ഠാതി ഏവ. യേ ന തത്ഥ ഹോന്തീതി പദസ്സ ച യേ വുത്തപ്പകാരേന നയേന തത്ഥ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. വുത്തപ്പകാരത്ഥദീപനത്ഥഞ്ച അട്ഠകഥായം ‘‘ഛന്ദം ദത്വാ പരിവേണാദീസു നിസിന്നാ’’തി ഇദമേവ അവത്വാ ‘‘യേ പന തേഹി വാ സദ്ധിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാപി തത്ഥ അനാഗതാ, ആഗന്ത്വാ വാ ഛന്ദം ദത്വാ പരിവേണാദീസു നിസിന്നാ’’തി വുത്തം, ഏവം പുബ്ബേനാപരം സന്ധീയതി. ‘‘പാളിയാ ച തത്ഥ ദിട്ഠാവികമ്മേന കമ്മസ്സ അകുപ്പതാ വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

അധികരണകഥാവണ്ണനാ

൨൨൦. ചിത്തുപ്പാദോ വിവാദോ. വിവാദസദ്ദോപി കാരണൂപചാരേന കുസലാദിസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തം സന്ധായ ‘‘സമഥേഹി ച അധികരണീയതായ അധികരണ’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ വിവാദഹേതുഭൂതസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ വൂപസമേന സമ്ഭവസ്സ സദ്ദസ്സപി വൂപസമോ ഹോതീതി ചിത്തുപ്പാദസ്സപി സമഥേഹി അധികരണീയതാ പരിയായോ സമ്ഭവതി. ‘‘കുസലചിത്താ വിവദന്തീ’’തി വുത്തവിവാദേപി ‘‘വിപച്ചതായ വോഹാരോ’’തി വുത്തം, ന വുത്തവചനഹേതുവസേനാതി വേദിതബ്ബം.

൨൨൨. ‘‘ആപത്തിഞ്ഹി ആപജ്ജന്തോ കുസലചിത്തോ വാ’’തി വചനതോ കുസലമ്പി സിയാതി ചേ? ന തം ആപത്താധികരണം സന്ധായ വുത്തം, യോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സോ തീസു ചിത്തേസു അഞ്ഞതരചിത്തസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ആപജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യം കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം. യോ ‘‘പഞ്ഞത്തിമത്തം ആപത്താധികരണ’’ന്തി വദേയ്യ, തസ്സ അകുസലാദിഭാവോപി ആപത്താധികരണസ്സ ന യുജ്ജതേവ വിവാദാധികരണാദീനം വിയാതി ചേ? ന, ‘‘നത്ഥാപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി ഇമിനാ വിരോധസമ്ഭവതോ. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ആപത്താധികരണം നാമ തഥാപവത്തമാനഅകഉസലചിത്തുപ്പാദരൂപക്ഖന്ധാനമേതം അധിവചനം. അവസിട്ഠേസു കുസലാബ്യാകതപഞ്ഞത്തീസു ‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’ന്തി വചനതോ പഞ്ഞത്തിതാവ പടിസിദ്ധാ കുസലത്തികേ അപരിയാപന്നത്താ. കുസലപടിസേധേനേവ തേന സമാനഗതികത്താ കിരിയാബ്യാകതാനമ്പി പടിസേധോ വേദിതബ്ബോ, കിരിയാബ്യാകതാനം വിയ അനുഗമനതോ വിപാകാബ്യാകതാനമ്പി പടിസേധോ കതോവ ഹോതി, തഥാപി അബ്യാകതസാമഞ്ഞതോ രൂപക്ഖന്ധേന സദ്ധിം വിപാകകിരിയാബ്യാകതാനമ്പി അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘കുസലചിത്തം അങ്ഗം ഹോതീ’’തി വിനയേ അപകതഞ്ഞുനോ സന്ധായ വുത്തം അപ്പഹരിതകരണാദികേ സതി. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വത്തും ന സക്കാ, തസ്മാ കുസലചിത്തം അങ്ഗം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘തിചിത്തം തിവേദന’’ന്തി വുച്ചതീതി ചേ? തം ദസ്സേതും ‘‘നയിദ’’ന്തിആദി ആരദ്ധന്തി ഏകേ. ആപത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തം അങ്ഗപ്പഹോനകചിത്തം നാമ. ‘‘ഏകന്തതോതി യേഭുയ്യേനാതി അത്ഥോ, ഇതരഥാ വിരുജ്ഝതി. കസ്മാ? ‘യസ്സാ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതീ’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തത്താ’’തി വദന്തി. തേന കിം? വിപാകോ നത്ഥി, കസ്മാ? ഏകന്താകുസലത്താ, തസ്മാ കഥാവ തത്ഥ നത്ഥി. യത്ഥ പന അത്ഥി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പന പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തിആദിമാഹ. അസഞ്ചിച്ച പന കിഞ്ചി അജാനന്തസ്സ…പേ… അബ്യാകതം ഹോതീതി ഭിക്ഖുമ്ഹി കമ്മട്ഠാനഗതചിത്തേന നിപന്നേ, നിദ്ദായന്തേ വാ മാതുഗാമോ ചേ സേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിജ്ജമാനമ്പി കുസലചിത്തം ആപത്തിയാ അങ്ഗം ന ഹോതി, തസ്മാ തസ്മിം ഖണേ സേയ്യാകാരേന വത്തമാനരൂപമേവ ആപത്താധികരണം നാമ. ഭവങ്ഗചിത്തേ വിജ്ജമാനേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ ഉട്ഠാതബ്ബേ ജാതേ അനുട്ഠാനതോ രൂപക്ഖന്ധോവ ആപത്തി നാമ, ന വിപാകേന സദ്ധിം. സചേ പന വദേയ്യ, തസ്സ ഏവംവാദിനോ അചിത്തകാനം കുസലചിത്തം ആപജ്ജേയ്യ. കിം വുത്തം ഹോതി? ഏളകലോമം ഗഹേത്വാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന തിയോജനം അതിക്കമന്തസ്സ, പണ്ണത്തിം അജാനിത്വാ പദസോ ധമ്മം വാചേന്തസ്സ ച ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ കുസലചിത്തം ആപജ്ജേയ്യാതി. ആപജ്ജതിയേവാതി ചേ? നാപജ്ജതി. കസ്മാ? ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വചനതോ.

ചലിതോ കായോ, പവത്താ വാചാ, അഞ്ഞതരമേവ അങ്ഗന്തി അഞ്ഞതരമേവ ആപത്തീതി അത്ഥോ. കേവലം പഞ്ഞത്തിയാ അകുസലാദിഭാവാസമ്ഭവതോ ആപത്തിതാ ന യുജ്ജതി. ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ തീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ആപജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യം കുസലചിത്തോ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – പഥവീഖണനാദീസു കുസലചിത്തക്ഖണേ വീതിക്കമവസേന പവത്തരൂപസമ്ഭവതോ കുസലചിത്തോ വാ അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതി. തഥാ അബ്യാകതചിത്തോ വാ അബ്യാകതരൂപസങ്ഖാതം അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതി, പാണാതിപാതാദീസു അകുസലചിത്തോ വാ അകുസലാപത്തിം ആപജ്ജതി, രൂപം പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികം. സുപിനപസ്സനകാലാദീസു പാണാതിപാതാദിം കരോന്തോ സഹസേയ്യാദിവസേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിം ആപജ്ജന്തോ അകുസലചിത്തോ അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ. ഇദം വുച്ചതി ആപത്താധികരണം അകുസലന്തി അകുസലചിത്തുപ്പാദോ. പോരാണഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘പുഥുജ്ജനോ കല്യാണപുഥുജ്ജനോ സേക്ഖോ അരഹാതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ ദസ്സേത്വാ തേസു അരഹതോ ആപത്താധികരണം അബ്യാകതമേവ, തഥാ സേക്ഖാനം, തഥാ കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ അസഞ്ചിച്ച വീതിക്കമകാലേ അബ്യാകതമേവ. ഇതരസ്സ അകുസലമ്പി ഹോതി അബ്യാകതമ്പി. യസ്മാ ചസ്സ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമകാലേ അകുസലമേവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’ന്തി. സബ്ബത്ഥ അബ്യാകതം നാമ തസ്സ വിപാകാഭാവമത്തം സന്ധായ ഏവംനാമകം ജാത’’ന്തി ലിഖിതം, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

൨൨൪. വിവാദോ വിവാദാധികരണന്തി യോ കോചി വിവാദോ, സോ സബ്ബോ കിം വിവാദാധികരണം നാമ ഹോതീതി ഏകപുച്ഛാ. ‘‘വിവാദോ അധികരണന്തി വിവാദാധികരണമേവ വിവാദോ ച അധികരണഞ്ചാതി പുച്ഛതി. തദുഭയം വിവാദാധികരണമേവാതി പുച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. കേസുചി പോത്ഥകേസു അയം പുച്ഛാ നത്ഥി. യദി ഏവം ഇമായ ന ഭവിതബ്ബം വിവാദോ വിവാദാധികരണം, വിവാദാധികരണം വിവാദോ, വിവാദാധികരണം വിവാദോ ചേവ അധികരണഞ്ചാതി പഞ്ചപഞ്ഹാഹി ഭവിതബ്ബം സിയാ. കേസുചി പോത്ഥകേസു തിസ്സോ, കേസുചി ചതസ്സോ, പഞ്ച നത്ഥി. തത്ഥ ദ്വേ വിഭത്താ. ഇതരാസു അധികരണം വിവാദോതി യം കിഞ്ചി അധികരണം, വിവാദസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, വിവാദോ അധികരണന്തി യോ കോചി വിവാദോ, സോ സബ്ബോ അധികരണസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി പുച്ഛതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൨൨൮. സമ്മുഖാവിനയസ്മിന്തി സമ്മുഖാവിനയഭാവേ.

൨൩൦. ‘‘അന്തരേനാതി കാരണേനാ’’തി ലിഖിതം.

൨൩൩. ഉബ്ബാഹികായ ഖിയ്യനകേ പാചിത്തി ന വുത്താ തത്ഥ ഛന്ദദാനസ്സ നത്ഥിതായ.

൨൩൬. തസ്സ ഖോ ഏതന്തി ഏസോതി അത്ഥോ ‘‘ഏതദഗ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥ വിയ.

൨൩൮. ‘‘കാ ച തസ്സ പാപിയസികാ’’തി കിര പാഠോ.

൨൪൨. ‘‘കിച്ചമേവ കിച്ചാധികരണ’’ന്തി വചനതോ അപലോകനകമ്മാദീനമേതം അധിവചനം, തം വിവാദാധികരണാദീനി വിയ സമഥേഹി സമേതബ്ബം ന ഹോതി, കിന്തു സമ്മുഖാവിനയേന സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

സമഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

ഖുദ്ദകവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൨൪൪. പുഥുപാണിനാ കത്തബ്ബം കമ്മം പുഥുപാണികം.

൨൪൫. ‘‘കണ്ണതോ നിക്ഖന്തമുത്തോലമ്ബകാദീനം കുണ്ഡലാദീന’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘കായൂര’’ന്തി പാളിപാഠോ. ‘‘കേയൂരാദീനീ’’തി ആചരിയേനുദ്ധടം.

൨൪൮. ‘‘സാധുഗീതം നാമ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ ഗീത’’ന്തി ലിഖിതം. ദന്തഗീതം ഗായിതുകാമാനം വാക്കകരണീയം. ദന്തഗീതസ്സ വിഭാവനത്ഥം ‘‘യം ഗായിസ്സാമാ’’തിആദിമാഹ.

൨൪൯. ചതുരസ്സവത്തം നാമ ചതുപ്പാദഗാഥാവത്തം. ‘‘തരങ്ഗവത്താദീനി ഉച്ചാരണവിധാനാനി നട്ഠപയോഗാനീ’’തി ലിഖിതം. ബാഹിരലോമിന്തി ഭാവനപുംസകം, യഥാ തസ്സ ഉണ്ണപാവാരസ്സ ബഹിദ്ധാ ലോമാനി ദിസ്സന്തി, തഥാ ധാരേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വുത്തം ഹോതി.

൨൫൧. വിരൂപക്ഖേഹീതിആദി സഹയോഗകരണവചനം. സരബൂതി ഗേഹഗോളികാ. സാ കിര സേതാ സവിസാ ഹോതി. സോഹന്തി യസ്സ മേ ഏതേഹി മേത്തം, സോഹം നമോ കരോമി ഭഗവതോതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞമ്ഹി…പേ… ഛേതബ്ബമ്ഹീതി രാഗാനുസയേ.

൨൫൨. ഉട്ടിത്വാതി പക്ഖിപിത്വാ. ഓതരതൂതി ഇദ്ധിയാ ഓതാരേത്വാ ഗണ്ഹാതു. അനുപരിയായീതി അനുപരിബ്ഭമി.

൨൫൩. ന അച്ഛുപിയന്തീതി ന ലഗ്ഗന്തി. രൂപകാകിണ്ണാനീതി ഇത്ഥിരൂപാദീഹി വോകിണ്ണാനി.

൨൫൪. ആലിന്ദകമിഡ്ഢികാദീനന്തി പമുഖമിഡ്ഢികാദീനം. പരിവത്തേത്വാ തത്ഥേവാതി ഏത്ഥ ‘‘പരിവത്തേത്വാ തതിയവാരേ തത്ഥേവ മിഡ്ഢിയാ പതിട്ഠാതീ’’തി ലിഖിതം. പരിഭണ്ഡം നാമ ഗേഹസ്സ ബഹി കുട്ടപാദസ്സ ഥിരഭാവത്ഥം കതാ തനുകമിഡ്ഢികാ വുച്ചതി. ഏത്ഥ ‘‘പരിവട്ടിത്വാ പത്തോ ഭിജ്ജതീതി അധികരണഭേദാസങ്കായ അഭാവേ ഠാനേ ഠപേതും വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. പത്തമാളകോ വട്ടിത്വാ പത്താനം അപതനത്ഥം വട്ടം വാ ചതുരസ്സം വാ ഇട്ഠകാദീഹി പരിക്ഖിപിത്വാ മാളകച്ഛന്നേന കതോ. ‘‘പത്തമണ്ഡലികാ പത്തപച്ഛികാ താലപത്താദീഹി കതാ’’തി ച ലിഖിതം. മിഡ്ഢന്തേ ആധാരകേ ഠപേതും വട്ടതി പത്തസന്ധാരണത്ഥം വുത്തത്താ. മഞ്ചേ ആധാരകേപി ന വട്ടതി നിസീദനപച്ചയാ വാരിതത്താ. ആസന്നഭൂമികത്താ ഓലമ്ബേതും വട്ടതി.

൨൫൫. ‘‘അംസകൂടേ ലഗ്ഗേത്വാതി വചനതോ അഗ്ഗഹത്ഥേ ലഗ്ഗേത്വാ അങ്കേ ഠപേതും ന വട്ടതീ’’തി കേചി വദന്തി, ന സുന്ദരം, ‘‘ന കേവലം യസ്സ പത്തോ’’തിആദി യദി ഹത്ഥേന ഗഹിതപത്തേ ഭേദസഞ്ഞാ, പഗേവ അഞ്ഞേന സരീരാവയവേനാതി കത്വാ വുത്തം. പാളിയം പന പചുരവോഹാരവസേന വുത്തം. ഘടികപാലമയം ഘടികടാഹം. ഛവസീസസ്സ പത്തന്തി ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീരം, ഖീരസ്സ ധാരാതിആദിവോഹാരവസേന വുത്തം. മഞ്ചേ നിസീദിതും ആഗതോതി അത്ഥോ. ‘‘പിസാചില്ലികാതി പിസാചദാരകാ’’തിപി വദന്തി. ദിന്നകമേവ പടിഗ്ഗഹിതമേവ. ചബ്ബേത്വാതി ഖാദിത്വാ. അട്ഠികാനി ച കണ്ടകാനി ച അട്ഠികകണ്ടകാനി. ‘‘ഏതേസു സബ്ബേസു പണ്ണത്തിം ജാനാതു വാ, മാ വാ, ആപത്തിയേവാ’’തി ലിഖിതം.

൨൫൬. വിപ്ഫാളേത്വാതി ഫാളേത്വാ. കിണ്ണേന പൂരേതുന്തി സുരാകിണ്ണേന പൂരേതും. ബിദലകം നാമ ദിഗുണകരണസങ്ഖാതസ്സ കിരിയാവിസേസസ്സ അധിവചനം. കസ്സ ദിഗുണകരണം? യേന കിലഞ്ജാദിനാ മഹന്തം കഥിനമത്ഥതം, തസ്സ. തഞ്ഹി ദണ്ഡകഥിനപ്പമാണേന പരിയന്തേ സംഹരിത്വാ ദിഗുണം കാതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഖുദ്ദകചീവരസ്സ അനുവാതപരിഭണ്ഡാദിവിധാനകരണേ ഹത്ഥസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി. സലാകായ സതി ദ്വിന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ഞത്വാ സിബ്ബിതാസിബ്ബിതം സുഖം പഞ്ഞായതി. ദണ്ഡകഥിനേ കതേ ന ബഹൂഹി സഹായേഹി പയോജനം. ‘‘അസംകുടിത്വാ ചീവരം സമം ഹോതി. കോണാപി സമാ ഹോന്തീ’’തി ലിഖിതം, ‘‘ഹലിദ്ദിസുത്തേന സഞ്ഞാകരണ’’ന്തി വുത്തത്താ ഹലിദ്ദിസുത്തേന ചീവരം സിബ്ബേതുമ്പി വട്ടതീതി സിദ്ധം. തത്ഥ ഹി കേചി അകപ്പിയസഞ്ഞിനോ. പടിഗ്ഗഹോ നാമ അങ്ഗുലികോസോ.

൨൫൭-൮. പാതീതി പടിഗ്ഗഹസണ്ഠാനം. പടിഗ്ഗഹത്ഥവികന്തി അങ്ഗുലികോസത്ഥവികം. സൂചിസത്ഥകാനം പുബ്ബേ ആവേസനത്ഥവികായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭേസജ്ജത്ഥവിക’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ സൂചിസത്ഥകാദീനിപി ഠപേതബ്ബാനീതി നിദാനം സൂചേതി. സചേപി ഉപനന്ദോ ഭിക്ഖു അലജ്ജീ, തഥാപി സന്തകമേതം അമൂലച്ഛേദകതഭിക്ഖുനോ ലജ്ജിനോപി സമാനസ്സ കപ്പതീതി യുജ്ജതി. ന സമ്മതീതി ന പഹോതി.

൨൬൦-൧. ബഹി കുട്ടസ്സ സമന്തതോ നീചവത്ഥുകം കത്വാ ഠിതം ‘‘മണ്ഡലിക’’ന്തി വുച്ചതി. ജന്താഘരപ്പടിച്ഛാദിനാ ഛന്നസ്സ നഗ്ഗിയം യസ്സ ന പഞ്ഞായതി, തസ്സേവ പരികമ്മം കാതബ്ബം. ഏസ നയോ ഉദകവത്ഥപടിച്ഛാദീസുപി.

൨൬൨-൩. പണിയാ നാമ പണിയകാരകാ. ആകഡ്ഢനയന്തം ആകഡ്ഢിയമാനം കൂപസ്സ ഉപരിഭാഗേ പരിബ്ഭമതി. അരഹടഘടിയന്തം സകടചക്കസണ്ഠാനയന്തം. തസ്സ അരേ അരേ ഘടികാനി ബന്ധിത്വാ ഏകേന, ദ്വീഹി വാ പരിബ്ഭമിയമാനസ്സ ഉദകനിബ്ബാഹനം വേദിതബ്ബം. ആവിദ്ധപക്ഖപാസം നാമ യത്ഥ മണ്ഡലാകാരേന പക്ഖപാസാ ബജ്ഝന്തി ആവിദ്ധവത്ഥതാ വിയ ആവിദ്ധപക്ഖപാസകാ. പുബ്ബേ പത്തസങ്ഗോപനത്ഥം, ഇദാനി ഠപേതബ്ബം ഭുഞ്ജിതും ആധാരകോ അനുഞ്ഞാതോ.

൨൭൩. പരഗലം ഗച്ഛതീതി ഇമസ്സ പയോഗാഭാവാ വട്ടതി. കമ്മസതേനാതി മഹതാ ഉസ്സാഹേന.

൨൭൭-൮. ലോഹഭണ്ഡം നാമ കംസതോ സേസലോഹഭണ്ഡം. മുദ്ദികകായബന്ധനം നാമ ചതുരസ്സം അകത്വാ സജ്ജിതം. പാമങ്ഗദസാ ചതുരസ്സാ. മുദിങ്ഗസണ്ഠാനേനാതി സങ്ഘാടിയാ മുദിങ്ഗസിബ്ബനാകാരേന വരകസീസാകാരേന. പവനന്തോതി പാസന്തോ. ‘‘ദസാമൂല’’ന്തി ച ലിഖിതം. അകായബന്ധനേന സഞ്ചിച്ച വാ അസഞ്ചിച്ച വാ ഗാമപ്പവേസനേ ആപത്തി. ‘‘സരിതട്ഠാനതോ ബന്ധിത്വാ പവിസിതബ്ബം, നിവത്തിതബ്ബം വാ’’തി ലിഖിതം.

൨൭൯. സത്തങ്ഗുലം വാ അട്ഠങ്ഗുലം വാതി ഏത്ഥ ‘‘സുഗതങ്ഗുലേനാ’’തി അവുത്തത്താ പകതിഅങ്ഗുലേന സാരുപ്പത്ഥായ വഡ്ഢേത്വാപി കരോന്തി ചേ, ന ദോസോ.

൨൮൦. താലവണ്ടാകാരേന സീഹളിത്ഥീനം വിയ.

ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

വിഹാരാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൪. നിലീയന്തി ഭിക്ഖൂ ഏത്ഥാതി വിഹാരാദയോ ലേണാനി നാമ. ആഗത-വചനേന തസ്സാഗതസങ്ഘോവ സാമീ, ന അനാഗതോതി കേചി, തം ന യുജ്ജതി സമാനലാഭകതികായ സിദ്ധത്താ.

൨൯൬-൭. ദീപിനങ്ഗുട്ഠേനാതി ഏത്ഥ ‘‘ദീപിനാ അകപ്പിയചമ്മം ദസ്സേതീ’’തി ലിഖിതം. ഥമ്ഭകവാതപാനം നാമ തിരിയം ദാരൂനി അദത്വാ ഉജുകം ഠിതേഹേവ ദാരൂഹി കത്തബ്ബം. ഭിസീനം അനുഞ്ഞാതം വട്ടതീതി ബിമ്ബോഹനേ വട്ടതീതി അത്ഥോ. തൂലപൂരിതം ഭിസിം അപസ്സയിതും ന വട്ടതി ഉണ്ണാദീനംയേവ അനുഞ്ഞാതത്താ. നിസീദനനിപജ്ജനം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ അപസ്സയിതും വട്ടതീതി ചേ? അകപ്പിയന്തി ന വട്ടതീതി കേചി. യദി ഏവം അകപ്പിയമഞ്ചഞ്ച അപസ്സയിതും ന വട്ടേയ്യ. യസ്മാ വട്ടതി, തസ്മാ ദോസോ നത്ഥി. അപിച ഗിലാനസ്സ ബിമ്ബോഹനം നിപജ്ജിതുമ്പി അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ ഭിസിപി വട്ടതി അപസ്സയിതും. ആചരിയാ ച അനുജാനന്തി, വളഞ്ജേന്തി ചാതി ഏകേ. സിമ്ബലിതൂലസുത്തേന സിബ്ബിതം ചീവരം വട്ടതി. കസ്മാ? കപ്പാസസ്സ അനുലോമതോ. ‘‘അക്കഫലസുത്തമയമ്പി അക്കവാകമയമേവ പടിക്ഖിത്ത’’ന്തി തേ ഏവ വദന്തി.

൨൯൮. അനിബന്ധനീയോ അലഗ്ഗോ. പടിബാഹേത്വാതി മട്ഠം കത്വാ. ‘‘സേതവണ്ണാദീനം യഥാസങ്ഖ്യം ഇക്കാസാദയോ ബന്ധനത്ഥം വുത്താ’’തി ലിഖിതം.

൩൦൦. പകുട്ടം സമന്തതോ ആവിദ്ധപമുഖം.

൩൦൩. സുധാലേപോതി സുധാമത്തികാലേപോ.

൩൦൫. ആസത്തി തണ്ഹാ. സന്തിം അദരം.

൩൦൭. കേതുന്തി കയേന ഗഹേതും.

൩൦൮. ചിതാതി ഇട്ഠകായോ കബളേന നിദ്ധമനവസേന ഛിന്ദിത്വാ കതാതി അത്ഥോ.

൩൧൦. ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തേവാസികാതി ഏത്ഥ വീസതിവസ്സം അതിക്കമിത്വാ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഉപ്പന്നാ. ‘‘ആരാധയിംസു മേ ഭിക്ഖൂ ചിത്ത’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൨൫) വുത്തത്താ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ സാവത്ഥിഗമനേ ഉപ്പന്നം വത്ഥും ഇധ ആപത്തിദസ്സനത്ഥം ആഹരിത്വാ വുത്തന്തി യുത്തം വിയ, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. വുദ്ധന്തി വുദ്ധതരം.

൩൧൩. സന്ഥരേതി തിണസന്ഥരാദയോ.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാവണ്ണനാ

൩൧൮. ‘‘സേയ്യഗ്ഗേനാതി മഞ്ചട്ഠാനപരിച്ഛേദേന. വിഹാരഗ്ഗേനാതി ഓവരകഗ്ഗേനാ’’തി ലിഖിതം. ഥാവരാതി നിയതാ. പച്ചയേനേവ ഹി തന്തി തസ്മിം സേനാസനേ മഹാഥേരാ തസ്സ പച്ചയസ്സ കാരണാ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ വസന്തായേവ നം പടിജഗ്ഗിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. അഘട്ടനകമ്മം ദസ്സേതും ‘‘ന തത്ഥ മനുസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘വിതക്കം ഛിന്ദിത്വാ സുദ്ധചിത്തേന ഗമനവത്തേനേവ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി പാഠോ. മുദ്ദവേദികാ നാമ ചേതിയസ്സ ഹമ്മിയവേദികാ. പടിക്കമ്മാതി അപസക്കിത്വാ. സമാനലാഭകതികാ മൂലാവാസേ സതി സിയാ, മൂലാവാസവിനാസേന കതികാപി വിനസ്സതി. സമാനലാഭ-വചനം സതി ദ്വീസു, ബഹൂസു വാ യുജ്ജതി, തേനേവ ഏകസ്മിം അവസിട്ഠേതി നോ മതി. താവകാലികം കാലേന മൂലച്ഛേദനവസേന വാ അഞ്ഞേസം വാ കമ്മം അഞ്ഞസ്സ സിയാ നാവായം സങ്ഗമോതി ആചരിയോ. പുഗ്ഗലവസേനേവ കാതബ്ബന്തി അപലോകനകാലേ സങ്ഘോ വസ്സംവുത്ഥഭിക്ഖൂനം പാടേക്കം ‘‘ഏത്തകം വസ്സാവാസികം വത്ഥം ദേതി, രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി പുഗ്ഗലമേവ പരാമസിത്വാ ദാതബ്ബം, ന സങ്ഘവസേന കാതബ്ബം. ന സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ ഏത്തകം ദേതീതി. ‘‘ഏകസ്മിം ആവാസേ സങ്ഘസ്സ കമ്മം കരോതീ’തി വചനതോ സങ്ഘവസേന കാതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം. ന ഹി തഥാ വുത്തേ സങ്ഘസ്സ കിഞ്ചി കമ്മം കതം നാമ ഹോതി. ‘‘സമ്മതസേനാസനഗ്ഗാഹാപകതോ അഞ്ഞേന ഗാഹിതേപി ഗാഹോ രുഹതി അഗ്ഗഹിതുപജ്ഝായസ്സ ഉപസമ്പദാ വിയാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘കമ്മവാചായപി സമ്മുതി വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം.

അട്ഠപി സോളസപി ജനേതി ഏത്ഥ കിം വിസും വിസും, ഉദാഹു ഏകതോതി? ഏകതോപി വട്ടതി. ന ഹി തേ തഥാ സമ്മതാ സങ്ഘേന കമ്മകതാ നാമ ഹോന്തി, തേനേവ സത്തസതികക്ഖന്ധകേ ഏകതോ അട്ഠ ജനാ സമ്മതാതി. തേസം സമ്മുതി കമ്മവാചായപീതി ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായപി. അപലോകനകമ്മസ്സ വത്ഥൂഹി സാ ഏവ കമ്മവാചാ ലബ്ഭമാനാ ലബ്ഭതി, തസ്സാ ച വത്ഥൂഹി അപലോകനകമ്മമേവ ലബ്ഭമാനം ലബ്ഭതി, ന അഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമം നയം മിച്ഛാ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘അപലോകനകമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം കാതും, ഞത്തിദുതിയകമ്മഞ്ച അപലോകനകമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഹാതി, ഏവഞ്ച സതി കമ്മസങ്കരദോസോ ആപജ്ജതി. മഗ്ഗോ പോക്ഖരണീതി ഏത്ഥ മഗ്ഗോ നാമ മഗ്ഗേ കതദീഘസാലാ, പോക്ഖരണീതി നഹായിതും കതപോക്ഖരണീ. ഏതാനി ഹി അസേനാസനാനീതി ഏത്ഥ ഭത്തസാലാ ന ആഗതാ, തസ്മാ തം സേനാസനന്തി ചേ? സാപി ഏത്ഥേവ പവിട്ഠാ വാസത്ഥായ അകതത്താ. ഭോജനസാലാ പന ഉഭയത്ഥ നാഗതാ. കിഞ്ചാപി നാഗതാ, ഉപരി ‘‘ഭോജനസാലാ പന സേനാസനമേവാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൧൮) വുത്തത്താ സേനാസനം. ‘‘കപ്പിയകുടി ച ഏത്ഥ കാതബ്ബാ’’തി വദന്തി, തം നേതി ഏകേ. രുക്ഖമൂലവേളുഗുമ്ബാ ഛന്നാ കവാടബദ്ധാവ സേനാസനം. ‘‘അലാഭകേസു ആവാസേസൂതി അലാഭകേസു സേനാസനേസൂ’’തി ലിഖിതം, തം യുത്തം. ന ഹി പാടേക്കം സേനാസനം ഹോതി. തം സഞ്ഞാപേത്വാതി ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തിം അഗച്ഛന്തേ ബലക്കാരേനപി വട്ടതി. അയമ്പീതി പച്ചയോപി.

ഉപനിബന്ധിത്വാതി തസ്സ സമീപേ രുക്ഖമൂലാദീസു വസിത്വാ തത്ഥ വത്തം കത്വാതി അധിപ്പായോ. പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധമ്പി. ‘‘ദസകഥാവത്ഥുകം ദസഅസുഭം ദസഅനുസ്സതി’’ന്തി പാഠോ. ‘‘പഠമഭാഗം മുഞ്ചിത്വാതി ഇദം ചേ പഠമഗാഹിതവത്ഥുതോ മഹഗ്ഘം ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. ഛിന്നവസ്സാനം വസ്സാവാസികം നാമ പുബ്ബേ ഗഹിതവസ്സാവാസികാനം പച്ഛാ ഛിന്നവസ്സാനം. ഭതിനിവിട്ഠന്തി ഭതിം കത്വാ വിയ നിവിട്ഠം പരിയിട്ഠം. ‘‘സങ്ഘികം പന…പേ… വിബ്ഭന്തോപി ലഭതേവാ’’തി ഇദം തത്രുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. ഇമിനാ അപലോകനമേവ പമാണം, ന ഗാഹാപനന്തി കേചി. വിനയധരാ പന ‘‘അമ്ഹാകം വിഹാരേ വസ്സം ഉപഗതാനം ഏകേകസ്സ തിചീവരം സങ്ഘോ ദസ്സതീ’തിആദിനാ അപലോകിതേപി അഭാജിതം വിബ്ഭന്തകോ ന ലഭതി. ‘അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിത’ന്തി വുത്തത്താ, ‘അഭാജിതേ വിബ്ഭമതീ’തി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തത്താ ചാ’’തി വദന്തി. ‘‘പച്ചയവസേനാതി ഗഹപതികം വാ അഞ്ഞം വാ വസ്സാവാസികം പച്ചയവസേന ഗാഹിത’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘ഏകമേവ വത്ഥം ദാതബ്ബന്തി തത്ഥ നിസിന്നാനം ഏകമേകം വത്ഥം പാപുണാതീ’’തി ലിഖിതം. ദുതിയോ ഥേരാസനേതി അനുഭാഗോ. പഠമഭാഗോ അഞ്ഞഥാ ഥേരേന ഗഹിതോതി ജാനിതബ്ബം.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൨൦. തിവസ്സന്തരേനാതി തിണ്ണം വസ്സാനം അന്തോ ഠിതേന. ഹത്ഥിമ്ഹി നഖോ അസ്സാതി ഹത്ഥിനഖോ. പാസാദസ്സ നഖോ നാമ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദോ. ഗിഹിവികടനീഹാരേനാതി ഗിഹീഹി കതനീഹാരേനേവ. ‘‘തേഹി അത്ഥരിത്വാ ദിന്നാനേവ നിസീദിതും ലബ്ഭന്തി, ന ഭിക്ഖുനാ സയം അത്ഥരിത്വാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബം സങ്ഘേന അത്ഥരാപേത്വാ വാ’’തി ലിഖിതം.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൨൧. ‘‘ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബം സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ പുഗ്ഗലേന വാ’’തി വചനം ‘‘യം അഗരുഭണ്ഡം വിസ്സജ്ജിയം വേഭങ്ഗിയം സങ്ഘികം, തം ഗണോ ചേ തസ്മിം ആവാസേ വസതി പുഗ്ഗലോപി വാ, ഗണേന വാ പുഗ്ഗലേന വാ വിസ്സജ്ജിതം സങ്ഘേന വിസ്സജ്ജിതസദിസമേവ ഹോതീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തവചനം സാധേതി, അഞ്ഞഥാ ഏത്ഥ ഗണപുഗ്ഗലഗ്ഗഹണം നിരത്ഥകം. അരഞ്ജരോ ഉദകചാടി, അലഞ്ജലോ, ബഹുഉദകഗണ്ഹനകോതി അത്ഥോ. ‘‘വട്ടചാടി വിയ ഹുത്വാ ഥോകം ദീഘമുഖോ മജ്ഝേ പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ കതോ’’തി ലിഖിതം. മംസദിബ്ബധമ്മബുദ്ധസമന്തചക്ഖുവസേന പഞ്ച.

ഗരുഭണ്ഡേന ച ഗരുഭണ്ഡന്തി സംഹാരിമം സന്ധായ വുത്തം. പത്തചീവരം നിക്ഖിപിതുന്തി അട്ടകച്ഛന്നേന കതേ മഞ്ചേ. വട്ടലോഹം നാമ പീതവണ്ണം. പാരിഹാരിയം ന വട്ടതീതി ആഗന്തുകസ്സ അദത്വാ പരിചാരികഹത്ഥതോ അത്തനോ നാമം ലിഖാപേത്വാ ഗഹേത്വാ യഥാസുഖം പരിഹരിതും ന വട്ടതി. ‘‘ഗിഹിവികടനീഹാരേനേവാതി യാവ അത്തനോ കമ്മനിബ്ബത്തി, താവ ഗഹേത്വാ ദേതീ’’തി ലിഖിതം. സിഖരം നാമ യേന പരിബ്ഭമന്താ ഛിന്ദന്തി. പത്തബന്ധകോ നാമ പത്തസ്സ ഗണ്ഠിആദികാരകോ. ‘‘പടിമാനം സുവണ്ണാദിപത്തകാരകോ’’തിപി വദന്തി. ‘‘അഡ്ഢബാഹൂതി കപ്പരതോ പട്ഠായ യാവ അംസകൂട’’ന്തി ലിഖിതം. ഇതോ പട്ഠായാതി ഇമം പാളിം ആദിം കത്വാ. ദണ്ഡമുഗ്ഗരോ നാമ യേന രജിതചീവരം പോഥേന്തി. ‘പച്ചത്ഥരണഗതിക’ന്തി വുത്തത്താ, ‘‘തമ്പി ഗരുഭണ്ഡമേവാതി വുത്തത്താ ച അപി-സദ്ദേന പാവാരാദിപച്ചത്ഥരണം സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡമേവാ’’തി വദന്തി. ഏതേനേവ സുത്തേന അഞ്ഞഥാ അത്ഥം വത്വാ ‘‘പാവാരാദിപച്ചത്ഥരണം ന ഗരുഭണ്ഡം, ഭാജനീയമേവ, സേനാസനത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണമേവ ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി വദന്തി, ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. ഗണ്ഠികാതി ചീവരഗണ്ഠികാ. ഭഞ്ചകോ നാമ സരകോ.

നവകമ്മദാനകഥാവണ്ണനാ

൩൨൩-൪. അഗ്ഗളബന്ധസൂചിദ്വാരകരണമത്തേനപി. ‘‘കപോതഭണ്ഡികാ നാമ വളഭിയാ ഉപരി ഠപേതബ്ബവലയം വാ തിണച്ഛദനഗേഹസ്സ പിട്ഠിവംസസ്സ ഹേട്ഠാ ഠപേതബ്ബം വാ ഉഭയമസ്സ ഗതാ ദാരൂ’’തി ലിഖിതം. കാരന്തരാതി തദാ പുന പവിസട്ഠം പുബ്ബപയോജിതാനാനം വചനപാതസേനാസനവാസോ. ന പന പതിസട്ഠതോതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബത്ഥ വിനട്ഠവാസോ ന ച പടിസേധകോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വാരവാതപാനാദീനി അപഹരിത്വാ ദാതും അസക്കുണേയ്യതോ ‘‘പടിദാതബ്ബാനിയേവാ’’തി വുത്തം. ഗോപാനസിആദയോ ദേന്തസ്സ വിഹാരോ പലുജ്ജതീതി ‘‘മൂലം വാ ദാതബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ഏകേ. ‘‘നേവാസികാ പകതിയാ അനത്ഥതായ ഭൂമിയാ ഠപേന്തി ചേ, തേസമ്പി അനാപത്തിയേവാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ദ്വാരവാതപാനാദയോ അപരികമ്മകതാപി അപടിച്ഛാദേത്വാ ന അപസ്സയിതബ്ബാ’’തി ലിഖിതം.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

ഉദ്ദേസഭത്തകഥാവണ്ണനാ

൩൨൫. യാ ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനഭൂതായ ഭോജനസാലായ പകതിഠിതികാ. ദിന്നം പനാതി യഥാ സോ ദായകോ ദേതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഘതോ ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. ഏകവളഞ്ജന്തി ഏകദ്വാരേന വളഞ്ജിതബ്ബം. തിചീവരപരിവാരന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഉദകമത്തലാഭീ വിയ അഞ്ഞോപി ഉദ്ദേസഭത്തം അലഭിത്വാ വത്ഥാദിമനേകപ്പകാരം ലഭതി ചേ, തസ്സേവ ത’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘ഉദ്ദേസപത്തേ ദേഥാ’തി വത്വാ ഗഹേത്വാ ആഗതഭാവേന സങ്ഘസ്സ പരിച്ചത്തം ന ഹോതിയേവ തസ്സേവ ഹത്ഥേ ഗതത്താ, തസ്മാ തേഹി വുത്തക്കമേന സബ്ബേഹി ഭാജേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പടിപാടിപത്തം വാ ഠിതികായ ഠിതപത്തം വാ. ‘‘കൂടട്ഠിതികാ നാമ അഗ്ഗഹേതബ്ബാനമ്പി ഗാഹിതത്താ’’തി ലിഖിതം, ‘‘പണീതഭത്തട്ഠിതികഞ്ച അജാനിത്വാ മിസ്സേത്വാ ഗാഹിതേപി ഏവമേവ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ച ലിഖിതം. തഞ്ചേ ഥേയ്യായ ഹരന്തി പത്തഹാരകാ, ആണാപകസ്സ ഗീവാ ഹോതി. അതിക്കന്തമ്പി ഠിതികം ഠപേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘തംദിവസമേവ ചേ ഭിക്ഖാ ലബ്ഭതി, അപരദിവസതോ പട്ഠായ ന ലബ്ഭതി കിരാ’’തി ലിഖിതം. പച്ഛാ ‘‘സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി അവുത്തേപി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. ‘‘ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ദേഥാ’തി അവത്വാ ‘ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’തി ദിന്നം സങ്ഘികനിമന്തനം നാമാ’’തി ലിഖിതം.

നിമന്തനഭത്തകഥാവണ്ണനാ

പടിപാടിയാതി യഥാലദ്ധപടിപാടിയാ. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി ഭത്തം ഗണ്ഹഥാതി പദം അവത്വാ. ആലോപസങ്ഖേപേനാതി അയം നയോ നിമന്തനായമേവ, ഉദ്ദേസഭത്തേ പന ഏകസ്സ പഹോനകപ്പമാണേ ഏവ ഠിതികാ തിട്ഠതി. ‘‘ഏകവാരന്തി യാവ തസ്മിം ആവാസേ വസന്തി ഭിക്ഖൂ, സബ്ബേവ ലഭന്തീ’’തി ലിഖിതം.

സലാകഭത്തകഥാവണ്ണനാ

ന ഹി ബഹിസീമായ സങ്ഘലാഭോതി ഏത്ഥ ‘‘ഉദ്ദേസഭത്താദീസു ബഹിസീമായ ഠിതസ്സപി ചേ ഉപാസകാ ദേന്തി, ഗഹേതും ലഭന്തി, അത്തനോപി പാപേത്വാ ഗഹണം അനുഞ്ഞാതം, തഥാ ഇധ ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ന പാപുണന്തീതി ഉദ്ദിസിത്വാപി. വാരഗാമന്തി ദൂരത്താ വാരേന നിഗ്ഗഹേന ഗന്തബ്ബഗാമേ. ഫാതികമ്മമേവാതി അതിരേകലാഭാ ച ഭവന്തി. സമ്മുഖീഭൂതസ്സാതി യേഭുയ്യേന ചേ ഭിക്ഖൂ ബഹിസീമം ഗതാ, സമ്മുഖീഭൂതസ്സ പാപേതബ്ബം. സഭാഗത്താ ഹി ഏകേന ലദ്ധം സബ്ബേസം പഹോതി, തസ്മിമ്പി അസതി അത്തനോ പാപേത്വാ ദാതബ്ബം. ‘‘ലദ്ധാ വാ അലദ്ധാ വാ’’തി വചനസിലിട്ഠവസേന വുത്തം. വിഹാരേ അപാപിതം പന…പേ… ന വട്ടതീതി സലാകഭത്തം വിഹാരേ ഉദ്ദിസിയതി. തേന പന ദിന്നസലാകേന. തസ്സാതി ഗഹേത്വാ ഗതസ്സ. സലാകാ ഗഹേതബ്ബാതി യുത്തം വിയ. സബ്ബപോത്ഥകേസു ‘‘ഗാഹേതബ്ബാ’’തി പാഠോ, തസ്മാ തേനാതി സലാകഗ്ഗാഹാപകേനാതി അത്ഥോ. ‘‘ചോരികായ ഗഹിതത്താ ന പാപുണാതീ’’തി വചനതോ ‘‘കുടിസോധനം വട്ടതീ’’തി ച ദീപവാസിനോ വദന്തി കിര. ഏകം മഹാഥേരസ്സാതി മഹാഥേരോ വിഹാരതോ യേഭുയ്യേന ന ഗച്ഛതി, ഇതരേ കദാചി ഗച്ഛതി, തസ്മാ സഭാഗാ ചേ, അത്തനോ പാപേത്വാ പുന ഇതരേസം ദിയ്യതി. വിഹാരേ ഥേരസ്സ പത്തസലാകഭത്തന്തി മഹാഥേരോ ഏകകോവ വിഹാരേ ഓഹീനോ, ‘‘അവസ്സം സബ്ബസലാകാ അത്തനോ പാപേത്വാ ഠിതോ’’തി പടിസ്സയം ഗന്ത്വാ ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനമ്പി അദസ്സനതോ കുക്കുച്ചം അകത്വാ ഭുഞ്ജന്തി.

പക്ഖികഭത്തകഥാവണ്ണനാ

ഉപോസഥദിവസേ ആപത്തിദേസനം സന്ധായ ‘‘പരിസുദ്ധസീലാന’’ന്തി ആഹ. ലേഖം കത്വാ നിബദ്ധാപിതം. ‘‘ആഗന്തുകഭത്തമ്പി ഗമികഭത്തമ്പീ’’തി ആഗന്തുകോവ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തം സന്ധായ വുത്തം. അനാഥഗിലാനുപട്ഠാകോപി തേന ദിന്നം ഭുഞ്ജതി ചേ, തസ്സപി പാപേതബ്ബമേവ. ഗുളപിണ്ഡം താലപക്കമത്തം.

സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൩൩൦. ‘‘അനുപിയം നാമാ’’തി ഏകവചനേന ദിസ്സതി, സത്തമിയം പന ‘‘അനുപിയായ’’ന്തി. ‘‘കാളുദായിപ്പഭുതയോ ദസ ദൂതാ’’തി പാഠോ. ‘‘ന ഹേട്ഠാപാസാദാ ന ഹേട്ഠാപാസാദം വാ’’തി ലിഖിതം.

൩൩൨. പുബ്ബേ പുബ്ബകാലേ. ‘‘രഞ്ഞോ സതോ’’തി ച ‘‘രഞ്ഞോവസതോ’’തി ച പാഠോ.

൩൩൩. ന ലാഭതണ്ഹാ ഇധ കാമതണ്ഹാ, ഝാനസ്സ നേസാ പരിഹാനി ഹേതു. ബുദ്ധത്തസീലം പന പത്ഥയന്തോ ഝാനാപി നട്ഠോതി. നനു പത്തഭാവനാ. മനോമയന്തി ഝാനമനോമയം.

൩൩൪. സത്ഥാരോതി ഗണസത്ഥാരോ.

൩൩൯. പോത്ഥനികന്തി ഛുരികം.

൩൪൦. മനുസ്സേതി പുരിസേ.

൩൪൧. ഏകരത്താധികാരേന രക്ഖം പച്ചാസീസന്താ ഈദിസാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പഞ്ചിമേ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പുബ്ബേ രക്ഖസ്സേത’’ന്തി വുത്തത്താ മയ്ഹം പന രക്ഖണേ കിച്ചം നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി ഇദം ആണത്തിയാ ആഗതത്താ ഏവം വുത്തം.

൩൪൨. മാ ആസദോതി മാ വധകചിത്തേന ഉപഗച്ഛ. ഇതോതി ഇമമ്ഹാ ജീവിതമ്ഹാ. ‘‘യതോതി യസ്മാ, യതോതി വാ ഗതസ്സാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘പടികുടിതോതി അപസക്കിത്വാ സങ്കുചിതോ ഹുത്വാ വാ പടിസക്കതീ’’തി ലിഖിതം.

൩൪൩. തികഭോജനന്തി തീഹി ഭുഞ്ജിതബ്ബഭോജനം. ‘‘തികഭോജനീയ’’ന്തിപി പാഠോ. പരികപ്പതോ ഹി തിണ്ണം ഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമി, തതോ ഉദ്ധം ഗണഭോജനമേവ ഹോതി, തസ്സാപി ഇദമേവ വുത്തം. ഇധ അപുബ്ബം നത്ഥി. ‘‘അകതവിഞ്ഞത്തിലദ്ധം തിണ്ണം ഭുഞ്ജന്താനം കിഞ്ചാപി തം ഗണഭോജനം നാമ ന ഹോതി, വിഞ്ഞത്തിവസേന പന ന വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ചാതി ഏത്ഥാപി ‘‘മാ പാപിച്ഛാപക്ഖം നിസ്സായ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യു’’ന്തി പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായാതി യോജേതബ്ബം. കുലാനുദ്ദയതായ ചാതി കുലാനം പസാദരക്ഖണത്ഥം. വജ്ജന്തി വജ്ജമേവ. ‘‘വജ്ജമിമം ഫുസേയ്യാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘വജ്ജനീയം പുഗ്ഗലം ഫുസേയ്യാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇമസ്സ മനോ ന ഫുസേയ്യാ’’തി വത്തബ്ബമ്പി സിയാ. ചക്കഭേദന്തി സാസനഭേദം. ആയുകപ്പന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി അവീചിമ്ഹി ആയുപരിമാണം നത്ഥി, യേന പന കമ്മേന യത്തകം അനുഭവിതബ്ബം, തസ്സ ആയുകപ്പന്തി വേദിതബ്ബം.

൩൪൫. ‘‘അഞ്ഞതരം ആസനം ഗഹേത്വാ നിസീദീ’’തി വചനതോ വിസഭാഗട്ഠാനം ഗതസ്സ പേസലസ്സപി ഭിക്ഖുനോ തേസം ആസനേ നിസീദിതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. ആഗിലായതീതി രുജ്ജതി. ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാതി തസ്സ തസ്സ ചിത്താചാരം ആദിസ്സ ആദിസ്സ ദേസനാ, ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനീ. ഇദ്ധി ഏവ പാടിഹാരിയം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയസംയുത്തായ അനുസാസനിയാ ഓവദതീതി അത്ഥോ. നനു തം ആവുസോതി ഏത്ഥ തം വചനം നനു മയാ വുത്തോസീതി അത്ഥോ.

൩൪൬-൯. സുവിക്ഖാലിതന്തി സുധോതം. സംഖാദിത്വാതി സുട്ഠു ഖാദിത്വാ. ‘‘മഹിം വികുബ്ബതോതി മഹാവിസാലോ’’തി ലിഖിതം. തസ്സ ഭിസം ഘസമാനസ്സ. തത്ഥ നദീസു ജഗ്ഗതോതി പാലേന്തസ്സ. ‘‘കിം? ഹത്ഥിയൂഥം ഗന്തു’’ന്തി വദന്തി. ‘‘അസംപാതോ’തി പാഠോ, അപത്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘അപായബഹുത്താ പുന ദസ്സിതോ’’തി വുത്തം. ‘‘ഏവംസതേതി ഏവം അസ്സ തേ ആസവാ’’തി ലിഖിതം.

൩൫൦. ‘‘വോസാനം പരിനിട്ഠാനം വാ’’തി ച ലിഖിതം. ജാതൂതി ദള്ഹത്ഥേ നിപാതോ. മാ ഉദപജ്ജഥാതി മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ‘‘സോ പമാദമനുയുഞ്ജന്തോ’’തി പാഠോ. അനാദരം കുസലേസു. ഉദധി മഹാതി കിത്തകോ മഹാ? ഭേസ്മാ യാവ ഭയാനകോ, താവ മഹാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൫൧. ന ഖോ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘം ഭിന്ദതീതി ഏത്ഥ ഭിക്ഖു സങ്ഘം ന ഭിന്ദതി, ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘം ഭിന്ദതീതി കേചി, നേതം ഗഹേതബ്ബം. കേവലം ‘‘സങ്ഘോ’’തി വുത്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോവ അധിപ്പേതോ. ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേതി, ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദേതി ചാ’’തി (മഹാവ. ൩൭൯) മാതികാവചനമ്പി സാധേതി. തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠിഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി സിയാ. ‘‘സീലസതിഭേദേസുപി സമാനോ ധമ്മം കാതുന്തി സങ്ഘഭേദേ വേമതികോപി താദിസോ വാ’’തി ലിഖിതം. വിനിധായാതി അത്തനോ വഞ്ചനാധിപ്പായതം ഛാദേത്വാ.

സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വത്തക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

ആഗന്തുകവത്തകഥാവണ്ണനാ

൩൫൭. ഏകസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞവിഹാരതോ ആഗതോപി ആഗന്തുകോവ. തത്ഥ കേചി ഏവം വദന്തി ‘‘ആവാസികോ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ സചേ ആഗതോ, ‘തേനാപി ആഗന്തുകഭത്തം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ ദൂരാഗമനം വുത്തം ഹോതി, ന ഗാമേ, തസ്മാ ന യുത്ത’’ന്തി. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ആഗന്തുകഭത്തം നാമ ഗഹട്ഠേഹി ഠപിതം. യസ്മിം നിബദ്ധം, തതോ അഞ്ഞഗാമതോതി ആപന്നം. തഥാ വിഹാരാധികാരത്താ അഞ്ഞവിഹാരതോ ആഗതോപി ആഗന്തുകോ വാ’’തി ആചരിയാനം സന്നിട്ഠാനം. പാനീയം പുച്ഛിതബ്ബം, പരിഭോജനീയം പുച്ഛിതബ്ബന്തി ഉദ്ധരിത്വാ ഘടസരാവാദിഗതം സന്ധായ പഠമം, ദുതിയം കൂപതളാകാദിഗതന്തി ആചരിയോ. ദുതിയവാരേ അത്തനോ വസനട്ഠാനത്താ വിസും പുച്ഛിതബ്ബമേവ, തസ്മാ വുത്തം ഏതം ‘‘പരിച്ഛിന്നഭിക്ഖോ വാ ഗാമോ’’തി. ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ദുവിധാപി യുജ്ജതി.

അനുമോദനവത്തകഥാവണ്ണനാ

൩൬൨-൪. പഞ്ചമേ അനുമോദനത്ഥായ നിസിന്നേ. ‘‘മനുസ്സാനം പരിവിസനട്ഠാനന്തി യത്ഥ മനുസ്സാ സപുത്തദാരാ ആവസിത്വാ ദേന്തീ’’തി ലിഖിതം. ഇമസ്മിം ഖന്ധകേ ആഗന്തുകാവാസികഗമികാനുമോദനഭത്തഗ്ഗപിണ്ഡചാരികാരഞ്ഞകസേനാസനജന്താഘരവച്ചകുടിഉപജ്ഝാചരിയസദ്ധിവിഹാരികന്തേവാസികവത്താനി ചുദ്ദസ മഹാവത്താനി നാമ. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ഗണിയമാനാനി അസീതി ഖന്ധകവത്താനി നാമ ഹോന്തി.

വത്തക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസയാചനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൩-൪. ‘‘നന്ദിമുഖീ’’തി ലിഖിതം. ആയതകേനേവാതി ആദിമ്ഹി ഏവ. യന്തി യസ്മാ. സവന്തിയോ മഹാനദിയോ. ‘‘മഹന്തഭൂതാന’’ന്തി പാഠോ. പത്താതി പത്വാ. ‘‘സമൂലികായ ഠപേതി അകതായാ’’തി ഠപനകസ്സ സഞ്ഞാമൂലവസേന വുത്തം. തം വത്ഥും അവിനിച്ഛിനിത്വാവ പരിസാ വുട്ഠാതി.

അത്താദാനഅങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൯൮-൯. ‘‘അത്താദാനന്തി സയം പരേഹി ചോദിതോ അത്താനം സോധേതും അനാദിയിത്വാ പരേസം വിപ്പടിപത്തിം ദിസ്വാ സാസനം സോധേതും അത്തനാ ആദിതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം. വസ്സാരത്തോതി വസ്സകാലോ. സപ്പടിമാസോതി ആകഡ്ഢനയുത്തോതി അധിപ്പായോ.

൪൦൧. ഉപദഹാതബ്ബോതി ഉപ്പാദേതബ്ബോ, വിപ്പടിസാരമുഖേന ധാരേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

മഹാപജാപതിഗോതമീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൪൦൨-൩. സൂനേഹീതി സുതേഹി. ‘‘സേതട്ടികാ നാമ രോഗജാതീ’’തി പാളി. ‘‘സേതട്ഠികാ’’തി അട്ഠകഥാ. ‘‘പടിസമ്ഭിദാപത്തഖീണാസവഗ്ഗഹണേന ഝാനാനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. ന ഹി നിജ്ഝാനികാനം സബ്ബപ്പകാരാ സമ്പത്തി ഇജ്ഝതീ’’തി ലിഖിതം.

ഭിക്ഖുനീഉപസമ്പദാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൪൦൪. യദഗ്ഗേന യം ദിവസം ആദിം കത്വാ. തദേവാതി തസ്മിം ഏവ ദിവസേ. ‘‘അനുഞത്തിയാ’’തി പാഠോ. ‘‘അനുപഞ്ഞത്തിയാ’’തി ന സുന്ദരം.

൪൦൫. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാമി യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ’’തി വത്വാ ഇദാനി കിം കാരണാ വരം യാചതീതി ചേ? പരൂപവാദവിവജ്ജനത്ഥം. ദുബ്ബുദ്ധിനോ ഹി കേചി വദേയ്യും ‘‘മഹാപജാപതിയാ പഠമം സമ്പടിച്ഛിതത്താ ഉഭതോസങ്ഘസ്സ യഥാവുഡ്ഢഅഭിവാദനം ന ജാതം. ഗോതമീ ചേ വരം യാചേയ്യ, ഭഗവാ അനുജാനേയ്യാ’’തി.

൪൦൮. വിമാനേത്വാതി അപരജ്ഝിത്വാ.

൪൧൦-൩. കമ്മപ്പത്തായോപീതി കമ്മാരഹാപി. ആപത്തിഗാമിനിയോപീതി ആപത്തിം ആപന്നായോപി. ദ്വേ തിസ്സോ ഭിക്ഖുനിയോതി ദ്വീഹി തീഹി ഭിക്ഖുനീഹി. ‘‘മനോസിലികായാ’’തി പാഠോ.